Skip to main content

Full text of "De Plauti comoediarum exemplis Atticis quaestiones maxime chronologicae"

See other formats


Fridericus Hueffner 



De Plauti Comoediarum Exemplis 
Atticis Quaestiones Maxime 
Chronologicae 



i 



LL 

P7217 

■Yhu 



DE 



[. 



DISSERTATIO INAUGURALIS 

QUAM 

AMPLIS8IMI PHIL080PH0RUM ORDINIS 
CONSENSU ET AUGTORITATE 

IN 

ACADEMIA GEORGIA AUGUSTA 

AD 

SUMMOS IN PHILOSOPHIA HONORES 

RITE CAPESSENDOS m 

SCRIPSIT ^ b'^ V^ 

FRIDERICUS HUEFFNER v 



FOBU8TENSIB. 



GOTTINGAE 1894. 

APUD DIETERICHIUM, 

(l. hoestmann.) 



De dissertatione probanda ad ordinem rettulit 

Fridericus Leo. 

Examen rigorosum habitum est 

die XXY meus. Oct. a. h. s. XCIII. 



Priderico Leoni 
Udalrico dc Wilaniowitz-Mo(.4lendorff 

pietatis ergo. 



Ciini in omnibus fere aliis ct Graecorum et Romanorum 
raonumentis tractandis sin<;ula oorum tempora definire viri 
docti studuerint, ut quid ad sua saecula aestimanda valeant 
atque quae cuiusque auctoris indoles fuerit et quem ad modum 
exercita atque exculta sit, qucat cognosci, de comoediis atticis, 
^ Aristoplianeas ncc non paucas alias excipimus, in cam rem 
inquirere adliuc supei"sederunt. Neque id mirum. Xam cum 
eis subsidiis. quibus talis quaostiu in ceteris scriptoribus magnam 
partem solet adiuvari, gcnerc dieondi, compositiouis arte, metro- 
rum ratione, veterum denique ilo vita eorum atque operibus 
testimoniis, in comicis Gracconim poetis, quorum integrae 
fabulac nisi per Plautum Teniitiumque servatae non sunt, 
destituti simus, sola quao in faluilis ipsis tractantur argumenta 
nobis auxilio esse possunt ad tempora oarum definienda. At- 
que in ipsa hac re eo jniquioro fortuna utimur, quod talia, 
qualibus atticus poeta, spectatores valdc delectaverat, cum Ro- 
manoruni fortasse nemo intellegere posset, saepenumero a poetis 
palliatae comoediae aut omissa aut mutata latinoque colore 
inducta sunt. Accedit alia difficultas. Terentii testimonio 
(Andr. prol. 18) constat Plautum non semper graeca exem- 
plaria simplicitcr transtulissc, sod interdum, ut Terentii in- 
vidorum vocc utar, conUiminasso. Etsi autem ab eorum par- 
tibus stamus, qui quam pauciss mas fabulas ab illo ita com- 
positas esse arbitrantur, qua dc lo hic nou locus est disputandi, 
tamen tota haec quaestio tam non ad certum finem perducta 
est, ut contra de admodum multis adhuc philologorum sentontiae 
varicntur. Quamquam igitur fortasse nimis temerarii indica- 
bimur, quod alienas fabulas no pro una tractemus periculum 
facimus, tamen nobis proposuinius, quibus temporibus Plauti 
exempla attica docta sint, (luantum fieri possit, expiscari. 

1 



6 

Hoc tandom aliquando institui ad alias quoquo quaestiones 
solvendas non potest non magni interesse. Sex fabularum qui 
graeci anctorcs fucrint, cx prologis vel didascaliis scimus, 
praeterea quattuor virorum doctorum sagacitate ad certos 
poctas relatae sunt, reliquae ad quos redeant, quamquam non 
defucrunt qui acri studio indagare cxperirentur , tamen cum 
saepius nimis lubiicas vias inirent, nemini fere contigit, ut 
sententiam suam argumentis satis gravibus fulciret. Melius 
igitur de hac re iudicare poterimus, ubi quo quaeque tempore 
Atiienis acta sit exploratum erit. Adde, quod eo si funda- 
mento nitimur. facilius interdum erit cognitu, mediae quoque 
comoediae fabulas Plautus verterit, quae cum aliorum tum 
Meinekii (liist. crit. p. 303) sententia fuit, an solius novae*). 

Atque in universum si duo illa graecae comoediae genera 
consideramus, novam potius quam mediam a Plauto translatam 
esse vel tota earuni ingenia arguero videntur. Haec enim ut 
non secus atque illa magnam partem variarum personarum 
mores describendos sibi sumpsit, ita cuni Aristopbanea id 
commune habebat, ut non argumentis bene explicandis studeret, 
verum maximo opere elaboraret in certis suae aetatis hominibus, 
philosophis, poetis, rei publicae gubernatoribus, externis regibus 
populisque vel nominatim vel xaD' u-ovoiav irridendis. Qua 
ab re ne in mythicis quidem argumcntis, quae prae aliis 
videtur adamassc, prorsus abstinuit. Nanique si harum fabu- 
larum fragmenta inspicimus, persaepe videmus deos aut heroas 
„de rebus Atheniensium deque eis, quos ridere volebant, tam- 
quam probe sibi notis inter sese disserentcs'' (cf. Cobetus, obs. 
crit. in Plat. com. p. 124) nec improbabiiiter statuere nobis 
videmur poetas tragicos, qui eadem argumenta serio tracta- 



■■') Mediam comoediani commoditatis causa eam dicam, quae ante 
Alexandri Magni in Persiam expeditionem fioruit. (jiuaniquani enim 
constat eam a nova primitus non tempore, sed re et notione discretam 
esse (cf. Kaibelius in Hermae vol. XXIV p. 57 sqq., Wilamowitzius 
Eurip. Herald. I p. 184), tamen lieri vix potuit, quin Alexis mediae 
comoediae poeta in ])osterioril)us fabulis Mcnandrearum ingenio eodem 
modo se accommodarct , quo AristopLancs in rctractanda Pluto mutati 
tunc saeculi rationem liabuerat. 



vorant, eis locis a comicis cxa^'itatos esse, (|uibns hi geciis 

at(|uc illi nariavorint*). Cuiit.a nova cunK.eilia ut his quoquo 

studiis nunnun(]uani incubuit, ita summam operac in eo collo- 

cavit. ut ar^umenta tantum noii omnia e cotidiana Graecorum 

vita at(jue consuetudine desumpta bene excogitarentur festive- 

que expedirentur. Tales vero tabulas solas ad barbare rodden- 

dum idoneas fuisse nemo ignoiat. Propter ipsam igitur atticae 

comoediae naturam facile aliquis suspicetur Plauti Terentiique 

exempla demum post .Vlexandi-i Magni tempora confecta esse. 

Scimus hoc de eis fabulis, quao de Menandro Piiilemone Di- 

philo ApoIIodoro desumptae sunt, unus Demophilus quo tem- 

pore fuerit ignotum cst. Eodem ducit alia ratiocinatio. Plau- 

tum, quippe cuius non novcrinms comoediam ante ultimos 

sacculi tertii annos scriptam, lioet totius huius sacculi fabulae 

ei praesto fucrint, iiiiiih. minus admodum probabile est eos 

tantum puetas atticos expressisse, qui tunc temporis inter prae- 

stautissimos ct nobilissimus habebantur, dico Menandrum Phile- 

monem Diphilum Apollodorum Carystium Philippidem Posi- 

dippum, quorum fabulao cum in aliis graecis civitatibus agi 

solebant tum Athenis, ex quu praeter quattuor aequaliura 

poetarum una tmjvA doceri coopta est, rursus agebantur**). 

Confirmatur id a Gelliu, qui II. 23 tradit Menandrum Apollo- 

dorum Piiilemonem Alexidcm alios a palliatae comoediae 

poctis expressos esse. Cur autera Demophili aliunde ignoti 

'Uvavov transtulerit, ipsc vidotur significasse prol. v. 13: Incst 

lcpos liuiusqne in hac comonJia, lUdicuIu rts cst. Quae cura 

ita sint, non temcrc faciemns, si eas fabulas, quarum nequo 

auctores ne^jue aetates scimus, nisi gravissima dissuadent, 

Athenis non ante expugnationem regni Persarum , non post 

bellum Chremonideura doctas esse contendemus. 

*) Cf. riatonius j). XIV 05 Diilm. : r^ o£ p^^r^ xiu,uii)oia ^-l 

0£ t6 ax(o-T£tv tOTopi^it; ^r,i)£ta5t; -otr^T^i; rjXSev ct mox : [i.'J»ou; 7ap TtSJ^vTe; 
^v Tott; x(u|j.(;)OtGtt; Toi; 7:a>.2toT^poi; £tfyr,;jivout ot£0'jr>o'jv (o; xaxto; ^rfii^Tii. 
Praeisse quodammodo Euripidem notum est. 

**) Disertc id traditiim est de Philemonc Monandro Philippide 
Posidippo; cf. Koelderus, Mitteil. d. arcli. Inst. in Atlicn, 111 p. I;j0 et 
C. I. A. II 'J75. 

1* 



Qiiae hucusquc disputavimus, nescio quo niodo toto colore, 
quo Plauti Teientiique fabnlae inductae sunt, comprobantur. 
Vidcnius civcs Atiionionses omni maiorum virtute destitutos 
ncc in re publica adniinistianda vcrsantes nec rcbus exteris, 
quae etiam Philippi temporibus omnibus summae curae fu- 
erant, studcntes: Athcnae non cae sunt, quae solae fere 
rcgem Macedonum diu prohibuerant, ne Graecia potiretur, nec 
eae, quae olim principatura inter graecas civitates obtinuerant 
cuiusque ciasses aliis nationibus auctoritatem suam intcrpoucre 
solitae crant, sed laudantur tantummodo ut sedes Musarum et 
nutrices Gracciae. Yirtus hnbetur non rem publicam potentem 
reddere, verum agrum colere atque suam rem augere, itaque 
senes inducuntur agrestes parci morosi, adulescentes vero fere 
non virilibus ingeniis insignes, verum hixuriae amoribusque 
dediti atque ab armis abhorrentes, nisi ad summam inopiam 
redacti sunt. Altera cx parte ea tempora illustrantur, quibus 
clarissimae aeternamque gloriam praebentes res gestae erant 
et gerebantur, sua quisque virtute confidere discebat, laus 
bellica summi aestimabatur. Sic quod Pseudolus v. 590 dicit: 
Eo sim genere gnatus : magna rne facinora decet cfficerc, Quae 
post mihi clara et (liu clneant vel Tranio in Most. v. 775: 
Alcxandrnm Magnum atque Agathoclem aiunt maxumas Duo 
res gcssisse , quid mihi ficf tcrfio , Qui solus facio facinora 
immortalia? eius modi voces aptissimas illas quidem, si a 
servolis pronuntiantur, ad delectandum neque romanus unquam 
poeta fingerc potcrat, nam prorsus abborrent a Romanorum 
ingenio, nec facile graecus, etiamsi Alexandri Agathoclisque 
nomina neglegimus, ante horum tempora. 

Idem statuendum est de militibus gloriosis. Qui ut ne 
a media quidem comoedia alieui ita celeberrimi fuerunt Me- 
nandri aetate et ab hoc ipso omnium maxime comoediis ad- 
hibiti sunt. Nec miramur his potissimum temporibus eos 
exstitisse, consentaneum enim est Alexandri Magni rerum 
memoria vel paucis post anuis fabulose auctarum milites eius 
80 perductos esse, ut aut quae re vera praeclare gesserant 
semper. iactarent, saepe in maius extollerent, aut quae ab 
aliis vel a nemine unquam facta erant sibi vindicarent Itaque 



9 

vel propteren comoediao palliatiM- militos facile roferas ad haec 
tomj)ora. Aecodit aiiud id(|iit' i^ravissinium. Militis Gloriosi 
Plautinao e.Komplum attioum " A/.a^ov inscriptuin orat. Hoc 
tum domum tiori potuisse, oun) vana ostontatio solorum mili- 
tum propria baberotur, quis est qui infitietur? .\t(|ui oa vir- 
tute in anti(jua comoodia pi-accipuo sopbistac domajjogi vates 
poetae, in inodia co(|ui, militi.-s in neutra earum nisi raro, 
contra in nova sola imj)rimis insignes depingebantur. Quare 
ceteros quoque Plauti railites, utpoto qui plane eiusdom sint 
goneris atque Pyrgopolynices, nijvae comoediac ascribere non 
dubitabimus. Atque profecto videmus omnia quae ab ois 
iactantur Pbilippi Macedonum regis tempora excedere. De 
singulis infra res erit, hic unum monere iiceat. In Poeuulo 
(v. 470 sqq.) Antamoenides se.xaginta miiia hominum vohiti- 
corum gloriatur se suis ipsorum pennis obtruncasse. Hoc si 
e. c. Antiphanes finxisset, iiire sine dubio vocatus esset in- 
sulsus, immo tale mendacium non potuit vere ridiculum esse, 
uisi cum novae pugnandi rationes inventae erant, novas contra 
beluas, elephantos, dimicandum fuerat, nova horainum genera, 
Araazones, in historiis vulgo narratis circuraferri coepta erant. 
Sed haec hactenus. Cura railitis persona noununquara 
coniuncta est parasiti, atque hanc unara parasitorura speciem 
solius novae coraoediae propriam esse ausim affirraare. Testis 
est Menander ipse, cuius ex Colace railitis et parasiti personas 
Terentius in Eunuchum suam recepit. Ibi enim Gnatho post- 
quara condicionera suam luculeiitem praedicavit, dicit (v. 248): 

0(10 adco hunc prnnus inveni viatn, 
quac verba non aliter explicari possunt nisi ut Menandrum 
primum prima in Colace parasitum adsentantem suuraque 
patronura contemnentem glorioso cum railite coniunxisse sta- 
tuatur. Unde concludaraus oportct Eunuchum Menandri — nam 
in ea quoque utramque personam fuisso inter omnes constat — , 
Disexapatontera, Alazonera post Colaeera conscriptas esse. Aliud 
quoque parasitorum genus Ribbockius (Kolax, Abh. d. siichs. 
Ges. 1884, p. 19) soli novac comoediae ascripsit, cum iratum 
atque ulciscendi cupiduni parasitum a Diphilo invontum esse 
censuit. Ni fallor , nirais audacter. Nam cum liaec poraona 



10 

ut iii Menaechniis Plautina ad oe(!Ouoniiam fabulae aliquid 
conforre, non ipsa per se idonea videri potueiit, cuius raores 
describerentur, omnia autcm fere mediae et novae comoediae 
fragmcnta, in quibus de parasitis res est, ad Athenaei notam 
disputationem (VI 236 e sc|q.) redeant, facile ea neglegi potuit*). 
His praemissis ad Phuiti fabuhns ipsas accedamus. Sed 
antequam dc singulis (lisj^utemus, pauca nobis liceat praefari 
de rationc, quam in eis tractandis sccuti sumus. Omnia grae- 
carum comoediarum argumcnta exceptis eis, quae ex historia 
fabuhiri petita sunt, ad suac quodqne aetatis res accommodata 
videntur. Scimus id de Aristophaneis, in quibus non fere 
explicantur nisi ea, quae novissime facta erant et spectatorum 
animos etiam tum sollicitabant ; suspicio igitur minime teme- 
raria est ut in ipsius comoediae atticae natura sita idem de 
Antiphaneis et Menandreis esse statuendum. Atque id pro 
fundamento quaestionum nostrarum posuimus**). Quodsi in 
Persa Plautina, ut exemplum promam, Persae, qui contra 
Arabes dicuntur belligerare, regni Persarum incolae intelle- 
guntur, non potuit haec fabula non doceri ante Alexandri 
Magni expeditionem. Sed etiam longius procedi posse mihi 
videbatur. Quantum quidem perspexi, poetae Graecorum co- 
mici argumenta fabularum suarum exigebant ad earum terrarum 
res, in quibus quodque agi fingebatur. Non igitur probabile 



*) Asinariae quoqiie parasituni Ribbeckius (Tvolax 1. 1. Rom. Dicht. 
I p. 84) inter malevolos atque iratos numeravit. Potius patronum eius 
calumniatorem esse et ipsa fabula docet et nomen eius Aidpo?vO?. Pro 
quo cum parasitus Artemonae factum mariti narrat, non id agit, ut 
Demaenetum ulciscatur — cuius rei causa nuUa est — , sed ut Diabolo 
potestatem faciat Philacnium una cum Argyrippo possidcndi, natn ni 
impetro, regem penUdi (v. 918). Eodem iure Phormionera Apollodoreae 
comoediae ulciscendi avidum arbitreris. 

**) Yalde gavisus sum, cum hoc opusculo iam absoluto vidissem 
Wilamowitzium in ind. schol. Gotting. 1893/4 p. 15 de ratione plane 
mecum consentire. Cetcrum dissertatio mea ordini dudum oblata tota 
retractanda fuit, postquam Xiesii de civitatibus graecis et macedoniis 
liber prodiit. Qua in re tantae ivtilitati mihi fuerunt notae Leonis et 
Wilamowitzii manuscripto mco additae, ut longe non omnia, quae eis 
debeo, eorum nomiuibus inscribere potuerim. 



11 

diixi (|Uom((uani voluti in Si( iliam (|uaostus cmmx proficis- 
centom inductum (^ss(.\ duni fnta insnla bollis voxabatur, noc 
Athonas navi rodountoni , tluni dassos liostilos portibus urbis 
imniinobant. Confirmatara vidi liauc sontontiani Menandri 
Adolphis prioro a. 306 acta, ubi cum alios annos, do (|uibus 
et le;.riitio Ambraciotarum ct ivp^is Dcmetrii montio cof,Mtaro 
sinunt, propter res in Asia gostas atque oppugnationem Athe- 
narum improbassem, gravissimum atque certissimum accessit 
tostimonium allusio ad Demetrii in urboni introitum a. 307 
factum. Cotoras comocdias saitem non dissuadoro C(jgnovi, 
nisi forte Meuaechmos, sed ibi potius historiae Epidamni no- 
titia explenda fuit ox fabula ipsa, cf. infra. Hanc igitur ra- 
tionem socutus sum, si iusto andacius, gratum me habebit, 
qui redarguerit. 

lam 00 ordine, si quidcm ordinem dicas, do singulis fa- 
bulis disputabimus, ut priore loco eas tractemus, quibus miles 
aliqui gloriosus continetur, deinceps quanto cuiusque ad tempus 
definiendum plus effici posse videatur. Agmen ducat 

P s e u d 1 u s. 

Miles ra^cedonius , Sic^^ono qui habitat , caculam suum 7 
praestituta die Athenas raittit, qui meretricem a lenone Ballione 
eraptam quinque rainis, quae rostant. solutis abducat. Unde 
Usenerus (Symb. phil. Bonn. p. 593) conclusit railitera fuissei; -^ 
Deraetrii Poliorcetae, fabulam actara esse post Sicyonem cap- 
tam, i. e. ca. a. 302. Huic opinioni complura obstare Wila- 
mowitzius (Antigonos von Karystos p. 140) demonstravit ipse 
Pseudoli exeraplura anno 309 vel 308 ascribens. Consideran- 
dum igitur est, num omnia, quae attulit, huic fabulae con- 
veniant. Recte procul dubio contendit v. 532 Agathoclis 
virtutem laudari non potuisse, si is paucis ante annis re male ' 
gesta ex Africa in Siciliam redisset, Domotrius autem, quippe 
qui in conviviis Athenis habitis Ptolemaeum nauarchum, Lysi- 
raachimi gazophylaca, Seleucum olephantarchura, Agathoclem 
nesiarchura vocare soleret (Athen. VI 2(ii b, Plut. Dometr. 25), 
tum in Graecia versatus esset ab omnibus civitatibus, quas 
modo liberaverat, summis laudibus elatus; rocte etiam docuit 



12 

in annos 309 et 308 fabiilam proptcrca bcno (juadraro , (jiiia 
tunc ipsiim Ap^athocles itincre in Africam facto Cartliaginienses 
devicerat et ab Opliella Cyronarum rege Eurydicae Atheniensis 
marito aiixilium petivcrat, doinde intcr Carystios ctDcmetrium 
Phalercum Athcnarum praefectum simultatcs non erant. 

Aliud minus recte videtur disputasse contra Usenerum, 
Cuius de Polymachacroplagide coniecturam sic refutare conatus 
est, ut militem Demctrii macedonium vocari non potuisse 
statuoret, dum Cassander Macedoniae rex esset, Demctrius 
Poliorcetes ne appetivisset quidem regnum. Quaeritur igitur, 
quid significct miles macedonius. In eandem scntentiam quam 
Wilamowitzius disputavit Ribbeckius, cum de militibus glo- 
riosis locutus est, ^,die in maceclonischein, syrischem, rhodischem, 
liyprischem Solde standen^'' (Alazon p. 34). Sed quando Rho- 
dios censes merccnnarios conduxisse, Euboeos sua spoute belli- 
gerasse — Euboicum militem in Epidico offendimus*) — et 
qui factum esse putas, ut apud Lucianum (dial. meretr. 15) 
oTpotTuoTY,; 6 AitojXoc commemoretur, siquidem notum est 
Aetolorum civitates nunquam hoc terapore milites mercede 
conduxisse ! Immo meo quidem iudicio constat macedonium 
militem in comoediis eum appellari, qui natione Macedo sit, 
quod qui refellere studebit, ei ante omnia explicandum erit, 
quo pacto apud Alciphronem III 58 6 M^X-.c^j; o'jto; aTrjciTuo- 
Tr,;, III 16 Ti; 'Av.apvav Tj Ma^.su; (j.'.ai}o'f ooo;, apud Lucianum 
dial. meretr. 1 Acaruanius miles, 15 Megarensis, 13 Aristaech- 
mus Aetolus laudentur. Dubitari potest de Babylonio milite, 
qui in Trucuiento inducitur; atque eum quidem et ipse credo 
Babylonis rcgis latronem dici, quode vide infra. lam vero 
Macedones non solum in Cassandri, verum etiam iu Antigoni 
Ptolemaei Seleuci legionibus stipendia merebant, quare nihil 
prohibet, ne Cratesipolidis quoque inter milites tales fuisse 
arbitremur. Quamquam libentissime coucedo in huius exer- 
citu eos quoque Macedones fuisse, quos autea Alexauder 



*) Hunc quod Wilamowitzius im iud. scliol. Gott. 1893/4 p. 14) 
in Euboeorum exercitu militantem, natu Rhodium appellavit, merae in- 
dulsit coniecturac. 



13 

maritus ciiis cimi ab Antjf^oiio deficerct, acceponit n Cjis- 
sandro*). 

Wilamovvitzii de tempore Psnidoli coniectura egregie con- 
firmatur felicissimo F. Leonis iiivento, (|iii in Hermae vol. 
XVIII j). 56;i Pseudoli verba v. 412: 

J^x Jioc scjnilcro vctcrc viginti minas 
Efjodiani cgo hodie, quas dcni crili filio 
spcctaro ad Menandri Thesaurum rectissime evicit ex huius 
tabulae argumento a Donato ad Ter. Eun. prol. v. 10 narrato. 
Ubi cum senex avarus causani dicore incipiat liis vfrbjs: 
Athenicnsrs, bcllum cnin Rhodiensihus 
Quod fucrif, qnid ego hir prucdicem? 
bellum aliquod in Attica gostum, propter quod iiio aurum sc 
terra condidisse simulaverit, dictiim esse oportet concludamus. 
Atqui AJenandrea aetate, cuius de historia satis edocti sumus, 
unara noviraus expeditionem, quam Ptoiemaeus Antigoni dux 
a. 312 una cura Rhodiorum docem navibus ad Graeciara liberan- 
dam fecit. Ad hanc igitur spectare Menandri Thesaurura 
— nara Menandri coraoediara Liiscium Lanuvinum barbare 
vertisso inter omnes constat — C. Uziatzko in Fleckeisenij 
annall. phil. a. 1880 p. 811 sq. procul dubio recte suspicatus 
est atque accurate re perpensa intra annqs 310 et 308 Athenis 
doctam esse enucleavit. Itaquo cum Pseudoli auctor hanc 
fabulam respicere non potuerit, nisi novissirae acta erat atquo 
spectatorura Atheniensium mcmoria tenebatur, sequitur, ut 
Pseudoli exemplum sub idera tcmpus datura sit. 

Tota haec de aetate fabulao arguraentatio labcfieret, si 
merito Niesius (Gesch. d. gr. und raakod. Staaten I p. 287, 
291, 309) Cratesipolidem ab Antigoni partibus stetisse iudi- 
casset. Nam cuni Polypercho, qui paulo ante cum ea Sicyo- 
nem et Corinthura obtinuorat, a. 310 bolium contra Cassan- 
drum paravisset Hcrculem Alexandri et Barsines fiiium in 
regnum Macedoniae se roducturum esse siraulans et aut vere 



*) Eos direre voluit WilamowitziMS, ut mecuin communicavit, cuni 
6ub linem adnotationis suae (Antig. v. Kar. p. 141) non sati» accurate 
dixit y,dic makedonische Besalzung con Sikyon."^ 



14 

aut acstatc anni 309 coiitiu ciini piofcctus esset*), quonara 
modo, quacso, Cratesipolidis miles, si haec quoque Maccdonum 
rcf^i infosta fuisset, Atlionas convcnire et meretriccm emere 
potuit, niox caculam snum eodem mittere? Atqui Pseudoli 
tempus tam certo constitutum ost, ut ea ipsa nisus liaud in- 
iuria fortasse res illorum annorum illustrare posse vidcaris. 
Qualibus in argumentis coniccturam suam posuerit, Niesius 
nusquam indicavit. Sed vel per se ea non est veri similis. 
Alexander Polyperchontis filius a. 315 cum ab Antigono de- 
fccisset, Pcloponnesi pracfectus a Cassandro creatus huius le- 
giones obtinuit (Diod. XIX 64,3: xai ouvajxsto; a-oo3t;siv xu- 
piov) atque anno post, cuin hostilia oppida expugnatum iter 
faceret, a Sicyoniis quibusdam libertatem appetentibus occisus 
est. Copiarum eius imperium Cratcsipolis usurpavit et Sicyo- 
nios rebellantes adorta oppressit. Cum igitur in eius exercitu 
eae quoque copiae fuerint, quas Alexander anno ante a Cas- 
sandro acceperat, verbo saltem marito in praefectura Pelo- 
ponnesi successisse videtur, quamquam re vera suo nomine 
Sicyone et Corinthi dominavit militesque non tam Cassandri 
quam suae ipsius voluntati habuit addictos (Diod. XIX 67, 2: 

£00V7.3rc0c TWV ^l7'JtOVltOV , £/0037 TCoAXoUC aTpaTl«)t7.C STOIJXOU? 

£ic -7.VT7 -/ivouvov). Ccrtc autem non in Antigoni castra tran- 
siit; fac enim eam cum illo societatera inisse: uonne a. 313 
totam Peloponnesum censere cogimur in illius potestate fuisse ? 
Teuebatur Cratesipolidis Polyperchontis Aristodemi copiis, niliil 
audimus de Cassandri : noune censes huius opes in ca funditus 
eversas esse? Cur igitur Telesphorus a. 313 eo proficiscitur ? 
Vides de aunis 314 et 3!3 Niesii sententiara collabi. Deinde 
Tclesphorura cura Sicyonis et Corintlii doininis raanus cora- 
misisse infra ubi de Curculione res erit exponeraus. Minime 
vero Niesius perspexit Polyperchontis ingeniura et inconstans 
et coramodo lucroque prorsus deditum. A. 315 cum facere 
nollet cum inimicissirao Cassandro, a quo Graeciae iraperio 
privatus crat, in Antigoni partes transiit ab coque praefecturam 



*) Snb finem Imius anni Hercules necatus est Demetrio Phalereo 
Athenis archontc (Diod. XIX, 28). 



15 

Peloponnesi adcptiis cst. Qiiac iic «>i tantain ntilitaton» tantas- 
qup opcs, «)uas sibi ox ca nMlnndaturas cssc sprravcrat, pa- 
raret, pmliiljnisse videtnr et Aristndemi, (|ni ct ipsc Anti;,Mini 
dux crat, auctoritas ct tilii sni a<l Cassandrnin dctcctio, «juarc 
s«)ciavit sc cnni Alcxandri vidna ct a. 313 cum Tclcspliuro 
nauarcho conflixit*). Qnid cuni a. 310 incitaverit, ut itcrnni 
eontra Cassandrum arma movi.rrt et Hcrculcm arcesscret in 
regnum Maccdoniae rcducturns. non traditum i.>st, vix fccit 
conscio Antiiiono; suspicor sinuiltates ci ortas fuisso cum 
Cratcsipulidc, qnae ci non nimiani concedere voluisset auctori- 
tatem. Nec dccst, quod liuic opinioni faveat. Xam miramur 
profecto enm, qui paucis ante annis Corinthi etSicyonis prae- 
sidiis imperasset , in Graeciam scptentrionalem non per isth- 
mum invasisse, qnamquam exspectare potuerit auxilium l^oco- 
torum **) , verum ab Aetolis petivisse , ut sibi transitum per 
Aetoliam permittereut (Diod. XX 20, 3 : a^uov otooov -z ooOvat 
xai 3'j3ToaT3'j2'v). Quod non aliam habet explicatiouem nisi 
ut Cratesipolis, quae et Corinthum et Megara tenebat***), so- 
cero iter per Isthmum intercluserit. Et hoc modo etiam per- 
spicimns, quam ob rem a. 308 Sicyonem et Corinthum dedi- 
derit Ptolemaeo : maluit urbes in potestatem Aegypturum do- 
mini vonirc quam in t*olyperchontis. Quin etiara mea quidem 
sententia non nimis audacter fecerit, si quis eam ipsam arces- 
sivisse Ptolemaeum erit suspicatus; nara certe non mihi soli 
opinor admirationi esse huius repcntinum ab Asiae insulis in 
Graeciam transitum. Sed utut rcs se habet, qui Cratesipolidem 
cum Antigono sociatam fuisse nobis persuasurns cst, opns erit 
afferat graviora argnmonta. In quibus noli numerarc, qnod 
a. 307 a Deraetrio Megara obsidente petivit, ut se conveniret: 
alia fuit mnlier privata, alia Sicyoiiis domina et Corinthi ****). 

*) Postea <iuoque euin Antiffoni praefectum fulsse Droysenus, iiui 
in universuni de liis rebus rectius cfrit Nicsio, contcndit ((icscli. d. Diad. 
II p. 78), parum probaliiliter. 

**) Ki enim anno jinst, uiii cuiii ( assandro pacom at(iuc socie- 
tatemfecit, eum no in rcloponnosum rediret prohibucrunt (Dind. XX 2K,4). 

***) Sic videtur explicandum esse , cur rtolemaciPf LaiLri tilius a. 'M)S 

"Me'/;)ra «luociue cepcrit. De re cf. Di;i{<. Laert. II 115 ct Xicsius j). :;o!». 

■'*) Xiesius fiuideni p. '600 docuit eam, cuin a. 'M6 lias urbes 



16 

Pio explorato igitur habendnm est Pseudoli exemplum 
atticum aut a. 309 aut a. 308 doctum esse, nec nimii faciamus 
opoitct, (luod Agathocles v. 532 rex appcllatur, quode vide 
Wilamowitzium. 

Priusquam ad aliam fabulam transeamus, pauca adicere 
liceat. Quibus graecis poetis Plautus fabulas suas debeat 
magni nostra interest scire et viri docti variis rationibus co- 
nati sunt expiscari. Semperne iustam viam institerint, valde 
dubito. Sic respicientes , quam inter se similia fuerint multa 
uovae comoediae fabularum argumcnta et quam aequali ideo 
modo illae saepe exstruendae fuerint, vix quicquam inde lu- 
cramur, quod et in Mostellaria et in Trinummo senex peregre 
rediens occupatam domum invenit, in utraque de ea re a 
servo certior fit, in utriusque fine domura suam recuperat, nec 
nimio plus ex eis affinitatibus colligendum duco, qnas inter 
Philemonis Thesaurum Phasraa Eraporum intercedere obser- 
vavit Ribbeckius (Rora. Dicht. I p. 126). Quare haec missa 
faciaraus. Philologorum autem est raulto accuratius in Plauti 
fabulas inquirere, quara adhuc factura est, quo certioribus 
auctores earura enucleandi norrais uti possiraus. Atque quod 
ad Pseudolura attinet, Menandrura ipsum ad suam comoediam 
in V. 412 respexisse Leonis est suspicio (1. 1. p. 564) eaque 
omniura siraplicissima atque tanto probabiJior, quod tali ratione 
ad alienorura fabulas poetas atticos adlusisse saltera non raultis 
exeraplis poterit coraprobari *). lara liceat mihi coniecturam 
proferre, qua, si recta est, Leonis sententia magnopere fulcitur. 
Omnium fabularum unaquaeque persona quid sibi velit, fas 
est nos quaerere, neque enim credi potest sine idonea causa 
uUam vel a neglegentissimo poeta usurpatam esse ; imrao si 
non argumento explicando inservit, attamen spectatoribus extra 



Ptolemaeo tradidisset , retiuuisse acbaicas, cuius rei nec ratio apparet 
nec uUum exstat testimonium. Immo haec oppida ei iam dudum Tele- 
spliorus eripuerat et postca Ptolemaeus Antigoni dux occupaverat. 

*) Unum suppcditavit mibi Wilamowitzius, ubi poeta auctoris 
nomcn addidit, Ar. Lys. 158: to tou «Pepexpaxou?, xuva o^psiv oeoapfi.£V7)v. 
Menandrum in Disexapatonte ad Alexidis Demetrium spectasse nego, 
cf. infra. 



17 

argunientum dclectandis. Ciir ii:itur in Psouduld Calliplio 

senex inducitur? Ad rem in fabula tractatam niliil valet. Nam 

quod V. 448 Simonem commovet, ut miti potius animo filium 

servumque adeat quam iratus iiicrepet, sane levidense est, 

multo gravius, quod Pseudolus ab eo v. 547 petit, ut so in 

fallacia efficienda adiuvet, Calliphu poilicetur v. 560, qua de 

re pi-orsus nihil deinceps audimus, nec minus supervacaneum 

fit quod V. 552 in animo habet sfivi ludos spectare eique. si 

Simo promisso non steterit, argentum dare, neque enim us- 

quam postea in fabula apparet. Facillime vero poeta hanc 

scaenam sic potuit instituere, ut Simo solus secum ioquens 

prodiret deque filio corrupto querens, Pseudolus priusquam 

eum aggrederetur, ex angiporto eius verba suis interrumperet 

Cur Calliphontem fabulae adhibuerit, docet eius cum Simone 

sermo. Yidemus duos senes plane inter se diversos, alterum 

asperum severum parcum, alterum lenem urbanum elegantem, 

Simonem filii peccata vehementissime repreiiendentem , excu- 

santem Calliphontem, illum duro maiorum victui deditum, 

hunc ad leves praesentis saeculi mores inclinantem. Hae duae 

vivendi rationes ut inter se opponerentur eaeque seuum Athe- 

niensium, Atheniensis Menandri videtur proprium fuisse. Sic 

in Disexapatonte senes' diversos induxit, alterum acerbissimura. 

faciliorem alterum pellectu, sic in Heautontimorumeno alterum 

convivii participem fecit, alterum ab omnibus vitae amoenita- 

tibus alienum — quamquam in liis duabus fabulis mores 

eorum non tam pulchre doscribuiitur quam alibi — , eodem 

pertinet, quod et in Hypobolimaeo et omnium optime in Adel- 

phis posteriore, quam Terentius roddjdit, hilaris senex volup- 

tatique obsequens opponitur moroso. Haec spectatoribus valde 

placuisse vel inde suspicari licet, quod Menander hac in re 

sibi constantissimus fuit; eidem studio — nequc aliud poetae 

consilium possum excogitare — si Calliphontis persona debetur, "! 

Pseudolus quoque summa cum probabilitate ad Menandrum 

refertur *). 



*) Berckius (opusc, II p. 744) (luam ob rem hanc fabulam mcdiae 
comoediae ascripserit, saltem j^aucis verbis debuit indicare. Fortasse 



lani acccclanuis ad 

Curciilioneiu, 

cuius argumentum in co positum est, ut Phaediomi parasitus 
pecuniac mutuae rogandae causa in Cariam profectus ibi 
militem olfenderit et in convivio anulum, quo tabellae Plane- 
slum liberaturae obsignandae sunt, ebrio abstulerit. Atque 
prinunn gravibus ditficultatibus implicamur quaerentes quid- 
nam Cariae nomine significaverit poota. Vix notam Asiae 
terram ; nuni cnim credemus Curculionem solius argenti mutui 
rogandi causa, quod multo facilius ex vicino oppido petere 
potuerit, mare Aegaeum transisse atque brevissimo tempore, 
quadriduo, intermisso Epidaurum revertisse? Nusquam audi- 
mus de navi, qua et hic et Therapontigonus adyeuerint, immo 
V. 36.3 suadere videtur, ut non ita longum spatium interfuisse 
statuamus inter Cariam et Epidaurum. Praeterea merito Koe- 
nigio (Quaest. Plautiuae, progr. Patschkau 1883 p. 8) scrupu- 
lum movit, quod parasitus militem in foro dicitur offendisse 
(v. 336); Plautus igitur Cariam certe urbem putavit*). Adde, 
quod v. 443 Cares commemorantur ut remota atque longinqua 
uatio , quam Therapontigonus subegerit, quod cum probabile 
sit a graeco poeta fictum esse (cf. infra), iuinc quoque crede- 
mus Curculionem non illo fecisse proficiscentem , verum in 
oppidum aliquod Graeciae. Atqui tale non notum est, nisi 
quod Megarorum arcem I\ao'>av nominatam fuisse Pausanias 
I 10,6 memoriae prodidit; sed de hac cogitare nempe insul- 
sum est. Ego nescimus, quod oppidum significaverit atticus 
poeta. 

lam autem certos temporis terminos in fabula ipsa inesse 
( cum alii tum Wilamowitzius (IsyUos von Epidauros p. 37) 
I cognoverunt. Parasitus a Lycone trapezita Ob oculi iacturam 
''derisus narrat se apud Sicyonem catapulta ictum esse, quo 



propter coqimni gloriosum. Fefellisse eum iudieium ex eis , quae de 
tempore Pseudoli exposita suut, satis superque apparet. 

*) Alidis quoque nomine significavit oppidum, cf. vs. 26, 510, 544, 
547, 573, 590. Moneo lioc propter Brixium (adn. ad. v. 571 suae edit., 
573 Scli.) 



19 

nobilein illani ()|)inii;n;iiii>ii('ni iiiliis a. i50.'> facbmi si^Miilicaii 
onines inter se consensenmt. lloc si recte se habet, a{)j)aret 
Therapontij^onuni Piata^Mtioruin Dciiictrio Pnliorcetaoauetoratuni 
eo ipso anno Epitlauri fuisse, quo liic hostium copias ox Pehj- 
ponneso e.xpulit. Seripta est igitiir Curculio post a. 303. Al- 
torum terminum Wilamowitzius posuit annum 295, (pio Lysi- 
machus eas terrns, quao Antii,niiio debellato et interfecto oi 
promissae erant, prorsus subeg^crat. id quod post ea, (piae do 
Caria exposuimus, non iam valet in Curculionem. Sed forta.s.se 
non opus est hoc argumento. Quamquam enim poeta nus- 
quam indicavit, quando Therapontigonus meretricem sibi dosti- 
naverit, Demetrii autem copiae etiam post a. 803, cum ipse 
in Asiam profectus esset, in relo[)unneso praesidii causa re- 
lictae erant (Plut. Demetr. 31), tameii ultra [^roelium Ipsiacum 
ne progrediamur dissuadere videtur, quod illae indo ab hoc 
ipso ex omnibus paene Peloponnesi oppidis eiciebantur, adeo 
ut sola fere Megara et Corintlius iii Demetrii potostate mane- 
rent. His vero temporibus vix arbitreris militem ei aucto- 
ratum Epidaurum venire potuisso. Nam pacis tranquillitate 
septentrionalem Peloponnesi partem usam esse proximis annis 
nemo crodet, qui Demetrii ccjpias in Isthmo collocatas fuisse 
respexerit; quod igitur Pyrrhus Demeti"ii dux a. 300, cum 
Athenienses ot Aetoli bellum gererent cum Cassandro (cf. 
Droysenus Diad. II p. 241, Niesius p. 857), eorum rebus se 
non immiscuit, facile est explicatu: occupatus orat in eis 
oppidis, quae a Domotrio desciverant, rocupei-andis. Non 
omnia oum et qui ei successerit expugnasse mde intellegimus, 
quod Poliorcotes circiter a. 296 obsidiono Messenes relicta 
nonnulla in suam potestatem revocavit (cf. Plut. Demotr. 33 : 
itoXci; Tivi; 7.'f £3r(«37.c r.f»oa7.-|'aYO|j.3vo;) *), Nimirum hanc ratio- 
cinationom Curculionis tempori definiendo probabiiom, nou 
certam possumus adhibere, siquidem non edocti sumus de 
situ Cariae. Sufficiat igitur dieeie pootam, si Sicyonis op- 



*') llur nescio au referendum sit illud Athenaei (X \). 415^), (lutni 
Droysenus Diad. II jt. 257 anno 295 tiiltuit. 



20 

pugnationem a. 303 factam in hac fabula significaverit, scrip- 
sisse eam uno ex proxinie sequentibus annis. 

His expositis reliqua percenseamus documcnta , quae ea 
continentur, ac videamus, num conveniant illis. Nihil valet, 
quod vs. 438 sqq. Curculio iactat sese cum Therapontigono 
nudiusquartus ex India in Cariam venisse, quoniam talia 
unusquisque milcs gloriosus sibi affingit. Idem trapezitae 
narrat vs. 442 sqq. illum 

Persas, Fapldagonas^ 
Sinopas, Arahes, Caras, Crctanos, Syros, 
Bhodiam atqiie Lyciam, Pcrediam et, Perbihesiam, 
Cenfauromaehiam et Classiam. Unomammiam, 
Libyamqiic (ct) oram omncm Conterehyomniam*) 
intra viginti dies subegisse. Priorem horum versuum partem 
usque ad Rhodiam atqne Lyciam non solura ex exemplari 
expressam — id quod nemo opinor negabit — , verum etiam 
ad certorum factorum memoriam positam esse illud Sinopas 
satis superque demonstrat. An quisquam credet poetam atti- 
cum nationibus tantum non omnibus barbaris, quas a milite 
debellatas esse dixit, incolas urbis eiusque graecae additurum 
fuisse, nisi ei re vera nou ita multo ante actam fabulam ini- 
quo Marte pugnassent? Videamus igitur, quo Curculionis 
verba spectent. 

Atque si miles Persas subegisse dicitur, non licet cogitare 
de regno Persarum ab Alexandro Magno expugnato, nam in- 
epte poeta ceteras terras, quae huius regni partes erant, adiun- 
xisset: dixit incolas Persidis provinciae. Unde recte Soltavius 
(Curculionis Plautinae actum III interpretatus est G. S., progr. 
Zabern 1882 p. 12) conclusit Antigoni et Seleuci contra Eu- 
mcnem expeditionem (a. 316) significatam esse; nam etsi de 
altera quoque Persidis occupatione sub hoc terapus facta edocti 
sumus, eam dico, qua Seleucus a. 312 interiorera Asiam Ni- 
canori eripuit, taraen Therapontigonura , cum Demetrii latro 
fingatur, quid simplicius statuemus quara etiam tura in eius 



*) Et inserui ciim Botliio ; contcrehrom niam E , contcnehrom //// 
niam B-. 



21 

legionibus csse militatumV l'iaetcrea unam contra Arabcs 
expeditionem novimus a. 312*) a Demetrio adversus Nabataeos 
susceptain, unani contra Rhodios (a. 305), duas coutra Caras, 
quos Antigonus a. 313 et 312 subegit, omues igitur ab huius 
copiis gestas : num dubitabinuis cetera bella in Curculione 
narrata eisdem tribucrc? rujiJiUifjonas ct Sino2)ns Soltavius 
ad idem Antigoni itcr pertinere contendit, quo Pcrsas^ parum 
recte, neque cnim vcri siniile cst eum a. 317 ultra Noram 
castcUum, ubiEumcnes obsidcbatur, progrcssum esse**); immo 
subaudicndum cst bellum a Ptolemaeo Dcmctrii tilio advcrsus 
Cassandri legiones ***") a, 315 gestum, quo dc vide Diodorum 
XIX 60. Porro Syri — si quidera haec vox sana est, cf. 
infra — aperte spcctant ad Syriam a. 315 vel. a 312 expug- 
natam, LyrAa aut ad eam expcditionem , quam Demetrius a. 
305 coutra Rhodios suscepit, aut ad bellum cum Asandro 
Cariae satrapa gestura — nam copulara, quam Plautus posuit, 
nuni atticum excmphim habuerit, inccrtura est — . lu voce 
Cretauos Soltavius offendit graramaticis rationibus ductus, 
quia ncrao unquani incolas Cretae insulae Cretanos appellasset, 
fortasse nirais subtiliter, nam practerquam quod latine finitur, 
Sinopes quoque incolas nemo quod sciamus Ronianus praeter 
Plautura Sinopas, nec quisquara Rhodi incolas Rhodicnses 
norainavit exceptis Catone et Luscio Lanuvino ****). Sed est 
sane, quod scrupulura raoveat. Quae adhuc parasitus gloriose 
praedicavit, omnia vidiraus ad vera bella convenire eaque ab 
Antigono vel eius ducibus gcsta; atqui in Creta per totum 
hoc tcmpus neque ab Antigono neque ab aiio quoquara pug- 
natum est. Quae cum ita sint, fateor me vocem Crctanos 



*) De tempore vide infra ad Persam. 

**) De situ Norae cf. Droyscnus Diad. Ip. 158. 160, Niesius p. 228. 

***) Cassandri nomen, pro quo Dindortius et Droysenus Asandri 
substituerunt, Niesius p. 2^5 merito videtur Diodoro XIX 57, 4 et GO, 2 
vindicasse. 

****) Vix contra me attuleris Ovidium (ep. ex Ponto I 3, 67) Dio- 
genem Sinopeum vocare et Gelliuni ubi Catonis orationem cnarrat (VI 3) 
de Ilhodiensibus loqui. Ccteroquiu uuncupat Kbodios. Mtlinico uomiui 
Suetonius semel (Tib. 62) illam formam adhibuit. 



22 

aegerrime ferre atque eam emendationem, quara Kiesslingius 
(apud Ostermayerum de hist. fab. in com. Plaut. diss. Gryph. 
1884 p. 38) excogitavit: rretatos Syros, i. e. too; As-jxooofiou; 
mihi valde arridere. Quae si recta est, eidem Ptolemaei contra 
Cassandri copias expeditioni ascribenda est, cui Faphlagonas 
et Sinopas^ ac profecto Diodorus 1. 1. narrat Amisum ipsius 
huius regionis vicinam a Ptolemaeo obsidioue liberatam esse. 
Hucusque omnia perspicua. Sequuntur nomina iocose 
ficta et partim ex historia Graecorum fabulari repetita , quae 
ad res illis temporibus gestas referre nimis periculosum videtur; 
quod inter ea exstat Lihyam, offendit propter coUocationem. 
Si sanum est, facile cogites de expeditione a Ptolemaeo Lagi 
filio adversus Libyae gentos a. 311 facta, de qua edocemur 
inscriptione Aegyptiaca (cf. Droysenus II p. 69) ; sed quam- 
quam per se nou offendimus in eo, quod Demetrii miles alio- 
rum facinora sibi vindicat, tamen id hoc quidem loco parum 
veri simile videbitur considerantibus sola Antigoni legionum 
bella usque adhuc commemorata esse, unius ex eis, Ptolemaei 
dico intra annos 315 et 312 gesti, subtilissime singulas partes. 
Accedit aliud. Posterior loci pars — scil. inde a Feredia — 
certe partim, ut docent uomina Perediae et Perbibesiae, a 
Plauto ipso condita est, ni fallor, tota ad eum redit, neque 
enim graecus poeta Kcv:aupo;jLayiav terram ullam potuit nomi- 
nare, quamvis iocaretur, nec habeo quod nomen Classiae JJno- 
mammiac ab eo profectum esse credam ab Amazonum non 
gente, veruni exercitu derivatum, de ora autem Conterebroni- 
nia eo minus stat iudicium, quod ne Plautiua quidem vox 
adhuc apte explicata est. Itaque Lihyam^ cum nec facile re- 
feratur ad res a Therapontigouo Platagidoro gestas et exstet 
inter nomina, quae iocose ficta sunt atque romanam sapiuut 
originem, corruptum mihi videtur proque eo olim aliud exsti- 
tisse monstrum vocabuli et ipsum mere Plautinum. 

Exposui pluribusque explicavi Wilamowitzii sententiam 

' atque demonstrasse mihi videor omnia, quae in hac fabula 

y insunt, ad annum 302 et proxime sequentes referri posse, 

dummodo ne"^ in singulis nimis arguti simus. Posita est in 

eo, ut vs. 394 sq. oppugnatio Sicyonis a. 303 a Demetrio 



23 

Poliorceta facta sigiiificctur, ac tacillimo qiiidein ct illi et 
cotoris viris doctis acoiciero potiiit, ut nobilissimuiu eius roi 
exemplum sumerent, si fabulae ri»nveniebat, cetera ncglegerent. 
Sed complura, si paulo subtiliiis in fabulam iucjuirimus, sen- 
tentiam supra explicatam redduut dubitationi obnoxiam. Cur- 
culionem audientcs exspectamus graves impetus adversus 8i- 
cyoncm factos essc, obscssos acri studio moenia dofcndisse et 
sagittas catapultasque in aggredientes iecisse. 8i Diodorum, 
Plutarchum, Polyaenum inspicimus, nil istorum. • Urbem ad- 
modum difficilem esse ad expugnandum docuerat annus 313, 
quare Demctrius primum dulum excogitavit , quo Ptolemaei 
milites incautiores redderot (Polyaen. IV 7,3), deinde noctu 
moenia transiit, arcem autem Sicyuniam non oppugnavit, verum 
ut sibi traderetur eftecit praesidiu nietu tormenturum perculso 
(Diod. XX 102, 2) et pecunia corrupto (Plut. Demetr. 25). 
Urbis autem expugnatio non tam obsidionis ratione nobiiis 
facta est quam eo, quod Demetrius eam in alium locum tran- 
stulit. Porro Curculionis verba (vs. 442 sqq.) consideranti 
milii non id mirum videtur, quod Graeciae occupationis mentio 
non fit, nam eo Demetrius Poliorcetes venit liberator, sed 
miror equidem bellum cum Pdiudiis male gestum commcmo- 
rari, nobilissimam atque felicissimara in Cyprum cxpeditionera 
(a. 306) omitti. Ea autem praeclara faciiiora, quae Thera- 
pontigono ascribuntur, longe pleraque intra annos 316 et 312 
gesta sunt, unum saltcm non neccsse est huic tempori abiu- 
dicari, unura tantuni annum 312 excedere videtur. Atqui ea 
ab attico poeta, si quid video, eo consilio laudata sunt, ut et 
ad res vere gestas pertinere et quas ad res pcrtineant statim 
cognoscerent spcctatores Athenicnses*); num igitur credemus 

*) Athenienses dico et Athenis unamquanuiue palliatac couioediae 
fabulam primo doctam esse existimo, nisi alia dissuadent. (^)uod Dziatzko 
in mus. Rlien. vol. XXIV p. 574 adn. -S dicit: „Die yriechischen Dichlev 
aber mochten infolge lokahr Interessen (etwa weil die Stiiclce in andon 
Stiidten als Athen ziierst zur Auffiihrtiny kamenj zmceihn cinen andern 
SchatqAatz statt des rjticuhnlichemmhhn,"^ certe non satisfacit rei; nam 
etsi nonnuUas fabulas primo aliis in oppidis doctas essc non utiiiue 
negaverim, tamen non soluni Mcnandcr, verum etiam Diphilus Sinopcnsis, 
rhilemo Syracusius, ApoUodori et Carystius et Geluuf; tVrt; Atheuis de- 

9 + 



24 

post a. 303 quemquam earum meminisse, quae ante decem 
plusve annos gestae erant? Deniquo tcmpori fobulac supra 
constituto minime vidctur conveuire, quod Thcrapontigonus 
Platagidorus statuam aureani statuturus est, qua facta sua me- 
moriae prodat, id enim in latrone Demetrii nec pcrspicimus, 
si paulo antc ncc si paulo post proelium Ipsiacum Curculionem 
datam csse statuimus. Diccs militcm gloriosum scmper, etiamsi 
niliii praestiterit, res a se gestas praedicare. Fateor, sed etiam 
hic teneo, quod supra posui, omnes novae comocdiae fabulas 
quasi spcculum praebere sui temporis, non igitur probabile 
duco ullum poetam Poliorcctae militem induxisse monumentum 
factis suis statuturura, cum omnium Graecorum animi vehe- 
menter incitati qualis summi inter reges discriminis exitus 
esset futurus exspectabant, nec magis paulo post quam Anti- 
goni et Demetrii copiae gravissimam cladem acceperunt eorum- 
que eversum est regnum. Immo aut fallor aut Curculionis 
locus scriptus est, cum bello aliquo ab Antjgoni legionibus 
magna cum laude gesto pax non ita multo ante facta erat. 

Alias igitur consideremus oportet Sicyonis oppugnationes. 
Atque de temporibus societatis Achaicae ne cogitemus , cum 
alia obstant tum militis condicio et facta; unus reliquus est 
annus .313, quo Telesphorum ab Antigono in Peloponnesum 
missum Sicyonem et Corinthum adortum esse etsi non ex- 



gebant Atlieniensique scaenae fabulas condebant. Quod Macho Ale- 
xandriac scripsit, non Athenis, id quam singulare habitum sit videmus 
cum inde , quod Athenaeo diserta coramemoratione dignum visum est 
(VI 241 f.) tum ex epigrammate sepulchro eius inscripto (Athen. ]. 1. 
Anth. Pah VII 708). Qui autem factum sit, ut modo Athenis, modo 
alibi rem fabulae tractari fingeretur, viri docti excepto Dziatzkone 
quaerere adhuc plane supersederunt. Atque de Amphitruone et Captivis 
res manifesta est nec dubitari potest de Milite Glorioso, quod vero 
Rudentis scaena Cyrenis est, Menaechmorum Epidamni, Curculionis 
Epidauri, Poenuli Calydone — de Naevii Tarentilla parum edocti su- 
mus — id mea quidem .sententia unam habet explicationem: cavebant 
poetae, ne pueri vel puellae a praedonibus rapti Athenas in urbem 
£'jvo|jiu)Taxr)v portarentur, inde eos auferri et postea agnosci facile patie- 
bantur. De Cistellaria quid censeam, haereo : an docta est, dum Athenae 
obsidebantur, ut Menander eius argumentum alia in urbe agi maluerit? 



pressis verbis traclitum est, tanion satis corto modo porspicitur 
cx Diodoro (XIX 74,2). Nicsins quidem p. 2N7 ct 291 Puly- 
perchontem et Crate.sipoiidem, qui illas urbes occupaverant, ab 
Antigoni partibus stetisse contendit, id quod nullo testiraonio 
comprobatur — conterantur, quae supra ad Pseudolum ex- 
posuimus — , Diodori locum accuratius inspicientibus contrarium 

videbitur cftici. En ipsius vcrba: 6 os [zliT^oryj- 

eTrr,Ai)i Ta; u-' 'AAc;avopC/'j 'f ooupooji.iva'.; -oAsi; . •/7.1 -dtaa; 

■/iX£oi)«pU)32 TtXTjV ^lXUuivo; y.7.l KoplvDoU' £V TCfjTa'.; '(a[j IloA'J- 

ZTzioyiwj oiiTpijjS o'jva[jL£t; wAt tyoiw y.ai -'.zxfjuy/ tcfjTon; t£ 
xai Tat; Ttov to^kojv d}(upo'Tr,a'.v. Sicyonem igitur et Corintiium 
non potuit expugnare, quia satis magnis copiis defendebantur. 
lam quid simplicius quam ut inipetus in eas factos ct frustra 
factos esse colligamus? Postea Telesphorus cum ab Antigono 
deficeret, commorabatur in agro Corinthiorum (Diod. XIX 87, 1 : 
6iaTpi'j3«)v uzy. Ko'ptv(>ov), id quod Niesius pro sua opinione 
attulit, quo iure, periti iudicabunt: ego statuo illum tum 
occupatum fuisse in Corintho obsidenda. 

Quodsi in eiiis exercitu Therapontigonum Platagidorura 
stipendia fecisse et Curculioncni uno ex sequentibus annis 
doctam esse censemus, optimo se habet non solum quod il!e 
statiiam auream ad aeternam sui memoriam dare sibi proponit, 
namque a. 311 pax conciliata crat inter Antigonuni et Seleu- 
cuni Ptolemaeum Cassandrum, verum etiam quod diraidiam 
partem nationum iutra viginti dies subiecisse fertur. Etenim 
icl ipsum inlra viginti dics non illud quidem aurificis statcra 
ponderandum tamen nos adducit, ut quam brevissimo teraporo 
cuni omnes hos populos in potestatem suam redegisse iudice- 
mus. Denique vs. 442 sqq., quemadmodum supra monuimus, 
ita comparati sunt, ut de industria eos poeta atticus ad certo- 
rum bellorum memoriam condidisse videatur, atqui Sinopes, 
Persae, Paphlagones, Arabes, Cares, cretati Syri — si hanc 
lectioneni amplecti licet — quo pertineant decem plusve annis 
post vix quisquam novisse poterat, paulo post a. 313 certo 
omnes statim perspexerunt. Curculionem igitur scriptam esse 
duco post pacem iuter .Vntigunum Solcucum Ptolemaoum 
Cassandrum a. 311 conciliatam, cum Graeci de singulis belli 



y 



26 

modo gesti expeditionibiis per latrones ex militiis reversos 
edocti erant, scil. a. 310 vel 309. 

Sed iinum videtur impedimento esse. Lyciam non ne- 
cessario a Ptolemaei ducis in Asia expeditionibus secernendam 
esse supra diximus, in Tndia nulla est offcnsio, siquidera talia 
quivis milcs gloriosus sibi ascribit, quid autem statuemus dc 
Rhodia? Si quae hucusque disputavimus recta sunt, huius 
quoque terrae subactionera inserere cogimur inter res ab Anti- 
goni copiis gestas. Neque id nirais difficile est. Nam cum 
Ptolemaeus dux tota Asia potitus sit multis proeliis coramissis, 
non mirabimur eum cum Rhodiis quoquc identidem confli- 
xisse. Noli autem nimis in eo haerere, quod nihil de hac re 
traditum est, satis grave mihi videtur, quod Rhodii, qui per 
tota haec tempora id agerent, ut neutrorum partibus sese asso- 
ciarent bellantium*), nihilominus a. 312 decem naves cum 
xAntigoni classe iu Graeciani miserunt, id quod vix credo sua 
sponte facturos fuisse: coacti esse videntur a Ptoleraaeo, for- 
tasse brevi in insulam suam facta expeditione. 

Denique ne quid omittam, Bueclielerus in Woelfflini 
archio lexicogr. et grammat. lat. I p. 113 vestigium quamvis 
leve repperit, quod ad Menandream Curculiouis originem 
ducere videtur. Plinium enim , cum de telino dixerit (N. H. 
XIII 13) : hoc multo erat celehernmum Menandri poetae 
\ comici aetate^ colligere licet hanc vocem in Menandri fabulis 
\ repperisse, atqui eandem Buechelerus Curc. v. 101 certissimo 
vindicavit. Nimirum propter tale solum testimouium fabulam 
Menaudro ascribere iusto audacius est. 
Eodem modo quo Curculio ambiguas sententias excitare potest 

Miles Gloriosus. 

Antequam autera ad rem, quam tractare uobis proposui- 

mus, aggrediamur, respiciendum est Plautinam fabulam _^x 

Ij duabus graecis contaminatam esse. Duo enim argumenta inter 

se plane diversa tractautur, quorum altero miles ludificatur, 



*) Xiinium contendit Niesius p. 275, cum eos a. 315 cumAntigono 
-foedus inisse dixit. Eectius Droysenus Diad. II p. 154, Cf. Diod. XIX 58,5. 



'J( 



"ultero servnis eiiis. ^outnini alt( ro prAcpaiiitiir vcl cunliiiiuitur, 
quin etiani diversao pcrsunac cis adliibcntur, vcluti ricusirlcs 
in actu secundo locum nuUuni liabet*). Ad Alazunom , qua 
ex Militem Gloriosum translatam csse prologus docet, pcrtinent 
prima scacna**), actus quartus, quintus, tcrtii pai-s, ad alteram 
i^nutain fabulam actus sccundus; rcliqua tertii pars ad cuniun- ,^ 
gendas illas facta est. Quac prulogus de fallaciis adversus 
servum instructis narrat, ad actuin secunduin spoctant, nequo 
vero prior eius pars seiungi potcst ab Ajazono, namquo ex- 
ponendum fuit, qui factum sit, ut Philocomasium Palacstrio 
Pleusicles Ephesum venerint. Ad Alazonem igitur redit, quod 
Pyrgopolynices pro Seleuco rcgc latrones conscripturus est, 
Philocomasiuin ab illo Athenis Ephesum abducta ost, P|eu- 
sicles magnae rei publicae causa Xaupactum abiit, Pajaestrio | 
a praedonibus captus et militi dono datus est***). 



*) De vitiis liuius falmlae cf. l.orenzius in itraefationc editionis, 
qui ut nonnulla nimis pressit ita in universum recte ratiocinatus est. 

**) Qui hanc ex alia fabula sumptam atcjue a Plauto ceteris jtrac- 
missam esse opinati sunt, veluti Lorcnzius 1. 1. p. .32, vellem sccum 
reputassent Militis exemplum 'A>,7%v inscriptum fuisse. Collocatio vero 
huius scaenae oflFcnsioni esse non deliuit, nam quidni poeta Cistellariae 
exemplum Menan(b:eum', Euripidis Iiihigeniam Aulidcnsem, Aristophanis 
Equites secutus esse potest existimariV 

***) V. .850 quoque utrum ad Alazoncm pertineat necne ante- 
quam emendarent, ei ipsi quacrere dehuerunt, qui jNIilitem contaminatam 
putant; satis liahuerunt tricnnium mutare, quia nimium esset. lles 
satis diflicilis est diiudicatu. Exstat versus in alicna parte faltuhie 
multoque melius ad eum referri vidctur Palaestrionem, qui aditum in 
Philocomasii conclave patefecit eanniue adversus^ conservum incitat, 
quam ad eum, cuius^de frequentiorc cum muliere consuetudine — tali 
quidem, qualis a Sceledro potuerit animadverti — nec vs. \2?> sqq. nec 
vs. 974 sqq. cogitare sinunt. Dolemus nos nescire, quale alterius fa- 
bulae argumentum fuerit; fortassc il)i meretrix dudum apud militcni 
liahitahat et adulescentem vicinum, quera fortc aliquando amhulans 
otienderat, amare cocpit atquc servum Pahicstrioncm oravit, ut sihi 
copiara faceret amatorem conveniendi i^ariete perfosso. Ac tum quidem ' 
triennium lihentcr feranuis. Quaraciuam me non fugit spatiuni trium 
mensiuiu hoc loco optime se hal)cre, nara „illic licet non plus trcs 
menses nostcr sit, tamen nulli alii (luam illi famuht in nostra nieliust 



? 



28 

Haec igitur consicleremus. Pyr^opolynices in Seleuci 
regis usum merceunarios conducit, qui regnum eius tutentur 

' (vs. 75 sq., 949 sq.). Seleucum Nicatorem esse in propatulo 
est,"~nam de serioribus temporibus propterea cogitari nequit, 
quod Ephesus inde ab a. 258 regni Ptolemaeorum urbs erat, 
ei autem Seleucis Antiocbisque rivalcs et inimici semper 
fuerunt. Ergo Alazon post a. 306 , ante a. 281 scripta est. 
Deindo Ephesi latrones Seleuco conduci non potuerant, donec 
urbs in Deraetrii potestate erat, ipse cum eo bellum gerebat. 
Cogitari igitur potest dc a. 299, quo Demetrius cura Seleuco 
foedere et affinitatc coniunctus contra Ptolemaeuni de Coele- 
syria et Phoenicia certavit. Quamquam huic opinioni nescio 
an V. 950 repugnet, quo monemur Seieuci terris bellum illa- 
tum esse vel imminere; nam a. 299 eius milites in Coele- 
syriam ipsi irruperunt, non se defenderunt. Contra cetera 
bene conveniunf. Miles paulo ante Athenas advenerat indeque 
raeretricem abstulerat, cum Deraetrii classes in mari Phoe- 
nicio eraut; Pieusicles autem magnae rei publicae causa 
Naupactum abierat, ac profecto audimus a. 300 Athenienses 
cum Aetolis foedus inisse et Elateam a Cassandro obsessam 
liberasse*). Haec igitur accurate inter se conveniunt, alio 
ducere videtur v. 950, qui ut fortasse non nimii pendendus 
ita negligi nequit. Accedit aliud. In prooemio docuimus 
graecam fabulam Alazonem inscribi non potuisse, nisi virtus 

■ aXaCovcia; militum solorum propria facta esset, unde sequitur, 
ut haec persona saepe a" novae conioediae poetis adhibita 
fuerit fabulis, cum Militis exemplum conderetur. Comparatis 
ceteris eam complectentibus non multura proficimus, quoniam 
tales certe iam altera saeculi quarti decade actae sunt, veluti 
Menandri Misuraenos (cf. frg. 340 K.), ac ne inde quidem 
quicquara potest colligi, quod Pyrgopolynices haud pauca cum 



familia"; sed trimenium nec latine formatum et certe a Planto non 
scriptum est. Traditam igitur lectionem mutare non ausim, quoniam si 
ad alteram fabulam pertinebat, ille facile potuit oblivisci corrigere. 

*) Ad bunc annum solum pertinere, quae Pausanias I 26, 3, X 18, 7 
tradidit, recte observavit Droysenus II, 241 , queBi secutus est Niesius 
p. 357. 



29 

Menandrcis inilitibus conimunia Liabet; id unuin certuni vi- 
detur oum intor postoriores nuvao comocdiao milites esso '' 
numerandum. 

Quao cum ita so habeant, cetoros Selo uci annos conside- 
remus. Non prubabilo duco a. 282 vel 281 intollcgi, quo is 
contra Lysimacluiin (limicavit. Quamquam non prcsserim, quod 
Atheniensibus quao tum cum Aetolis rcs fuerit ignoramus; 
sed Ephesi hatrones ut sibi conducerentur Soieucus non poterat 
curare, dum urbs in Lysimachi potestato erat; quamquam 
autem in eo ipso bollo ad ilhim dcfecit, tamen Pyrgopolynicos' 
iam aliquantum temporis ibi degissc censendus est. Vix deinde 
opus est monero ei quoque bollo v^950 adversum ossc. Ro- 
liquus igitur est a. 287 , atquo eo Alazonem doctam osse 
profecto veri simillimum est*). Nam hieme a. 288 Demetrius 
Poliorcetes tam ingcntes copias coegit, ut bellum contra ceteros r 
reges parari neminem fugere potuorit. Tum igitur facilo 
Soleucus milites conscribore poterat, qui regnum suuni tutaren- , 
tur, Ephesus Lysimachi imperio tenebatur cum Seleuco sociati, 
miles vero Pyrgopolynices a. 288 non est quod non Athenas , 
venire potuisse censeatur, ubi etei praosidium Macedonura j 
collocatum, Piraeus ab Heraclido duce Demetrii occupatus » 
erat, tamen totum , Aegaeum mare quiete utebatur. Unum ' 
tantum incertum est, legatio Athcniensium ad Aetolos. At 
omnino ignotum reliquit prologus, qua de causa Pleusicles 
Naupactum abierit, fortasse iam a. 288 de defectione cogitabatur, 
quamquam Athenienses demum Demetrium ex regno expulsum 
esse certiores facti arma cepisse vidontur contra eum. Si 
igitur ex argumento fabulae tempus definimus. optio data est 
inter annos 299 et 287. 

Superest, ut de eis proeliis disputemus, quae parasitus 
militi in prima scaona vindicat. Ex exemplo attico ea aliquam 
saltem partem translata esse atquo ad certa bella spcctare vel 
id documento esse videtur, quod triginta Sardianos trucidasse ! 
dicitur. Pyrgopolynicem iam piidem inter Seleuci milites 



*) Demum aestate a. 287 Demetrium regno Macedonum privatum 1| 
esse Wilamowitzius ostendit Antig. v. Kar. p, 248. 



;^ 



30 

fuisse ut credaraus v. 25 co mme ndare videtur, ubi expeditio In- 
dica commemoratur (sed. cf. supra ad Curculioncm), noc non 
tota fabula; at Seleucum cum Sardianis pugnasse neque usquam 
traditura est nec statuere licet ante bellum contra Lysiraa- 
chura a. 283 inceptum. Fortasse quondam in huius exercitu 
militatus expugnationi urbis a. 302 interfuit, et tum quidem 
!l Scyfhohifroniam (v. 43) — ut recte emendavit Geppertus — intelle- 
7 gimus, quo nomine nempe Sjcjthi in Europa incolentes significan- 

tur, nam de expeditionibus contra AsiaeScyth^ factis nihil scimus. 
Sed omnino ignotum est, utrum Scythorunf mentionem Plautus 
in exemplari invenerit an de suo addiderit, vocera Scytholaironia 
certe ipse finxit. Nec minus incerta res est de centum et 
^ ^ quinquaginta hominum, quos in Cilicia, et quingentis, quos in 
Cappadocia miles occidisso narratur, ubi saepius pugnatum est, 
de Macedonibus vero (v. 44) ne id quidem certa ratione 
diiudicare possumus, utrum regis Macedoniae copiae dicantur 
an eae exercitus partes, quas ex Macedoniis militibus com- 
positas omnes reges habebant. Illud ut statuamus, id quod 
tota loci ratio suadere videtur, nunquam audimus Demetrium, 
ex quo regnum Macedoniae adeptus est, usque ad a. 287 ab 
ullo ceterorum regum proelio victum esse, nec facile cogitaveris 
de Cassandro. Omittamus igitur laborem et ingratum et inuti- 
lem ex his verbis certas res gestas enucleandi. Reliqui sunt 
'vs. 13 sqq. , ubi verbis Js!cptuni nepos Antigonus Gonatas 
describi nonnullis visus est. Si hoc concedimus, postulamus, 
ut Antigonus aliquando imperator sumraus ante a. 287 pugnas 
comraiserit; verura enira vero nisi a. 290 exercitui non prae- 
fuit, cum Thebanos devinceret; num autera statuere licet 
** j'P}Tgopolynicem unquam Macedonum regi fuisse auctoratum? 
Vix deinde opus est, ut moneam in hunc neque noraen 
Bojxl^oixayior,; cadere neque KX'jtoij,T,atojpoo'j37.p/i'or,: (quod pro- 
babiliter restituit Ritschelius). Iramo si haec verba ex attica 
fabula sumpta sunt, quode valde dubito , eisque certus impe- 
rator ridetur, notum eum apud Graecos et singulari virtute 
beilica clarum cogimur existimare, in voce vero Neptuiii nepos 
nihil subtilius quaerendum est. Autigono ipsi dubito an nun- 
quam hoc nomen datura sit, interpretes iude concluserunt, 



31 

quod patcr oiiis Dcmctrius Neptuui filius appellaii solcbat 
Qui autcm talibus aigumentis nititur, nonno ci licet Pyrgo- 
pulynicis (|Uoque nomino putarc Antigonum cavillari? nam 
iile V. 1265 se Veneris nepotcm csse praedicat (cf. vs. lil.J 
et 1421), Dcmetrius autem Xcptuni etVeneris filius habcl)atur. 
Quare haec missa faciamus. Dciiique cum etiam numcn cam- 
porum CnrcnJioniorum — vcl quoquo modo scribitur — sine 
dubio a Plauto fictum sit, quid in exemplari fuerit, nos igno- 
remus, dicendum est de Pyrgopolynicis proeliis, seu ipse 
commisit seu alii, nos certiores non fieri. 
Deinde disputemus de 

Truculento. 

Stratophanes miles Babylonius appellatur, quom num e 
Babylouia terra ortum esse statuam rae dubitare supra pro- 
fessus sum. Id enim potissimum mihi scrupulum inicit, quod 
asiatici homiues certe non crebro illis temporibus in alienorum 
imperatorum exercitibus mercede stipendia meruerunt, nedum 
in attica comoedia induccrentur meretrices atticas depereuntes 
suasque pugnas praedicantes. Stratophanem igitur Graecum 
iudico Babylonis domino auctoratum, qualis iam in Philemonis 
Babylonio descriptus erat. 

Antigoni an Seleuci latro fuerit, ex vs. 90 sq. possemus 
diiudicare, si de Lemno melius cdocti essemus. Etenim quo- 
niam Diniarchus cnm puhlico iwpcrio eo profectus est, sequitur, 
ut insula tum sub Atheniensium potestate fuerit. Certe id 
evenisse scimus a. 306, quo tributa iude Athenas redisse titulus 
atticus nuper inventus docet*); sed iam antea idem esse 
statuendum, cum fuerint qui post bellum Lamiense insulam 
Atheniensibus ereptam esse contendcrent, efficit alter titulus**), 
in quo quamvis mutilo Athenienses quin coniuncti cum Lcmniis 
iiominentur, vix licet dubitare***). Haud neglegendum prae- 
terea est Demetrium Poliorcetam a. 307 Imbrum Atheniensibus 



*) Cf. Koeblerus, jVlitt. d. Atlien. lust. V p. 268 sqq., Dittenbergerus 
syll. inscr. gr. 130. 

**) C. I. A. n 268. 

***) Vide Koehlerum ad b. l, Droysenum I p. 81. 



32 

restituisse, ubi Lemni mentio nulla fit (Diod. XX 46), atque 
a. 314 non motlo Dionysium Municliiae praefectum , verum 
etiam Demetrium Phalereum a Cassandro expeditionera eo 
facere iussum esse, ut Lemnienses ab Antigoni societate revo- 
caret (Diod. XIX 60), id quod vix factum esset, nisi insula 
imperio Atheniensium fiiisset addicta*); qui quamquam etiam 
aliis Cassandri expeditionibus interfuerunt, tamen sua ipsorum 
classe eos quicquam molitos esse , dum sub huius imperio 
fuerint, probari nequit. Plane incertum est, quando insula eis 
erepta sit. A. 283 Seleucus cleruchos Tiixpoi; s-iorcfToujjivou; 
u-o Aua'.|x<i/ou ou uovov s^siXsto , a/JA xal ry.c -oAsu oiutoT; 
a-ioor/sv a;x'ioTsp7.; (Athen. VI 254 f); etsi igitur etiam tum 
Lemni habitabant, tamen res publica Atheniensium insulam 
non iam possidebat. Id demum paulo post annum 283 denuo 
factum esse nuper A. Wilhehuius in Hermae vol. XXIII p. 
460 sq. demonstravit. Quando autem ante a. 283, quando post 
Lemni imperio privata sit, de ea re cum ne levissimum qui- 
dem testimonii vestigium supersit, nostris opibus discernere 
nequimus. 

Piura docent vs. 531 sq., quos cum alii insiticios arbitrati 
sint et ipse quoque diu de Plautina eorum origine dubitaverim, 
genuinos esse nunc non possum quin assentiar Buechelero 
(in Schoellii praef. p. XLY). Non satis faciunt quae contra 
eum Ussiugius attulit, dumraodo ne neglegaraus cod. B in 
V. 531 istae ante reginae habere, quod C D sine dubio per 
errorem omiserunt. Restituatur igitur verbura et scribatur: 

Is te dono. Addtice hoc tu istos. Sed istae reginae domi 

Suae fticre amhac ; vci-um earum patriam ego excidi manu, 

Is te dono**). 
Earum , quod Seyffertum secutus in v. 532 inserui, facile a 
librariis praeteriri potuit propter ojxoiots^.sutov. Quod igitur 
Stratophaues Syriara se expugnasse gloriatur, terra cura nota 



*) Cf. Droysenus II p. 24 et 25. 

**) Bellissime poeta fecit, ut miles ancillas taeterrimas et foedissi- 
mas ut quondam reginas proponeret. Id quoque Plauto vel potius graeco 
auctori quam interpolatori tribuere quivis malet. 



33 

sit, non dubitabimus, quin verbis eius aliquid vori subsit: 
dicta est occupatio Syriac post pun;nnm apud Ipsum cummissani 
a Seleuco facta; nam dc scrioribus tcmpuribus, quibus Syria 
identidem a Ptulemaeis capta est, eogitari votat Lemni mentio, 
quam insulam ne post a. 283 (|uidem diu in Athcniensium 
diciune mansisse recte monuit Willielmius 1. 1. Simul cognos- 
cimus Seleuci esse militem Babyiouieuseni. Qui quoniam 
iam Dovem mensibus ante Athenis fuisse fingitur, fabula non 
potuit doceri ante a. 299; alter terminus cst a. 21)7, modo 
statuere liceat demum post ver huius anni Demetrium urbem 
aggressum esse. 

Cetera quidem , quae Stratophanes narrat, ad tempus 
fabulae cognoscendum nihil credo facere. Neque onim eis 
assentiri possum, qui eum res a se gestas praedicare arbitran- 
tur. An re vera in Phrygia so pugnasse indeque pallam 
praedatum esse, ex Arabia tus, ex Ponto amoraum*) abstulisse 
potuit gloriari? Immo poregre aut in Asia aut alibi eas res 
coemit, quas quaoque terra optimas ferebat. Sic Phrygiae 
pallae nobiles habebantur, tus Arabicum ubique venibat, 
ancillas quoque mercatus est, quamvis, ut est militis gloriosi 
natura, captas a se esse iactet, servi autem Syri aliis praefere- 
bantur, quia Siuorim (jcnus ijutkntisshmm erat (cf. Trin. 542). 

Denique quod Schmitzius Menandri Thaidem, F. Schoellius 
eiusdem Sicyonium a Plauto rodditam esse affirmaverunt, vix 
opus est moneam mihi neutrum probari. Hoc Ribbeckius 
(Alazon p. 79 sq.) satis refutavit, illud iii sola similitudine 
positum est, quae intercedit inter Thaidis et Phronesii mores 
(cf. F. Schoellius, divin. in Truc. p. 16 sqq.). 
Porro gravibus difficultatibus implicamur quaerentes, quando 

Poenulus 

graeca acta sit. Ante orania dicendura est Plautum non 
unam fabulam, verum duas diniidiatas barbare vertisse. Quod 
omnibus fere viris doctis olim probatum qui refellere studuit 
et actu quarto ante secundum posito rem bene expedire sibi 



*) Assumpsi emendationes Buecbeleri. 



u 

visus cst Goetzius (in ind. schol. Jenens. T883) , eum ita 
refutavit Langenus (Plau tin. Stud. 1887 p. 188 sqq.), ut vix 
iam quisquam dubitare possit de contaminatione. Idem recte 
statuit priores tres scaenas ad ignotam_ quand^m fabulam per- 
C tinere, posteriqres duas ad Carchedonium , unde Poenulum 
Ltranslatam esse prologus docet. 

Quando autem Carchedonnis Athenis docta sit si quaeri- 
mus, solus V. 1272 ausam dat, quo A|3ellam mortuum esse 
docemur, sed de eius aetate nihil fere constat nisi diadochorum 
tempora eum attigisse. Nihil deinde ex eo consequitur, quod 
leno Anactorio paulo ante Calydonem transmigrasse fertur, 
namque haec duo oppida perpetuis bellis inter Acarnanes et 
Aetolos gestis non tangebantur. Praeterea unam novae co- 
' moediae fabulam novimus Ka^yyjrr^ioz inscriptam, Menandream, 
cuius quod fragmentum nullum Poenulo convenire videtur, 
non nimii fecerim, siquidem magna pars Carchedonii periit. 
Sed res plane incerta. 

Etiam miuus firmum iudicium de ea fabula ferri potest, 
quam Plautus Carchedonio admiscuit. Unicum enim vestigium, 
quod ad tempus cognoscendum aliquid valere putaveris, nullum 
est. V. 663 advocati lenoni narrant Collybiscura vilicum latro- 
nem Spartae fuisse apud regeni Attalum indeque, quoniam 
oppidum captum sit, aufugisse. Atque Plauti temporibus 
spectatores non noverant nisi Attalum primum, qui nunquam 
ibi pugnavit. Deinde Spartam si Plautum ex exemplo sump- 
sisse credimus, aut Demetrii expeditio a. 294 aut Antigoni 
a. 285 facta commemoratur, qua de cf. Wilamowitzius Ant. v. 
Kar. p. 258 sq. , Niesius p. 387. Atqui a. 294 Sparta non 
capta est, verum Lacedaemoniis ad Eurotam fugatis Demetrius 
de rebus Macedonum certior factus statim recessit, de a. 285 
autem nihil scimus nisi Antigonum rem bene gessisse : urbem 
expugnatam vix credo ullum historicum silentio praeteriturum 
fuisse. Quid quod Spartani, donec Lycurgi institutis utebantur, 
^ milites mercennarios omnino non videntur habuisse. Statuere 
igitur cogimur Attali etSpartaejientionem a Plauto additamesse*). 



*) Retractationis ab histrionibus factae vestigia in his versibus 



Qiiamobrcni id feccrit, appaiet: lospexit ad bcllum a. 195*) 
a Flaminino ct Eumeno cuni Nabide iirbis tyiannu gcstum ; 
Attalum igitur pro Eumene nominavit**). Denique quaenam 
urbs in exemplari dicta fuerit cuni nesciamus, do liuius 
fabulac tcmporo niliil nos expiscari posse profitemur. 
Subscquatur 

B a c c li i d e s, 

quam ex Mcnandri Disexapatonte expressam esse Ritschelius 
(Parerg. p. 405 sqq.) demonstravit. Mncsilochus adulescens 
Atheniensis biennio ante Ephcsuni profectus litteras ad sodalem 
Pistoclerura dedit, ut amicam invcstigaret, quam miles quidam 
ex Samo Elateani abducturus essct. Ac primum quidcm suo 
iure miratus est Langcuus (Plaut. Stud.jp. 111), quod Mncsi- 
lochus biennium a patria afuisse fingitur, quippe cum solius 
pecuniac cxigendae causa a patrc Ephcsum missus sit (vs. 
249 sq.) Quid quod nuper Anspachius in Fleckeis. ann. phil. 



inesse Ostermayerus (de hist. fab. iu com. Pl. p. G2) statuit futilibus 
nisus argumentis. 

*) A. 195 dixi, quamquam altori quoque contra Xabidem bello 
a. 192 Eumenem interfuisse edocti sumus titulis Pergamcnis (cf. Fraen- 
kelius, Inscbr. v. Perg. n. 62,(53). Sparta neutra in expeditione vere 
expugnata est; a. 195 cum Flamininus accensis extremis urbis aedificiis 
coactus esset recedere , Xabis pacem impetravit , a. 192 Pbilopoemen 
sine caede videtur eam intrasse, ut colligere licet ex Livio XXXV 37, 
1 sqq ; qui cum ex Polybio suramo Pbilopoemenis hiudatore pendeat, 
huius res bcUicas, si quae gestae csscnt in occupanda Laccdaemonc, 
vix silentio praeterisset. Id igitur nibil valet ; rem conficit v. 524, 
quem ad romanuni poetam referre nemo dubitabit; nam a. 192 immine- 
bat bellum cum Antiocbo, a. 195 Nabide devicto Flamininus Graeciam 
pacaverat eiusque res constituerat. Haud inutile praeterea crit monere 
de altero bello vix cogitari posse j^ropter Aetolorum ducem Nabidis 
interfectorem et huius milites vindices necis. Aliter censuit Teuffclius 
(Stud. und Cliaraktcrist. p. 275) Lacedaemonem a. lt(9 captam esse 
ratus; scd cf. Fraenkelius 1. 1. p. 49. Igitur Poenulus Plautina acta 
est post primum, ante alterum cum Nabide bellum, puta a. 194. 

**) Eundem errorem admisit Suetonius (rbet. ct gramm. 2, p. 100 
Reiff.), cum de Cratete Attali regis legato locutus est. Contrarium 
fecit lustinus 27, 3 Eumenem pro Attalo nominans. 



36 

a. 1889 p. 355 sqq. eo processit, ut Plautinum hoc inventum 
esse , poetam Sarsinatem ad certum imperatorem romanum 
bienniura peregre versatum adludere, Bacchidcs non a. 189, ^^T^-^ 
ut vulgo putabatur, verum demum a. 187 JRomae doctam esse yiy 
contendcrot. Sed quaravis multis tostimoniis ex Romanorum 
historia petitis sententiara suam fulcire studuerit, tamen apud 
Menandrum adulescentem brevius temporis spatium a patria 
afuisse quam apud Plautum aegre mihi persuaserim *). Nam 
si argcntum sohim inveniundura fuit, quo Nicobulus circum- 
duceretur, quidni poeta fecit, ut paucos tantura dies domo 
abesset? Diutius eum peregre versari non propter senem 
necesse erat, at propter fabulam. Opus erat, ut Mnesilochus 
aliquantura teraporis Sami coraraoraretur, ubi Bacchidem et 
railitcm Cleoraachura cognosceret, opus erat, ut satis diu 
Ephesi maneret, nara si inde argento exacto statim redisset, 
non intellegeremus , qua de causa epistulam ad Pistoclerum 
misisset, opus erat, ut Baccliis iam multo antequam Athenas 
adveniret, militi in Samo addicta fuisset; neque enira iam 
argentum habet, quod ei reddat (quamquara id quidem non 
magni fecerim). Diutius adulescentem dorao abesse senis 
ipsius verba v. 237 

nostrum tam diu 
Ihi desidere nec redire filium 
docent et confirraat Chrysalus, qui gaudio reditus elatus vs. 
170 sqq. Athenas et Apoilinem salutatur, id quod vix fecisset, 
si paucos dies caruisset patria erili**). Quare gravioribus uti 



*) Quamquam de Baocliidibus Romae acta hic res non est, tamen 
profiteor Anspachium mihi opinionem suam non probasse. Complurium 
versuum, qui optime intelleguntur, si nihil subtilius in eis quaeritur, 
artificiosam et contortam interpretationem excogitare coactus est, veluti 
vs. 1072 sg. , 315 sqq. , 321 sqq. Omnino nuUum eorum locorum, qui 
historiam romanam illustrare ei videbantur, necessario Menandro abiu- 
dicandum esse concedo et de aliquot ipse Anspacluus fassus est. De 
singulis hic non possum disputare. 

**) Hos quoque versus documento esse iudico Baccludes ex fabula 
Menandri civis Atheniensis patriae amantissimi expressam esse, cf. 
Stich. 649 sq., Naucleri frg. 349, Alciphr. II 3. 



37 

debebit argumentis (lui in Mciianilri quoquc fabula adulcs- 
centein bienniuni a patria atui.ss(.' negabit. 

lani Disexapatontis aetiitom invostigaturis id potissimuni 
raolestum est, quod nec scinuis, (pialis miles sit Cieomachus, 
nec quam ob rcm Elateam proticiscatur. Fortasse mercennarios 
coiKlu(.turus est, fortasse aliud agit. Temporis vestigium Leoni 
visum est inesse in vs. 911 sq. : 

Satin est, si plura cx me aiidid hodie mala 
Quam audivit iimquam Clinia ex Demdrio ? 
quos in Hermae vol. XVIII p. 559 sic explicuit: Demetrius 
fortassc Phalcreus est, CliniQS inccrtus aliqtiis, rhetores ambo 
et insi[/))i cxcmplo in comitio iudiciove alter ab cdtero conviciis 
pro/li(/atu!<, cum Fritzscliius et Toeppelius (de fragm. com. gr. 
quaest. crit. spec. III, progr. Xeobr. 1867 p. 9 sqq.) personarum 
ad Alexidis Demetrium vel Piiiletaerum a Naevio translatam 
pertinentium nomina dici iudicaverint. Demetrium enim in ea 
adalcsccntem fuisse hene moratum , amiciwi Cliniae , iuvenis 
luxuriosi, quem ille gravi et benigna adhortatione ad modestiam 
et prudentiam revocare studuerit. Quae opinio uon probabilior 
facta est eo, quod Kockius, cuius interpretationem exscripsi 
(Com. Att. II p. 313), Piauti fabularum satis imperitus ei pa- 
tronus exstitit. Nolo pquidem multus esse in refellendo Fritz- 
scliio : falso eum ratiocinatum esse quam ccrtissime ipse locus 
Plautinus docet. Vide enim, quam non is Demetrius, qui in 
Cliniam summa mala iugerat, ei conveniat, qui aniicum 
gravi et benigna adhortatione ad temperantiam revo- 
care studeat; quin Demetrius re vera maledictis et iurgiis 
lacessivit Cliniam, nec dubitari potest, quin Chrysalus Mnesi- 
lochum vituperaturus ad graviora potius quam minora respe- 
xerit. Deinde illud umquam in v. 912 non licet intellegere 
de fabula serael bisve data. Itaque de Naevii et Alexidis 
Deraetrio actum est, illius vero significatam esse non debuit 
statuere Fritzschius, antequam et eius ipsius et actae Bacchi- 
dum aetates considerasset. Quo autem Chrysali vereus perti- 
neant, nescio; nam nec facile cogitaverim de Demetrio comico 
Menandri aequali Cliniae cuidam dc pulpito maledicente nec 
Leouis couiectura valde illa quidera raihi arridens eius modi 

3 



38 

est, ut ea nisus certi quicquam audeam affirmare, antequam 
qualis illo fuerit Clinias exploratum sit. 

Dicomus igitur Disexapatontem Menandri conditam esse, 
cura marc Aegaeum classibus jnfestis non tenebatur, Athenae, 
Samus, Ephesus pace utcbantur, transitus ab Attica in Phocidem 
non praecludebatur. Potuit igitur doceri inde ab a. 316 — nam 
respiciamus oportet Mnesilochum bicnnium peregre versatum 
• esse — usque ad a. 307; atque fateor id mihi omnium pro- 
babilissimum videri propter Demetrii mentionem , quam non 
posse ad Poiiorcetam peitinere nemo infitiabitur, cogitari tamen 
potest etiam de annis 298i^297, 292. 
Plura perspicere sinit 

Epidicus. 

Argumentum in eo versatur, ut Stratippocles adulescens, 
qui paulo ante cum aliis Atheniensibus Thebas ad legionem 
profectus erat, urbe expugnata revcrsus virginem captivam de 
praeda empturus sit, quod ut efficiatur, Epidicus servus per 
fallaciam a sene argentum aufert. Quaeritur igitur, quaenam 
Thebarum expugnatio dicatur. Atque de a. 334 cogitari ne- 
quit, quoniam tantum aberat, ut Atheuienses obsidendae urbi 
interessent, ut coutra ei succursuri fueriut, nisi Alexander 
praevenisset. Nec magis fabula ad a. 312 pertinet, quo Pto- 
lemaeus Antigoni dux praesidium raacedonicum ex Cadmea 
arce expulit. Nam quamquam veri non dissimile est The- 
banps tum a Cassandri partibus stetisse*), Athenienses autem 
societatis facieudae gratia legatos ad Antigonum miserant, 
tamen neque eos Ptolemaeo auxilia misisse credi potest**) et 



*) Id ut statuam commovent me pcriietuae simultates inter Tlie- 
banos et ceteras Boeotiae civitates ab avorum memoria repetitae et per 
totum hoc tempus propagatae , quas tum noudum positas esse facile 
tibi persuadebis, ubi consideraveris Cassaudi-um paulo ante cum The- 
banis foedus, cum ceteris Boeotis iudutias fecisse (Diod. XIX 77) et 
postea Ptolemaeum Oropum Boeotis reddidisse. Demum a. 294 Tlie- 
bani cum ceteris Boeotis faciunt. 

**) Teuendum enim est eos, qui a legione redisse dicuntur vs. 20G, 



39 

Thcbns, ciim Epidicus docobatur, iam multos annos restitutas 
fuisse inde apparet, quod ibi IMiilippa filiam postoa captara ' 
poporit (v. 63() : uafani Thchis , Epidauri saiiDu). Rostant 
igitur duao expugnationos, altora a. 293 , altera a. 290 facta, 
quarum utraque ut ad hanc fabulani roforatur iiabot quo 
coramondetur. 

Demotrius Poliorcetes cum a. 294 e Graecia abisset , ut 
regno Macedouura potiretur, Tliobae, quo Lacbaros profugerat, 
Cieonyraura Lacedaemonium cum exercitu advonientem ex- 
ceperant ceterasque Boe<itiae civitates commovcrant, ut pacem 
paulo ante cum Domotrio conciliatam dirimerent. Qua re 
cognita is initio anni 293 ex Macedonia profectus brevi tera- 
pore et Boeotiam subogit et Thcbanos ad deditionom coegit 
atque magna praeda deportata praesidiisque in urbibus collo- 
catis revertit iu Macedoniam. Sod cura paulo post in Thra- 
ciam expeditiouem faceret, Boouti denuo defecerunt et ab 
Antigono Gonata ita debellati sunt, ut Thebae solae resisterent 
atque domum a. 290 , cum Demetrius acri studio satis diu 
oppugnasset, caperentur (cf. Wilamowitzius Ant. v. Kar. p. 242, 
Niesius p. 366 et 369 sq.). 

Atque ad Epidicum et a. 293 et a. 290 referri posse 
elucet, quoniam iaminde ab a. 294 Athenae praesidio mace- 
donico in Museo coUocato sub Demetrii imperio tenebantur*). 
Non attulerim pro anno 293 Athenienses Lachari Thobis ver- 
santi inimicissimos fuisse, nam vix magis favebant ei, qui 
ipsorum urbem antehac liberam militibus suis occupaverat; 
atque ut dicam quod sentio, mihi non probabile videtur eos 
sua sponte auxilia adversus Thebas misisse, verum potius im- 
perante roge Macodonum. Multo gravius est, quod priorera 
Boeotorum seditionem Demetrius Poliorcetes tam brevi tem- 



208, 210 sqq. , non mercennarios esse, <iuales fcre in comocdiis indil, 
cuntur, sed Atlienicnsium copias (v. 212: tHios suos quisquc visunt), 
quas civitas ipsa oljsidentiluis sul)sidio niiserit; nani urbe dedita statim 
domum revertuntur. 

*) IIoc recte cuntra Droyscnuui ostendit Wilamowitzius 1. 1. p. 239. 
llli assensus est llolmius, Gr. GescL. IV p. 67. 



40 

pore oppressit, vix ut ei opus fuerit copiis Athenienium. Contra 
a. 290 Thebae certe complures menses obsidebantur, Demetrii 
autem exercitus relictis in Thessalia contra Pyrrhum decem 
milibus peditum et millc equitibus (Plut. Demetr. 40) adeo 
erat debilitatus, ut non facile sufficere posset ad devincendos 
Thcbanos. Praeterea si consideraveris multos milites perpetuis 
impetibus contra urbem factis interemptos esse (Plut. 1. 1.), eo 
probabilius credes regem ut exercitum suum reficeret Athe- 
nicnses auxilia poposcisse. Verum enim vero hanc oppu- 
gnationem in Epidico significatam esse refellere videtur, quod 
Demetrius urbe capta tam leniter Boeotos ultus esse traditur, 
ut Plutarcho teste tredecim viros morte, alios quosdam exilio 
puniret, Diodorum (XXI 14) si sequimur, Thebanos dccem, 
ex ceteris Boeotis quattuordecim interfici iuberet; de praeda 
et captivis nihil audimus , diserte de priore expugnatione 
Plutarchus (Demetr. 39) tradidit : ' os (scil. Demetrius) .... xai 
7:pacc/.ixsvoc r.olXa ypr^im-a. .... £Oo?£v xte. Quae cum ita sint, 
fatcor me haesitare obsidionem auni JI93 an 290 in Epidico 
commemorari censeam. Hanc praetulit Wilamowitzius (in ind. 
schol. Gottiug. 1893/4 p. 14) , quia optime ei conveuiat aetas 
virginis a. 303 a Periphaue Demetrii latrone procreatae. Sed 
id argumentum vix satisfacit, neque enim scimus, quam ob 
rem tum Epidauri fuerit, nec profecto sciamus oportet. Nescio 
an non militiae causa, nam adulescens certe, ut colligendum 
est ex vs. 449 sqq. , plane eiusdem generis miies gloriosus 
fuit atque quales fere comoediis adhibebautur qualisque civis 
Atheniensis notus est ex Luciano (dial. meretr. 9) rioXijxojv 6 
^TcipiEuc riavoioviooc (^nXr^c et ipse ttaoutojv ; tales vero uxores 
ducere non solent, antequam a militiis recesserunt. Periphanis 
filius iara ipse stipendia facit. Ergo mihi quidem res etiam- 
num est incerta. 

Porro quaerentibus, quando fabula acta sit, non licet pro- 

< gredi ultra a. 287 , quo praesidio macedonico ex Museo colli 

eiecto Demetrius Atheniensibus rursus signa intulit; veri 

simile autem mihi videtur eam aut a, 292 aut a. 289 

doctam esse. 



•11 

Succodat 

Captivi. 

Singularem huiiis fabulae iiiter Plautinas condicionora, 
quani prologi f|Uoque auctor commemoratione dignam oxisti- 
mavit (vs. 53 sqq.), Brixius (in praef. odit. tert. p. 4) oo ex- 
plicare conatus est, ut Plautus mediae^ comoodiae fabuiam ver- 
terit, parasiti personam fortasse de suo addiderit. Cui suspi- 
cioni haud minimam partem id favere videtur, quod quae ad 
res romanas spoctant tantum non omnia Ergasili vorbis con- )' 
tinentur (cf. E. Herzog in Fleckeis. nov. annall. phil. a. 1876 
p. 363 sqq.). Tamen eum iudicium fefellisse vix est quod 
demonstrem. Non respexit vir alioquin accuratissimus modiae 
comoediae poetas tam non talcs fabulas composuisse , qualom 
Captivorum exemplum sibi finxit (dicit „em reines Fumilien- 
riihrstikU^) , ut contra vix minus acerbiore sale suae aetatis 
homines populos ros instituta pcrstrinxerint quam Eupolis ot , 
Aristophanos, non reputavit ^^arasiti jersonam singulari studio 
atque amoro ab Antiphane Eubulo Alexide excultam esse, ? 
non animadvortit denique Plautum omnino servorum ot para- 
sitorum personas liberius tractasso libentiusquo eis suos ipsius 
iocos dedisse quam aliis. Inter novae potius comoodiao fabulas 
graecum Captivorum exemplum quaerendum esse vel indc 
perspicitur, quod boUo ab Aetolis gesto argumontum oius niti 
non potuit, priusquam Aetoli in robus graocarum civitatum 
aliquid valere coeperunt, id quod demum Alcxandri Magni 
temporibus factura est. Non igitur habemus , quod Ergasili 
personam ab attico exemplo afuisso, id autem ab Antiphano 
vel Anaxandrida conditum esse statuamus. 

lam vero fabula inde pendet, quod bello inter Aotolos 
et Eleos exorto Aristophon aduloscens Aetolus captus est, quem 
ut redimat Hegio pater eius captivos Eleos commercatur. 
Quaeritur, quando illud bellum gostum sit. Atquo Aotolos ox 
quo Alexandro Magno mortuo graecae civitates ad libertatem 
recupcrandam in arma consurrexorunt, sempcr videmus ois, 
qui gubcrnacula rogni Macodoinini tonebant, Antipatro, Poly- ' 
perchonti, Cassandro, Demetriu infestos esse et simul atque 



42 

occasio data sit aut liis aut horum sociis Acarnanibus signa 
inferre, sed usque ad a. 314 nisi scptentiionalis Graeciae 
rebus se non immiscere. Hoc demum anno ad Peloponnesum 
animos adverterunt. Cum enim Polypercho et Aristodemus 
Antigoni dux per biennium eas urbes , quae a Macedonum 
partibus stabant, subigerc conarentur, Aloxander Polyporchontis 
filius ab Antigono defecit, foedere cum Cassandro pacto Co- 
rinthum et Sicyonem occupavit, Eleis adsumptis Cyllenen op- 
pugnare coepit. Quam ut obsidione liberaret Aristodemus, 
cum copiae suae post Alexandri defectionem non iam suffi- 
cerent, ad Aetolos se contulit ab eisque impetravit, ut secum 
contra Eleos expeditionem facerent. 

Unum obstare videtur, quominus hoc bellum in Captivis 
dici existimemus. Ibi enim res ita describitur, ut ro zoivov 
Twv AiTu)Xu)v contra Eleos belligerare videatur, cum Diodoro 
teste (XIX 66) Aristodemus Aetolorum milites mercede con- 
duxerit (auroc 0£ txsTa twv [xioi)o<popojv oia^jac ix tTjC AlTm/daz 
£i; TTjV IIsAo-ovvrjaov). Sed ne nimis iu hac re offendaraus: 
talia non cnrabant poetae„jattici , ut Juculentum exemplum 
docet Thesauri Meuandreae, in qua bellum iuter Athenienses 
et Rhodios gestum commemoratur. Accedit, quod aliud Aeto- 
lorum cum Eleis belhim nec traditum est nec facile excogi- 
taveris. Etenim a. 312 cum Ptolemaeus Antigoni dux contra 
Telesphorum proficisceretur , etiamsi Aetoli subvenerint, qua 
de re nihil scimus, tamen nou contra Eleos, sed contra illum 
pugnatum est, porro cum adversus Aristotimum tyrannum 
bellum parassent — cuius de tempore nihii certi constat, vide 
Droysenum Epig. I p. 224 sq., Muretum Bull. de corr. hell. lY 
p. 43 sqq. — , hoc occiso priusquam mauus consertae sunt 
Eleos foedere atque societate sibi adiunxerunt neque unquam 
deinde contra eos arma ceperunt. Quae cum ita sint, bellum 
a. 314 inter Aristodemum' et Alexandrum gestum pro funda- 
mento Captivorum graecum poetam sumpsisse, fabulam ipsam 
uno ex sequentibus annis Athenis actam esse probabiie duco, 
pro certo quominus affirmem id impedit, quod de saeculo 
tertio paene nihil scimus; tamen sine ulla dubitatione cou- 
tendo eam ante Aristotimi tempora scriptam esse. 



43 

Consideretur deiiule 

Stichus. 

Translatam eam esse ex Mcnandri Adelphis didascalia 
codice Ambrosiano tradita docct, quam cum et Ritscbelius 
(Parerii:. p. 270) et Studenuindns (Conmient. Llonuusen. p. 782) 
corruptam iudicarent, F. Schoellius (Fl. ann. phil. a. 1879 
p. 44) sanam esse demonstravit collato scholio ad Platonem 
(p. 276), quo edocemur duas Menandri fabulas ' Afjzkyjl in- 
scriptas fuisse, quarum priorem Plantus, Terentius posteriorem 
verterit; neque hodie quisquam peritus de ea re dubitat, 
quamquam etiam Kockius (Com. Att. III p. 144) et Christius 
(Gesch. d. gr. Litt.^ p. 270) veterem Ritschelii opinionem suam 
fecerunt. 

Atque Terentianae fabulae exemplum quando actum sit, 
nescimus. Id tantum constat, Athenis tum bellum non immi- 
nuisse, uam Demea rure in urbem venit et rus redit, deinde 
Cyprum pacatam fuisse nec in Aegaeo nec in Lycio mari 
classem hostilem versatam esse, nam leno illo profecturus est, 
ut meretrices vendat et Pamphilao cognatus fingitur virginem 
Miletum abducturus. Potorat igitur haec fabula, quam ut par 
est posterioribus Meiiandri adnumeramus, a. 302 agi, cum 
Athenae a Demetrio liberatae, Cypri urbes subactae erant, 
mare Aegaeum eius navibus tenebatnr, poterat agi inde ab 
a. 300 usque ad a. 297, cum Demetrius in Cilicia et Phoe- 
nicia versabatur necdum Lachari tyranno belhim intulerat, 
poterat denique a. 293 et 292 doceri, cum Athenae a Deme- 
trio, Cyprus a Ptolemaeo captae erant. 

Hoc igitur cum in medio reliquendum sit, ex sola Sticho 
cernamus oportet, quando prior Adelphoe data sit. Ac primum 
quidem cavendum est, ne ex v. 135: 

Vosnc latrones ct mcndicos homines nmgni penditis? 
concludatur fratres militandi causa in Asiani abisse; id enim 
nec convenit maritis et refellitur vs. 404 sq. : 

Mercurio, qni nw in mercvnoniis 
luvit lucrisqiic (jiiadruplicavit rcm mcam. 
Quid latrones sibi veHt, nescio, Plauti quideui aetate uihil 



44 

potiiit significare nisi niilites conducticios, quapropter mihi 
videtur corruptura, nec taraen valeo oraendare. Mcrcaturae 
igitur causa Epignoraus et Pamphilippus dorao abierunt. Sed 
cum hac re non multum proficiaraus, alia considereraus testi- 
raonia. 

Atque gravissiraum est id, quo Epignoraus parasitum a 
cena arcet. Legimus vs. 490 sq. : 

At ei oratores sunf popli^ siimmi viri, 
Amhracia veniunt huc legati puhlice. 
Haec spectatoribus Atheniensibus merito insulsa visa essent, 
nisi re vera, cura Adelphoe docebatur, legatio Arabracia raissa 
esset Athenas, id quod vix factum esse putaveris, donec illa 
urbs sub Macedonum potestate erat. Atqui ex PJutarcho 
(Pyrrh. 6) scimus Alexandrura Cassandri filiura a fratre Anti- 
patro patria privatum, ut regnura Macedoniae acciperet, Pyrrho 
cum alias terras tum twv s-ty.-YjTtov sDvojv 'A[i.|5p'y.7.i7.v , 'Axap- 
w.viav , 'A[j/z/iXo/iav promisisse, hunc eis statira potitura esse 
(a. 295). Quamquara autem idera Ambraciam sedem regiam 
ereavit indeque legatos Athenas mittere potuit, taraen huic 
terapori Stichi exemplar quominus tribuaraus cum alia impe- 
diunt tura quod legati oratores populi vocantur. Qua re Adel- 
phos prius scriptam esse statuere cogimur. Atque quando 
Arabracia sub Macedonum dicionem venerit, nusquani traditum 
est. A. 817 liberam fuisse equites Ambracienses una cum 
Olympiadis copiis contra Cassandrura pugnantes (Diod. XIX 35) 
evincunt, anno insequente hic Epirum foedere sibi adiunxit 
et Lyciscura ezi^jLsXT^TrjV a[xa v.ai a-parrjYov eo raisit (Diod. 
XIX 36). Fortasse igitur iam tum Ambracia Macedoniae 
urbs facta est, magna vero cum probabilitate id affirmare 
possumus de a. 312. Nara ubi priraura Alcetas regnum Epiro- 
tarum obtinuit, Lyciscus Acarnaniae praefectus contra eum 
arma movit et castris apud Cassopiam factis, cura Alexander 
et Teucrus filii illius copias cogerent, ipsum profligavit (Diod. 
XIX 88). Quoniam igitur ultra Ambraciam processerat, ante- 
quam cum hostibus manus conseruit, raibi quidem vix credi- 
bile videtur eum hanc urbem bene munitam, si cum Alceta 
fecisset, in itinere praeteriturum fuisse, praesertim cum inde 



45 

oi reditus posset intercludi *). lam auteni inde ab hoc anno 
usquc ad a. 295 nihil scinuis do oxpcditionibus ^racedonum 
in Epiruni factis**); quarc vcri simillimuni cst Ambraciam 
aut a. 312 aut antea regno Maccdonum adiunctam esse. Quodsi 
Adelphos ei tempori tribuimus, quo Arabraciotao usque suis 
legibus utebantur, inter primas Mcnandri fabulas eam factam 
esse sequitur; atquo id quidcm univci-sa eius condicio et 
argumentum non ita artificioso et subtiliter excogitatum videtur 
commendare. 

Sed sunt quac obstent. Xani illis ipsis temporibus Anti- 
gonus cum Asandro Asiae domino bellum gerebat classesque 
suas quotannis pcr mare Aegaeuni in Graeciam misit atque 
a. 314 Atheniensium quoque viginti naves Lemnum obsidentes 
cepit (Diod. XIX 68). Quamquam autem cives Athenicuses 
etiam tum subinde mare transvectos et ab Agathone Asandri 
fratre exceptos esse titulus atticus docet (C. I. A. II 238), 
tamen de mercatoribus , qui triennium in Asia versati sint 
ingensquo kicrum fecerint, tanto niinus facile cogitaveris, quod 
haec terra perpetuis Ptolemaeum inter et Asandrum pugnis 
adeo acerbe vexata cst, ut nulla fere eius regio per tres aunos 
non tacta esse videatur. Pacis tempora tota Pinacii narratio 
(vs. 375 sqq.) monstrat et nescio quomodo Epignomi verba in 
vs. 402 sqq., (lui quod salvus domum revertit, solis Neptuno 
et tempestatibus gratias agit. Ultra a. 317 vcro procedero 
nemo audebit, qui Menandrum in primis fabulis mediae co- 
moediae rationem, quod quidem pertinet ad perstringendos 
certos homines, minime aspernatum esse aniraadvcrterit. 

Denique, id quod summi momenti esse raihi videtur, 
attendamus v. 287 : 

Si rcx ohstahit ohviam, rcgem ipsum prius pervortito. 



*) Hoc demum anno AmphilocLiam et Ambraciara subactas esse 
fortasse inde concludere licet, quod a. .314 Cassandcr cum foedere cum 
Acarnanibus pacto bellum inferrct Aetolis, non per Amjiliilocbiam pro- 
fectus cum sociis sc coniunxit, verum ex Thessalia in Aetoliam irrupit. 
Qua via frater eius Pliilippus a. 313 in A( arnaniam pervenerit, ignoramus. 

**) Unus 1'ausanias memoriac prodidit (I 11,5) Cassandrum a. 302 
Pyrrhum e regno expulisse. Aliter Plutarchus Pyrrh. 4. 



46 

Atque externum quendam regem subaudire quara ineptum 
sit, nemincm fugit, sed ne Atheniensium quidem rex, qui 
sacra rei publicac administrabat, intellegi potest — eum Trin. 
207 dici Ostermayeri est sententia, cf. infra — , nam ubicun- 
que servi aut parasiti currentes obstantibus minitantur, eos 
dicunt, qui in re pnblica gerenda aliquid valent, demarchos 
comarchos stratogos agoranomos. Non igitur fas est cogitare 
nisi de vero rege, qui cum Adelphoe docebatur Athenis fuerit. 
Demctrium Poliorcetam significari elucet. Qui postquam 
a. 307 -3[x-T-(| cpUtvovro; Sap-^r^hay/o:: (Plut. Demetr. 8) Athenas 
profectus Piraeo Munichiaque expugnatis in libertatem vindi- 
cavit cum inauditis honoribus affectiis tum regis nomine or- 
natus, totam hiemem ibi degit et a. 306 Dionysiis actis — 
nam in eius honorem Demetria nominata sunt — iussu Anti- 
goni in Cyprum navigavit. Quodsi statuimus Adelphos initio 
anni 306 actam esse, omnia bene se habent. Nam cum Asia 
inde ab a. 312, Athenae vero per totuni hoc tempus, si exci- 
pimus brevem Ptolemaei ducis expeditionem a. 312 factam, 
pacis tranquillitate usae sint, facile intellegitur et Epignomum 
Pamphilippnmque rem familiarem comedisse (v. 630) et mer- 
candi causa in Asiam abisse. Demetrius deinde a. 303 et 
302 Athenis fuit, sed de his annis bellum quattuor per annos 
cum Cassandro gestum vetat cogitari. A. 294 iam supra im- 
probavimus. Tenendus igitur est a. 306. 

Accedit, ut sic demum legatio Ambraciotarura apte possit 
explicari. Nam cura Epirotae, ubi primum Demetrius in 
Graecia constitit, rebellione contra Cassandrum facta et Alceta 
interempto Pyrrhum regem recepissent, nonne consentaneum 
est credere hoc ipso tempore Ambraciae quoque cives mace- 
donica potestate sese liberasse, praesertira cum et Epiri regem 
et Aetolos se adiuturos esse possent exspectare? Deinde vel 
per se probabilissimum est Pyrrhum cum Demetrio foedere 
se sociasse, cuni paucis annis post e regno expulsus in huius 
castra se contulerit. Vidiraus igitur Menandri AdeJphos vix 
ante a. 317 doceri potuisse, vidiraus legatos Arabracienses in 
ea corameraoratos Atheuas nequivisse venire nisi intra annos 
307 et fortasse 302, quo Pyrrhus regno privatus est, vidimus 



47 

iinuni testimonium certissimo ad a. 306 referendum esse : 
quid multa? ogo ociuidcm \\o\\ dubito, quiu Ambraciotjio tum 
a Cassaiidro defoceriut atijuo ot ipsi Atiieuas ad Demotrium 
legatos misorint. 

Tempus fabulao rocto enucloatum esse alius Stichi locus 
optime milii vidotur comprobare. Pinacium servus Panegyri 
reditum mariti nuntiaturus ubi ad domum eius substitit, ex- 
clamat v. 290: 

Sed tandcm opinor aequiusf eram mihi esse supplicem 
Afque oratorcs mittere ad me donaque cx auro ct qua- 

drigas, 
V. 293: Ad me adiri et siipplicari mi egomet aequom censeo. 
Nonne liis verbis manifeste adluditur ad magnificum Dometrii 
Poliorcetae Atlienas introitum? Hunc quoque Atlienienses 
oratoribus ad portum missis vehementer obsecraverant atque 
in urbem suara arcessiverant (Plut. Demetr. 9: Trpiajlis'.: oso- 
jjLSvou; d-i3T£'.?.ov, 10: tojv 'x\i>rjV7.U)jv 0£/o|xsvojv xai y.aXouvT(ov) 
nec non ut quadrigis advehoretur curaverant (Plut. 1. 1. 8^ttoo 

TTpoiTov a-iprj to'j ap|j.aTo; |3(jj(j.ov ETiifJivTs; AT^}j.r^Tptoo 

KaTai^^aTo-j -pojrfiopc-jav.v). Hacc tam accurate inter so con- 
gruunt, ut spectatorum, qui paucis mensibus post hanc fabu- 
lam videbant, nemini ignotum esse, quo spectarent Pinacii 
verba, neminique risum ea non movere potuerint. 
Deinde disputandum est de 

Menaechmis, 

cuius exempiar quo tempore Athenis doctum sit eo minus 
certum habetur, quod ex argumento fabulae ipso nihil disci- 
mus, unicum vero testimonium ad historiam spectans Plautoue 
an graoco pootae tribuendum sit virorum doctorum sententiae 
variant. Agitur de vs. 408 sqq. : 

Non eyo te novi Menaechmum, Moscho prognatum patre, 
Qui Syracusis perhihere nafus esse in Sicilia, 
TJhi rex Ayathocles reynafor fuit, et iterum Pintia, 
Tertium Liparo, qui in morte reynum Ilicroni tradidif, 
Nunc Ilicrost? 
Quamquam enim hunc locum plerique noviciorum interprctum 



48 

ex graeco exemplo expressum esse putant, tamen contraria 
opinio multis adhuc ita probari videtur, ut etiam Schwabius 
(in Teuffelii hist. litt. rom. ed. V p. 154) sic iudicet: ,,F//r 
die Abfassungsseit {vor J. 539/215) hiefet 2, 3, 60 cinigen 
Anhalt. Jedenfalls sind die Meniichmen eincs dcr fruhesten 
Stiklce des Plautns'-''. Quae cum ita sint, tota quaestio denuo 
instituenda est. 

Ys. 408 sqq. si Plautus de suo addidit, necossario con- 
cludendum est Menaechmos eum Romae aute a. 215, quo 
Hiero mortuus est, docuisse. Quaeritur igitur, num iam ante 
a. 215 fabulas dedorit. Atque id saltem concedendum est 
argumentis hoc satis idoneis neminem adhuc demonstrasse. 
Immo sic viri docti ratiocinantur : Plautus cum ca. a. 252 natus 
antequam comoedias docuit priraum in operis artificum scae- 
nicorum quaestumfecerit, deinde mercaturae incubuerit, postremo 
omni pecunia perdita pistori se locaverit*) et in pistrina Satu- 
rionem et Addictum teste Yarrone composuerit, non facile 
potuit minus triginta annos natus, i. e. ante a. 222, comoedias 
edere (cf. e. c. Schanzius in hist. litt. rom. § 30). Haec quam 
debili in fundamento exaedificata sint, non est quod osten- 
damus. Atque inde quoque cave nimium concludas, quod 
Cicero (Brut. 18, 73) memoriac prodidit Plautum a. 199 C. 
Cornelio Q. Minucio coss. iam multas fabulas docuisse; nam 
cum inter hunc annum et eurn, quo poeta mortuus est, quin- 
decira intersint, Ciceronis auteni locus nequaquara ita coraparatus 
sit, ut maiorem comoediarura numerum tertio a. Chr. saeculo 
quam alteri ascribendum esse efficiat, non licet ultra a. 215 
progredi, nisi gravissima arguraenta accedunt. Atqui solus 
Menaechmorura locus proferri potuit. Aliara igitur ingrediaraur 
viam. Eae comoediae Plautinae , quarum tempora aut tradita 
aut certo aliquo raodo indagata sunt**), tantura non oranes 
ad alterura a. Chr. saeculum pertinent, Militem Gloriosura et 



*) De his narratiunculis plane assentior Leoni (Hermes XXIV p. 78). 
**) In quibus non eas numero, quarum aetatem solum Philippeum 
argentum in eis commemoratum definire viris doctis visum est. 



49 

Cistollariani *) solas antoa acta.s esse comportum habemus. 
Doindo animadvortondiini est Militem unam intcr cas IMauti 
falnilas, quao aotatcm tulerunt, lyricis rythmis carere, id quod 
soli histrionum rctractationi vel Plauti iibidini cuidam tribuero 
dcspcrantis cst; primo poctae trmpitri etiam Asinariam tribuo, 
quae unurii canticum continet; contirmatur scntentia mea ' 
proTogo huius fabulae, unde Plautum etiam tum maccum vocari ' ^ 
solitum esse edocemur**). Quamquam autem concedendum 
est Mercatorem quoque post a. 190 doctam (cf. Ladcwigius, 
Zeitschr. f. Alt. 1841 p. 1085) et Curculionem tantum singula 
cantica quamvis ampla habere, complura Cistellariam ante 
fiuem alterius belli Punici conditam, tamen considerantibus 
nobis Menaechmis versus et creticos et baccheos multos ad- 
hibitos esse dubium esse vix potest, quin ante a. 215 omuino > ,v-/ 
non potuerit doceri. 

Sed redeamus ad vs. 408 sqq. Syracusis dicitur Agathocles 
regnator fuisse, iterum Phintias, tertium Liparo, qui regnum 
moriens Hieroni tradiderit. Versus a Plauto ipso additos esse 
vel inde sequi existimatum est, quod nec Phintias nec Liparo _, 

unquam Syracusanorum reges fuerint, verum ficta nomina sint. 
De quibus deinceps disputandum est. Nam ante hos paucos 
annos A. Gerckius in mus. Rhen. vol. XLII p. 267 sqq. prae-[ 
euntibus aliis re vera eos exstitisse eo probabile reddere^ 
couatus est, quod Hiero demum a. 270 Syracusanorum imperium ' -;, 
nanctus sit. Cui ne asseutiar id me prohibet, quod omnibus 
veterum historicorum testimoniis aut postpositis aut artificiosa 
interpretatione remotis sola rerum tum gestarum — de quibus 
nempe multa incerta sunt — inter se ratione nisus est; nec 
magis mihi sententiam suam probavit qui novissime de his 
temporibus egit Belochius (in Hcrmae vol. XXVIII p. 481 sqq.). 
Hieronem a. 275 imperium Syracusarum obtinuisse docet 
Polybius I 8, 3 , cuius verba plane perspicua Belochius aliter 
interpretatus explicationem suam quanto protulit confidentius 



*) Cf. V. 200 Us. Prologuin al» Auxilio cnarratum noli riauto 
abiudicarc. 

**) De voce maccus cf. Buocbelerus in mus. Jllicn. XJjI p. 12. 
Prologum Plautinum esse demonstravit Leo in adnotatione editionis suae 



50 

non tanto certiorem rcddidit, docct Pompeius Trogus (lustin. 
23,4), docct Pausaniac locus (VI 12,2) ab editoribus recte 
suppletus, quem nollem Gerckius sic interpretatus essct: 
^^Also iiiuss Hieron hereits einmal mit 32 Jahren Archont 
gewesen sciii,^^; nam imperio cum unf|uam privatum csse nec 
traditum est nec crcdi potest, quin etiam inde a primis magistra- 
tus tcmporibus maiora eum appetivisse aequales cognoverunt 
Polybio teste (1,8,5); quod vero Belocliius de Pausaniae loco 
protulit, non est nisi mera coniectura, accuratius eum in- 
spicienti multo videbitur probabilius periegetam aut chrono- 
grapho aliquo aut eo historico usum esse, qui ad Olympiorum 
rationem historiam scripserit, fortasse Timaeo. Adde quod 
Zonaras Vlll 6 plane consentit cum lustino et Polybius 
altero loeo (VII 8,4) expressis verbis memoriae prodidit eum per 
quinquaginta quattuor annos regem fuisse (sr/j -jap r^zv7r^v.o^xa 
y.ai Tirrapct ^aoiXzuaac 'rjiiTr^pTjGS jxiv ttj -aTpiot Tr|V £ipY)vr|V), 
quem locum a Gerckio et Belochio perperam explicatum esse 
eo magis perspicuum est, quod Polybius paucis versibus ante 
imperatorem Syracusanorum sociorumque a Syracusarum rege 
diserte discreverat (8, 1 TrpuiTov jxsv 8i' «utou xaTsxTrjaaTo Trjv 
^lupaxoaitov xat Toiv ou|j.[j,aj(a)V apy^rjV. 8, 2 xai [xrjV oux auo- 
XTSivac, ou cpuYaoeuoac, ou Au7:r|0a; ouoeva twv TroAtTojv, ci' auTou 
l^aoiXsu; xaTsoTrj Toiv ^Lupaxooiojv). Verbis autem d-r^ yap 
irsvTrjXovTa xat TSTTapa j^aotAsuoac non totum tempus, per quod 
imperium obtinuerit, verum id, per quod rex fuerit, dictum 
esse quam certissime arguunt et antecedens enuntiatum: sti 
os To [j.rj [xovov xTr,oaoi}at TrjV apxV (scil. tyjv j3aotAsiav) outo); 
(scil. oux aTTOXTstva; , ou cpuYaosuoac. ou AuTtrjOa; ouosva Ttov 
TToAtTujv) , a)JA xat otacpuXa^at tov auTov Tpo^Tuov. STr^ "|'ap xti. 
et sequentia verba: otscpuAa^s o' auToj tyjv ap/r,v avsTrtjBouAsuTov, 
otscpuys os Tov TaT; UTrspoj^al; Traps7ro'[j.svov cpOovov ' o; "^e 
TToXAaxtc £Trt[5aXo'[iSvo; aroUso&at Tr^v ouvaoTsiav sxtoXuOrj 
xaTa xoivov u-o tojv TroAtToiv*). Prorsus aliter comparatus est 



*) Reussmm, qui in Fl. ann. pliil. a. 1892 p. 107 Hieronem primixm 
Syracusanorum , deinde sociorum quoque regem factum esse contendit, 
refutavit Belochius p. 483. 



51 

Polyb. XVIII 41, 8 , ad quem locum provocavit Belochius. 
Vidcmus igitur omnes vcteros auctores inter sc con.sentire 
Hieronem a. 275 impcrium S\ racusarum obtinuisse. ConKcit 
rem Zouaras, (jui Vlll, 6 euin Kumanorum cunsulem Khegium 
oppugnantem (a. 271) frumentu et copiis adiuvisse ducet, cuius " 
de tide dubitantem Beluchium, cum argumenta addiderit nuila, 
non iuvat piuribus refellere; id unum aftirmo Zunarae locum 
optime coQvenire Hierouis consiliis (cf. Pulyb. I 8, 1 : ao; 
[X£v 3'Jvs/f>u)vro 'fi Tojv ' IVouaiojv o'j\iiir/:/i'-j. Ta>v -o 1*yj*,iov 1 
xaTaj/o'v7a)v). 

Haec pro fundamento ei habenda sunt, qui historiam illius 
aetatis illustraturus est. Quamquam concedo inter proelii ad 
Lon^anum ilumen a. 270 commissi et primi belli Punici descrip- - 
tionem et apud Pulybium et apud Diodorum lacunam apparere ; 
tamen si Gerckius temporum ordinem recte constituit, tantun- 
dem annorum spatium, scil. inde a Pyrrlii ex Sicilia recessu 
usque ad a. 270 , ab historicis praetermissum esse censere 
cogimur. Sin vero difficultates etiam tum remanent, quouam 
iure alterum Polybii testimonium, etiamsi ut Gerckius et 
Belochius fecerunt interpreteris, licet aguoscere, alterum idque 
tot tanturumque veterum scripturum auctoritate stabilitum im- 
probare? Accedit aliud. Polybio teste Hiero victoria de 
Mamertinis reportata a. 270 Syracusas abiit — sic etiam 
Diodorus XXII 13. 9 — et ab omuibus sociis rex appeilatus 
est, Mamertini autem Ttf/o^Tspov jxsv £o-cpY,[ji£voi t9); STcr/oupiot? 
-•?,; £/ Tou l*r,Y''o'j, tots oi to'.; loioi; -oaYl-i-Vjiv k--:a'.y.'j~zz 
fjkor/trjio^ oi jxiv £kI Kap/rjOovi'o'j; xaTs^psuYov /ai toutoi; 
£V£/£i'p'.Cov cfa; auTou; xai Tr,v '7'y.pav, oi o£ Trpioc 'Pojixaiou; 
e7rp£op£uov irapaoio^ivT^; Tr,v -o'A'.v 7.t£. Cur igitur legatos ad 
Romanos mittunt? Forsitan ut ea uppida, quae Hiero sibi eri- 
puit, recuperent? At suam ipsorum urbem sociis tradituri 
sunt. An suaesalutiscausa? At nun obsidentur. Quid igitur? 
Videsne Polybii narrationem ipsam in se aperta lacunae 
vestigia complecti? Legatio mitti non potuit, nisi Messana 
a Syracusanis gravissime o[)primebatur nec ulla obsessis alia 
spes salutis relicta erat. Tertium igitur Hieronis contra Mamei- 
tinos bellum statuendum est (cf. etiam Holmius, Gesch. Sizil. 



^ 



52 

. II p. 492), de qiio auctor est Zonaras (8, 8 : oi Mcx[j.£p-:Tvoi . . . 

;l T(yTc B' UiTO JiptoVO: -OA'.OpZO'J[X£VO'. STicXa/ijaVTO TO'JC 'P(0U.7.10'J;) 

et in quo cum liorum legati Romam missi auxilium ut fcrretur 
impetravissent, id ut irritum faceret Hamio Carthaginionsis, 
qui arcem Messanae occupaverat, pacem^conciliavit inter eos et 

^ Hieronem. Quartam expeditionem a. 264 una cum Carthaginien- 
sibus fecit, cum Mamertini C. Claudium in urbem suam 
recepissent et Hannonem ex ea recedere coegissent (Zon. 8, 9 ; 
Diod. XXII 13,9; XXIII 1, 2). Carthaginienses autem bis 
Messanam a Syracusanis servaverunt obsessam , a. 270 duce 
Haunibale (Diod. XXII 13, 7), a. 265 Hannone. Quamquam 
hanc nominis diversitatem, quae intercedit inter Diodorum et 
Zonaram, forsitan non ita magni momenti esse putaveris, nec 
profecto ego is sum, qui Hannibalis nomen, si apud Livium 
fuit, aut a Dione aut a Zonara per errorem mutari potuisse 
negem; sed non desunt, quae duas Messanae occupationes a 
Carthaginiensibus factas esse suadeant ut censeamus. Diodoro 
teste Mamertini cum exercitum suum apud Mylas devictum 
atque Cium imperatorem occisum esse comperissent, decreverunt 
veniam Hieronis implorare urbemque ei tradere (XXII 13, 6 : 

Expivav |j,ii>' i/£Trjp''a; aTtavTav toj pajiXsI , 7 : [xiXXovTa? 

TTapaoioovai tt;v 7c0A'.v) , apud Polybium et Zonaram nihil eius 
modi ; deinde Diodorus narrat Hannibalem sua sponte venisse 
et dissuasisse, ne urbs Hieroni traderetur, Polybium et Zona- 
ram si sequimur, Mamertini Carthaginiensium ducem ipsi 
arcessiverunt, praeterea apud illum salutem, de qua iam de- 
speraverant, recuperaverunt, Zonara auctore graviter tulerunt 

, copias Poenorum in arce sua coliocatas. Igitur Diodoreum 
excerptum XXII 13, quod excepta ultima paragrapho procul 
dubio contextam rei expositionem complectitur et integram, 
primam Messanae occupationem tradidit, alteram Polybius et 
Zonaras. Nimirum uua difficultas remauet, neque enim certum 
est, quando et quo modo Carthaginienses post a. 270, ante 
a. 265 ex ea recesserint; sed discrepantiae , quas inter Dio- 
dori et Polybii Zonaraeque narrationes intercedunt, tam graves 
sunt, ut diversa eos narrasse mihi quidem negari haud posse 
videatur. 



53 

Explicavi moani do robiis sioiliensibus sontontiam; quao 
si rceta est, ct ipsa denionstrat llierunoni^ iani anto a. 270 
Syracusanorum obtinuisse prinoipatum. Quaproptcr non licet 
dubitare, quin ipsi Pyrrho successerit. Sod nc ante Pyrrhi 
quidem in Siciliam adventum Phintiam ullum aut Liparoncm 
Syracusanorum praofootum fuisso facile milii porsuasorim. Etsi 
enim de horum temporum rebus non edocemur nisi Diodori 
librorum XXI et XXII exoerptis, tamen ex eis ipsis satis 
certa ratione, nisi fallimur, colligi potest £Ost Agathoclis 
mortem cum Meno urbem aggrcderetur (XXI 16,6), statim 
Hicetam iussura esse eam tueri (XXI 18,1), qui non ita 
multo post tyrannidem usurpavit (XXII 2, 1) et novem per 
annos cum imperium obtinuisset, expulsus est a Thoenone 
(XXII 7, 2). Inter Thoenonem vero Sosistratumque atque ( 
Pyrrhum locus nullus est aliis principibus (XXII 7,3; 7,6; 
8, 4). Corruit igitur Gerckii de Phintia et Liparone suspicio, 
ficta sunt nomina. 

De eo tantummodo quaeri potest, utrum in attica fabula 
fuerint an demum in romanam inserta sint; atque cum 
tralaticia opiuio hoc potius oummendet, fateor mihi illud 
multo veri similius videri quam hoc. Primum enim certe 
errant qui Agathoclis et Hieronis nomina romano poetae, 
non graeco , deberi putant. An si Menaechmi re vera Hie- 
rone rege, i. e. paulo ante a. 21^ Rumae docta esset,! 
Plauti interesse potuit reges Syracusanos alteruni ab altero 
exceptos spectatoribus enumeraro? praesertim cum Hiero iam 
paene sexaginta annos imperium obtineret? Immo ipsa Aga- 
thoclis raentio saepius ab atticis poetis, a romanis nunquam 
quod sciamus facta aperte ostendere mihi videtur eum quidem 
certe ab exemplaris auctore laudatum fuisse ; et tum demum 
et principum enarratio et ultima verba qtn in morte regntim 
Hieroni tradidit, nunc Hierost aptam habent explicationem. 
lam vero nura credemus pro Phintia et Liparone veros Syra- 
cusanorum imperatores in graeca fabula nuncupatos fuisse et 
a Plauto deletos proque eis fictos insertos esse? Quam ob 
rem id eum fecisse censeas ? Spectatorum saltem longe miniraa 
pars de horum temporum rebus quicquara sciebat, ac si quid 

4 



7 



54 

in rogum fictione incst ridiculimi, suam vim liaberc potuit 
apud Graecos Agathoclis et Hieronis acquales, minime apud 
Romanos. Praeterea Phintiae et Liparonis nomiua sunt bene 

y siciliensia, Phintiae adhuc non inventum est nisi aut Siculi 
aut magnae Graeciae incolae, Liparonis ductum est a Lipara, 
. ut Gelonis a Gela, Tyndarionis a Tyndaride, Hyblonis ab 
Hybla ; id quod et ipsum multo magis atticum poetam redolet 
quam romanum. Unum tantum obstare videtur, quod mihi 
olim visum est contrarium efficere, Menaechmi responsum 

7 Haud falsa, mulier, pracdicas; nam primo obtutu non facile 
quisquam sibi persuaserit ingenuum adulescentem, qui Syra- 
cusis natus sit et diu ibi fuerit, tantam rerum patriae suae 
imperitiam prae se tulisse. in attica fabula. At ne haerearaus 
in eo, historiae depravationem certe admisit, neque enira 
Hiero ab alio imperatore regnum adeptus est. Deinde gratia 
huius loci in agendo posita est, videmus meretricem rauliebri 
loquacitate et celeritate multa simul, vera falsa, effundere et 
optime excogitatum putamus, quod Menaechmus, qui nempe 
I Agathoclis et Hieronis nomina certe percepit, reliqua non 
curat tanta verborum mole obstupefactus atque eo maxime 
attonitus, quod se et patriam suam Erotio nota esse videt. 
Ergo non solum Agathoclis et Hieronis, verum etiam Phintiae 

7 et Liparonis nomina graeco exeraplo adhibita fuerunt, et haec 
quidera fortasse ad certorura tura temporis imperatorum nobi- 
liura raemoriara accoraraodata, Phintiae dico Agrigenti tyranni 
et nesciocuius Liparonis nobis ignoti, noti Atheniensibus. 

Haec duramodo concedantur, totus locus coramendare 
videtur, ut Menaechmos ci tempori ascribamus, quo A^gathocles 
oranium Atheniensium raemoria tenebatur, Hiero non ita diu 
regnabat. Certum igitur terminura annum 269 nacti sumus, 
nec improbabiliter statuere nobis videmur fabulam uno ex 
proxime sequentibus annis actam esse, vix post belli Chremo- 
nidei aut prirai Punici initium. 

lara si cetera consideramus, nihil efficitur eo, quod Me- 
naechraus v. 235 

Histros, Hispanos, MassUienses, Hilurios, 
Mare superum omne Graeciamque exoticam 



56 

Orasque Italicas owjiis *) 
circumvectus esse fertur; iiani post a. 275 Pyrrlio ex Italia 
egresso omnos tcrrae maribus vicinae otio fruebantur nec 
nisi in mari Adriatico praedoncs Illyrii nantis molosti erant. 
Superest igitur, ut ros Epidaniniensium contemplenuir; atque 
hic quoque dicendum est ea, quae veteribns ab auctoribus 
tradita sunt, nihil nos docere. Scd vicissim si fabulae, qua 
de agitur, rationcm habcmus, symbolam nobis vidcmur afferre 
posse ad historiae illius temporis notitiam. A. 271 vcl 270 1' 
Apolloniatcs cum lcgatos Romam mittcrcnt (Liv. epit 15), ' 
auxilium a poj)ulo Romano pctivisse inter omnes hodie 
constat. Eodem cnim temporc Aicxandcr Pyrrhi filius bellum 
cura Monunio gerebat Illyriorum rege, qui postquam Gallis 
ex Graecia rcdeuntibus devictis opes suas ingentem in modum 
auxit, vicinas terras subegit, Epidamnum occupavit, Pyrrho 
Argis occiso facile potuit sperare se Epirotarum quoque regno 
esse potiturum. Qualis illius belli exitus fuerit, traditum non 
est: Alcxandrum regno suo non privatum esse inde efficitur, 
quod paucis annis post Acarnaniac parte arrepta expeditionem 
in Macedoniara fecit. Epidamnus autem certe a. 230, quo 
societatcm iniit cum populo Roniano, libera erat; licetnc sta- 
tuere iam paulo post amium 270 liberatam esse conciliata 
inter Alexandrum et Monunium pace? Droysenus de ea re 
dubitavit, sed ni fallor Menaechmorum exemplo comprobatur. 
Modo concedamus poetas atticos res comocdiarum suarum 
semper in graecis oppidis posuisse. Sic fabulae aguntur Epi- 
dauri, Calydone, Ephesi, Sicyone, nunquam in barbara urbe. 
An credcs ullum poctani tam incptum fuisse, ut fabulam, in 
qua graeci homines prodibant, graece sermones instituebant, 
graeco omnia habitu induta fuerant, v. c. Carthagiue agi fin- 



*) Hispanos nempe a Plauto ipso additum est. Syracusanorum 
Tarentinorumque naves tum ultra Siciliae et Massiliae oras navigare 
vetitae erant ; quomodo autem (.'arthaginienses eos , quos in suo mari 
offenderant, tractare soliti sint, notum est ex Eratosthene (apud Stra- 
bonem 17, 1 p. 802). Demum a. 241 alicnis navibus permissum est, ut 
in Hispaniam transveherentur. Plautinum additamentum allitteratio 
quoque monstrat. 

4* 



xerit? Quamquam auteDi Epidamni (luidem Graeci incole- 
bant, tamen inauditum mihi videtur poetas atticos lioc oppi- 
dum comoediis suis adliibuisse, donec Illyriorum copiis tene- 
retur. Hostium vero barbarorum in Menaechmis nec vola 
nec vestigium apparet; immo pace fruontem urbem monstrant 
et quod incolao voliiptarii utque potatores muxumi vocantur 
(v. 259) et quod maritus meretricem amat et quod scorta, si 
quis peregrinus in portum advenerit, nomine exquisito ad 
eum dicuntur sese applicare (vs. 340 sqq.). lam vero quo- 
niam atticura exemplum supra ostendimus primis Hieronis 
regis annis doctum esse , deinde nisi in graecis oppidis res 
comoediis tractatas agi non solitas esse si non demonstravimus 
at admodum veri simile reddidimus, denique si a. 271 inter 
Alexandrum et Monunium Epidamni dominum beliigeratum 
est, paucis annis post, scil. belli Chremonidei temporibus, si- 
multates eorum positae fuerunt, sumraa cura probabilitate con- 
^ 1 cludemus Epidamnum paulo post a. 270 esse liberatam; for- 
tasse etiam Menaechmi verbis v. 1005 in pacato oppido 
suam sententiam tribuere possumus et subaudire in oppido 
pacem adepto, non in oppido pace utente; nam illam artiorem 
vim verbi quod est pacatus aliquando unam valuisse negari 
nequit. 

Posidippi fabulam a Plauto expressam esse cum alii tum 

' Ladewigius (Philol. I p. 288) doceri existimaverunt nobili illo 

i Athenaei loco saepe tractato (XIV 658 f.), cuius de fide 

cum nunc haud ita pauci dubitent, breviter agamus oportet. 

Eo minus vero id inutile iudico, quia eos quoque, qui Athe- 

naeum sequuntur, saepius parum recte video iudicasse de 

^ coquis Plautinis. Verum dixit unus quantum scio Ussingius. 

En Athenaei verba : ouSs yap av supot tu G[x(Tjv oouXov txaYitpov 

Ttva £V xojijKooia -Xyjv Trapa Iloacioiintcp ixovo) AouXoi o di|io- 

y- TTotoi TrapTjXi>ov U7td TTptoTwv Maxsodvojv xT£. Num eos coquos, 

) qui [xaYstpot, ab eis, qui (^oTtotot nominabantur, discreverit 

epitomator, incertum est, discernendos esse in atticis comoe- 

diis persuasum habeo. Qui aliter censet, aut Athenaeo om- 

nem lidem abrogare, id quod vix prius facere licebit, quara 

quomodo illud docere potuerit apte explicatum erit, aut per- 



57 

imiltas rhuiti et Terontii falmlas ad Posidippuni rcfeiTO co- 
gitur. Xamque servi ooqui induountur in Menaoclimis, Aulu- 
laria, Curculione*), MUite Glorioso, coq^uorum niunere fun- 
guntur servi Toxilus in Porsa. Cuamus in Truculento, Syrus 
in Terentii Adelphis, quibus adnumerandus est manipulus 
furum in Eunucho (v. 776). Atquc jxotvE-f/oo; eos intellogondos 
puto, qui delicatos atque exquisitos cibos apparabant, quod si 
rectum est, non potucrunt conducij nisi aut nuptiae fiebant 
ut in^ Casina ct Aulularia aut quis opulentas epulas cum 
amica iustruebat ut in Mercatore et Menaechmis; similiter 
res se habct de Pseudolo. Carionem in Milite coquum esse 
non docetur nisi unius scaenac superscriptionc, procul dubio 
St^oioc est ut Cyamus, nec magis Phacdromi coquum in Cur- 
culione ^a-JtYs-.oov esse cum Ribbeckio (Rom. Dicht. I p. 125) 
mihi persuaserim, quia ille sane stulte fecisset, si parasiti 
causa cotidiana convivia instituisset, Curculionis vero non 
refert delicate esse, dum multum. Ceteros denique omnes 
^<}o7:o'.o'j; vocandos esse manifestum est. Eo igitur pervenimus 
disquisitionis, ut oo-jao-j; \i.rf.';v.w)z in diiabus Plautinis fabulis 
inesse cognoscamus, Menaechmis et Aulularia. Atqui huius 
exemplar non Posidippi, sed ut infra demonstrabitur multo 
ante eum compositum est. Quae cum ita sint, licetne illud 
Athenaei utique improbare? Tamquam eum, qui octingentas 
fere se comoedias legisse praedicct, unus ille locus, quo solo 
Congrionem et Anthracem servos esse perspicitur fv. 310), 
non facile praeterire potucrit. Sin autem oomicorum grae- 
corum fragmcnta inspicimus, quantum quidem ex eis colligi 
potest, Athenaei dictum confirmari videtur, una in Thesauro 
Archedici servum uaYi-.oov deprehendimus**). Quod igitur 

*) I)e liac re dubitari vix i)Otcst, siriuidem Palinurus co somniorum 
coniectore uti solet , coquos autem scmper alt uno eodemque conduci 
in comoedia inauditum est. 

**) Cf. Frantzius de com. att. prologis (diss. Argent. 1891) p. 66, 
qui quod Atlienaei de servis coquis apudPosidipitum unum apparenti- 
bus notitiam flu.\isse conicit ex itrolofio Apocleomcnes Posidippcae, non 
respexit illius scriptoris consuetudinem omnia quae ex poetis liauserit 
eorum ipsorum versibus coraprobantis. Verba supra exscripta clamant 
Athenaeiun doctrinam illam suae observationi deberc. 



58 

ille bis erravit, non ideo licet in universum de eius fide du- 
bitare. Accedit, quod eo tempore, quo Menaeclimorum exem- 
plum doctum est, optimi poetae iam omnes fere mortui erant, 
alii, ut Pliilemo, gravi senectute premebantur, Posidippus, 
quem tertio post Menandrum defunctum anno fabulas edere 
coepisse Suidas auctor est, praeter omnes laude poetica floruit. 
Vertisse Roraanorum poetas eius fabulas Gellius II 23 docet. 
Quodsi, ut in prooemio exposuimus, praestantissimis Graecorum 
poetis comicis Plautinas comoedias vindicare fas est, a sen- 
tentia nostra et propter temporum rationes veri siraili et 
Athenaei testimonio confirmata non ante recedemus, quam 
exemplum Menaechmorum non posse Posidippi esse demon- 
stratum erit. 
Hanc fabulam excipiat 

Trinummus, 

quam ad exeraplum Thesauri Philemoneae factam esse prologo 
7 edocemur. Charmides senex in Seleuciam profectus est mer- 
caturae causa et reversus filium corruptum, rem familiarem 
comesam, domum venundatam videt. Unde sequitur. ut quo 
y tempore Philemo fabulam scripsit Athenae pacatae fuerint, 
Syria bello non vexata sit. Praeterea nomine Seleuciae non 
urbem a Seleuco Nicatore conditam, verura terram aliquam 
dictam esse inter oranes constat propter v. 845 : 

Advenio ex Seleiicia, 3Iacedonia, Asia afqiie Arabia 
atque concedendura est Piautum subaudivisse terram. Minime 
> idem certnm est de graecq poeta. Quam enira censes terram 
hunc nominasse ? An IsXsuxioa ? At vix credibile est id 
nomen provinciae, quod nobis demum ex Posidonio notum 
cst, Athenis in scaena usurpatum esse paulo post ipsam in- 
stitutam provinciara, uec couvenit v. 845, ubi cetera terrarum, 
non satrapiarum sunt nomina. ZcXsuxta nulla umquam terra 
norainata est, potuit dici r, -oGi ^lsAsu/o-j, scil. /top^Jt; sed tamen 
\ mihi quidem multo videtur probabilius Philemonem ^E/.£!jx£t.av 
oppidum ad Orontem situm nuncupasse , quod inde a primis 
suis annis notum fuit emporium. Quando conditum sit, ne- 
scimus; ego equidem non dubito, quin paulo post pugnam 



59 

apud Ipsuni (•oniniissanKV, certc conditiun est a Soleuco Nica- 
tore (cf. Strabu XIV p. 749). Scripsit ipitur Pliilomo Thesau- 
rum compluribus annis post quam Seleucus Syriam occupavit, 
quocum concinit, (|Uod Stasinius servus ne Lesbonicus aliquem 
ad rcycm latrocinatum abiturus sit veretur (v. 722). 

Porro considerandum est, num quid ex v. 207 concludi 
possit : 

Scinnt, qnid i)i aurem rex reginae dixerit/^*)^ 
quem pro dittographia insequcntis versus habcndum esse nego, 
siquidem potius por gradationem ab eo pervenitur ad iilud: 
sciunt qnod Inno fahulataiit cum love. Primo obtuto sub- 
audiveris certum regem Thesaurumque eo temporo couscriptam 
esse credideris, quo Athenae sub Demetrii Poliorcetae dicione 
erant, i. e. inde ab a. 294 usque ad a. 287. Oblocutus est 
Ostermayerus I. 1. p. 52. Ubicunque enim a graecis scrip- 
toribus rex cum rogina coniunctus sit, id ad neminem spectare 
nisi ad ap/ovra |5aai/.3a et ,37.3iXivvav eius uxorem , versu 
autem, de quo agitur, regem significari reginae praecipientem 
quid quoque in sacro facere necesse sit; atque sic demum 
quandam vim inesse in Megaronidae verbis, quoniam „omnia 
mysteriis obscurata fuerint, ut fieri non potuerit, ut in pu- 
blicum evaderent, quae dixisset 'ir/.zilzijz jiloLjiAivvy)." Profiteor 
Ostermayerum raihi sententiam suara non probasse. Mire 
profecto opinatus est regem sacrorura uxori, quae facienda 
essent, in aurera dicentera significatum csse, quasi fere ad- 



*) Antiochia quoque paulo i)Ost illam ipsani pugnam condita est, 
cf. riut. Demetr. 32. 

**) Plerosque editores secutus suni. Coniunctivi potentialis, quem 
agnoscit Niemeyerus in Brixii editione quarta, liic locum nullum esse 
tota arguit sententiarum ratio ; si igitur tencnms quae tradita sunt, 
transitus est in constructionc relativa a coniunctivo modo ad indicati- 
vum, cuius varietatis nulia ratio aj^parct. lam dausulam versus 207 
cave temptes, fiagitatur igitur constructio interrogativa , a qua non 
semel Plautum ad relativam transisse exempla docent a Lorenzio ad 
Most. V. 9(5!) allata. f"orrui)tcla antiquissima — nam ad eius demum 
exemplum interj)olatio codicis A in v. 2U8 facta videtur — ni fallor ita 
orta est, ut id olim corrccturae causa super fpwd scriptum (ut fieret 
quid) postea in versum irrepserit. 



<? 



60 

fuerint qui verba cius possent audire. In aurem dixcrit 
simplicissimam habet vini : scurrae non solum ea sciunt, quae 
rex cum regina fabulatus est, verura etiam ea, quae ille eo 
consilio ne audirentur reginae insusurravit. Friget praeterea, 
quod famigeratores oa novisse dicuntur, quae ad sacra facienda 
praecepta rex uxori dederit, tamquam ea coraperire Atlienien- 
sium magni interfuerit; tenendum enim est Megaronidam non 
tam queri, in famigeratoribus scilicet, quod regis dicta sciant, 
quam quod in vulgus efferaut. Denique Ostermayerus non 
recte contendit regem sacrorum solum cimi regina coniunctum 
inveniri — id quod vel per se admodum veri dissimile est — ; 
Sticli. V. 133 Pampbila so et maritum suum pauperes opponit 
regi reginaeque, ubi nomo regem Atheniensium subaudiet, 
Alexis in Crateua (frg. 111) Deraetrio Poliorcetae Philam 
adiunxit, quamquam non reginara appellavit, sed 'AcppooiV/jv ; 
nec dubito quin exempla cumulari possint. Ergo haec argu- 
mentatio non satisfacit. Ac mihi quidem ea loci interpretatio 
omnium maxime placet, ex qua, cum Thesaurus Philemonis 
docebatur, Athenae regi alicui subiectae erant, scil. Demetrio 
Poliorcetae, qui solus Athenis simpliciter rex potuit appellari 
postquam alii quoque imperatores regna instituerunt. Antea 
etiam Philippum Arrhidaeum Athenienses regera vocabant 
(Theophr. char. 8, cf. infra), de cuius teraporibus hic ne 
cogitemus prohibet mentio Seleuciae. 

Deinde si quis ex vs. 598 sq. : 

Ihit istac, aliquo^ in maxumam malam crucem*), 
Latrocinatum, aut in Asiam aut in Ciliciam 
ibi tum bellum gestum esse collegerit, procul dubio nimium 
concluserit; dixit Stasimus, ut par est, generaliter eas re- 
giones, in quibus milites conducticii maxinie iraperatoribus se 
addicere solebant. 

Restat post ea, quae disputaviraus, ut terminos, quos intra 
Thesaurus doceri potuerit, artius circumscribaraus. In ante- 



*) Sic Leo me dociiit interpungendum esse et explicandum: ibit 
istac, i. e. istac regione, extra urbem; aliquo, nescio quo, sed certe in 
perniciem, utpote latrocinatum. 



61 

cedcntibiis dixiimis Sflcuciani iii atticn fabiila urbcm fuisso 
nobis viilcri, sed sivo urbs fuit siv(> terra, certe tabula scripta 
est post pugnani Ipsiacuni , nani indo ab a. 806 (cf. v. 722: 
aliqKcm ad rcijcni) usque ad a. 301 non potuerunt mercatores 
Athcnienses vcniro in interiores Asiae rcgiones. Quodsi su- 
mimus — et sumendum est o.\ mnre mercatorum comoediae — 
Ciiarmidcm duds vcl tres annos a patria afuisse, siquidem Sc- 
lcucia notum .\tiicnicnsibus cmpurium esse debuit, antO(iuam 
mercatores tingcrentur co proficisci, rclegamur in annum 296 
vel 295 ; sed tum Atlicnae a Demetrio obsidebantur. Eaodem 
cum^a. 294 captae sint, antea autem Cbarmides non potuerit 
abire, Philemo fabulam suam post a. 293 scripsit. Cui bene 
convcniunt ea, quae de v. 207 disputavimus. Quo si Deme- 
trium Poliorcetam Atiicnarum duminum et Philam significari 
censebimus , Tiicsaurum iutra annos 292 et 287 doctara esse 
statuemus. 
Porro disputandum est de 

A u 1 11 1 a r i a , 

cuius tempus ab aliis aliter definitum est. Cum enim Kiess- 
lingius in mus. Rhen. XXIII p. 214, quem secuti sunt Oster- 
mayerus (p. 16), Schusterus (Quo modo Pl. att. exempl. tran- 
stulerit, diss. Grypii. 1884 p. 29), Wilamowitzius (ind. lect. 
Gotting. 1893/4 p. 13), post GallorumjnjGraeciam invasionem ( 
exemplum eius compositum esse existimaverit, Ussingius (in 
Addendis editionis vol. II p. 587) et Franckonus (Ovcr het 
origineel van Plautus' Aulularia, Yersl. en Mededeel. 1882 
p. 211 sqq.) Menandreum esse ideoque ante a. 291 factum 
contenderunt. Videaraus igitur, quibus fundaraeutis utraque 
sententia nitatur. 

Euclio ubi a foro domum suam advenit, coquorum ser- 
mone audito aulara auri picnam auferii opinans exclamat 
V. 394: 

Apollo, quacso^ suhvcni mi atque adiuvo, 

Confige sagitlis fures ihensaurarios, 

Ctii in re tali iani stdwcnisti antidhac. 
Sic tradituni est, nisi quod pro suhvenisti libri suhvenit, pro 



62 

tali iani BD talia^ I aperta coniectura lali habont. De utra- 
que lectione nunc stat iudicium. Rectc Kicsslingius contendit 
cui (v. 396) prubari non posse, quia non habeat quo apte 
referatur. Ipse cum qnia scripsit ooquo nisus totum locum 
ad Gallos a. 279 apud Delphos victos spectaro suspicatus ost, 
coniecturam, si verum dicimus, coniectura eaque noquaquam 
certa fundavit. Sed ut lectionem eius aliquantispor agnosca- 
mus, tamen de significatione, quam enucleasse sibi visus est, 
licet dubitaro. Nolo equidom urgere , quod barbari fanum 
Delphicum re vera spoliaverunt*), at locus Plautinus ipse 
aliter comparatus videtur. Euclionis argentura est, quod 
Apollo ut defendat oratur, sicut aliorum quoque opes olim 
tuitus sit. lam qui iili alii sunt? Graeci? At thesauri Del- 
phici non Graecorum, veriim Apollinis erant, suum templum 
ab hostibus defensurus fuit nec aliis subvenit, verum ipse a 
Graecis adiutus ost (Paus. X 22, 12: xal 6 ilso; 397.; ou/. sia 
'Sir/;izio\)rjx^ 'j:.uX7.;c'.v os 7.'jto; STCTjYYiXXsro t7 £auTO'j. Oi 0£ >X'^i- 
/ojxcvoi T'.[X(ijpElv T(|) i>s(L xrs.). Noli enim opponero Pausaniam 
descriptionem suam petivisse ex Horodoto (VIII 36 : 'j oi Uso'; 
0'SiZo.c, ou/t £7 xivsTv , 'i7.; 7'JTOC [ysj.v'j: zivj.i T(ov i(ouTO'j iipoxa- 
Tfjo W) : opes in templo Delphico collocatas Apollinis, non 
Graecorum esso communis omnibus sententia fuit (cf. 0. c. 
Thuc. IV 118: -zrji os Tmv /pvjtj.^y.Ttov to'j i>£ou, Isocr. ti. avTio, 
f 232 Ttov Tou Ucou /pTjijLa-(ov , Domopliilus apud Athen. VI 
232 d : a-7.vTa t7. tou Hsou i^sxo^ixtaav, Diod. XVI 60, 2 : cpspsiv 
xat' sviauT''!/^ T(p ilcfp cpooov, XVI 28, 3 : aE'.ouvT£; touc Bokotoui; 
j3or([>£lv auToic t£ xat T(p i)£m, 28,4: 01 piv yap Ixpivav ^or^bzX'* 
np ilcoj). Deindo Kiesslingii coniectura quia in re tali non 
satis facit totius loci sentontiae, siquidem scrupulus, quem tra- 
dita lectio cni iure ac morito ei iniecerat, non diluitur. Cuinara 
enim iam antehac Apolio subvonit? Si quia scribimus, illud 
enuntiatum referri nequit nisi ad Euclionem ipsum, sin aliis 
hominibus deus succurrit, postulamus, ut ei dativo aliquo 
indicentur. Quapropter facoro non possum, quin Ussingii lec- 
tionem si qnoi accipiam, Hoc si recto facio, sententia gene- 



*) Testiraonia collegit C. Wachsmutli, Hist. Zeitschr. X. p. 5. 



63 

ralis est noc lul cortiun (luoddaiii (•xeinpliiiu (|ua(.lians, ut 
docent luci graecoruni poetaruni ab editoribus comparati, 
veluti Soph. 0. R. IGo, Hom. II. V, 115, Arist. Ach. 405, Thes- 
moph. 1155, Nub. Hoii. Ij,Mtur Euclionis vorba in (|uaostiono 
nostra negleg^amus. 

Sed iam id Kiosslingii sontcntiae favere nonnullis visum 
est, (juod coqui servi inducuntur, quos nisi a Posidippo nsur- 
patos non esse Athenaei locus supra e.xscriptus tostatur. Cui 
si fidem habemus, sequitur, ut Aululariae exomplum atticum 
non potuorit anto a. 290 doceri*), id quod ad Gallorum tem- 
pora optimo convonit. Atquo quin coqui re vora servi sint 
quamquam de foro conducti, dubitari nequit propter vs. 809 sq.: 

Censen talentnm miKjnum cxorari pote 

Ah istoc scne, nt det qni finmus liheri? 
nollem autem a nescioquo allatus esset v. 458: leye uyito 
mccum: uaraque Euclio Congrionem servum esse ignorat, 
Deinde supra exposuimus Athenaoo fidem non prorsus abro- v^ 
gandam osse: immo eum Aululariao facile oblivisci potuisse, 
quoniam coquos non liberos osse uno tantum vorsiculo edoce- 
mur**). Quamobrem Posidippum huius fabulae auctorem esse 
libentissime crederemus, si cetera omnia huic opinioni conve- 
nirent. 

At gravissima obstant. Notus est Choricii Gazensis locus 
(revue de philologie I p. 228), ubi cum aliae personae Menan- 
dreae laudantur tum -w.v.ovrr^t o osouo: av; ti tdjv svoov 6' y 
y.aTTvo: fA/y.-o 'iio(ov , quocum interpretes comparaverunt 
Aul. V. 299: 

Quin divom atque hominuni clamat continuo fidcm, 

Dc suo tigiUo fnmus si qua cxit forus. 
Quamquam haec similia potius quam cadem esse Ussin- 
gius observavit, cum apud Menandrum fumus ne quid auferat 



*) Posi(li])pum tertio post (lefiinctum Menandrum anno primo fa- 
bulam dedisse Suidas auctor est. De Menandri aetate c.f. Kaibelins ad 
inscr. Sicil. et Ital. 1184. 

**) Nisi .statuimus exemplari attico liberos coquos adliibitos fuisse, ; 
Ut fecit Franckenus 1. 1. p. 215 S(i. 



64 

senex vereatiir, in Aiilularia fumiim ipsum exire lamentetur*), 
(juam varietatera PJauti certo consilio an Choricii errori cuidam 
tribuam haereo. Deinde ex comparatis his locis propterea non 
nimium collegerim, quod quantoperc graeci poetae praecipue 
comici alter ab altero pependerint nomo nescit, facile igitur 
Posidippus aliive illam senis avari descriptionem a Menandro 
mutuar^* potuerunt**). 

Gravior videatur alia observatio , quam Franckenus 1. 1. 
fecit. In Theopiirasti characteribus 6 |j.r/.poAoYo; describitur 

^''-'^'^ o'{;(ovojv ixYiOEv -pi7.[j.cvo; zlz-z/S^zi-i ; cum igitur Euclio 

in scaena II, 8 a foro adveniat opsonio quippe nimis caro 
non coempto, affinitas inter bunc et Theophrasti locum tanta 
intercedere visa est Franckeno, ut poetam a philosopho ex- 
pressum esse statueret. Hoc si recte fecit — atque mihi quo- 
quo olim persuasit, donec melius de ea re iudicare me docuit 
Wilamowitzius — , libenter concedimus auctorem fabulae Me- 
nandrum potius illius discipulum habendum esse quam alium 
quemquam. At sententia virum doctum fefellit. Theophrastus 
librum suum scripsit, cum bellum inter Polyperchontera regem- 
que etCassandrum aut gerebatur aut paulo ante gestura erat; 
cf. -. AoYfjTT. (8) : Qirf^zi-rn os to'jtoo; cp7.37.0jv Aiysiv , (b; IIo- 
Aua-ip/ojv y.7.1 6 ,37aiA£fj; 10.7./-/; v3vr/r;/£ , xat K7.a37.vopo; Km- 
Tpr(T7.t, quae verba Droysenus quod Diad. II p. 82 ad expedi- 
tionera Polyperchontis et Herculis a. 310 inceptam rettulit 
propter sequentia : 6u3Tu/r^; K7.aa7.vopo; ! w Toi^aiVtopo;! £vf^o(jLf^ K 
To Tr^c Tu/r^;; satis temere iudicavit; Hercules Barsines filius 
numquam ut videtur ,37.31X36; aut nominatus aut agnitus est 
nedum ab Atheniensibus Cassandro subiectis ; deinde ne uimis 
longe ultra Antipatri terapora procedamus , certissime vetant 
verba r.. alri^i^ (23): 7.71 7p7(j.[xaT7. os £i-£Tv tb; -apsan Tapa 
'AvmraTpou v.te. Itaque locus supra exscriptus regem significat 
aut Philippum Arrhidaeura aut Alexandrura Roxanes filium 
et pertinet ad Cassandri in Macedoniam expeditiouera aut 
eam, quam Diodorus XVIII 75 (cf. Niesius p. 249) aut eam, 
quam X IX, 35^36 (cf. Niesius p. 252) narrat. Malo illam, 
*) LigiUo ijro tigillo noli cum Franckeno scribere, 

*) Sic Ribbeckius Agroikos (Abh. d. sacbs. Ges. 1885) p. 21. 



*) 



65 

Ulpote iii (|iia Polypercho Arrliidaouni circu so habuorit, (iini 
in hac Aloxander apud Olynipiadem fuerit. Itii(]ue Tlieu- 
phrastus Characteros condidit a. 317 vel 311) nec expressit 
Menandrum, (luippe qui paulo ante demum coeperit fabulas 
docere. Ex media comoedia unum alterumve exemplum ab 
eo sumptum osse (luamquam non is sum qui uti^iuo nof^em, 
tamen in universum ccrte ad vitae Atheniensium cotidianac 
exempla librum suum composuit, ut docet lepida Hermippi 
narratiuncula apud Athenaeum I 21 a. Kovae deinde comoe- 
diae poetae facile exscribere potuerunt Theophrastum. Quae 
cum ita sint, affinitas quae inter Characteres et Aululariam 
intercedit, sic ut Franckenus voluit nequit expediri. Si libe- 
bit, statuas poetam philosophi librum ante oculos habuisse; 
sed mihi quidem similitudo tam Icvis videtur, ut nihil ex ea 
colligere ausim. 

Ergo unum argumentum, quo nisus Aululariae exemplura 
Menandro ascribas, pracbet Choricii locus; quod etsi solum 
per se non sufficit, tamen stare potest propter universam fabu- 
lae indolem, quam unusquisque Menandro dignam esse iudi- 
cabit. Re vera eius esse hanc comoediam non facile poterit 
negari, ubi eius aetate scriptam esse exploratum erit. Et hoc 
quidem priusquam Franckeni commentatiunculam legi , ex 
ceteris vestigiis, quae in illa insunt, studui expiscari atque 
eo perveni , ut tempus cius angustioribus finibus circumscri- 
bere posse mihi videar. Scaenae lir^^^ ^rior pars Megadori 
secum sermonem coraplectens fuerunt quibus tota ad romanum 
poetara redire videretur, id quod nec deraonstrari potest et 
per se veri dissimilliraum est. Concedo vs. 494 sq. et 505 
sqq. a^lauto additos essc, cetera sine dubio graecura ingeniura 
redolent. Divites ne a divitibus ducerentur iani Platonem 
(Legg. VI 773 C.) dissuasissc animadvertit Visseringius (quaost. 
Plaut. II p. 101), dotatae uxorcs in tota comoedia attica ma- 
ritis odio sunt, luxuriam vero mulierum Jara in attico exeniplo 
descriptani fuisse, quamvis multa as suerit Pl autus, sine ulla 
dubitatione contendo propter vs. 503 sq., quos si hic fecisset, 
non nioriOus praefectum mulierimi scripsisset, verum censorcm. 
Expressit igitur Yovaix(ivo|jLov. lam vero hos versus Athenis 



66 

nulliis poeta sencm pronuntiantem facere potuit Posidigpi 
temporibus, cum magistratus illc Atheniensibus invisus iam 
a. 307 sublatus fuerit. Ergo Aululariae exemplum Demetrii 
Phalerei Athenarum praefecti aetate doctum est. Eodem re- 
fero, quod v. 107 nuif/lster auiae*) pecuniam intcr pauperes 
cives divisurus esse fertur, id quod multo facilius opulenta 
beueque administrata re pubiica fieri potuisse quam cum opes 
eius perpetuis bellis inde ab a. 307 gestis exhaustae erant, 
nemo infitiabitur. 
Porro quaeraraus, quando acta sit 

Rudens. 

Per Arcturum, qui prologi vice fungitur, edocemur fabu- 
lam Diphileam Cyrenis agi , adulescentem Athcniensem ibi 
fidicinam a lenone emisse, hunc autem suadente hospite sce- 
lestissimo Agrigentino navem clam conscendisse, ut in Sici- 
liam veheretur; nam 

ihi esse homines voluptarios 
Dicit, potessc divitem ihi eiiiu fieri**), 
Jhi esse qaacstniii uiaxiiniimi meretricihus 
(vs. 54 sqq. , cf. 541). Ex his ni fallor colligere possumus 
bella in Sicilia per diadochorum saeculum gesta, cum Diphilus 
fabulam suam conderet, aliquantum temporis composita fuisse, 
nam vix sapienter fecisset Labrax, si eo profectus esset, cum 
aliae insulae partes populatae essent, aliae exercitibus hostili- 
bus premerentur, aliis impetus imminerent, nulla pacis tran- 
quillitate se diutius usuram esse posset exspectare. Immo tum 
quidera facile potuit eura poeta Tarentum vel aliam in urbera 
fingere navigantem. Relegamur igitur ad seriora Agathoclis 
tempora, quibus non iara de Syracusarura imperio bellabatur 
et Siciliae, verum exteris terris, Bruttiae Lucaniae Corcyrae 



*) Qui significetur, non prorsus certum est. Facilius cogitari 
potest de phratriarcbo, si Demetrii aetate Pbalerei, quam si post a. 279 
scriptam esse fabulam statuimus (cf. Wilamowitzius , Aristoteles und 
Athen II p. 215). 

**) Sic probabiliter scripsit Seyffertus apud Sonnenscbeinium. 



67 

signa infeiTO copperat. Anto a. 317 Riulens certe non tlocta 
est ; nani practorqiiani (jiiod tinn (pUMpie in Sicilia puf^na- 
batur, V. 74t): 

qtiid nica refert Afhcnis ualac liuec un Thchis sioif?*) 
Diphihis scriboro non potnit, nisi Tliebao dudnni rodintoc:ratao 
erant. QuanKinain priora tonipora spoctaro vidotur 8tratonici 
citharoedi nobilissinii niontio (v. il82, cf. Athen VIII 348 sqq., 
Ostermayerus 1. 1. p. 00, Wilamowitzius in ind. schol. Gott. 
1893/4 p. 16); sed ille praesertim Atheniensis etiam.multis 
annis post spectatoribus notus osse poterat. 

Porro adtendenda sunt vorba. quae Gripus, ubi vidulo 
reperto quae sibi sors futura sit animo cogitat, oftundit (vs. 
919 sqq.). Quamquam enim in v. 931 rcx nihil aliud signi- 
ficare videtur nisi divitem hominem, id quod et antecedentia 
verba arguunt et totus sententiarum ordo, taraen v. 935 aperte 
docet regna iam exstare ot Antigonum Cassandrum Ptolomaoum 
Lysimachum Agathoclem regum titulos usurpasse; praeterea 
quod Gripus dicit: Opiiiduin magmnn comn/nnibo, ei ego nrhi 
Gripo indani nonien NonunicnfKni nwac fainae ef facfis, non 
videtnr Alexandreas illas multas spectare, nam expressis verbis 
addit: ihi rcfjnnin mugnuni insfitnani, id quod non convenit 
urbibus ab Alexandro Magno conditis; spectat potius Antigo- 
neam Cassandieam Lysimacheam Amastridem alias. Ergo 
haec quoque dissuadent ne Rudentem ante a. 303, quo Aga- 
thocles totius fereSiciliae dominatum obtinuit, Athenis doctam 
esse statuamus. Vix potuit agi post a. 289, nam tum rursus 
in Sicilia perpetua bella civium sese exceporunt et cum po- 
pularibus et cum barbaris gesta, quibtis factum est, ut insula 
paulatim sub Carthaginiensium imperium veniret, donec Syra- 
cusani Pyrrhum auxilio vocaverunt. Hierone autem duce etsi 
Sicilia rursus effloruit, tamen vix statuere licet etiam tum Di- 
philum fuisse. Admodum igitur probabile arbitror Rudentis 
exemplum doctum esso intra annos 303 et 290. 

Quomodo Diphilus fabuiam inscripserit, ignoramus; nam 
Schoellii opinio, qui in mus. Rhen. XLIII p. 298 IlT,pav eam 



*) Secutus sum Schoelliuin. 



68 

nominatam fuisse censet, nobis nequaquam probatur. Satis 
profecto leve est, quod leno a Gripo v. 1303 appellatur: Bi 
te anicnt cuni inraso capite; hominis caesariati cum stella 
crinita comparatio ne romanos quidem spectatores non valde 
oblectare potuit, non igitur est, cur Diphilus eam praeterisse 
putotur; denique ipsum illud Ilr,[i7. minime convenit vidulo, 
quem piscator e mari extrahat, nam perae scorteae erant et 
a viatoribus adhibebantur victui adservando, vidulus vero graece 
est xti3(i)uov vel -/tar/;. Nollem autem Schoellius attulisset vs. 
547 sq. et 1313, quorum illi marsuppium in Charmidae pera 
fuisse docent, hic et sequentes Labracis marsuppium pasceolum 
cruminam cantharum alia in vidulo. 

De ceteris Plauti fabulis firmam sententiam quo minus 
possimus proferre, impedit testimoniorum penuria. Primum 
quaeramus de 

Mostellaria. 

Ex Philemonis Phasmate eam expressam esse post Rit- 
schelium docuit Leo in Hermae vol. XVIII p. 561. Deinde 
ansam praebent Trauionis verba v. 775: 

Alcxandrnm Magnnni atquc Agathoclem aiunt maxiimas 

Duo rcs gessissc, 
quae nempe aperte monstrant Agathoclem mortuum esse, ne- 
que enim de eius in Africam transitu, ut in Pseudolo, potest 
cogitari, quoniam Tranio addit: 

qnid mihi fict tcrtio, 

Qni solus fario facinora immortalia? 
i. e. Alexander Magnus et Agathocles maximas atque clarissi- 
mas res gesserunt, immortales ego solus perficio. Phasma 
y- igitur scripta est post a. 289, quocum congruit, quod in 

A/-'c^ V. 1149 rectissime a Leone emendato Philemo non Menandri 
tum defuncti, verum Diphili mentionem facit (quamquam eius 
rei aliae causae excogitari queunt). Potuit fabula doceii 
a. 288 et 287 , deinde , siquidem inde ab a. 287 usque ad 
a. 283 Athenienses cum Antigono bellum gerebant, a. 280 et 
279 et postea usque ad Diphili mortem, cuius tempus igno- 
ramus. 



69 

Transcamus inm ad 

A si 11 :i r i ;i iii, 

(|uam ex Demopliili cuiusdam Onago translatam esse prologu8 
Plautinus docet et iiodie omncs oxcepto Koclvio (Com. Att. II 
p. 559) inter se consentiunt. Quando ille fuerit, traditum non 
est; nara qui olim eius vestigium in titulo Piraeensi novae 
comoediae pootarum nomina continente indagasse sibi visus 
est Bergkius, ipse postoa suo iure aliter iudicavit (opusc. II 
p. 485, id quod tugit Susemililium in hist. litt. alex. I p. 2()2). 
Egoraet ut niliilo raiuus crcdam Onagum eodem fere tempore 
quo ceteras palliatas compositam esse, id quod vel per se veri 
simillimum est, singularis fabulae iuventio me commovet. Senes 
filiis amantibus adversarii ut a servis callidis decipiantur, in 
nova comoedia celeberrimum ost, quodsi Demaenetus vs. 78 sq. 
et Libanus vs. 256 sq. ab bac vulgari regula sese recossuros 
esse profitentur, eam iam satis tritam fuisse haud immerito 
concludemus. .Adde, quod vs. 68 sq(|. ad Menandrei saeculi 
fabulas. spoctant, totum voro argumontum sumptum est c vita 
cotidiana. Sed haec fortasse non nimii pendes, multo graviores 
sunt vs. 712 sqq. : 

Si quidem mi/ii stafuani el aram statuis 
Atqne nt deo nii Iiic immolas bovem: nam ego tihi 

Sahis snm e. q. s. 
Divinos honores quod servoli sibi poscunt, in eo magna inest 
vis comica, potuissc flagitare antequam re vera homines mor- 
tales deorum instar liabori coepti sunt, praefracte nego. Libanus 
Saiutis numen sibi imponit, ~M-\[jzt Ptolemaeus Lagi filius, 
Antigonus Monophthalmus, Demetrius Poliorcetes iam vivi 
appellabantur, ut deum iam Aloxandrum Magnum adorabant 
Persae. Res plane similis, verum multo etiam manifestior 
quam quod Pseudolus magna se facinora decere efficere prae- 
dicat, quae post sibi clara et diu clueant: conferas quaeso, quao 
in prooemio exposuimus. 

lam autem mercator Pellaeus, qui Athenas venit pecuniae 
solvendae causa , et Periphanes dives mercator Rhodius (vs. 
449 sqq.) nihil efficiunt nisi ut Graeciam septentrionalem et 

5 



T' 



70 

mare Aegaeuni pacata fuisse, cum 'Ovolyo? docet)atur, Athe- 
nieuses cura jMacedonibus bella non gessisse videamus. Atque 
de Demetrii Phalerei Athenarum praefccti temporibus cogitare 
non sinunt loj-rjpsc, ad quorura exerapluni Libanus et Leoni- 
das ut sibi Argyrippus supplicet postulant; itaque scribi po- 
tuit fabula, ex quo Demetrius Macedoniae regnura adeptus 
est; quocura congruunt quae de Demaeneto et Libano a vul- 
gari coraoediarum usu iam nimis trito recedentibus supra ad- 
notavimus. Cum autem nuUum aliud testimoniura in ea insit, 
plane videtur desperandum esse de eius aetate certius definienda. 
Subsequatur igitur 

P e r s a. 

De hac fabula egit Wilaraowitzius in ind. schol. Gotting. 
1893/4 p. 13 sqq. et vereor ne rectius quara antea ego 
feceram. Inde euira egressus erara, quod in attico exemplo 
Saturiouis filia non ut furtiva, verum ut captiva proposita fuit 
lenoni*) eaque re nisus statueram iiiud eo tempore doctum 
esse, quo Persae re vera Cjontra Arabes belligeraverint. Cum 
igitur de Persarum regis cura eis bellis nihil sciaraus, ut non 
negaverara de mediae comoediae temporibus posse cogitari, 
ita multo probabilius raihi visura erat poetara expeditionem 
significasse a Deraetrio Poliorceta a. 312 **) adversus Naba- 
taeos factara. Sed incertura est, utrum bellum vere gestum 
fabuiae adhibuerit an confictum , nec iam dubito quin hoc 
facere potuerit, praesertim cura procul a Graecia a Persarum 
rege cura vicinis barbaris gestura esse sumeret idque eo con- 
silio, ut deciperetur stultus leno. Deinde offensioni mihi fuerat, 
quod non tam rex quara Persae bellare dicuntur, cum Graecus 



*) Cf. Epimetrum. 

**) Niesius p. 299 eani a. 311 factam csse statuit, minus proba- 
biliter quam Droysenus, etsi certo nequco tempus detinire. Seleuciclarum 
imperii aetas numerabatur a Kalendis Octobribus anni 312 (cf. Idelerus, 
Cbronol. I p. 451) ; igitur ni fallor tunc ipsum Seleucus terras suas re- 
cuperaverat Nicanore devicto, cum Demetrius signa intulit Nabataeis. 
Nicanoris nuntii Autigonum offeuderunt in meridiouali Phoenicia com- 
morantem. 



71 

nenio unqiiani locnitus sit do rtM-saruni, vorum do |5otoiXi<i>c 
expoclitiiuio; at iioscinuis an in graoca fabiiia iiaoc potiiis 
comnionioiata fiiorit, fortasse rop;is ipsius addito nomino; pro 
(|uo Piaiitiim , ciiin Pei^sa qiiidam in exemplo suo inductus 
fnerit ex Pei-sia Athonas profcctus, facile pntabimiis siibstituisse 
nomon Poi*sarum. Denique statueram Porsiam intoriorem 
Asiae partom otiam post Aloxandri tempora et Persas Anti- 
goni railitos, qui cx iiac rogiono coacti essent, potuisse nun- 
cupari ; sod liaoc mora conioctura est oaque parum probabiiis*). 
Acccdit, ut Atlicniensos de Domotrii contra Nabataeos expe- 
ditione certiores fieri non potuerint ante vor vel aestatem 
anni 311 ; cum igitur iam antea Soloucus interiore Asia potitus 
sit, eo minus credibilo est milites Antigoni a. .310 Atlionis 
Persas esse nominatos. Quae cum ita sint, Wilamowitzio 
assentior Persam mediae comoediae fabulam esse Demosthenica 
aetate scriptam ; certoro temporis definiondi subsidio destituti 
sumus, quoniam saltatorum Diodori et Hegeae memoria ob- 
litterata est (cf. vs. 824 sqq.). 
Huic fabulae adiungatur 

Amphitriio. 

Argumentum.ex nobili de Herculis partu fabula petitum 
est. Fabulares autem res ut Antiphanis potissimum aetatis 
poetis tractabantur , ita ne a nova quidem comoedia alienas 
fuisse docent v. c. Philemonis Palamedes, Diphili Danaides et' 
Theseus, Apollodori Amphiaraus. Deinde huic potius generi 
fabulam, de qua agitur, ut ascribamus cum vs. 987 sq. sua- 
dere puto tum quod poeta, quantum quidem perspicere possu- 
mus, soli argumento pertractando operam dedit nec usquam 
res Thebanorum, quas imprimis a comicis Graecorum poetis 
risas esse notum est, persti-inxit. Rem conficit descriptio 
proelii cum Telebois commissi (vs. 202 sqq.) , quam nuper ' 
Wilamowitzius in Euripidis Hercule 11 p. 242 ad Alexandri 



*) Persae, quibuscum Scleurus a. 312 conflixit (Diod. XIX 92, 4), 
procul dubio Persidis provinciae incolae fuerunt, qui sub Nicanore sa- 
trapa militaverunt, cf. Diod. XIX 'J2, 1. 

5* 



72 

Magni rationcm proeliaudi spectare luculenter exposuit. Quam- 
quam enim et Lorenzius (in praef. ad Pseud. p. 55) et Lau- 
geuus (Plaut. Stud. p. 92) eam Plauti potius ingeuio _ forti et 
beilico deberi contenderuut, tamen vs. 256 sqq. iam Scbusterus 
1. 1. p. 10 ad atticum exemplum rectissime rettulerat etWila- 
mowitzii de equitum a dextro^ornu impetu simplex adnotatio 
tam mauifeste vera est, ut omuino inutile videatur advci^sa- 
riorum opinioncm pluribus refellere. Quare non dubitandum 
' est, quin Ampbitruo noyae comoediae fabula sit. Flus ne- 
quimus enucleare. 

Denique de C i S t G 1 1 J.X r 1 11 6 exemplari, quod cum plerisque 
et ipsi Menandreum existimamus (cf. vs. 87 sqq. cum Men. 
frg. 558) , supra pauca adnotavimus , de Pbilemonis autem 
Emporo et Dipbili Clerumenis , ex quibus Plautinae M 6 1'- 
Cator et Casilltl expressae sunt, omuibus certioribus 
testimoniis sumus destituti. 

•In fine buius opusculi uuo in couspectu iuvat proponere, 
quae de siugularum fabularum, ex quibus Plautinae expressae 
suut, aetatibus enucleata sunt. Mediae comoediae unaPersa 
est, Demosthenis aetate scripta nescio quo auno, ex ceteris ad 
Demeti'ii Phalerei Athenarum praefecti tempora certe pertinent 
Pseudolus anuo aut 309 aut 308 et Luscii Lanuvini The- 
saurus iutra annos 310 et 308 graece scriptae et Aulu- 
laria, cuius aetatem ceteroquin in medio relinquere debui- 
mus, pertinere videntur Curculio a. 310 vel 309 et Bac- 
chides intra annos 316 et 307 doctae. Minus certa res est 
de Captivis, quam paulo post a. 314 conditam esse iudi- 
cavimus. Deinde Stichus a. 306 data est, cum Demetrius 
Poliorcetes Athenis commorabatur, Truculentus nisi falli- 
mur paulo post eversum Antigoni regnum intra annos 299 
et 297, Miles aut a. 299 aut, id quod praetulimus, a. 287, 
Rudens intra annos 303 et 290. De Epidico parum 
certum visum est, utrum de Thebarum expugnatione a. 293 
an a. 290 facta cogitaudum sit, scribi potuit iude ab a. 292 
usque ad a. 287; iutia eosdem terminos Trinummum con- 
ditam esse statuimus. Tum Mostellaria doceri potuit Di- 
philo superstite aut a. 288 aut a. 287 aut a. 280 et sequen- 



73 

tibus, A>iiiaria, ei quo Demetrius Poliorcetes regnum 
Maoedoniae adeptus est, Poenulus post mortem Apellae 
pictoris. Recentissima ex eis, de quaruni teraporibus certi 
aliquid statui potest, Menaeclimi videtur Hierone Syracu- 
sarum rege nisi fallimur ante primi belli Punici ioitium 
scripta. Porro quod ad Araphitruonera pertinet, id unum 
certum est, doctam esse fabulam diadochorum aetate, de Ci- 
stellaria. quae Meuandrea videtur, Mercatore Philemonea, 
Casina Diphilea. denique de ea comoedia, quam Plautus 
Carchedonio admiscuit, plaue nihil potuit enucleari. 

Addendura ad. p. 34: 

Fugerat rae Alexidem quoque Carchedoniura condidisse 
Eo magis igitur dubia res de attico Poenuli auctore. 



74 



Epimetriim. 

Wilamowitzius in commentatione, quam compluries supra 
laudavimus, indici scliolarum Gottingensium a. 1893/94 prae- 
missa p. 13 sqq. Persao et Epidici aetates definire studuit, de 
illius praotorea fabulao compositione primus omnium ita egit, 
ut ratio postulat: secrevit ea, quae ad^res romanas, ab eis, 
quae ad graecas spectant, quaesivit, quae exemplaris partes 
Plauto mutandae fuerint, atticam fabulam restituere conatus 
est atticis rebus pro romanis substitutis. Casu factum est, ut 
ego eodem tempore in easdem comoedias inquirerem. Atque 
deEpidico quae expiscatus sum, ubi priraum otium erit, publi- 
cabo — raaguo autera opere dissentio ab eis, qui de eius 
compositione adiiuc egerunt — , ad Persam quod attinet, unum 
vitium fugit Wilamowitzium , quod et ipsum a romano poeta 
adraissum esse nunc raeum est demonstrare. 

Sumraa argumenti in eo versatur, ut parasiti filia lenoni 
tamquam ex penitissima Arabia abducta venum detur; quaero 
iam, qualem poeta virginem finxerit. Atque primum si epi- 
stulam inspicimus, legiraus v. 506: 

Chrysopolim Persae cepere urhem in Arahia 

Plenam honarum rerum atque antiquom oppidum, 

Ea comportatur praeda^ ut fiat auctio 

Puhlicitus; 
paulo infra v. 520 : 

Iste qui tahellas aclfert, adduxit simul 

Forma expetunda liheralem virginem 

Fiirtivam, cdductam ex Arahia penitissuma. 
Haec quanto opere inter se disteut in propatulo est. Si virgo 
per praedones ex Arabia abrepta fingebatur, non opus erat 
expeditione Persarura, siPersae bellum gerebant conti'a Arabes, 
puellam a Sagaristione ut captivam satius fuit proponi. Illud 
si exemplari attico vindicamus, iure et raerito Dordalus deci- 
pitur utpote prae lucri cupiditate omnem pudorem relinquens, 
sin hoc, licitum fecit uec nisi quia leno est ludificatur. Sed 
ex talibus deliberationibus coucludere, quid genuinum, quid 



suppositioium sit, nimis porirulosiim est; lono in oomoediis 
semper male traotatur, etiamsi nihil deliquit, ut in Poenuli 
priorc parto, itidom ieno apud Herodam (miniiamb, 2) motuit 
ne causam pordat Non plus valot, (juod C/irijxopolis tiotum f 
nomen est et excogitatum ad divitias urbis illustrandas; nam- 
que hoc et atticus et romaiuis poeta facere potuit; et licet 
hic fecerit, non ideo tota contra Arabes expoditio necessario 
ad eundem referri debet. Gravius aliud putes. Num euim 
consentaneum videtur lononem virginem ingonuam ot iiberalem 
bello captam morotriccm faoturum esse ? Nusquam in pailiata 
comoedia meretrices comparent, quae paptiv ae coeperint ([uae- 
stura corpore facere, verum semper aut a praedonibus raptae ut 
in Rudente Poenulo Curculione Eunucho aut ^xpositae ut in 
Cistellaria et Heautontimorumeno. Tamen ob hanc causam de 
captixa virgine dubitare non ausim , siquidem vondita ne 
meretrix fiat, cautum est a patre. Hanc re vera exemplari 
adhibitam fuisse inde forsitan concluseris, quod furtiva arte 
cohaeret cum emptione siue mancupio facta, quam cum ad 
ius romanum spectet a Plauto additam esse constat. Sed ne 
inde quidem per se certi quicquara colligi potest, quoniara 
pc^eta Umber scrupulos lenoni propter furtivam puellam iara 
in attico exemplari- ortos augere poterat suo invento. Nimirum 
contra attuleris dubitatioues Dordali non tam eo videri perti- 
nere. quod puella rapta, quam eo, quod sine raancupio emenda 
est, raptas enim, praesertim ex terris transmarinis , saepius a 
lenonibus emi insigni documento sunt Plautinae Rudens Poe- 
nulus Curculio. 

lamne igitur censebimus virginem et captivam et furti- 
vara graeco Persae exemplo adliibitam fuisse? Ros ni fallor 
singulis scaenis accurate consideratis patefiet. In epistula ex- 
peditio contra Arabes facta ob id solum corameraoratur, quo 
raelius erura Toxili etiam diutius afuturum esse explicetur, id 
quod ut ad argumentum huius fabulae nullo modo pertinet 
— neque enim quisquam reditum Timarchidis exspectat — 
ita forsitan aequo animo patiaraur. Virgo ipsa in epistula fur- 
•tiva significatur et sic etiam iu reliquis huius scaenae vorsibus 
lenonem cunctantem describentibus ; legimus v. 541; 



76 

Ne qms vero ex Arahia penitisstima 

Vcrscquafnr ; 
V. 545: IJaccinc illa cst furtiva virgo?*) 
lam si totara proximam scaenam inspicimus, furtivae virginis 
nec vola nec vestigium comparet; immo captivam monstrant 
et V. 618: 

Ita pol spero, si parcntos facieiif officiiim snum, 
qucm etsi aperte spectat ad scaenam IV, 9 leno non potuit 
intellegere nisi de muliere bello capta, quandoquidem furtivam 
pater non redemisset , verum si non ipse at per civem ali- 
quem in libertatera vindicasset, et v. 653 : 
nicus pafer, uhi me scict 

Venisse huc, ipse aderit et me ahs te rerlimet 
etv. 644: Captusnc cst pater? Non captus , sed cpiod hahiiit, 

perdidit ; 
diserte igitur hoc loco respicitur bellum v. 506 laudatum. 
Postea in scaena IV. 7 rursus rapta puella dicitur v. 715 et 
sic quidem, ut Dordalum ad vs. 524 sq. a Plauto additos 
spectare eluceat. Videmus igitur non solum puellam duplici 
ratione in hac fabula descriptam , verum etiam duas eius 
species singulis in scaenis diserte inter se esse separatas. Ita- 
que vel ideo utramque ab attico poeta confictam esse noli 
credere. lam scaenam IV, 4 ex exemplari expressam esse 
quovis pignore potest sponderi; in se perfecta est atque ab- 
soluta optimeque morata, atticam fabulam redolet vel „tragica 
et Euripidea dictio, quae comparet in omni virginis sermone" 
(cf. Wilamowitzius p. 25), contra scaenae proximae {IV, 3) eas 
partcs, de quibus agitur, propter vs. 530 sqq. certe a Plauto 
ipso factos suspicionem movere supra monuimus. Quare non 
dubitandum esse mihi videtur, quin atticus poeta fabulae 
argumentum eius modi fecerit, ut puellam in expeditione Per- 
sarum contra Arabes captam et Athenas advectam esse , ut 
ibi veniret, Toxilus finxerit. Furtivam cum Plautus adsuit, 
hanc coraoediam sane nou reddidit meliorem. 



*) Neglexi vs. 530 sqq., qui ad Plautinum additamentum vs. 524 sq. 
pertinent. 



Index fabulanim. 

Agitur de 

Amphitruone Pg- 71 

Asinaria »69 

Aulularia » ^l 

Baichidibus »3^ 

Captivis »41 

Casina »72 

Cistellaria »24,72 

Curculione »18 

Epidico »3^ 

MenaecLmis »47 

Mercatore »72 

Milite Glorioso »26 

Mosteilaria »68 

Persa „70 

Poenulo „33 

Pseudolo »11 

Rudente »66 

Sticho „43 

Trinummo „ ^^ 

Truculento »81 



Index rerum. 

Adelpboe p' Menandi-i Pg- 43 

Alis in Captiyis oppidum est „18 

Ambracia sub .Macedonum imperio „ 44 sq. 

ab eo se Uberavit a. 30G „ 46 sq. 

Asinaria una ex primi^ PJauti fabulis „49 

Atbenae; de fabulis, qiiai'um argumenta non Atbenis 

fiunt „ 23 sq. 

Aulularia; de attico fabulae auctore „65 

Baccbides; aetas romanae fabulae „36 

Captivi non mediae comoediae fabula ....... ,»41 

Caria in Curculione oppidum est „18 

Cistellaria altero a. Cbr. saeculo Eomae data ... „49 
Colax prima parasitum babuit adsentantem cum milite 

glorioso coniunctum „ 9 

Cratesipolis uon Antigoni socia fuit „ 13 sqq. 

Demetrius vel Pbiletaerus Alexidis ....... „37 

Demetrius Poliorcetes a. 312 contra Nabataeos 

pugnavit „70 

Demopbilus . . . „ 69 

Epidamnus ante bellum Cbremonideum a Monunli domi- 

natu liberata . . . . ..... „ 55 sq. 

Hiero a. 275 Sj-racusanorum imperium obtinuit ... „ 49 sqq. 

Lemnus Atbeniensium insula „ 31 sq. 

Macedonius miles »12 

Menaechmi Posidippea „ 56 sqq. 

de aetate fabulae Romae actae „ 48 sq, 

Messana Hieronis temporibus bis a Cartbaginiensibus 

occupata «52 

Misumenos Menandri «28 

P e r s a ; de compositioue „74 sqq. 

Plautus Aul. 396 „ 61 sq. 

Curc. 443 „ 21 sq. 

446 „22 

Mil. 350 „ 27 sq. 



riaut u^ I rin. 2o1 pg. nO 

r>i»ts s(|. . . C.o 

'rruc. 5151 sq. „ :i2 

roonulus Roiuae a. l'.tl vcl 103 acta . . .. :'.'> 

Tol yperilio a. 315 a Telcsplioro Sicydiic ct (uimtlii 

ohsessus 

Pseudolus McnancVrea 

IJlioilii a. 315 non Antigoni so»ii 

a. 314 vel 313 a Ptoleniaeo Antigoni duce arniis 

petuntur 

Rudens; noinen exempli Dipliilei incertuni 

Seleucia in riiilenionis Tliesauro urlts 

Sinopenses a. 315 cuni Ptolemaeo Antigoni duce pugnant 

Theophrasti Characteres; aetas 

fontes 

Thesaurus Menandri 

T r u lul eiitus; nomen attici exempli ignotuiii .... 



21 


sq. 


KJ 


Sq. 


2(3 




26 




07 


sq. 


58 




21 




64 


sq. 


G5 




13 




33 





V i t a. 

Natus suiii Fridoricus Albertus Hucfl'nc>r Forestae Lusa- 
toi-um anno h. s. LXXIL die vicesimo mensis Apiilis patre 
Friderico matre Theresia o gente Ruedigor, quos adhuc super- 
stites esse valde gaudeo. Fidei addictus sum cvangelicae. 
Litterarum elementis imbutus vere anni 81 adii progymnasium 
patriae meae, quod Ferdinandi Zitscheri benignissimi stu- 
diorum moorum fautoiis auspiciis florebat et nunc floret, Vere 
anni 87 in discipulos gj-ranasii Gubenonsis recoptus sum 
directore Hamdoiffio, unde bieniiio post ut studiis philologicis 
operam darcm Alraaiii Matrem Gottingensom petivi, cuius 
etiamnum sura civis. Docuerunt me viri doctissimi : 

Bechtel, Baumann, Cohn, Diltbey, Dziatzko, Gercka, Kiel- 
horn , Kluckhohn f , Knoke, Leo , G. E. Mueller, Peipers, 
Roethe, Smend, Sauppe f, Volquardsen , Weiland, Weiss, de 
Wilaraowitz - Moellendoiff. 

Regii philologorum proseminarii per duo, seminarii per 
quattuor semestria sodalis fui (per duo senior). Ad exercita- 
tiones philologicas Leo et de Wilamowitz, archaeoiogicas Dil- 
they, historicas Volquardsen, palaeographicas Dziatzko aditura 
raihi benignissirae concesserunt. 

Orauibus illis viris, qui rae docuerunt, iustas ac debitas 
gratias semper habebo, quam maximas autera Friderico Lenni 
et Udah'ico dc Wilamowitz-Moellendorff, quorum iile non 
dedignatus ost huius opusculi phigulas corrigeudi laborem sus- 
cipere, uterque vero quanta cura benevolentia atque huraani- 
tate oranibus in rebus inde a studiorum initiis me et opera 
et consilio ndiuverint lusi qui ipse expertus est aestimare 
nequit. 



Officina acadcmirii hiotericlii.ana typis oxpro?sit. W. Fr. Kacstnor. 



tO 
tD 



K 
•H 

t) 
•H 

■P 

-P 

•H • 

•-« Si 

p. rt 

Q) «H 

0) o 

e o 
^ P 

d u 

•H ^ 

o 
o 
B 

O -H 

O X 

0) 

e 



< .H 



0) 



d a> 



C (i^ -t^ 






vJ C~- >^ 
vJ tX. • 



University oi Toronto 
Library 



DO NOT 

REMOVE 

THE 

CARD 

FROM 

THIS 

POCKET 



AcmeLibrary CardPccket 

(Jader Pat. "Ref. Indcc Fll*** 

Made by LIBRARY BUREAU