Skip to main content

Full text of "De spiritu et littera"

See other formats










SEP 2 4 193.1 







This edition of the treatise De Spiritn et Littera 
is reprinted from Select Anti-Pelagian Treatises of 
St. Augustine, edited by the late William Bright 
(Oxford, 1880). Some variant readings affecting the 
sense have been added from the Vienna Corpas 
Scrijrtorum Ecclesiasticorum Latinorum. 

Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 


[Pelagius,] the British-born heresiarch, who under 
a Greeised name acquired so unhappy a notoriety. 
had previously, during his long residence 2 in Rome, 
been highly esteemed as a { monk 3 ' of devout life, 
a ' holy man, an advanced Christian V a friend of 
Paulinus the pious bishop of Xola \ The ascetic 
habits of his profession would foster in him a genuine 
indignation against indolent Christians G , who pleaded 
weakness as an excuse for practical inconsistency. 
He would say of such persons, ' What they want is 
not power, but will 7 ; ' and he insisted, it seems, very 
strongly on the principle, affirmed by a long tradition 
of Christian teachers of different schools of thought s , 
that under the Divine moral p-overnment man is 
treated as free. We are told 9 that he was greatly 

1 It seems desirable to prefix to this reprint so much of the Intro- 
duetionto the volumc from which it is taken as may suffice to explain 
the nature of the PeJagian controversy, and the stage of its pregress 
at which the De SiJiritu ct Littera appeared. 

2 De Pecc. Orig. s. 24. 

3 Do Gest. Pel. s. 36 ; so Marius Mercator, Commonit. ii. 2 (Op. 
ed. Garn. p. 30). 

4 See De Pecc. Merit. iii. s. 1 ; so 5, 6, ii. s. 25 ; De Gest. Pel. s. 

5 Ep. 186, s. 1. 

6 See De Nat. et Grat. s. 7 ; De Gest. Pel. s. 50. 

7 So he says in his letter to Demetrias, c. 16 : ' Dieimus, " Durum 
est, arduum est, non possumus, homines sumus'' ... ea< cam 
insaniam ! . . . Accusamus Deum, ? etc. See the letter in App. to 
Aug. tom. ii. Cp. De Nat. et Grat. s. 1. 

8 As by Irenaeus, Tertullian, and Clement of Alexandria. 

1 De Dono Persev. s. 53. He ' almost had a strife with the bishop.' 




shocked when a bishop once quoted to him Augustine's 
prayer, already published in his Confessions, ' Da quod 
jubes, et jube quocl vis V It was somewhat too pithily 
antithetical to cover the whole ground of such a sub- 
ject; and to Pelagius it seemed to cleny that man had 
any real part in the working out of his salvation, and 
therefore to encourage him in hoping that he woulcl 
be 'crowned,' so to speak, 'without his stir.' But 
from some intellectual one-sidedness, this champion of 
free-will gravely exaggerated its actual capacities in 
regarcl to right conduct ; he would not give due weight 
to such limiting considerations as were involved in the 
sad experience of human infirmity, and of the strong 
tyranny of evil habit 2 : he ' relied upon the sense of 
bare ability, as if it were an infallible footing for the 
most complete conclusion : ' and this was to set up 
' not a reasonable,but a fanatical doctrine of free-will ' y . 
Similarly, his mind rested on the fact of the Divine 
Justice in its relation to individual souls, each of which 
was invested with an incommunicable responsibility. 
But his view of the high truth was too simple to be 
real ; he did not take account of the vastness of its 
area, and the mysteriousness inseparable from its 
working 4 . To this it must be added, that he appears 
to have had the moral fault of a defect of humility 5 , 
as well as the mental fault of a defect of comprehen- 

1 Confess. x. s. 40. ' Da quod jubes ' recurs in De Pecc. Mcrit. 
ii. s. 5 ; De Sp. et Litt. s. 22. 

2 See Guizot, Civilisation in France, lect. 5. 

3 Mozley, Augustinian Doctrine of Predestination, p. 64. 

4 See Mozley, pp. 77, 103, and Univ. Serm. p. 201, ed. 1. 

6 In his letter to Demetrias, c. 20, Pelagius describes, witli sar- 
castic penetration, a sanctimonious counterfeit of that true humility 
which yet the general tone of the letter would not promote. 


siveness ; and with an imperf ect sense of the spiritual 
needs of human nature, to have appreciated as imper- 
fectly the redemption by which they had been met; 
and this, although he could write a treatise on the 
doctrine of the Trinity \ and expatiate, with a clear- 
ness and fulness which might seem to anticipate the 
later dogmatic language of the Church 2 , on the 
personal Divinity of the Redeemer. 

From these antecedents, in combination, to some 
extent, with the influence of a Syrian theologian 
named Rufinus 3 , who visited Rome at the beginning 
of the fifth century, and who derived some ideas from 
the celebrated Theodore, bishop of Mopsuestia 4 , and 
also, in all likelihood, from passages in the writings 
of Origen 5 , there grew up in the mind of Pelagius, as 

1 In three books ; Gennadius, Script. Eocl. 42. 

2 See his Libellus Fidei, in App. 2 to Aug. tom. x. Yet the denial 
of the Incarnation by his follower Leporius (Ep. 219 ; Gennadius, 
Script. Eccl. 597), and the subsequent connection of the Pelagian or 
Coelestian party with the Nestorian, are significant facts. See also 
Photius, Bibl. 54 ; and Mozley, p. 96. Theodore was the true parent 
of Nestorianism. 

3 Mar. Merc. Commonit. ii. 2. This was apparently the Eufinus 
to whom Jerome alludes respectfully in a letter to Rufinus of 
Aquileia, Epist. 81. 

4 Mar. Merc. 1. c. Theodore wrote a work on the Pelagian side 
against ' the Syrian ' (Jerome, see Cave, Hist. Liter. i, 387) about 
416 ; Photius, Cod. 177 ; Fleury, b. xxiii. 28. Augustine (De Pecc. 
Orig. s. 25) writes as if uncertain whether Pelagius and Coelestius 
had not ' learned from others/ 

5 Jerome calls Pelagianism ' Origenis ramusculus,' Ep. 133. 3. 
Origen refers Phil. ii. 13 to faculties given in creation, De Princip. 
iii. 1, 19, and explains away the fall of Adam in C. Cels. iv. 40. 
His theory of the pre-existence of souls ' does not allow of the deri- 
vation of sinfulness from Adam,' and ' is very inconsistent with 
correct notions of the working of God's grace. It supposes the free- 
dom of will unimpaired through every stage of declension from 
holiness.' Evans, Biogr. Early Ch. ii. 99. 


early as 405 l , a theory reducible to two main pro- 
positions. These amounted to 

(1) A denial of the necessity of supernatural ancl 
directly assisting grace, in order to any true service 
of God on the part of man. 

(2) A denial of the transmission of a ' fault and 
corruption of nature 2 ,' and also of physical death, 
to the descendants of the first man, in consequence 
of his transgression. 

Of these propositions the first appears to have been, 
in order of time, prior to the second 3 ; but the second 
was required as its logical basis. It was only by 
ignoring the great overthrow that Pelagius could 
dispense with the great restorative force. For grace, 
in the theology of the Church, is regarded as a force 4 
in the spiritual order, not simply God's unmerited 5 
kindness in the abstract, but such kindness in action 
as a movement of His Spirit within the soul, result- 
ing f rom the Incarnation 6 , and imparting to the will 
and the affections a new capacity of obedience and 
of love. Pelagius was ready to use the term ' grace/ 
but he seems to have meant by it, sometimes the 

1 Cp. De Grat. Chr. s. 38. 

2 The phrase 'original sin,' i. e. the ' sin with which men are 
born,' is Augustine's, and appears in the Ad Simplicianum, one of 
his earliest works (i. s. 1). It was probably suggested by the 
' originis injuriam' of St. Ambrose ; see C. duas Epist. iv. s. 29. 
Cp. St. Cyprian's 'contagium . . . nativitate contraxit,' Ep. 64. 
Besides 'peccatum,' Augustine uses ' tabes,' 'vitium,' * aegritudo.' 

3 See Petavius, De Pelag. et Semipelag. Haer. ii. s. 1 (Theol. 
Dogm. ii. 308). 

4 SeeBp. Berkeley, Alciphron, Dial. vii. s. 4-10 (Works, ii. 294 ff.) ; 
Liddon, University Sermons, i. 44. 

5 Cp. De Nat. et Grat. s. 4 ; De Gest. Pelag. s. 33, &c. 

6 John i. 14, 16. See Hooker, v. 56. 6 ff. Wilberforce on the In- 
carnation, p. 199, nevv ed. 


natural endowment of free-will, viewed as the Crea- 
tor's gift, sometimes the moral law, or other divinely 
bestowed instruction as to duty, or the pattern of 
sanctity in Christ, and sometimes also the gift of 
Divine pardon. This is the repeated assertion of 
Augustine 1 , in which he has substantially the con- 
currence of Jerome 2 , and has been followed by most 
of those who have written on the Pelagian question, 
including our own Hooker 3 . A very eminent writer 
has, indeed, expressed his opinion that ' this adverse ex- 
planation is not altogether justified by the language of 
the Pelagians themselves V But the few words quoted 
by him from Pelagius himself form, in fact, one of four 
dependent clauses, intended to illustrate the Divine 
assistance conveyed 'throngh teaching and revelation 5 ;' 
and if Pelagius, as Dr. Mozley supposes, admitted pro- 
per, or, as it is called, internal grace, and only denied 

1 E. g. De Sp. et Litt. s. 4 ; De Nat. et Grat. s. 12, 53 ; De Gest. 
Pelag. s. 20, 22, 38 ; De Grat. Chr. s. 2, 3, 8, 31, 42, 45 ; C. duas 
Epist. iv. s. 11, 30; De Grat. et Lib. Aib. s. 23-26; Op. imperf. c. 
Jul. i. 94; Ep. 175, s. 2, 3 ; 177, s. 2 ff. ; 217, s. 4 ; Serm. 26, s. 8. 
His first impression, in regard to Pelagius' letter to Demetrias, had 
been more favourable ; but he saw reason to correct it, De Grat. Chr. 
s. 40. 

2 Dial. c. Pelag. i. 2, 4 ; Ep. 133 (ad Ctesiph.), s. 5. 

3 Hooker, App. to b. v. (Works, ii. 546, ed. Keble) ; Cave, Hist. 
Liter. i. 382 ; Newman, in note to Fleury, Oxf. Transl. ii. 310. 
Compare Petav. de Pelag. et Semipel. Haer. ii. 4 ff. Pelagians also 
spoke of 'adoption ' and ' salvation ' under the name of grace, and 
Petavius reckons io both these senses as Pelagian. 

4 Mozley, Doctr. Pred. p. 53. 

5 ' Adjuvat nos Deus per doctrinam et revelationem suam, dum . . . 
nos multiformi et ineffabili dono gratiae caelestis illuminat,' quoted 
from Pelagius, ' Pro Libero Arbitrio,' in De Grat. Chr. s. 8. See 
Augustine's comment at the end of the section. The other clauses 
relate to ' openingthe eyes of the heart,' prediction, and ' laying open 
the devil's snares.' The passagc is subsequent to another extract 
from Pelagius, quoted by Dr. Mozley in p. 55. 


it to be in effect irresistible, one does not see why he 
was condemned as heterodox on this question of 
grace, not by St. Augustine only, but by the general 
judgment of Christendom; why he did not frankly 
state the distinction when accused before the bishop 
of Palestine, instead of having recourse to language 
at best somewhat ambiguous; or again, why, after 
that so-called trial, he did not once for all clear up his 
meaning on this head 1 . In fact, Augustine himself 
repeatedly speaks 2 in a tone which implies that if 
Pelagius had bona fide acknowledged a true internal 
assisting grace, as necessary in order to holiness, with- 
out admitting it to be irresistible, the controversy 
on this point would have been over between them ; — 
Pelagius would have said enough to relieve his main 
anxiety — would have owned that man had so far 
fallen from his original integrity as to require a 
1 Divine assistance, bestowed not through the channel 
of his original constitution,' but through the 're- 
creation ' of his nature ' in Christ V 

*The philosophical fault of Pelagianism,' says Dr. 
Mozley, ' was that it went upon ideas without con- 
sidering facts 4 .' This is pointedly true, not only, as 
has been said, of the Pelagian idea of liberty which 
has been sternly coupled with that of Paganism 5 , 

1 De Gest. Pel. s. 20, 32 ; De Grat. Chr. s. 33, 45. See Christian 
Remembrancer, Jan. 1856, p. 149, art. ' Mozley on St. Augustine.' 

2 E. g. De Nat. et Grat. s. 52, 60, 81 ; De Grat. Chr. s. 52. 

3 Wilberforce on Baptism, p. 164 ; on the Incarnation, p. 9, new 
ed. Chrisfs title of ' the Last Adam ' (1 Cor. xv. 45) implies of 
itself this ' re-creation,' and the necessity of a deeper and more vital 
union with Him than mere ' imitation ' could cffect, cp. Dc Pecc. 
Merit. i. s. 10. 4 Mozley, p. 102. 

5 ' Cette liberte paienne ou pelagicnne,' ctc. De Pressense, TYois 
Prem. Siecl. ii. 1 . 375. 


but also of the Pelagian denial of the Fall. The fact 
which implies ' original sin ' is manifest, ' writ large ' 
on our daily experience of human perversity and 
depravity l . Admit the fact, as we must admit it, 
and, as it has been well said, ' the difficulty in theory 
ought to have no practical influence 2 ; ' but ' there is 
no more injustice in allowing mankind to come into 
this sinful state through the sin of one, than in causing 
them to be in it in any other way V Now Pelagius 
persuaded himself that it would be unjust that the 
first man's sin should thus compromise his posterity, 
except by way of example and imitation 4 . This 
notion was probably welcome to him as supporting 
his optimist view of human capacity for goodness ; 
but in taking it up, he made his anthropology super- 
ficial, neglected deep facts, ' impaired his perception 
of evil by disallowing its mystery V and impoverished 
his Christianity by being forced to explain away 
St. Paul. 

The warnings of his story have a peculiar signifi- 
cance for an age which has its own ways of absorbing 
the supernatural into the natural, and of attenuating 
spiritual evil on the one hand, and the special gifts 
and powers of the Gospel on the other G . The Pelagian 

1 See Wace on Christianity and Morality, p. 82, ed. 1 ; Card. 
Newman's Apologia, p. 379 ; Guizot, Meditations on Christianity, 
p. 37 ff. E. T. 

2 Bishop Steere on the Existence and Attributes of God, p. 222. 

3 Christ. Remembr., April 1856, p. 474. Cp. Guizot, Med. on Chr. 
p. 53, and Archd. Hannah, The Fall and its Results, p. 170. 

4 See extracts from his Notes on St. Paul's Epistles, in De Pecc. 
Mcrit. b. iii. and in Mar. Merc. Commonit. i. 2 ; Garn. p. 15. 

5 Mozley, Doctr. Pred. p. 104. 

6 For instance, • There are those who say that no change has 
happened to man . . . which partakes of a supernatural character . . . 


spirit has a strong vitality, and often reappears in 
unexpected forms. It seems to affect the religious 
thoughts of not a few Englishmen who have hardly 
so much as heard of Pelagius. In our time, too, the 
recoil from Calvinism has been singularly vehement 
and destructive ! ; and students who now come fresh 
to St. Augustine's Anti-Pelagian writings will probably 
be more ' offended ' than their predecessors of two or 
three centuries back at some extreme statements on 
Grace and the Fall into which he is led by his contro- 
versial intensity. These, however, may be noted aa 
extreme. To put aside for the present his severe 
Predestinarianism, we may believe in the reality of 
internal Grace, as enabling the soul which responds 
to its touch, and which does so respond by its assis- 
tance 2 , to achieve what would otherwise have been 

A further revelation, they allow, was made to man on the publica- 
tion of the Gospel . . . his reason was thus enlightened : this 
enlightenment has acted on his affections. And further . . . the 
Church has been called into existence ; and this has, like other 
societies, a tone, a teaching, an atmosphere of its own . . . and so 
a character is formed which is really distinctive and peculiar to 
Christianity. But this character, it is urged . . . obeys the usual 
laws of human nature in its formation, and should not be referred 
to another imaginary cause which theologians, by an abuse of thc 
term, have called Grace. This is the ordinary language of Socinians : 
and when used by others, implies . . . a tendency to their fatal error 
. . . He who thinks that our Saviour has wrought no change in 
him, will not long believe that He has accomplished so much for 
him. Those who reject spiritual grace, will not long accept the 
Atonement.' Chretien, Lect. on Study of Theology, p. 59. See the 
anecdote in a note to Hefele's Hist. of Councils, s. 118 (vol. ii. 
p. 446, E. T.). 

1 See the case of James Mill; and Chr. Remembr., Jan. 1803, 
p. 31. 

2 Pelagius held that God assisted, by instruction, the innatc 
2)ossibilitas of good, but would not admit that He assisted, by 
stimulus, the actual exercise of volitiou, De Grat. Chr. s. 5-8. 


beyond its capacity, without admitting that this 
touch determines the response which it solicits and 
makes possible \ or that the will which needs Divine 
aid acts ' unaided ' in accepting it, instead of owing to 
that which stirs it the power to answer to the stirring, 
or that it cannot refuse to be thus aided, in virtue of 
that ' melancholy power of baffling the Divine good- 
will 2 / which the law of probation preserves in man 
through life. We may believe, again, on the authority 
of Scripture, that the sin of the ' first man ' entailed 
on his posterity a condition of sinfulness, which not 
only drew along with it the penalty of death, but 
involved a disorder and taint of the whole inner 
nature, and therefore rendered all in whom it existed 
offensive, as such, to the Divine holiness 3 ; while yet 
we may avoid language which would suggest a literal 
imputation of Adam's sin to each of his descendants 4 , 
admit that £ sin' can bear only a modified sense in 
regard to what is not personal, acknowledge a certain 
operation of grace in the production of goodness 
among the unregenerate 5 , and decline to adopt a 

1 The term 'efficacious,' applied by Jansenists and others to 
grace as thus viewed, means simply • irresistible.' 

2 Newman, Sermons, i. 250. Cp. Butler, Anal. ii. 6. 

3 See Wilberforce on the Incarnation, p. 43 ff. ; Abp. Trench on 
St. Augustine as an Interpreter, p. 124 ; Dollinger, First Age of 
the Church, E. T. p. 177. So Card. Newman, in 'Dream of Geron- 
tius,' ' With his whole essence shattered and unsound ;' and Sadler, 
Seeond Adam, p. 10. 

4 Dollinger, 1. c. Augustine is somewhat evasive in De Pecc. 
Merit. iii. s. 15, but his general line of argument involves logically 
such an imputation. See Bishop Browne on the Articles, i. 325. 

6 In the ' De Spiritu et Littera,' s. 49 ff., while he seems reluctant 
to adopt the natural interpretation of Rom. ii. 14 ff., he yet admits 
that the Divinc image is not wholly effaced among the heathen. 
But later, in Epist. 217, s. 10, and C. Julian. iv. s. 17, he is driven 


rigorous application of the doctrine of inherited 
' condemnation ' to all who die unbaptised K In short, 
if we set apart Augustinian exaggerations, we must 
surely recognise in Augustine one raised up to be 
a doctor of Christian anthropology, as Athanasius 
before him, or Cyril after him, of Christian Theology 
properly so called ; and if we wish to gain at once 
a clear conception of the issues of the controversy, 
we have only to consider what effect the denial of real 
grace would have on the principle of Sacraments, or 
what would be left of the practical religion of our 
English Prayer-Book after it had been revised in the 
interests of Pelagianism 2 . 

Augustine, who had been bishop of Hippo Regius 3 
since 396, was by no means in haste to tax Pelagius 
with heterodoxy. He had heard him warmly com- 
mended, and even felt a friendly regard for him 4 , 
although without personal acquaintance. By degrees, 
however, disquieting rumours reached him : this emi- 

by controversy to deny that heathen worthies had any real virtue. 
On the gravity of this error see Trench's Huls. Lect. p. 288. Augus- 
tine habitually misunderstood Rom. xiv. 23 ; De Gest. Pel. s. 34 ; 
De Grat. Chr. s. 27 ; C. duas Ep. i. s. 7. 

1 See e. g. De Natura et Gratia, s. 9, on the case of infants dying 
unbaptised, and s. 10, on that of men who die without having heard 
of Christ. To the former Augustine assigned a ' damnatio omnium 
mitissima' (De Pecc. Merit. i. s. 21), which was probably not worse 
than non-existence (C. Jul. v. s. 44 ; cp. Epist. 184, s. 2). As to the 
latter, also, he referred to the different degrees of future perdition : 
see De Sp. et Litt. s. 48 ; De Grat. et Lib. Arb. s. 5. Yet he 
admitted the ' baptism of martyrdom,' De Anima, i. s. 11 ; and also 
the 'baptism of desire,' see De Baptismo, iv. s. 29. 

2 Grace proper is named, e. g. in some twenty of our Sunday and 
Holy-day Collects, but is implied in many more. 

3 Coadjutor in 395. 4 Ep. 186, s. 1. 


nent ascetic was said to be * arguing against the grace 
of God V The incident above mentioned, as to the 
words • Da quod jubes,' may illustrate this statement, 
to which Augustine adds that his informants were 
persons of credit, but that he had suspended his judg- 
ment until he could either see Pelagius, or read some- 
thing that he had written. For himself, he had his 
hands full of the Donatist controversy ; and when 
Pelagius, probably soon after the taking of Rome in 
410, sailed for Africa, and landed on the coast of 
Hippo, Augustine happened to be absent. On his 
return home he found that Pelagius had ' departed 
sooner than was expected,' but during his brief stay 
had said nothing like what was imputed to him. After 
this, in the early summer of 411, Augustine 'once or 
twice saw the face of Pelagius ' at Carthage, while 
the business of the great Conference with the 
Donatists was absorbino- his whole attention 2 . He 
also heard some persons say, in casual conversation, 
that what infants gained through Baptism was not 
remission of sin, but sanctification 3 . But, although 
1 startled by this novel assertion 4 , he had no oppor- 
tunity of contradicting it : the speakers were not 
men whose influence could make him anxious, and he 
was content to treat the matter as past and forgotten.' 
Pelagius departed for Palestine, and Augustine had 
no chance of a personal discussion with him. But he 

1 De Gest. Pel. s. 46. 2 Fleury, b. xxii. 32 ff. 

3 De Pecc. Merit. iii. s. 12. So, years after, the Pelagians spoke 
of infants as needing baptism in order to be made God's children, 
but not also in order to be cleansed from an inherited taint, C. duas 
Epist. iv. s. 2. 

4 Of the novelty of Pelagianism he speaks confidently, De Pecc. 
Merit. iii. s. 6, 11, 12 ; C. duas Ep. iv. 29, 32; C. Jul. i. s. 4 ff. 


left in Africa his disciple J and friend, Coelestius, a 
man of high birth, who had practised at the bar 2 , and 
could bring to the support of his cause an unusual 
amount of dialectical acuteness 3 , ready eloquence, and 
resolute persistency, and whom Augustine describes 
as ' more candid and outspoken ' than his master 4 . 
He devoted himself to the diffusion of their common 
sentiments, wrote a book f or this purpose 5 , and made 
a considerable impression on the Church society of 
Carthage and of the adjacent district . After some 
months' residence in the capital, and when he was 
entertaining hopes of admission to the priesthood 7 , 
he was suddenly accused, in 412, before a council 
of bishops, by Paulinus, a deacon of Milan, then 
staying in Africa for the purpose of communicating 
with Augustine in reference to his intended Life of 
St. Ambrose s . A ' short 9 ' charge was drawn up 
under seven heads; it asserted that Coelestius 'not 
only taught, but employed others to teach throughout 
the provinces 10 ,' 

1. That 11 Adam was created mortal, and would 
have died even if he had not sinned. 

I De Pecc. Orig. s. 8, 48. 2 Mar. Merc. Commonit. ii. 4. 
3 De Perfect. Justit. 1 ff. 4 De Pecc. Orig. s. 2, 13. 

5 See De Pecc. Merit. i. s. 64. r ' De Gest. Pel. s. 62. 

7 Ep. 157, s. 22. 

8 Mar. Merc. Commonit. i. 1. 1 ; Paulinus, Vit. Ambros. 1. 

9 De Pecc. Orig. s. 3. 10 Mar. Merc. 1. c. 

II Mercator gives two lists of these charges, in one of which, 
though professedly taken from the official minutes, only six pro- 
positions are found, in the order gi ven above, No. 4 being accidentally 
omitted. In the other list, Commonit. ii. 5, the charges seem to be 
grouped on a different principle, and the one reckoned above as 
No. 7 is paraphrased. Augustine, in De Gest. Pel. s. 23, De Pecc. 
Orig. s. 12, places Nos. 6 and 7 betvveen Nos. 2 and 3, although 


2. That his sin injured himself only, and not the 
human race. 

3. That infants, when born, were in the state in 
which Adam was before his transgression. 

4. That infants, even though not baptised, would 
have eternal life. 

5. That mankind did not die through Adam's 
death or transgression, nor would they rise again 
through Chrisfs resurrection. 

6. That the Law had the same effect as the Gospel 
in ' sending men to the kingdom of heaven.' 

7. That even before Christ came there had been 
sinless men. 

The inquiry lasted some time; the presiding 
bishop was Aurelius of Carthage. Coelestius, when 
questioned on the second article, answered that he 
was in doubt as to the ' transmission ' of sin, but was 
ready to learn from those who had the { gift of 
knowledge.' He had heard different opinions on the 
subject from presbyters of the Church ; for mstance, 
a negative opinion from ' Rufinus, who lived at Rome 
with the holy Pammachius V On the third article, 
after sonie fencing between Paulinus and Coelestius, 
the latter repeated his assertion that the question of 
1 transmission of sin ' was, and ought to remain, an 
open one among Churchmen, and that he had oftener 
heard it denied than aftirmed ; adding, ' I have always 
said that infants need baptism, and ought to receive 

in De Pecc. Orig. s. 2, 3, where he quotes the oflScial record, Nos. 2 
and 3 stand together. The proposition here marked (according to 
what seems the more natural order) No. 4 is omitted in De Gest. 
Pel. s. 23, and appears in De Pecc. Orig. s. 12, as attributed to the 
Pelagians of Sicily. 

1 For this good and charitable man see Jerome, Epist. GG. 

1709 B 


it. What more is asked of me ^V It was natural to 
rejoin, ' We want to know on what you base this 
necessity ; ' and he so far yielded to pressure of this 
sort as to present — probably at some later session 2 — 
a short paper admitting that infants needed ' redemp- 
tion V To say this, as Augustine observes, was 
equivalent to saying that they needed 'remission of 
sins 4 ; ' and this, as we shall see, Coelestius did at 
a later time acknowledge. But it seems that on both 
occasions he was relying on the paradox that infants 
were, from their very birth, capable of actual sin 5 . 
At any rate, the bishops attached no value to his 
admission, but required him to condemn the several 
propositions impugned, and on his persistent refusal 
deprived him of their communion. He spoke of 
appealing to the bishop of Rome, but gave up for 
the time the thought of doing so, and sailed from 
Carthage to Ephesus 6 . 

Augustine now entered on the controversy. He 
informed himself 7 as to the views held, and the points 
urged, by Coelestius and his adherents. They main- 
tained, for instance, that the relation of mankind to 
Adam's transgression was simply that of individual 
imitation 8 ; and put aside, somewhat superciliously, 
the ordinary interpretation of Rom. v. 12-14 9 . Con- 
strained to provide themselves with a rationale of 
Infant Baptism which should fit in at once with their 

1 De Pecc. Orig. s. 3, 26. 

2 See Baluze's ed. of Mar. Merc. p. 133. 

3 De Pecc. Orig. s. 21 ; De Pecc. Merit. i. s. 63. 

4 De Pecc. Merit. ii. s. 58. 

5 De Pecc. Merit. i. s. 64. 6 Mar. Merc. Com. i. 1. 2. 
7 E. g. De Pecc. Merit. i. s. 64. 8 De Pecc. Meiit. i. s. 9. 

9 De Pecc. Merit. i. s. 10. 


own theory and with the universal belief in the 
spiritual efficacy of the Sacrament, affirmed by such 
texts as John iii. 5 \ they adopted a distinction 
between ordinary salvation, or ' eternal life/ and ; the 
kingdom of heaven ' as a higher state of bliss, rc- 
served for those who by Baptism had been made God's 
children 2 . And they were primed with objections — 
for the most part shallow enough — in the form of in- 
ference from the doctrine which they opposed z . The 
bishop of Hippo, whose polemical powers had been 
trained by long contests with Manicheans and with 
Donatists, was fully equal to the new emergency. In 
sermons he urged that infants as well as adults 
needed Christ as a Saviour, and that this need wae 
the ground of their participation in Baptism, and also, 
according to the Church usage of that time, in the 
Holy Communion 4 ; and he made an important addi- 
tion to doctrinal terminology by dwelling on grace as 
1 prevenient ' or antecedent to all good desires or acts 
of man 5 . In this same year, also, in reply to a letter 
from his friend Marcellinus, tribune and secretary of 
state, who was ' daily harassed ' by Pelagianising 
disputants, he produced his first Anti-Pelagian treatise, 
De Peccatorum Meritis et Remissione et de Baptismo 

1 It never occurred to them to deny ' baptisinal regeneration ; ' 
see C. duas Epist. ii. s. 11 ; De Pecc. Orig. s. 20. 

2 De Pecc. Merit. i. s. 23, 58 ; ii. s. 41, etc. Cp. C. duas Epist. i. 
s. 40 ; Serm. 294, s. 2 ; Epist. 194, s. 32. 

3 E. g. ' If baptism effaces original sin, can the child of baptised 
parents be born in sin ? ' from Pelagius ; De Pecc. Mtrit. iii. s. 16. 

4 E. g. Serm. 174, s. 7. For other references to Infant Commun- 
ion, see De Pecc. Merit. i. s. 34 ; De Pecc. Orig. s. 19; Ep. 186, s. 30 ; 
C. duas Epist. ii. s. 7 ; iv. s. 4, 8 ; Op. imp. ii. 30. 

8 Serm. 176, s. 5. The phrase was suggested by the Latin version 
of our Ps. lix. 10 ; comp. De Nai. et Grat. s. 35 ; C. duas Epist. i. 
ii. s. 27. 

B 2 


Parvulorum, completed in three books l ; in the first 
of which he drew out the Pauline antithesis between 
the first and the Second Adam 2 , and argued f roni 
Baptism as the recognised means of incorporation 
into Christ, and from the unquestioned practice of 
Infant Baptism, to an inherited sinf ulness as requiring 
such a remedy 3 ; in the second he maintained at some 
length that while entire sinlessness even in fchis life 
was abstractedly possible, it had never in fact existed, 
nor could exist, in any man upon earth, save in the 
' One Mediator 4 ; ' and in the third, which was properly 
supplementary 5 , he criticised some stateinents on the 
condition of infants, found in certain Notes on St. 
Paul's Epistles, which Pelagius had written before 
the taking of Rome and had circulated among his 
friends 6 . Marcellinus, on reading the treatise, found 
a difnculty in Augustine's view of the question of 
sinlessness 7 ; and the result was another book, which 
took its name not from this subject, but from the far 
more interesting discussion of 2 Cor. iii. 6, into which 
the writers thought conducts him 8 — the De Spiritu et 
Littera. Without excluding that application of the 
text to the ' spiritual interpretation ' of certain parts of 

1 See De Gest. Pel. s. 25. 

2 De Pecc. Merit. i. s. 19 ; cp. De Pecc. Orig. s. 28. 

3 De Pecc. Merit. i. s. 23. 

4 At this time he thought the opposite opinion no serious error : 
cf. De Sp. et Litt. s. 3 ; and even in De Gest. Pel. s. 55, he treats 
the question as still open anioiig churchmen. Not so later, C. duas 
Ep. iv. 27. 

5 De Pecc. Merit. iii. s. 1. 

6 Mar. Merc. Commonit. i. 1. 1 ; ii. 3 ; cp. De Gest. Pel. s. 39 ; 
De Pecc. Orig. s. 24. 7 De Sp. et Litt. s. 1. 

8 The connection lies in tlie query, Whether the posaibility of 
sinlessness was, or was not, dependent simply on man ; De Sp. ct 
Litt. s. 2, 03. 


Scripture which he had formerly learned from the 
sermons of Ambrose l , Augustine now read the words in 
the light of their context, and of Rom. vii. 7 ff., and 
explained ■ the letter which killeth ' to be, in the fullest 
sense, the Mosaic law as a system of mere command- 
ment and prohibition, enlightening the conscience as to 
duty 2 , hut imparting no adequate strength to fulfil 
it 3 , enkindling no free and filial afYection 4 , and thus, 
by its imperative and minatory tone 5 , irritating the 
principle of self-assertion into fatal resistance 6 ; in 
contrast to that ' life-giving ' presence of the Holy 
1 Spirit 7 / which by inwardly ' lifting ' up the will s , 
and ' writing GocVs law upon the heart V could 
impart justification on the one condition of vital 
faith 10 , and thereby produce an obedience prompted 
by love n , and rendered with grateful joy 12 . It is> 
then, — Angustine argues — neither by natural free- 
will, nor by mere Divine admonition or precept, that 
man can attain to righteousness 13 ; but by grace only. 

1 Cp. De Sp. et Litt. s. 6 with Confess. vi. s. 6. 

2 De Sp. et Litt. s. 8. He is speakinsj of the moral law, s. 14. 24. 
The interpretation recurs, De Nat. et Grat. s. 67 ; De Gest. Pel. 
s. 20 ; De Grat. Chr. s. 9 ; C. duas Ep. iii. s. 2, 11, 25. 

3 De Sp. et Litt. s. 26, 32. 4 De Sp. et Litt. s. 5, 26, 56. 

5 De Sp. et Litt. s. 15, 22, 29. 

6 De Sp. et Litt. s. 6, 25. See Abp. Trench on St. Augustine as 
an Interpreter, p. 127. 

7 De Sp. et Litt. s. 36. 8 De Sp. et Litt. s. 20. 
De Sp. et Litt. s. 20, 36, 42. 

10 De Sp. et Litt. s. 16, 45. 51. He here considers justification 
to precede and cause Christian ' works,' but to preeuppose love and 
a good will. 

11 De Sp. et Litt. s. 5, 31, 36, 51. He Liys stress, of course (e. 2. 
s. 26, 46), on Gal. v. 6 ; but he understands * the love of God ' in 
Rom. v. 5 to be love/or God (e. g. s. 56 N , whereas it seems rather to 
be God's love for man. 

12 De Sp. et Litt. s. 16, 18, 26, 42. ]S De Sp. et Litt. s. 51. 


Yet, on the one hand, the Law is not disparaged * ; it 
is called 'good and just;' its fimction is to prove to 
man his weakness, and lead him to his true Helper 2 . 
On the other hand, free-will is not annulled 3 , it is 
implied in the act of faith 4 , and in all acceptable 
service 5 ; and is brought into a healthy condition G 
by the help of a Divine energy 7 . 

Such is the general teaching of a book which, per- 
haps, next to the ' Conf essions,' tells us most of the 
thoughts of that 'rich, profound, and affectionate 
mind,' on the soul's relation to its God. Archbishop 
Trench has observed that some stanzas of the great 
mediaeval hymn-writer, Adam of St. Victor, would 
be best explained by a few chapters in the De Bpiritu 
et Littera 8 ; and the spirit of the book is not less 
strikingly concentrated in a line or two of a Pente- 
costal hymn in the Parisian Breviary. addressed to 
the Holy Spirit, 

< Per quem legis amor. cordibus insitus, 
Dat quod lex jubet exsequi V 

1 De Sp. et Litt. s. 6, 16, 21, 24. 

2 De Sp. et Litt. s. 15, 16, 22, 34 ; cp. De Nat. et Grat. s. 13 ; De 
Grat. Chr. s. 9 ; De Perf. Just. s. 42. 

3 De Sp. et Litt. s. 52 ; cp. s. 58. 

4 De Sp. et Litt. s. 54. 5 De Sp. et Litt. s. 52. 

6 De Sp. et Litt. s. 15, 52. The will is ' set free ' by grace, ib. 

7 In s. 60, which Dr. Mozley (Doctr. Predest. p. 241) interprets 
of a will controlled by grace, the stress seems rather to be laid on 
its ' consent,' as sufficiently verifying 1 Cor. iv. 7. 

8 Trench's Sacred Latin Poetry, p. 157 ff. 

9 Brev. Par. Pentecost. ad Noct. 


The occasion of writing this book. Thefact tliat a thing has 
not happened is no proof that it is impossible. 

1. Lectis opusculis, quae ad te nuper elaboravi, fili 

charissime Marcelline, de Baptismo parvulorum, et de 

perfectione justitiae hominis, quod eam nemo in hac 

vita vel assecutus, vel assecuturus videatur, excepto 

uno Mediatore, qui humana perpessus est in similitu- Bom- «*>*« • 

dine carnis peccati, sine ullo omnino peccato : rescrip- 

sisti te moveri eo, quod in posteriore duorum libro fieri DePecc. 
. . . . Mer - »• 6 » 

posse dixi, ut sit homo sine peccato, si voluntas ejus T, 20. 

non desit ope adjuvante divina, et tamen praeter unum 

in quo omnes vivificabuntur, neminem fuisse vel fore 1cor.xv.22. 

in quo hic vivente esset ista perf ectio. Absurdum enim 

tibi videtur dici, aliquid fieri posse cujus desit exem- 

plum, cum, sicut credo, non dubites, nunquam esse 

factum ut per foramen acus camelus transiret, et tamen Matt.xix.24, 

. . . 26. 

ille hoc quoque dixit Deo esse possibile: legas etiam 
duodecim millia legiones x Angelorum pro Christo, ne ^att. xxvi. 
pateretur, pugnare potuisse, nec tamen factum : legas 
fieri potuisse ut semel gentes exterminarentur a terra Deut xxxi. 
quae dabatur filiis Israel, Deum tamen paulatim fieri 
voluisse : et alia sexcenta possunt occurrere, quae fieri, Judg. n. 3. 
vel potuisse, vel posse fateamur, et eorum tamen 
exempla quod facta sint proferre nequeamus. Unde 
non ideo negare debemus, fieri posse ut homo sine 
peccato sit, quia nullus est hominum, praeter illum qui 
non tantum homo, sed etiam natura Deus est, in quo 
id esse perfectum demonstrare possimus, 

1 le^ionum V. 



The error ofthose ivho say that men can live here withoitt sin, less 
pernicions. The error of those ivho deny the necessity of Grace, 
more serions, and to be vigoronsly refuted. 

2. Hic fortasse respondeas, ista quae commemoravi 
facta non esse et fieri potuisse, opera esse divina ; ut 
autem sit homo sine peccato, ad opus ipsius hominis 
pertinere, idque opus esse optimum, quo fiat plena et 
perfecta et ex omni prorsus parte absoluta justitia : et 
ideo non esse credendum, neminem vel fuisse, vel esse, 
vel fore in hac vita qui hoc opus impleverit, si ab 
homine impleri potest. Sed cogitare debes, quamvis ad 
hominem id agere pertineat, hoc quoque munus esse 
divinum, atque ideo non dubitare opus esse divinum. 

Fhii. ii. 13. Beus est enim qui operatur in vobis, ait Apostolus, et 
velle et operari, pro bona voluntate. 

3. Proinde non multum molesti sunt, et instandum 
est eis, ut si possunt, ostendant ita esse, qui dicunt 
vivere hic hominem, sive vixisse sine ullo omnino 
peccato. Nam si testimonia Scripturarum, quibus 
existimo definitum, nullum hominem hic viventem, 
quamvis utatur libero arbitrio, inveniri sine peccato, 

p s .cxiii. sicuti est, Ne intres in judicium cum servo tuo, 

(cxliii.)2. . ../,,.. 

quonmm non justijicabitur %n conspectu tuo omnzs 
vivens, et caetera talia, quisquam docere potuerit 
aliter accipienda quam sonant, et demonstraverit 
aliquem vel aliquos sine ullo hic vixisse peccato ; qui 
non ei, non solum minime adversatus, verum ctiam 
plurimum gratulatus fuerit, non mediocribus inviden- 
tiae stimulis agitatur. Quin etiam si nemo est, aut 
fuit, aut erit, quod magis credo, tali puritate perfectus, 
et tamen esse, aut fuisse, aut fore defenditur et putatur ; 

chap. 111] DE SPIRITU ET LITTERA 25 

quantum ego judicare possum, non multum erratur, 
nec perniciose, cum quadam quisque benevolentia falli- 
tur : si tamen qui hoc putat, se ipsum talem esse non 
putet, nisi revera ac liquido talem se esse perspexerit. 
4. Sed illis acerrime ac vehementissime resistendum 
est, qui putant sine adjutorio Dei per se ipsam vim 
voluntatis humanae vel justitiam posse perficere, vel 
ad eam tenendo proficere : et cum urgeri coeperint, 
quomodo id praesumant asserere fieri sine ope divina, 
reprimunt se, nec hanc vocem audent emittere, quo- 
niam vident quam sit impia, et non f erenda. Sed aiunt, 
ideo ista sine ope divina non fieri, quia et hominem 
Deus creavit cum libero voluntatis arbitrio, et dando 
praecepta ipse docet quemadmodum homini sit viven- 
dum ; et in eo utique adjuvat, quod docendo aufert 
ignorantiam, ut sciat homo in operibus suis quid 
evitare, et quid appetere debeat ; quo per liberum ar- 
bitrium naturaliter insitum, viam demonstratam in- 
grediens, continenter et juste et pie vivendo ad beatam 
eandemque aeternam vitam pervenire mereatur. 


True Grace a gift ofthe Holy Spirit, whereby a delight in and 
love of goodness isproduced in the soul. 

5. Nos autem dicimus humanam voluntatem sic 
divinitus adjuvari ad faciendam justitiam, ut praeter 
quod creatus est homo cum libero arbitrio voluntatis, 
praeterque doctrinam qua ei praecipiturquemadmodum 
vivere debeat, accipiat Spiritum Sanctum, quo fiat in 
animo ejus delectatio dilectioque summi illius atque 
incommutabilis boni quod Deus est, etiam nunc cum 
adhuc per fidem ambulatur, nondum per speciem : ut 2 cor. v. 7. 


hac sibi velut arrha data gratuiti muneris inardescat 
inhaerere Creatori, atque inflammetur accedere ad 
participationem illius veri luminis, ut ex illo ei bene 
sit, a quo habet ut sit. Nam neque liberum arbitrium 
quidquam nisi ad peccandum valet, si lateat veritatis 
via : et cum id quod agendum et quo nitendum est 
coeperit non latere, nisi etiam delectet et ametur, non 
Rom. v. 5. agitur, non suscipitur, non bene vivitur. Ut autem 
diligatur, charitas Dei diffunditur in cordibus nostris, 
non per arbitrium liberum quod surgit ex nobis, sed 
per Spiritum Sanctum qui datus est nobis. 


The teaching of Law, tviihout the life-giving Spirit, is the ' letter 

that JciUethS 

6. Doctrina quippe illa, qua mandatum accipimus 
continenter recteque vivendi, littera est occidens, nisi 
adsit vivificans Spiritus. Neque enim solo illo modo 

2 cor. iii. 6. intelligendum est quod legimus, Littera occidit, spiritus 
autem vivificat, ut aliquid figurate scriptum, cujus est 
absurda proprietas, non accipiamus sicut littera sonat, 
sed aliud quod significat intuentes, interiorem hominem 

Rom. viii. g. spirituali intelligentia nutriamus, quoniam sapere 
secundum camem mors est, sapere autem secundum 
spiritum vita et pax. Velut si quisquam multa quae 
scripta sunt in Cantico Canticorum carnaliter accipiat, 
non ad luminosae charitatis fructum, sed ad libidinosae 
cupiditatis affectum. Non ergo solo illo modo in- 
telligendum est quod ait Apostolus, Littera occidit, 
spiritus autem vivificat: sed etiam illo, eoque vel 

Rom. vii. maxime, quo apertissime alio loco dicit, Goncupiscen- 
tiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concu^risccs. Et 


paulo post ait : Occasione accepta peccatum per man- 
datum fefellit me, et per illud occidit. Ecce quid est, 
Littera occidit. Et utique non figurate aliquid dicitur, 
quod accipiendum non sit secundum litterae sonum, 
cum dicitur, Non concupisces : sed apertissimum salu- 
berrimumque praeceptum est, quod si quis impleverit, 
nullum habebit omnino peccatum. Nam hoc ideo 
elegit Apostolus generale quiddam, quo cuncta com- 
plexus est, tanquam haec esset vox legis ab omni 
peccato prohibentis, quod ait, Xon concupisces ; neque 
enim ullum peccatum nisi concupiscendo committitur : 
proinde quae hoc praecipit, bona et laudabilis lex est. 
Sed ubi Sanctus non adjuvat Spiritus, inspirans pro 
concupiscentia mala concupiscentiam bonam, hoc est, 
charitatem diffundens in cordibus nostris; profecto 
illa lex, quamvis bona, auget prohibendo desiderium 
maluin : sicut aquae impetus, si in eam partem non 
cesset influere, vehementior fit obice opposito, cujus 
molem cum evicerit, majore cumulo praecipitatus 
violentius per prona provolvitur. Nescio quo enim 
modo, hoc ipsum quod concupiscitur fit jucundius dum 
vetatur. Et hoc est quod fallit peccatum per man- eov... iv. 15, 
datum, et per illud occidit, cum accedit etiam praevari- 
catio, quae nulla est ubi lex non est. 


What is to be here treated of. 

7. Sed totum ipsum apostolicae epistolae locum, si 
placet, consideremus.. et sicut Dominus adjuverit per- 
tractemus. Volo enim, si potuero, demonstrare illud 
quod ait Apostolus, Littera occidit, spiritus autem 

vificat, non de figuratis locutionibus dictum, quamvis 


et illinc congruenter accipiatur ; sed potius de lege 
aperte quod malum est prohibente. Quod cum osten- 
dero, profecto manifestius apparebit, bene vivere 
donum esse divinum : non tantum quia homini Deus 
dedit liberum arbitrium, sine quo nec male nec bene 
vivitur ; nec tantum quia praeceptum dedit, quo doceat 
quemadmodum sit vivendum : sed quia per Spiritum 
Rom.viii. Sanctum diffundit charitatem in cordibus eorum quos 

29, 30. , _ » 

praescivit ut praedestinaret, praedestinavit ut vocaret, 
vocavit ut justificaret, justificavit ut glorificaret. Hoc 
autem cum apparuerit, videbis, ut existimo, frustra dici 
illa tantum esse possibiha sine exemplo, quae Dei opera 
sunt ; sicut de cameli transitu per foramen acus com- 
memoravimus, et quaecumque alia sunt apud nos impos- 
sibilia, apud Deum autem facilia: et ideo non inter haec 
humanam deputandam esse justitiam, quod non ad Dei, 
sed ad hominis opus pertinere debeat ; cujus perfectio, 
si est in hac vita possibilis, nullam esse causam cur 
sine exemplo esse credatur. Hoc ergo frustra dici, satis 
elucebit, cum et ipsam humanam justitiam operationi 
Dei tribuendam esse claruerit, quamvis non fiat sine 
hominis voluntate: et ideoejusperfectionemetiaminhac 
Mark x. 27. vita esse possibilem, negare non possumus ; quia omnia 
possibilia sunt Deo, sive quae facit solasua voluntate, 
sivequae cooperantibus creaturae suae voluntatibus a se 
fieri posse constituit. Ac per hoc quidquid eorum non 
facit, sine exemplo est quidem in operibus factis ; sed 
apud Deum et in ejus virtute habet causam qua fieri 
possit, et in ejus sapientia quare non factum sit : quae 
causa etiamsi lateat hominem, non se obliviscatur esse 
hominem, nec propterea Deo det insipientiam, quia non 
plene capit ejus sapientiam. 

8. Attende igitur Apostolum ad Romanos explican- 


tem, satisque monstrantem quod scripsit ad Corinthios, 
Llttera occidit, spiritus autem vivificat, sic magis ac- 
cipiendum, quemadmodum supra diximus ; quoniam 
legis littera quae docet non esse peccandum, si spiritus 
vivificans desit, occidit : sciri enim facit peccatum 
potius quam caveri, et ideo magis augeri quam minui, 
quia malae concupiscentiae etiam praevaricatio legis 


The ' abounding oftJie oftence'* througli the Law. 

9. VOLENS ergo Apostolus commendare gratiam, 
quae per Jesum Christum omnibus gentibus venit, ne 
Judaei adversus caeteras gentes de accepta lege se 
extollerent ; posteaquam dixit peccatum et mortem -Rom. v. 12 
per unum hominem intrasse in genus humanum, et "*" 
perunum hominemjustitiam et vitam aeternam, illum 
Adam, hunc Christum apertissime insinuans, ait : Lex Rom. v. 20. 
autem subintravit ut abundaret delictum ; ubi autem 
abundavit delictum, superabunduvit gratia : ut quem- 
admodum regnavit peccatum in mortem, sic etgratia 
regnet per justitiam in vitam aeternum per Jemm 
Ckristum Dominum nodrum. Deinde opponens sibi 
ipse quaestionem, Quid ergo dicemus? inquit. Per- row. vi.i. 
manebimus in peccato, ut gratia abwndet? Abait. 
Vidit enim a perversis perverse posse accipi quod 
dixerat, Lex subintrauit ut abaiularet delictum; ubi 
autem abundavit delictum, superabundavit gratia: 
tanquam dixerit, propter abundantiam gratiae prodesse 
peccatum. Hoc diluens,respondit, Absit: atque subjecit, 
Qui mortui sumus peccato, quomodo vivemus in eo . ? 
Hoc est, cum id praestiterit gratia, ut moreremur 
peccato, quid aliud faciemus, si vivemus in eo, nisi ut 


gratiae siuius ingrati 1 Neque enim qui laudat bene- 
ficium medicinae, prodesse morbos dicit et vulnera, 
a quibus illa hominem sanat : sed quanto majoribus 
medicina laudibus praedicatur, tanto magis vituperan- 
tur et horrentur vulnera et morbi, a quibus liberat 
quae ita laudatur. Sic laus et praedicatio gratiae vitu- 
peratio et damnatio est delictorum. Demonstranda 
enim fuerat homini foeditas languoris ejus, cui contra 
iniquitatem suam nec praeceptum sanctum et bonum 
profuit, quo magis aucta est iniquitas quam minuta ; 
quandoquidem lex subintravit, ut abundaret delictum ; 
ut eo modo convictus atque confusus, videret non 
tantum doctorem sibi esse necessarium, verum etiam 
rs. cxviii. adjutorem Deum, a quo eius itinera dirigantur, ne 

(exix.) 133. . . .... P 

dominetur ei omnis miquitas, et contugiendo ad opem 
divinae misericordiae sanetur : atque ita ubi abundavit 
delictum, superabundet gratia, non peccantis merito, 
sed subvenientis auxilio. 

10. Consequenter eamdem medicinam in passione et 
resurrectione Christi mystice demonstratam ostendit Apostolus, dicens : An ignoratis quoniam quicumque 
baptizati sumus in Christo Jesu, in morte ipsius ba±>- 
tizati sumus? Consepulti ergo sumus iUiper baptis- 
mum in mortem ; ut quemadmodum surrexit Christus 
a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate 
vitae ambulemus. Si enim complantati fuiinus si m il i- 
tudinimortis ejus, secl et resurrectionis erimus: hoc 
scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut 
evacuetur corpus peccati, ut ultra non serviamus pec- 
cato. Qui enim mortuus est,justificatus estapeccato. 
Si autem mortui sumus cum Christo, credimus quia 
simul vivemus cum illo ; scientes quia Christus surgeus 
a mortuis jaut uoil moritur^ et mors ei ultra non do- 

chap. vii] DE SPIRITU ET LITTEKA 31 

minabitur. Quod envm mortuus estpeccato, mortuus 
estsemel: quodaut&m vivzt, vivit Deo. Itaet s- 

tliiiate vos mortuos esse peccato, vivere autem Deo >.i> 
Christo Jesu. Xempe satis elucet mysterio Dominicae 
mortis et resurrectionis figuratum vitae nostra^ veteris 
occasum, et exortum novae. demonstratamque iniqui- 
tatis abolitionem renovationemque justitiae. Unde 
igitur hoc tantum beneficium homini per litteram legis, 
nisi per fidem Jesu Christi ? 


From what source good tcorks Jiow. 
11. Haec cogitatio sancta servat tilios hominum, in hmr. 

-,->.. i i (xxsvi.) -- 

protectione alarum Dei sperantes, ut mebrientur ab n. 
ubertate domus ejus. et torrente voluptatis ejuspoten- 
tur : : quoniam apud ipsum est f ons vitae, et in lumine 
ejus videbimus lumen ; qui praetendit misericordiam 
suam scientibus eum, et justitiam suam iis qui recto 
sunt corde. Neque enim quia sciunt, sed etiam ut 
sciant eum, praetendit misericordiam suam : nec quia 
recti sunt corde, sed etiam ut recti sint corde, praeten- 
dit justitiam suam, qua justificat impium. Haec cogi- Row. iv. :. 
tatio non efiert in superbiam ; quod vitium oritur, cum 
sibi quisque praefidit, seque sibi ad vivendum caput 
facit. Quo motu receditur ab illo fonte vitae, cujus 
solius haustu justitia bibitur, bona scilicet vita ; et ab 
illo incommutabili lumine, cujus participatione anima 
rationalis quodam modo accenditur ut sit etiam ipsa 
factum creatumque lumen : sicut erat Joannes lucema j.,hn v. 3.3. 
ardens et lucens ; qui tamen unde luceret agnoscens, 
Xos, inquit, de ylealtudtiie ejas accepimus: cujus, johui. 1 . 

1 turrenteni . . . potent V 





nisi illius utique in cujus comparatione Joannes non 
john i. o. erat lumen ? Illud enim erat verum lumen quocl illu- 
minat omnem hominem venientem in hunc mundum. 
Proinde cum dixisset in eodem psalmo, Praetende 
misericordiam tuam scientibus te, et justitiam tuam 
his qui recto sunt corde : Non veniat, inquit, mihipes 
siiperbiae, et manus peccatorum non moveat me : ibi 
ceciderunt omnes qui operantur iniquitatem ; expulsi 
sunt, nec potuerunt stare. Hac quippe impietate, qua 
tribuit sibi quisque quod Dei est, pellitur in tenebras 
suas, quae sunt opera iniquitatis. Haec enim plane 
ipse facit, et ad haec implenda sibi est idoneus. Opera 
vero justitiae non facit, nisi quantum ex illo fonte 
atque ex illo lumine percipit, ubi nullius indigens vita 
jamesi. i7. est, et ubi non est commutatio, nec momenti obum- 

Actsxiii. o. 12. Ideo Paulus Apostolus, qui cum Saulus prius 
vocaretur, non ob aliud, quantum mihi videtur, hoc 
nomen elegit, nisi ut se ostenderet parvum, tanquam 
minimum Apostolorum ; multum contra superbos et 
arrogantes, et de suis operibus praesumentes, pro com- 
mendanda ista Dei gratia fortiter atque acriter dimi- 
cans l ; quia revera in illo evidentior et clarior apparuit, 
qui cum talia operaretur vehementer Ecclesiam Dei 
persequens, pro quibus summo supplicio dignus fuit, 
misericordiam pro damnatione suscepit, et pro poena 
consecutus est gratiam ; merito pro ejus defensione 
clamat atque concertat, nec in re profunda et nimis 
abdita non intelligentium, et verba sua sana in perver- 
sum sensum detorquentium curatinvidiam ; dum tamen 
incunctanter praedicet donum Dei, quo uno salvi fiunt 
tilii promissionis, filii beneficii divini, filii gratiae et 

1 dimicat V. 

chap.viii] DE SPIRITU ET LITTERA 33 

misericordiae, filii Testamenti Novi. Primum, quod 
omnis ejus salutatio sic se habet : Gru.tia vobis et pax Bom.i.7; 
a Deo Patre et Domino Jesu Ghristo. Deinde, ad 2 corl i." 2 
Romanos pene ipsa quaestio sola versatur, tam pug- 
naciter, tam multipliciter, et fatiget quidem legentis 
intentionem, sed tamen fatigatione utili ac salubri, ut 
interioris hominis magis exerceat membra quam 


Obsevvance ofthe Law. The hoasting of the Jeirs described. Fear 
of punishment. Circumcision of the heaii. In u-hat sente 
Pelagians ackrwuledge God as ihe Author ofjustijication. 

13. Inde sunt quae supra commemoravi. Inde est 
quod Judaeum arguit, eumque dicit Judaeum cog- 
nominari, et nequaquam id quod profitetur implere. 
Si autem tu, inquit, Judaeus cognominaris, et requie- Konu". 
scis in lege, et gloriaris in Deo, et nosti voluntatem, et 
±>robas distantia, instructus ex lege, conjidis te ipsum 
ducem esse caecorum, lumen eorum qui in tenebris, 
eruditorem insipientium, magistrum infantium, 
habentem formam scientiae et veritatis in lege. Qui 
ergo alium doces, te ipsum non doces ? qui praedicas 
,ionfurandum,furaris 1 quidicis non achdterandum, 
adulteras? qui abominaris idula, sacrilegium facis ? 
qui in lege gloriaris, per praemricationem legisDeum 
inhonoras? Nomen enirn Dei per vos blaspkemat ur fea. m. 5. 
in GentUms, sicut scriptum est. Circumcisio quiclem 
prodest, si legem custodias: si autempraevaricatorlegis 
sis, circumcisio tua praeputium facta esi. Si igitur 
praeputiumjustitias legiscustodiat, nonnepraeputiu m 
ejus in circumcisionem re^mtabit u. r ; et judicabit quod 
ex natura est prdeputium, legem perjiciens, te quiper 

1709 C 

34 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. viii 

litteram et circumcisionem praevaricator legis esl 
JS T on enim qui in manifesto, Judaeus est, neque quae 
in manifesto in carne, est circumcisio ; sed qui in ab- 
scondito, Juclaeus est, et circumcisio cwdis in spiritu \ 
non littera, cujus laus non ex hominibus, sed ex Deo 
est. Hic manif estavit quemadmodum dixerit, gloria ris 
in Deo. Nam utique si vere talis Judaeus gloriaretur 
in Deo, eo modo quo postulat gratia, quae non operum 
meritis, sed gratuito datur, ex Deo esset laus ejus, non 
ex hominibus. Sed ita gloriabantur in Deo, velut 
qui soli meruissent legem ejus accipere, secundum 
ps.cxivii.20. illam vocem Psalmi, qua dictum est, Non fecit sic ulli 
genti. et judicia sua non manifestavit eis. Quam 
tamenDei legem sua justitia se arbitrabantur implere, 
Rom.iv.i5. cum magis ejus praevaricatores essent. Unde ilfts 
iram operabatur, abundante peccato, quod ab scienti- 
bus perpetrabatur. Quia et quicumque faciebant 
quod lex jubebat, non adjuvante Spiritu gratiae, timore 
poenae faciebant, non amore justitiae: ac per hoc 
coram Deo non erat in voluntate, quod coram homini- 
bus apparebat in opere ; potiusque ex illo rei teneban- 
tur, quod eos noverat Deus malle, si fieri posset impune, 
committere. Circumcisionem autem cordis dicit, puram 
scilicet ab omni illicita concupiscentia voluntatem : 
quod non fit littera docente et minante, sed Spiritu 
adjuvante atque sanante. Ideo laus talium non ex 
hominibus, sed ex Deo est, qui per suam gratiam 
p s . xxxiii. praestat unde laudentur, de quo dicitur, In Domino 
Ps^xxi. laudabitur anima mea ; et cui dicitur, Apud te laus 
(xxn.)2o. mea: non quales illi sunt qui Deum laudari volunt 
quod homines sunt, se autem quod justi sunt. 

14. ' Sed laudamus,' inquiunt, ' et Deum nostrae 

1 Iudaeus est et circumcisione cordis, qui spiritu V. 


justificationis auctorem, in eo quod legem dedit, cujus 
intuitu noverimus quemadmodum vivere debeamus.' 
Nec audiunt quod legunt. Quia non justiyxabitur eajR0m.ui.2a 
lege omnis caro coram Deo. Potest enim fieri coram 
hominibus, non autem coram illo qui cordis ipsius et 
intimae voluntatis inspector est, ubi videt, etiamsi 
aliud faciat qui legem timet, quid tamen mallet facere, 
si liceret. Ac ne quisquam putaret hic Apostolum ea 
lege dixisse neminem justificari, quae in sacramentis 
veteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam Lev. xn. 3. 
ipsa est circumcisio carnis, quam die octavo accipere 
parvuli jussi sunt ; continuo subjunxit quam legem 
dixerit, et ait, Per legem eaim cogaitio peccati. Illa 
igitur lex est, de qua postea dicit, Peccatum aoa cog- Rom. \u. 7. 
novi aisi per legem. Nam coacupisce atia m aesciebam , 
nisi lex diceret, Non coacupisces. Nam quid est aliud, 
Per legem enim cognitio peccatil 


' Tlie righteouaness of God manifested through tJtv Lair 
and the Prophets.' 

15. Hic forte dicat illa humana praesumptio, Kom. x. 3. 
ignorans Dei justitiam, et suam volens constituere, 
merito dixisse Apostolum, Quia ex leye aemojustijica- cp.Gai. iii. 
bitur : ostendit enim tantummodo lex quid faciendum, 
quidve cavendum sit, ut quod illa ostenderit voluntas 
impleat, ac sic homo justificetur, non per legis impe- 
rium, sed per liberum arbitrium. Sed, homo, attende 
quod sequitur: Nuac autem, inquit, siae lege justitia Kom.iii.21. 
Dei manifestata est, testificata pev Legemet Propketas. 
Parumne insonat surdis ? Justitia, inquit, Dei mani- 
festata est. Hanc ignorant qui suam volunt consti- 

C 2 

36 DE SPIRITU ET LITTERA [chai . ix 

tuere : huic nolunt esse subjecti. Justitia, inquit, Dei 
manifestata est : non dixit, Justitia hominis, vel jus- 
titia propriae voluntatis; sed, justitia Dei, non qua 
Deus justus est, sed qua induit hominem, cum justifi- 
cat impium. Haec testificatur per Legem et Prophetas 
huic quippe testimonium perhibent Lex et Prophetae. 
Lex quidem hoc ipso, quod jubendo et minando, et 
neminem justificando, satis indicat, dono Deijustificari 
hominem per adjutorium Spiritus : Prophetae autem, 
quia id quod praedixerunt, Christi implevit adventus. 

Eum. iii. 22. Nain hinc sequitur et adjungit, dicens, Justitia autem 
Dei per Jidem Jesu Christi, hoc est, per fidem qua 
creditur in Christum. Sicut autem ista fides Christi 
dicta est non qua credit Christus: sic et illa justitia 
Dei non qua justus est Deus. Utrumque enim nostrum 
est ; sed ideo Dei et Christi dicitur, quod ejus nobis 
largitate donatur. Justitia ergo Dei sine lege, non 
sine lege manifestata est. Quomodo enim per legem 
testificata, si sine lege manifestata ? Sed justitia Dei 
sine lege est, quam Deus per Spiritum gratiae credenti 
confert sine adjutorio legis, hoc est, non adjuto * a lege. 
Quandoquidem per legem ostendit homini infirmitatem 
suam, ut ad ejus misericordiam per fidem confugiens 
sanaretur. De sapientia quippe ejus dictum est, quod 

piov. iii. i6 ; legem et misericorcliam in lingua portet : legem scili- 
cet, qua reos faciat superbos ; misericordiam vero, qua 
justificet humiliatos. Justitia ergo Dei perfidem Jesu 

Rom. iii. 23. Christi in oiii nes qui credunt : no n enim est dist iiu-t io : 
omnee enim peccaverunt, et egent gloria Dei, non gloria 

op. i Cor. sua. Quid enim habent, quod non acceperunt ? Si 
autem acceperunt, quid gloriantur, quasi non accepe- 
rint ? Egent itaque gloria Dei, et vide quid sequatur : 

1 adiutus V. 


Justificati gratis per gratiam ipsius. Non itaque Rom. \\\. 24. 
justificati per legem, non justificati per propriam 
voluntatem : sed justificati gratisper gratiam ipsius ; 
non quod sine voluntate nostra fiat, sed voluntas nostra 
ostenditur infirma per legem, ut sanet gratia volunta- 
tem, et sanata J voluntas impleat legem, non constitnta 
sub lege, nec indigens lege. 


How it isthat 'the Law iras not madefor a righteous man. 1 

16. Justo enim lex non est posita : quae tamen bona 1 Tim. i.o, s. 
est, si quis ea legitime utatur. Haec duo Apostolus 
velut inter se contraria connectens, monet movetque 
lectorem ad perscrutandam quaestionem atque solven- 
dam. Quomodo enim bona est lex, si quis ea legitime 
utatur ; si etiam quod sequitur verum est, Sciens hoc, 
quia justo lex non est posita ? Nam quis legitime 
utitur lege, nisi justus 1 At ei non est posita, sed in- 
justo. An et injustus, ut justificetur, id est, ut justus 
fiat, legitime lege uti debet, qua tanquam paedagogo gw. n\. 24. 
perducatur ad gratiam, per quam solam quod lex jubet 
possit implere ? Per ipsam quippe justificatur gratis, 
id est, nullis suorum operum praecedentibus meritis ; 
alioquin gratia jam non est gratia : quando quidem Roni - xi - & 
ideo datur, non quia bona opera fecimus, sed ut ea 
facere valeamus ; id est, non quia legem implevimus, 
sed ut legem implere possimus. Ille enim dixit, Non Matt. v. 17. 
veni solvere legem, sed implere: de quo dictum est, 
Vidimus gloriam ejus, gloriam tanquam Unigeniti J°hn j. 1*. 
(i Patre, plenum gratia et veritate. Haec est gloria 
de qua dictum est, Omnes enim peccaverunt, et egeat 

1 sana V. 


gloria Dei: et haec esfc gratia de qua continuo dicit, 
Justificati gratis per gratiam ipsius. Injustus ergo 
legitime lege utitur, ut justus fiat ; quod cum factus 
fuerit, ea jam non utatur tanquam vehiculo cum per- 
venerit, vel potius, ut supra dicta similitudine Apostoli 
utar, tanquam paedagogo cum eruditus fuerit. Quo- 
modo enim justo lex non est posita, si et justo est 
necessaria, non qua injustus ad justificantem gratiam 
perducatur, sed qua legitime jam justus utatur ? An 
forte, imo vero non forte, sed certe, sic legitime utitur 
lege jam justus, cum eam terrendis imponit injustis, ut 
cum et in ipsis coeperit inolitae concupiscentiae mor- 
bus incentivo prohibitionis et cumulo praevaricationis 
augeri, confugiant per fidem ad justificantem gratiam, 
et per donum Spiritus suavitate justitiae delectati 
poenam litterae minantis evadant ? Ita non erunt con- 
traria, neque inter se duo ista pugnabunt, ut etiam 
justus bona lege legitime utatur, et tamen justo lex 
posita non sit : non enim ex ea justificatus est, sed ex 
lege fidei, qua credidit nullo modo posse suae infirmi- 
tati ad implenda ea, quae lex factorum juberet, nisi 
divina gratia subveniri. 

Rom. iii. 27. 17. Ideo dicit, Ubi est ergo gloriatio tuat Exclusa 

es+. Per quam legem ? factorum ? Non, secl per legem 

fidei. Sive gloriationem dixerit laudabilem, quae in 

Domino est, eamque exclusam, id est, non ut abscederet 

pulsam, sed ut emineret expressam. Unde et exclu- 

Ps. lxvii. sores dicuntur quidam artifices argentarii. Hinc est et 

(lxviii.) 31. . / . . 

illud in Psalmis, Ut excludantur n qui probaii mnt 
(irgento: hoc est, ut emineant qui probati sunt eloquio 
r.<.xi.(xn.)7. Domini. Nam et alibi dicitur : Eloquia Domini 
eloquia casta, argentum igne examinatum. Sive 
gloriationem vitiosam de superbia venientem comme- 


morare voluerit, eorum scilicet, qui cum sibi juste 
videntur vivere, ita gloriantur, quasi non acceperint : 
eamque non per legem factorum, sed per legem fidei 
dicit exclusam, id est, ejectam et abjectam ; quia per 
legem iidei quisque cognoscit, si quid bene vivit, Dei 
gratia se habere,et ut perficiatur in dilectione justitiae 
non se aliunde consecuturum. 


Godh'nes$ is unsdom. TJiat is called ' the righteousness of God? 
which God produces. 

18. Quae cogitatio pium facit, quia pietas est vera 
sapientia: pietatem dicoquamGraeci 6eoo-e$tiav vocant: 
ipsa quippe commendata est, cum dictum est homini, 
quod in libro Job legitur, Ecce pietas est sapientia. Jobxxvm. 
0600-6/iem porro, si ad verbi originem Latine expressam 
interpretaretur, Dei cultus dici poterat, qui in hoc 
maxime constitutus est, ut anima ei non sit ingrata. 
Unde et in ipso verissimo et singulari sacrificio, Domino 
Deo nostro agere gratias admonemur. Erit autem 
ingrata, si quod illi ex Deo est, sibi tribuerit, praeci- 
pueque justitiam, cujus operibus velut propriis et velut 
a semetipsa sibimet partis, non vulgariter, tanquam 
ex divitiis aut membrorum forma aut eloquentia, 
caeterisque, sive externis sive internis l , sive corporis 
sive animi bonis, quae habere etiam scelerati solent, 
sed tanquam de iis quae proprie sunt bona bonorum 
quasi sapienter inflatur. Quo vitio repulsi a divinae 
stabilitate substantiae, etiam magni quidam viri ad 
idololatriae dedecus defluxerunt. Unde idem Aposto- 
lus in eadem Epistola, in qua vehemens defensor est 

1 sive internis om. V. 

40 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xii 

fcom. i. gratiae, cum se dixisset esse Graecis ac Barbaris, 
sapientibus et insipientibus debitorem, et ideo quod 
ad ipsum pertineret, promptum esse et his qui Romae 
essent evangelizare : Non enim confundor, inquit, de 
Evangelio ; virtns enim Dei est in salutem omni 
credentL Jadaeo primum et Graeco. Justitia enim 
Dei in eo revelatur ex fide in fidem, sicut scriptum 
est, Justus autem ex fide vivit. Haec est justitia 
Dei, quae in Testamento Veteri velata, in Novo 
revelatur: quae ideo justitia Dei dicitur, quod imper- 

Ps. iii. 9. tiendo eam justos facit; sicut Domini est salus, qua 
salvos facit. Et haec est fides, ex qua et in quam 
revelatur, ex fide scilicet annuntiantium, in fidem 
obedientium : qua fide Jesu Christi, id est, quam nobis 
contulit Christus, credimus ex Deo nobis esse, ple- 
niusque futurum esse, quod juste vivimus; unde illi 
ea pietate, qua solus colendus est, gratias agimus. 


Knowledge of God through creatures. Law without Grace. 

19. Nec immerito se Apostolus ex hoc articulo con- 
vertit ad eos cum detestatione commemorandos, qui 
vitio illo, quod superius memoravi, leves et inflati, ac 
per se ipsos velut per inane sublati, ubi non requiesce- 
rent, sed fracti dissilirent, in figmenta idolorum 
tanquam in lapides deciderunt. Quia enim commen- 
daverat pietatem fidei, qua Deo justificati grati esse 
debemus, velut contrarium quod detestaremur subin- 
Koni. i. i8- ferens: Revelatur enim, inquit, ira Dei de coelo super 
omnem impietatem et injustitiam hominum eorum 
qui veritatem in injustitia detinent; quia quod notum 
est Dei, manifestum est in illis ; Deus enim illis maui- 

chap. xii] DE SPIRTTU ET LTTTERA 41 

festavlt. Invisibilia ertim ejus, a creatura mundi, 
perea quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempi- 
terna quoque virtus ejus ae dicinitas, ut sint inexcu- 
sabiles; quia cognoscentes Deum, non ut Deum glori- 
ficaverunt, aut gratias egerunt, sed evanueruut vn 
cogitationibus suis, et obscuratum est insipiens c<>r 
eorum: dkentes se esse sapientes, shdti facti sunt, et 
mutaverunt gloriam i ncorruptibilis Dei in similitu- 
dinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, 
et quadrupedum,et serpentium. Vide quemadmoduin 
non eos dixerit veritatis ignaros, sed quod veritatem 
in iniquitate detinuerint. Quia vero occurrebat animo, 
ut quaereretur unde illis esse potuerit cognitio veritatis, 
quibus Deus legem non dederat ; neque hoc tacuit 
unde habere potuerint : per visibilia namque creaturae 
pervenisse eos dixit ad intelligentiam invisibilium 
Creatoris. Quoniam revera, sicut magna ingenia 
quaerere perstiterunt, sic invenire potuerunt. Ubi 
ergo impietas ? Quia videlicet cum cognoviszent Deum, 
iton sicut Deum glorificavemnt, aut gratias egerunt, 
sed evanuerunt in cogitationibus suis. Eorum proprie 
vanitas morbus est, qui se ipsos seducunt, dum videntur Cp.Gai. ?is. 
sibi aliquid esse cum nihil sint. Denique hoc tumore 
superbiae sese obumbrantes, cujus pedem sibi non p*. mr. 
venire deprecatur sanctus ille cantor 1 , qui dixit, In 12,10. 
lumine tuo videbimus lumen ; ab ipso lumine incom- 
mutabilis veritatis aversi sunt, et obscuratum est 
insipiens cor eorum, Non enim sapiens cor, quamvis 
cognovissent Deum ; sed insipiens potius, quia non 
sicut Deum glorificaverunt, aut gratias egerunt. Dixit 
enim Jtomini, Ecce pietas est sapierdia: ac per hoc 
dicentes se esae sapientes, quod non aliter intelligen- 

1 cantator V. 

42 DE SPIRITU ET LITTERA [chap.xiii 

dum est, nisi, hoc ipsum sibi tribuentes, stulti facti 

20. Jam quae sequuntur quid opus est dicere ? Per 
hanc quippe impietatem illi homines, illi, inquam, 

jamesiv. c. homines qui per creaturam Creatorem cognoscere 
potuerunt, quo prolapsi, cum Deus superbis resistit, 
atque ubi demersi sint, melius ipsius Epistolae con- 
sequentia docent, quam hic commemoratur a nobis. 
Neque enim isto opere hanc Epistolam exponendam 
suscepimus, sed ejus maxime testimonio demonstrare 
quantum possumus nitimur, non in eo nos divinitus 
adjuvari ad operandam justitiam, quod legem Deus 
dedit plenam bonis sanctisque praeceptis ; sed quod 
ipsa voluntas nostra, sine qua operari bonum non 
possumus, adjuvetur et erigatur impartito Spiritu 
gratiae, sine quo adjutorio doctrina illa littera est 
occidens, quia reos potius praevaricationis tenet, quam 
justificat impios. Nam sicut illis per creaturam cogni- 
toribus Creatoris ea ipsa cognitio nihil profuit ad 
salutem, quia cognoscentes Deum, non sicut Deum 
glorificaverunt, aut gratias egerunt, dicentes se esse 
sapientes : ita eos qui per legem l cognoscunt quemad- 
modum sit homini vivendum, non justificat ipsa cogni- 

Eom. x. 3. tio, quia volentes suam justitiam constituere,justit'i<ie 
Dei non sunt subjecti. 

' The Law of Works* and ' the Latv ofFaith: 

21. Lex ergo factorum, id est, operum, per quam 
non excluditur illa gloriatio, et lex fidei, per quam 
excluditur, quo inter se differant, operae pretium est 

1 dei whh V. 

chap. xiii] DE SPIRITU ET LITTERA 43 

considerare ; si tamen valemus advertere atque dis- 
cernere. Cito enim quisque dixerit legem operum 
esse in Judaismo, legem autem fidei in Christianismo, 
propterea quia circumcisio caeteraque opera talia legis 
sunt, quae Christiana jam disciplina non servat : sed 
quantum fallat ista discretio, jam diu quidem est ut 
molimur ostendere, et acutis ad dignoscendum, tibique 
potissimum ac talibus, fortasse jam ostendimus : ve- 
rumtamen quoniam res magna est, non incongruenter 
in ea manifestanda pluribus etiam atque etiam testi- 
moniis immoramur. Ipsam enim dicit legem ex qua 
nemo justificatur, quam dicit subintrasse ut abundaret R° m - *• 20. 
delictum, quam tamen ne quisquam ob hoc imperitus 
argueret et sacrilegus accusaret, defendit eam, dicens : 
Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? Absit : sed 
peccatum non cognovi nisi per legem: nam concupi- 
scentiam nesciebam nisi lex diceret, Non concwpisces. 
Occasione itaque accepta, peccatum per mandatum 
operatum est in me omnem concupiscentiam. Dicit 
etiam, Lex quidem sancta, et mandatum sanctum et Rom.vii. 
justum et bonum ; sed peccatum, ut appareat peccatum, ' 
per bonum mihi operatum est mortern. Ipsa est ergo 
littera occidens, quae dicit, Non concvpisces de qua 
item dicit quod paulo ante commemoravi, Per legem Rom. m. 
enim cognitio peccati. Nunc autem sine lege justitia 
Dei manifestata es', test ijicata per Legem et Prophetas, 
justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes 
qui credunt : non enim est distinctio. Omnes enim 
peccaveruni, et egent gloria Dei: justificati gratis per 
gratiam ipsius, per redemptionem quae est in Ohristo 
Jesu; quem proposuit Deus propitiatorium per fidem 
in sanguine ipsius, ad ostensionem justitiae ejus, 
propter propositum praecedentium peccatorum in 

44 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xiii 

Dei patientia, ad ostendendam justitiam ipsius in 
hoc tempore, ut sit justus et justificans eum qui ex 
fide est Jesu. Deinde subinfert unde nunc agimus : 
Ubi est ergo gloriatio tua ? Exclusa est. Per quam 
legem ? factorum ? Non, sed per legem fidei. Lex ergo 
ista factorum ipsa est quae dicit, Non concupisces: 
quia per illam cognitio peccati est. Volo igitur scire, 
si quis mihi dicere audeat, utrum lex fidei non dicat, 
Non concupisces. Si enim non dicit, quid causae est 
cur non in ea positi securi atque impune peccemus ? 
Hoc enim et illi putaverunt Apostolum dicere, de 

Rom. iii. 8. quibus ait : Et sicut dicunt nos quidam clicere, facia- 
mus mala, ut veniant bona ; quorum judicium justum 
est. Si autem dicit etiam ipsa, Non concupisces ; sicut 
tam multa praecepta evangelica et apostolica testificari 
et clamare non cessant: quare lex factorum etiam 
ipsa non dicitur ? Neque enim quia non habet opera 
veterum sacramentorum, circumcisionis videlicet atque 
caeterorum, ideo non sunt ' opera ' quae habet in 
sacramentis suis huic tempori congruis ; aut vero de 
operibus sacramentorum quaestio fuit, quando mentio 
legis ob hoc fiebat, quia per ipsam cognitio peccati est, 
et ideo ex ea nemo justificatur : unde non per illam 
exclusa est gloriatio, sed per legem fidei, ex qua justus 
vivit. Sed numquid et per istam non fit cognitio 
peccati, cum et ipsa dicat, Non concupisces ? 

22. Quid igitur interest, breviter dicam. Quod 
operum lex minando imperat, hoc fidei lex credendo 

Exod. xx. i7. impetrat. Illa dicit, Non concupisces ; ista dicit, Gum 

' scirem quia nemo esse potest continens nisi Deus det, 

et hoc ipsum erat sapientiae, scire cujus esset hoc 

donum ; adii Dominum, et deprecatus sum. Ipsa est 

illa sapientia quae pietas vocatur, qua colitur Pater 


luminum, a quo est omne datum optimum, et omne James i. 17. 
donum perfectum. Colitur autem sacrificio laudis 
actionisque gratiarum, ut cultor ejus non in se ipso, 2 Cor. x. 17. 
sed in illo glorietur. Ac per hoc lege operum dicit 
Deus, c Fac quod jubeo : ' lege fidei dicitur Deo, ' Da 
quod jubes.' Ideo enim jubet lex, ut admoneat quod 
faciat iides ; id est, ut cui jubetur, si nondum potest> 
sciat quid petat : si autem continuo potest, et obedien- 
ter facit, debet etiam scire quo donante possit. Non iCor. ii. 12. 
enim spiritum hujus mundi accepimus, ait idem ipse 
constantissimus gratiae praedicator ; secl spiritum qui 
ex Deo est, ut sciarnii.s quae a Deo dona.ta siLnt nobis. 
Quis est autem spiritus mundi hujus, nisi superbiae 
spiritus 1 Quo cor insipiens obscuratum est eorum, Bom. i. 
qui cognitum Deum non ut Deum gratias agendo 
glorificaverunt : nec alio spiritu decipiuntur etiam illi, 
qui ignorantes Dei justitiam, et suam justitiam volentes Rum. x. 3. 
constituere, justitiae Dei non sunt subjecti. L T nde 
mihi videtur magis esse fidei filius, qui novit a quo 
speret quod nondum habet, quam qui sibi tribuit id 
quod habet : quamvis utrique horum praef erendus sit, 
qui et habet et novit a quo habet ; si tamen non se 
credat l esse quod nondum est ; ne incidat in vitium 
illius Pharisaei, qui quanquam Deo gratias ageret ex Luke xviu. 
iis quae habebat, nihil tamen petebat dari sibi, tanquam 
nihilo indigeret ad augendam perficiendamve justitiam. 
His igitur consideratis pertractatisque pro viribus 
quas Dominus donare dignatur, colligimus non justi- 
ficari hominem.praeceptis bonae vitae nisi per fidem 
Jesu Christi, hoc est, non lege operum, sed fidei ; non 
littera, sed spiritu ; non factorum meritis, sed gratuita 

1 iam add. V. 

46 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xiv 


The Decalogue also 'kills,' unless Grace is present. 

23. Quamvis itaque illos, quibus circumcisio persua- 
debatur, ita corripere atque corrigere videatur Aposto- 
lus, ut legis nomine eamdem circumcisionem appellet, 
caeterasque ejusmodi legis observationes, quas tanquam 
umbras futuri jam nunc respuunt Christiani,id tenentes 
quod per illas umbras figurate promittebatur : tamen 
legem ex qua neminem dicit justificari, non tantum in 
illis sacramentis quae habuerunt promissivas figuras, 
verumetiam in illis operibus vult intelligi,quae quisquis 
fecerit, juste vivit : ubi est et illud, Non concupisces. 
Atque ut hoc quod dicimus fiat planius, ipsum Deca- 
logum videamus. Certe enim legem Moyses mini- 
strandam populo accepit in monte, scriptam in lapideis 
Exod. xxxi. tabulis digito Dei : haec decem praeceptis constriufn- 

18; Deut. . . . . . . . 

ix. io. tur, ubi nihil de circumcisione mandatum est, nihil de 

victimis pecorum, quae nunc a Christianis non im- 
molantur. In illis igitur decem praeceptis, excepta 
sabbati observatione, dicatur mihi quid non sit obser- 
vandum a Christiano, sive de non faciendis colendisque 
idolis aliisque ullis diis praeter unum verum Deum, 
sive de non accipiendo nomine Dei in vanum, sive de 
honore parentibus deferendo, sive de cavendis fornica- 
tionibus, homicidiis, furtis, falsis testimoniis, adulteriis, 
re aliena concupiscenda. Quid horum quisquam 
dixerit Christianum non debere servare? An forte 
non istam legem quae in illis duabus tabulis scripta 
est, ' litteram occidentem ' appellat Apostolus, sed 
illain circumcisionis aliorumque veterum jamque abo- 

chap. xi v] DE SPIRITU ET LITTERA 47 

litorum sacramentorum ? Sed quomodo J putabimus, 
cum in ea sit, Nou concupisces : per quod mandatum, 
quamvis sanctum et justum et bonum, fefellit me, 
inquit, i>eccatum, et per illud occidit? Quid enim 
aliud est, Littera occidit? 

24. Quamvis evidentius eo ipso loco ad Corinthios, 
ubi ait, Littera occidit, spiritus autem vivijicat ; non 
aliam velit intelligi litteram, quam ipsum Decalogum 
in illis duabus tabulis scriptum. Sic enim dicit : 
Quoniam estis epistola Christi ministrata per nos, 2Cor.iii.a-« 
scripta noii atramento, sed spiritu Dei vivi ; non in 
tabulis lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus. 
Confidentiam autem talem habemus per Ckristum ad 
Deum, non quia idouei simus cogitare aliquida aobis 
quasi ex nobismetipsis ; sed suffcientLa nostra ex Deo 
est, qui idoneos nos fecit ministros Novi Testamenti, 
iLUit litterae, sed spiritus. Littera enim occidit, spiritus 
autem vivijicat. Si autem ministratio rnortis in 
litteris jigurata in lapidibus fuit- in gloria; ita ut 
non pmsent intendere filii Israel in faciem Moysi, 
propter gloriam vidtus ejus quae evacuatur; quare 
non magis ministratio spiritus erit in gloriat Si 
enim rninistratio damnatio uis gloria est, rmdto magis 
abundabit ministerium justitiae in gloria. Dici de 
his verbis multa possunt, sed postea fortasse oppor- 
tunius. Nunc autem adverte quam dicant litteram 
quae occidit, cui velut e contrario viviticantem spiritum 
ingerit. Ea certe est ministratio mortis in litteris 
figurata lapideis, et ministratio damnationis ; quia lex Rom. v. -z>\ 
subintravit, ut abundaret delictum. Porro autem 
praecepta ipsa tam sunt utilia facienti atque salubria, 
ut nisi quis ea fecerit, vitam habere non possit. An 

1 id acld. V. 2 figurata lapicleis facta est V. 

48 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xiv 

vero propter unum praeceptum quocl ibi cle sabbato 
est positum, dictus est Decalogus littera occidens, 
quoniam quisquis illum diem nunc usque observat 

Rum.viii.G. sicut littera sonat, carnaliter sapit; sapere autem 
secundum carnem mors est; et illa novem praecepta 
quae sic recte observantur ut scripta sunt, non ad 
legem operum ex qua nemo justificatur, sed ad legem 
ficlei ex qua justus vivit, pertinere putanda sunt? 
Quis tam absurde sentiat, ministrationem mortis in 
litteris figuratam lapicleis, non dici ex omnibus decem 
praeceptis, sed ex uno solo quod ad sabbatum pertinet ? Ubi ergo ponimus, Lex iram operatur ; ubi enim non 

Eom. v. i3. est lex, nec r praevaricatio : et, Usque ad legem peccatum 
in munclo fuit ; peccatum autem non deputabatur, 
cum lex non esset: et illud quodjam toties comme- 

Rom.m.20, moravimus, Per legem cognitio peccati: maximeque 

Rom. vii. 7. illud ubi evidentius expressit unde agitur, Goncupi- 
scentiam nesciebam, nisi lex diceret, Non concupisces ? 
25. Quem totum locum attende, et vide utrum 
quiclquam propter circumcisionem vel sabbatum, vel 
quid aliud umbratilis sacramenti, ac non totum propter 
hoc dicat, quod littera prohibens peccatum non vivi- 
ficat hominem, sed potius occidit, augendo concupiscen- 
tiam, et iniquitatem praevaricatione cumulando, nisi 
liberet gratia per legem ficlei quae est in Christo Jesu, 

iiom. v. 5. cum diffunclitur charitas in cordibus nostris per Spiri- 
tum sanctum qui datus est nobis. Cum enim dixisset, 

Rom. vii. JJt serviamus in novitate spiritus, et non in vetustate 
litterae : Quid ergo dicemus ? inquit. Lex peccatum 
est ? Absit : secl peccatum non cognovi, nisiper legem. 
Nam concupiscerdiam nesciebam, nisi lex diceret, Non 
concupisces. Occasione autem accepta, peccatum per 
mandatum operatum est in me omnem concupiscen- 

chap. xiv] DE SPIRITU ET LITTERA 49 

tiam. Sine lege enim peccatnm mortuum erat. Ego 
autem vivebam aliquando sine lege, adveniente autem 
mandato peccatum revixit. Ego autem mortuus 
sum, et inventum est mihi mandatum quod erat in 
vitam, hoc esse in mortem. Peccatum enim occasione 
accepta per mandatum fefellit me, et per illud occidit. 
Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum, et 
justum, et bonum. Quocl ergo bonum est, factum est 
mihi mors ? Absit. Sed peccatnm nt appareat pecca- 
tum, per bonum mihi operatnm est mortem, ut fiat 
snper modum peccans peccatum per mandcdum. 
Scimus enim quia lex spiritualis est ; ego autem 
camalis sum, venumdatus sub peccato. Quod enim 
operor, ignoro: non enim quod volo, hoc ago ; sed 
quod odi, illnd facio. Si autem quod nolo, hocfacio; 
consentio legi, quoniam bona. Nnnc autem non jam 
ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum. 
Scio enim quia non habitat in me, hoc est in carne 
mea, bonnm. Velle enim adjacet mihi, perficere 
autem bonum non. Non enim quod volofacio bonum ; 
sed quod nolo malum, hoc ago. Si autem quod nolo 
ego hoc facio, jam non ego operor illnd, sed quod 
habitat in me peccatum. Invenio ergo legem volenti 
mihi facere bonum, quoniam mihi malum adjacet. 
Condelector enim legi Dei secundum interiorem homi- 
nem: video autem aliam legem in membris meis 
repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in 
lege peccati, quae est in membris meis. Miser ego 
homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? 
Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. 
Igitur ego ipse mente servio legi Dei, carne autem legi 

26. Apparet igitur litterae vetustatem, si desit novi- 

1T09 D 


tas spiritus, reos facere potius cognitione peccati, quam 
Eccies.i. 18. liberare a peccato. Unde et alibi scriptum est, Qui 
apponit scientiam, apponit et dolorem : non quia ipsa 
lex malum est, sed quia mandatum bonum habet in 
littera demonstrante, non in adjuvante spiritu : quod 
mandatum si fit timore poenae, non amore justitiae, 
serviliter fit, non liberaliter, et ideo nec fit. Non 
enim fructus est bonus, qui de charitatis radice non 
Gai. v. 6. surgit. Porro autem si adsit fides quae per dilectionem 
operatur, incipit condelectari legi Dei secundum inte- 
riorem hominem, quae delectatio non litterae, sed spiri- 
tus donum est; etiamsi alia lex in membris adhuc 
repugnat legi mentis, donec in novitatem, quae de die 
in diem in interiore homine augetur, tota vetustas mu- 
tata pertranseat, liberante nos de corpore mortis hujus 
gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum. 


Grace, concealed in the Old Testament, is revealed in the New. 

27. Haec gratia in Testamento vetere velata lati- 
tabat, quae in Christi Evangelio revelata est dispensa- 
tione temporum ordinatissima, sicut Deus novit cuncta 
disponere. Et fortasse ad illud ipsum ejus latibulum 
pertinet, quod in eo Decalogo, qui datus est in monte 
Sina, hoc solum praecepto figurato occultatum est, 
quod ad sabbatum pertinet. Sabbatum autem dies 
sanctificationis est. Nec vacat, quod inter omnia 
opera quae fecit Deus, illic primo sanctificatio sonuit, 
ubi ab omnibus operibus requievit: unde nunc non 
Gen. ii. ?. est disserendi locus. Verumtamen, quod rei de qua 
agitur satis esse arbitror, non frustra illo die populus 


ab omni opere servili abstinere praeceptus est, quo 
significatur peccatum, nisi quia non peccare sanctifica- 
tionis est, hoc est, muneris Dei per Spiritum Sanctum : 
quod in lege, quae duabus lapideis tabulis conscripta 
est, solum inter caetera in umbra figurae positum est, 
in qua Judaei sabbatum observant ; ut hoc ipso signifi- 
caretur tempus tunc fuisse occultandae gratiae, quae 
Novo Testamento fuerat per Christi passionem, tan- 
quam scissionem T veli, revelanda. Cum enim trans- 2Cor. 
urit, inquit, ad Christum, auferetur velamen. 


Why the Hohj Spirit is called the Finger of God. 

28. Bouixus autem Spiritus est ; ubi autem Spiri- 2 Oor. m. 17. 

tus Domini, ibi libertas. Hic autem Spiritus Dei, 
cujus dono justificamur, quo fit in nobis ut non peccare 
delectet, ubi libertas est ; sicut praeter hunc Spiritum 
peccare delectat, ubi servitus, a cujus operibus absti- 
nendum 2 est : hic Spiritus Sanctus per quem diffunditur 
charitas in cordibus nostris, quae plenitudo legis est, Rom. v. 5 ; 
etiam digitus Dei in Evangelio- dicitur. Unde quia et Lukex'i.20. 
illae tabulae digito Dei conscriptae sunt, et digitus Dei 
est Spiritus Dei per quem sanctificamur, ut ex fide 
viventes per dilectionem bene operemur ; quem non 
moveat ista congruentia ibidemque distantia*? Dies 
enim quinquagintacomputanturacelebratione Paschae, 
quae occisione figuratae 3 ovis per Moysen fieri prae- 
cepta est, in significationem utique futurae Dominicae 
passionis, usque ad diem qua Moyses legem accepit in 
tabulis digito Dei conscriptis : similiter ab occisione et 

1 seissione V. 2 id est spiritaliter sabbatizandum ahl. V. 

3 figurate occisione V. 

D 2 

52 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xvii 

resurrectione illius qui sicut ovis ad immolandum 
isa. iiii. 7. ductus est, quinquaginta diebus completis, congregatos 

in unum fideles digitus Dei, hoc est, Spiritus Sanctus 
Actsii. 2-4. implevit. 

Comparison ofthe Law of Moses with the Neiv Laiv. 

29. In hac mirabili congruentia illud certe pluri- 
mum distat, quod ibi populus accedere ad locum ubi lex dabatur, horrendo terrore prohibetur: hic autem 
in eos supervenit Spiritus Sanctus, qui eum promissum 
exspectantes in unum fuerant congregati. Ibi in 
tabulis lapideis digitus Dei operatus est ; hic, in cordi- 
bus hominum. Ibi ergo lex extrinsecus posita est, 
qua injusti terrerentur : hic intrinsecus data est, qua 

Rom. xiii. justificarentur. Nam, Non aclulterabis, Non honiici- 
clium facies, Non concnpisces, et si quod est aliucl 
mandatum, quod utique in illis tabulis scriptum est, 
in hoc, inquit, sermone recapitulatur, in eo quod diliges 
proximum tuum tanquam te ipsum. Dilectio proximi 
malum non operatur. Plenituclo autem legis est 
charitas. Haec non in tabulis conscripta lapideis, sed 

Rom. v. 5. diffusa est in cordibus nostris per Spiritum Sanctum 

Rom. viii. 7. qui clatus est nobis. Lex ergo Dei est charitas. Huic 
pruclentia carnis non est subjecta; neque enim p>otest : 
sed ad hanc prudentiam carnis terrendam cum in 
tabulis scribuntur opera charitatis, lex est operum, et 
littera occidens praevaricatorem : cum autem ipsa 
charitas diffunditur in corde credentium, lex est fidei, 
et spiritus vivificans dilectorem. 

30. Vide nunc quemadmodum consonet ista discretio 
illis apostolicis verbis, quae paulo ante ob aliud com- 
memorata et diligentius pertractanda distuleram. 

chap.xviii] DE SPIRITU ET LITTERA 53 

Manifestati, inquit, quoniam estis epistola Christi, 
ministrata per nos,scripta non atramento, sed Spiritu 
Dei vivi ; non in tabulis lapideis, secl in tabulis cordis 
carnalibus. Ecce quemadmodum ostendit, quia lllud 
extra hominem scribitur, ut eum forinsecus terrificet ; 
hoc in ipso homine, ut eum intrinsecus justificet. Car- 
nales autem tabulas cordis dixit, non carnalis pruden- 
tiae,sed tanquam viventis sensumque habentis\in com- 
paratione lapidis qui sine sensu est. Et quod paulo post 2 cor. iii. 
dicit, quod non poterant intendere filii Israel usque m 
finem vultus Moysi, et ideo eis per velum loquebatur ; 
hoc significat, quia littera legis neminem justificat, sed 
velamen positum est in lectione Veteris Testamenti, 
donec ad Christum transeatur, et auferatur velamen ; 
id est, transeatur ad gratiam, et intelligatur ab ipso 
nobis esse justificationem, qua faciamus quod jubet. 
Qui propterea jubet, ut in nobis deficientes ad illum 
confugiamus. Ideo vigilantissime cum dixisset, Con- 1 cor. iii. 4-o. 
fidentiam talem habemus per Christum ad Deum ; ne 
nostris hoc viribus tribueretur, continuo commendavit 
unde agitur, dicens : Non quod idonei sumus cogitare 
aliqukl a nobis quasi ex nobismetipsis ; sed sufiicientui 
uostra ex Deo est, qui et idoneos nos feeit ministros 
Novi Testamenti, non litterae, sed spiritus. Littera 
enim occidit, spiritus antem vivificat. 


The Old Law ministers death ; the Xew, rujhteousness. 
31. Proinde quia lex, sicut alibi dicit, praevari-c^, 
cationis gratia posita est, id est, littera ista extra 

1 viventes sensumque habentes V. 

54 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xviii 

hominem scripta, propterea eam et ministrationem 
mortis et ministrationem damnationis appellat : hanc 
autem, id est, Novi Testamenti, ministrationem spiritus 
et ministrationem justitiae dicit, quia per donum 
spiritus operamur justitiam, et a praevaricationis 
damnatione liberamur. Ideo illud evacuatur, hoc 
manet : quoniam terrens paedagogus auferetur, cum 

2 cot. iii. 17. tiinori successerit charitas. Ubi enim Spiritus Dominii 
ibi llbertas. Hanc autem ministrationem non ex 
meritis nostris, sed ex misericordia esse sic dicit : 

2Cor.iv.i,2. Propter quod habeates ministrationem hanc, sicut 
misericordiam consecuti non infirmemur ; sed abjicia- 
mus occulta confusionis, non ambulantes in astutia, 
neque dolo adulterantes verbum Dei. Hanc astutiam 
et dolum hypocrisim vult intelligi, qua volunt justi 
superbi videri. Unde et in illo psalmo, quem ad hujus 
ipsius gratiae testificationem commemorat idem apo- 

p s . xxxi. ^ stolus : Beatus, inquit, cni non imputavit Dominus pec- 

Rom. iv.s. catum, neque est in ore ejus dolus. Haec est humilium 
sanctorum confessio, non se jactantium esse quod non 

2Cor.iv.5-7. sunt. Et paulo post : Non enim nosmetipsos, inquit, 
praedicamus, sed Jesum Christum Dominum, nos 
aidem servos vestros per Jesum : quia Deus qui dixit 
de tenebris lamen clarescere, claruit in cordibus 
nostris ad illuminationem scientiae gloriae ejus in 
faciem Christi Jesu. Haec est scientia gloriae ejus, 
qua scimus ipsum esse lumen, quo tenebrae nostrae 
illuminentur l , Et id ipsum attende quemadmodum 
inculcet : Habemus autem thesaurum istum in vasis 
fictilibuSy ut eminentia virtutis sit Dei, et non ex nobis. 
Et paulo post cum eamdem gratiam uberius in 
Domino Jesu Christo commendans, usque ad illud 

1 inluminantur V. 

chap. xix] DE SPIRITU ET LITTERA 55 

veniret indumenturu justitiae fidei, quo induti non 2 Cor. ▼, 3, 4. 
nudi inveniamur, et propter hoc ingemiscimus morta- 
litate praegravati, habitaculum nostrum quod de coelo 
est superindui cupientes, ut absorbeatur mortale a 
vita, vide quid adjungat: Qui autem operatus e&tzcor.r.^i. 
nos, inquit, in hoc ipsum Deus qui dedit nobis pigaus 
Spiritus. Et post pauca intulit : Ut nos simus 
justitia Dei in ipso. Haec est illa justitia Dei, non 
qua ipse justus est, sed qua nos ab eo facti. 


Christian Faith as to the assistance of Grace. The prophecy of 
Jetemiah as to the Neio Testament. The Law. Grace. 

32. Nemo ergo Christianorum aberret ab hac fide, 
quae sola Christiana est ; neque quisquain, cum vere- 
cundatus fuerit dicere, per nos ipsos fieri nos justos, 
non hoc in nobis operante gratia Dei, quia videt hoc a 
fidelibus et piis ferri non posse cum dicitur, ad hoc se 
convertat ut dicat, ideo sine operatione gratiae Dei nos 
justos esse non posse, quia legem dedit, quia doctri- 
nam instituit, quia bona praecepta mandavit. Illa 
enim sine adjuvante spiritu procul dubio est littera 
occidens ; cum vero adest vivificans spiritus, hoc ipsum 
intus conscriptum facit diligi, quod foris scriptum lex 
faciebat timeri. 

33. Inspice hoc paululum et in eo testimonio quod 
per prophetam de hac re praeclarissimum edictum est : 

Ecce dies veniunt, dicit Dorainus, et consummabo Jei. ,.\xxi. 
super domum Israel et super domum Juda Testamen- 
tum Novum, non secunclum Testamentum quod feci 
patribus eorum in die qua apprehendi manum eorwin . 
ut educerem eos de terra Aegypti: quia ipsi non 

56 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xix 

perseveraverunt in Testamento meo, et ego neglexi 
eos, clicit Dominus. Quia hoc Tedamenium ed quod 
ordinabo domui Israel: Post illos dies, dicit Domi- 
nus, dabo leges meas in cor illorum, et in mente 
eorum scribam eas : et ero eis in Deum, et ipsi erunt 
mihi in populum. Et non docebit unusquisque civem 
suum et unusquisque fratrem suum, dicens, Cognosce 
Dominum: quia omnes cognoscent me, a minore 
usque ad majorem eorum ; quia propitius ero iniquitati 
eorum, et peccata eorum non memorabor ultra. Quid 
ad haec dicimus 1 Nempe in veteribus Libris aut 
nusquam aut difficile praeter hunc propheticum locum 
legitur facta commemoratio Testamenti Novi, ut 
omnino ipso nomine appellaretur : nam multis locis 
hoc significatur et praenuntiatur futurum, sed non ita 
ut etiam nomen legatur expressum. Considera igitur 
diligenter, quam differentiam inter duo Testamenta, 
id est, Vetus et Novum, Deus esse testatus sit. 

34. Cum dixisset, Non secundum Testamentum 
quod feci patribus eorum in die qua apprehendi 
manum eorum, nt educerem eos de terra Aegypti; 
vide quid adjunxit : Quiu ipsi non perseveraverunt 
in Testamento meo. Vitio eorum deputat, quod in 
Testamento Dei non permanserunt ; ne lex, quam tunc 

Matt. v. n. acceperunt, culpanda videatur. Ipsa est enim, quam 
non venit Christus solvere, sed implere : non tamen 
per eamdem legem justificatis impiis, sed per gratiam : 
hoc quippe agit vivificans spiritus, sine quo littera 

GaL m. occidit. Si enim data esset lex quae p>osset vivificare, 
omnino ex lege esset jnstitia : secl conclusit Scrijrtura 
omnia sub peccato, nt promissio exfide Jesu Christi 
daretur credentibus. Ex hac promissione, hoc est, ex 
Dei beneficio ipsa lex impletur, sine qua promissione 



praevaricatores fecit ; vel usque ad effectum mali operis, 
si etiam repagula timoris concupiscentiae flamma 
transcenderit, vel certe in sola voluntate, si timor 
poenae suavitatem libidinis vicerit. Quod enim ait> 
Conclusit Scriptura omnia sub peccato, ut promissio Jesa Christi daretur credentibus ; ipsius con- 
clusionis utilitas dicta est. Nam Conclusit ad quos 
usus, nisi quemadmodum alibi dicit, Priusquam autem 
veniret fides, sub lege custodiebamur, conclusi in eam 
Jidem quae postea revelata est? Lex ergo data est, 
ut gratia quaereretur : gratia data est, ut lex implere- 
tur. Neque enim suo vitio non implebatur lex, sed 
vitio prudentiae carnis: quod vitium per legem 
demonstrandum, per gratiam sanandum fuit. Quod Rom. m. 
enim impossibile erat legis, in quo infirmabatur per 
carnem, misit Deus Filium sunm in similitudine 
carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in 
carne, ut justitia legis impleretur in nobis, qui non 
secundum carnem ambulamus,sed secundum spiritum. 
Unde et in isto prophetico testimonio, Consummabo, 
inquit, super domum Israel et swper domum Juda 
Testamentum Novnm : quid est, Consummabo, nisi, 
Implebo? non secundum Testamentum quocl feci 
patribus eorum in die qua apprehendi manum 
eorum, ut educerem eos de terra Aegypti. 


The OJd Law. TJie New Laiv. 

35. Ergo illud vetus erat, quia hoc novum est. Unde 
igitur illud vetus, hoc novum, cum lex eadem impleatur 
per Testamentum Novum, quae dixit in Vetere, Non 
concupiscesl Quia ipsi, inquit, non perseveraveruid 

58 DE SPIRITU ET LITTERA [chai\ xxi 

in Testamento meo, et ego neglexi eos, dicit Dominus. 
Ergo propter veteris hominis noxam,quae per litteram 
jubentem et minantem minime sanabatur, dicitur illud 
Testamentum vetus ; hoc autem novum, propter novi- 
tatem spiritus, quae hominem novum sanat a vitio 
vetustatis. Deuique attende quod sequitur, et vide 
quanta luce fiat perspicuum, quod sibi fidentes nolunt 
homines intueri : Quia hoc testamerdum est, inquit, 
quod ordinabo domui Israel : Post dies illos, dicit 
Dominus, dabo leges meas in cor illorum, et in mente 
2 cor.iii. 3, g. eorum scribam eas. Ecce est unde Apostolus ait, 
quod supra commemoravimus, Nonin tabulis lapideis, 
sed in tabulis cordis ; quia non atramento, sed spiritu 
Dei vivi. Nec ob aliud arbitror in eo loco Apostolum 
voluisse commemorare Testamentum Novum (ibi 
quippe ait, Qui et idoneos nos fecit ministros Novi 
Testamenti, non litterae, sed spiritus), nisi quia istam 
intuebatur prophetiam, cum diceret, Non in tabulis 
lapideis, sed in tabulis cordis carnalibus : quoniam 
hic dictum est, In cordibns eorum scribam eas, ubi 
nominatim promissum est Testamentum Novum. 


The Laiv ivritten in the hearts. 

36. Quid sunt ergo leges Dei ab ipso Deo scriptae 
in cordibus, nisi ipsa praesentia Spiritus Sancti, qui 
est digitus Dei, quo praesente diffunditur charitas in 
cordibus nostris, quae plenitudo legis est, et praecepti 
finis ? Nam quia Veteris Testamenti promissa terrena 
sunt licet (exceptis sacramentis, quae umbra erant 
futurorum, sicut est circumcisio, et sabbatum, et aliae 
dierum observationes, et quarumdam escarum ceri- 

chap.xxii] DE SPIRITU ET LITTERA 59 

moniae, et multiplex sacrificiorum sacrorumque ritus, see beiow, 
quae vetustati carnalis legis ' jugoque servili con- 
gruebant,) talia contineat praecepta justitiae, qualia 
nunc quoque observare praecipimur, quae maxime 
duabus illis tabulis sine figura adumbratae significa- 
tionis expressa sunt, sicuti est, Non achdterabis, Non Rom. xiii. 9. 
homicidium facies, Non concuyrisces, et si quod aliud 
est mandatum quod in hoc sermone recapitulatur, 
Diliges proximum tuum sicut te ipsum : tamen quia 
in eo, sicut dixi, promissa terrena et temporalia 
recitantur, quae bona sunt hujus corruptibilis carnis, 
quamvis eis sempiterna atque coelestia ad Novum 
scilicet Testamentum pertinentia figurentur; nunc 
ipsius bonum cordis promittitur, mentis bonum, spiri- 
tus bonum, hoc est, intelligibile bonum, cum dicitur, 
Dabo leges meas in mente eorum, et in cordibus eorum 
scribam eas. Unde significavit eos non forinsecus 
terrentem legem formidaturos, sed intrinsecus habi- 
tantem ipsam legis justitiam dilecturos. 


The eternal reward. 

37. Deinde addidit et mercedem : Et ero els in 
Deum, et iusi erunt mihi in po/julum. Hoc est illud Ps. ixxii. 

. . x M (lxxiii.)28. 

quod Deo ait llle, Mih% autem adhaerere Deo bonum 

est. Ero, inquit, illis in Deum, et ipsi erunt mihi 

populus. Quid hoc bono melius, quid hac felicitate 

felicius, vivere Deo, vivere de Deo, apud quem est 

fons vitae, et in cujus lumine videbimus lumen ? De p s . xxxv. 

hac vita dicit ipse Dominus, Haec est autem vita j^xvii.V 

1 carnali lege V. 

60 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxiii 

aeterna, ut cognoscant te unum verum Deum, et quem 
misisti Jesum Christum: id est, te et quem misisti 
Jesum Christum unum verum Deum. Hoc enim et 

joimxiv. 21. ipse promittit dilectoribus suis, dicens, Quidiligit me, 
mandata mea custodit : et qui diligit me, diligetur 
a Patre meo ; et ego diligam eum, et ostendam me 

PMi. ii. 6, 7. ipsum illi : utique in forma Dei in qua aequalis est 
Patri ; non in forma servi, in qua se et impiis ostendet. 

iea. xxvi. io. Tunc enim fiefc quod scriptum est, Tollatur impius, ut 

Matt. xxv. non vicleat gloriam Domini ; quando ibunt sinistri 
in ignem aeternum, justi autem in vitam aeternam. 
Quae vita aeterna, sicut commemoravi, definita est ea 
esse, ut cognoscant unum verum Deum. Hinc dicit 

i Joim iii. 2. et Joannes : Dilectiasimi, filii Dei sumus, et nondum 
apparuit quid erimus. Scimus quia cum apparuerit, 
similes ei erimus, quoniam vklebimus eum sicuti est. 

2 cor. iv. 16. Haec similitudo nunc incipit reformari, quamdiu homo 

Coi. ih. io. interius renovatur de die in diem secundum imaginem 
ejus qui creavit eum. 


The renovation ivhich is noiv icrought, compared with the perfection 

of the futnre life. 

38. Sed ad illius eminentiae perfectionem quae 
tunc futura est, quid hoc, aut quantum est ? Siquidem 
Apostolus ad illa ineflfabilia qualecumque adhibens de 
notis rebus exemplum, parvulam aetatem virili com- 
i cor. xiii. paravit aetati. Cum es&em, inquit, parvulus, quasi 
parvulus loquebar, quasi parvulus sapiebam, quasi 
parvulus cogitabam : cum autem factus sum vir, 
deposui ea quae parvuli erant. Cur autem hoc dixerit, 
consequenter ostendens, Videmus, inquit, nunc per 

chap.xxiv] DE SPIRITU ET LITTERA 61 

speculnm in aenigmate, tunc autem facie ad faciem : 
nunc scio ex po.rte, tunc autem cognoscam sicut et 
cognitus sum. 


Tlie etevnal reward, proper to the New Testament , foretold b\j the 
Prophet. How tJiat reward icill belong to all. TJie Apostle an 
earnest defender of Grace. The law written hi the heatis, and 
the reward consisting in the everlasting vision, lelong to the Xew 
Testament. Who among the blessed are greater and lesser. 

39. Proixde etiam per hunc prophetaru, cujus testi- 
monium pertractamus, hoc additur : ut in eo merces, 
in eo finis, in eo perfectio felicitatis, in eo beatae 
aeternaeque vitae summa consistat. Cum enim dixis- 
set, Et ero illis in Deum, et ipsi erunt rniJd populus; 
continuo addidit, Et non docehit unusquisque civem 
suum et unusquisque fratrem suum, dicens, Cognosce 
Dominum : quia omnes cognoscent me, a minore usque 
ad majorem eorum. Nunc certe jam tempus est 
Testamenti Xovi, cujus per prophetam facta est pro- 
missio per haec verba quae ex illa prophetia com- 
memoravimus : cur ergo adhuc dicit unusquisque civi 
suo et fratri suo, ' Cognosce Dominum ? ' An forte 
non dicitur, cum Evangelium praedicetur, et ejus ipsa 
sit praedicatio, ut hoc ubique dicatur ? Nam unde se 
Apostolus Gentium dicit esse doctorem, nisi quia hoc x ^^ iit - 
fit quod ipse ait, Quomodo invocahunt in quem non E 0m<x . i 4 . 
credklerunt? aut quomodo credent quem non audie- 
runt? quomodo autem audient sine praedicante? 
Cum ergo nunc ista praedicatio usquequaque crebre- 
scat, quomodo tempus est Testamenti Novi, de quo 
Propheta dixit, Et non docebit unusquisque civem 

62 DE SPIRTTU ET LITTERA [chap. xxiv 

suum et unusquisque fratrem suum, dicens, Cognosce 
Dominum: quia omnes cognoscent me, a minore 
usque ad majorem eorum; nisi quia ejusdem Testa- 
menti Novi aeternam mercedem, id est, ipsius Dei 
beatissimam contemplationem promittendo conjunxit ? 
40. Quid ergo est, omnes a minore usque ad majorem 
eorum ; nisi, omnes pertinentes spiritualiter ad domum 
Israel, et ad domum Juda, hoc est, ad filios Isaac, ad 

Eom. ix. semen Abrahae? Ipsa est enim promissio, qua ei 
dictum est, In Isaac vocabitur tibi semen. Non enim 
qui filii carnis, hi filii Dei ; sed filii promissionis 
deputantur in semen. Promissionis autem verbum 
hoc est : Ad hoc tempus veniam, et erit Sarae filius. 
Non solum autem, sed et Rebecca ex uno concubitu 
habens Isaac r patris nostri. De nondum enim natis, 
neque qui aliquid operati fuerant boni aut mali, ut 
secundum electionem r propositum Dei maneret, non 
ex operibus, sed ex vocante, clictum est ei quia major 
serviet minori. Haec est domus Israel, vel domus 
Juda propter Christum, qui venit ex tribu Juda. 
Domus filiorum promissionis haec est, non operum 
propriorum, sed beneficii Dei. Hoc enim Deus pro- 
mittit, quod ipse facit : non enim ipse promittit et alius 
facit, quod jam non est promittere, sed praedicere. 
Ideo non ex operibus, sed ex vocante : ne ipsorum sit, 

Rom. iv. 4 ; non Dei ; ne merces non imputetur secundum gratiam, 

xi. 0. . . . 

sed secundum debitum, atque lta gratia jam non sit 
gratia, cujus vehemens defensor est atque assertor 

i cor. xv, minimus Apostolorum, qui plus omnibus illis laboravit, 
non ipse autem, sed gratia Dei cum illo. Omnes enim, 
inquit, agnoscent me : Omnes, domus Israel et domus 

Rom. ix. 7. Juda. Neque enim omnes qui ex Israel, hi sunt Israel : 
sed omnes quibus dicitur in Psalmo pro susceptionc 

chap.xxiv] DE SPIRITU ET LITTERA 63 

matutina, hoc est, pro luce nova, Testamenti scilicet 

Novi, Universum semen Jacob, maqnificate eum; p*. *xi. 
± . ± T , TT . J . (hhoi,m. 

timeat eum omne semen lsraei. Universum omnmo 

semen, prorsus omne semen promissorum atque voca- 

torum, sed eorum qui secundum propositum vocati 

sunt. Quos enim praedestiaavit, illos et vocavit, quos Rom. viii. 

autem vocavit, illos et justificavit ; quos autem justiji- 

cavit, illos et glorijicavit. Ideo exjkle,ut secundum Rom. iv. 

gratiamfirma sit jyromissio omni semini, non ei tan- 

tum quocl ex lege est, id est, quod ex Vetere Testa- 

mento venit ad Novum ; sed et ei quod ex fide est, non 

sibi praemissa lege : ex fide autem Abraham, id est, 

imitatores fidei Abraham : qui est pater omnium 

nostrum, sicut scriptum est, Quia patrem multarum 

gentium posui te. Omnes ergo hi praedestinati, vocati, 

justificati, glorificati cognoscent Deum gratia Testa- 

menti Novi, a minore usque ad majorem eorum. 

41. Sicut ergo lex factorum scripta in tabulis 

lapideis, mercesque ejus terra illa promissionis, quam 

carnalis domus Israel cum ex Aegypto liberata esset , 

accepit, pertinet ad Testamentum Vetus : ita lex fidei 

scripta in cordibus, mercesque ejus species contem- • 

plationis, quam spiritualis domus Israel ab hoc mundo 

liberata percipiet, pertinet ad Testamentum Novum. 

Tunc fiet quod dicit Apostolus, Sive prophetiae evacua- 1 cor. xiii. 

buntur, sive linguae cessabunt, sive scientia evacua- 

bitur ; illa scilicet parvulorum scientia in qua hic 

vivitur, quae ex parte est per speculum in aenigmate : 

propter hanc enim necessaria est prophetia, cum 

adhuc praeteritis futura succedunt ; propter hanc 

linguae, id est, multiplicitas significationum, cum ex 

alio atque alio aliud atque aliud admonetur, qui non- 

dum aeternam lucem perspicuae veritatis mente purga- 

64 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxiv 

tissima contemplatur. Gum autem venerit quod per- 
fectum est, et totum hoc quocl ex r parte est fuerit eva- 
cuatum ; tunc * quod assumpta carne carni apparuit, 

john xvii. 3. ostendet se ipsum dilectoribus suis : tunc erit vita 

1 John iii. 2. aeterna, ut cognoscamus unum verum Deum ; tunc 
similes ei erimus, quoniam tunc cognoscemus sicut et 

icor. xiii. cogniti sumus. Tunc non docebit unusquisque civem 
suum, aut fratrem suum,clicens, Cognosce Dominum : 
omnes enim cognoscent eum, a minore usque ad 
majorem eorum. Quod multis modis intelligi potest. 

i cor.xv.4i. Sive quia et illic quisque sanctorum tanquam stella 
ab stella differt in gloria. Nec ad rem quidquam 
interest, utrum a minore usque ad majorem, sicut 
dictum est, an si a majore usque ad minorem dicere- 
tur: quod similiter nihil interest, etiamsi minores 
intellexerimus, qui tantummodo credere, majores 
autem qui etiam intelligere, quantum in hac vita 
potest, lumen incorporeum atque incommutabile value- 
runt. Sive minores, tempore posteriores ; majores 
autem, tempore priores, intelligi voluit. Simul enim 
promissam Dei contemplationem accepturi sunt omnes : 

Heb. xi. 40. quia et illi pro nobis meliora providerunt, ne sine 
nobis perfecti perficerentur. Et ideo velut priores 
reperiuntur minores, quia minus dilati sunt ; sicut in 
illo evangelico denario per similitudinem dicitur, quem 

Matt. xx. prius accipiunt qui posterius venerunt ad vineam. 
Sive quolibet alio modo, qui me in praesentia forsitan 
fugit, minores majoresque accipiendi sunt. 

1 verbum add. V 



The difference between the Old and Neiv ' Testaments. 1 

42. Illld tamen, quantum potes, diligenter attende, 
quocl tanto molimine conor ostendere : cum Testa- 
mentum Novum Propheta promitteret, non secundum 
Testamentum quod prius factum est populo Israel 
ex Aegypto liberato, nihil eum de sacrificiorum vel 
quorumque sacramentorum commutatione dixisse, 
quamvis et ipsa sine dubio fuerat secutura, sicut secu- 
tam videmus, quod multis aliis locis eadem prophetica 
Scriptura testatur: sed tantummodo istam commen- 
dasse distantiam, quod leges suas daturus esset Deus 
in mentem eorum qui pertinerent ad hoc Testamen- 
tum, et eorum scripturus in cordibus ; unde Apostolus 
sumpsit, non atramento, sed Spiritu Dei vivi, non in 2 cor. m. 3. 
tabulis lapideis, sed intabulis cordis carnalibus : sem- 
piternamque mercedem justificationis hujus, non ter- 
ram de qua pulsi sunt Amorrhaei et Chettaei, et aliae Josh. xii. 
gentes quae ibi commemorantur, sed ipsum Deum, cui 
adhaerere bonum est, ut bonum Dei quod diligunt, ** £.***■ 

1 . (lxxm.) 28. 

Deus sit ipse quem diligunt ; inter quem et homines 

nisi peccata non separant, quae nonnisi per eamdem 

gratiam dimittuntur. Unde cum dixisset, Omnes enim 

coynoscent me, a minore usque ad majorem eorum ; 

mox addidit, Quia jjropitius ero iniquitati eorum, et 

peccata eorum non memorabor ultra. Per legem ergo Exod.xx. 17. 

factorum dicit Dominus, Non concupisces : per legem 

fidei dicit Dominus, Bine me nihil potestis facere ; joim xv. 5. 

agebat enim de bonis operibus, hoc est, de palmitum 

fructibus. Cum igitur haec appareat distantia Veteris 

et Novi Testamenti, quod lex ibi in tabulis, hic in cor- 

1709 E 

66 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxvi 

dibus scribitur, ut quod ibi forinsecus terret, hic 

delectet intrinsecus, ibique fiat praevaricator per 

occidentem litteram, hic dilector per vivificantem 

phii.ii. 13. spiritum: non ideo dicendum est quod Deus adjuvet 

nos ad operandam justitiam atque operetur in nobis et 

1 Cor. iii. 7. velle et operari pro bona voluntate, quia praeceptis 

Rom.v. 5. justitiae forinsecus insonat sensibus nostris; sed quia 

intrinsecus incrementum dat, diffundendo charitatem 

in cordibus nostris per Spiritum sanctum, qui datus 

est nobis. 


Discussion ofthe Apostle s passage on the Gentiles, who are said 
tofulfil the Laiv by nature, and to have it ivritten in their hearts. 

Rom. ii. 43. Videndum est autem quomodo dicat Apostolus, 

14 ' 15, Cum enim Gentes, quae legem non habent, naturaliter 

quae legis sunt faciunt, hi legem non habentes ipsi sibi 
sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptnm in cordi- 
bus suis : ne videatur non esse certa distantia Novi 
Testamenti, quod leges suas Dominus in cordibus 
populi sui se scripturum esse promisit, quandoquidem 
hoc Gentes naturaliter habeant. Pertractanda igitur 
haec quaestio, quae non mediocris exorta est. Dicet 
enim aliquis, ' Si Deus hinc discernit a Vetere Testa- 
mento Novum,, quod in Vetere legem suam scripsit in 
tabulis, in Novo autem scripsit in cordibus : fideles Novi 
Testamenti unde discernuntur a Gentibus, quae habent 
opus legis scriptum in cordibus suis, quo naturaliter 
quae legis sunt faciunt ; quasi jam illo populo vetere 
potiores, qui legem accepit in tabulis, et novo populo 
priores, cui hoc praestatur per Testamentum Novum, 
quod his natura jam praestitit ? ' 

44. An forte eas gentes commemoravit Apostolus, 

chap. xxvi] DE SPIRITU ET LITTERA 67 

scriptam in cordibus habere legem, quae ad Novum 
pertinent Testamentum ? Ad hoc enim unde venerit, 
intuendum est. Primo Evangelium commendans, ait : 
Virtus enim Dei est ia salutem omni credenti, Judaeo Rom. i. 16, 


primum et Graeco. Justitia enim Deiineorevelatur 
exjide in fidem, sicut scriptum est, Justus autem ex 
fide vivit. Deinde loquitur de illis impiis, quibus 
propter superbiam nec cognitio Dei profuit, quia non Rom. i. 21. 
sicut Deum glorificaveru at, a ui gratias egerunt. Inde 
transit ad eos qui judicant et agunt talia, qualia con- 
demnant, nimirum propter Judaeos, qui de lege Dei 
gloriabantur ; quamvis adhuc eos nominatim non ex- 
primat, et ideo dicit : Ira et indignatio, tribuloiio Rom.ii.s-13. 
et angustia in omnem animam hominid operantis 
malum, Judaei i>rim%im et Graeci : gloria autem et 
honor et pax omni operanti bonum, Judaeo primum 
et Graeco. Non est enirn perso)iarum acceptio apud 
Deum. Quicumque enini sine lege peccaverunt, sine 
lege et peribunt ; et quicumque in lege pecea veru nt, per 
legem judicabuntur. J¥on enim auditores legis justi 
sant apud Deum, secl factores legis justificahuatar. 
His verbis hoc unde agitur subjungit, et dicit, Cum 
Gentes quae legem non habeat, aataraliter quae legis 
sa ntfaciu at : et caetera quae jam supra commemoravi. 
Proinde non videtur alios hic significasse sub nomine 
Gentium, quam eos quos nomine Graeci supra signifi- 
cabat, cum diceret, Judaeo p>rimum et Graeco. Porro Rom. i. 16 ; 
si Evangelium virtus Dei est in salutem wm n i credenti, 
Judaeo primum et Graeco ; et ira et indigaatio et 
tribulatio et angustia in omnem animam homiais 
operantis malum, Judaei primnm et Graeci ; gloria 
auiem et hoaor et pax omni opera/nti bonum, Judaeo 
primum et Gfraeco; iste autem Graecus nomine Gentium 


ii. S. 

68 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxvi 

significatus est naturaliter quae legis sunt facientium, 
et quae scriptum habent opus legis in cordibus 
suis : prof ecto ad Evangelium pertinent Gentes, quibus 
lex in cordibus scripta est ; eis quippe credentibus 
virtus Dei est in salutem. Quibus autem Gentibus 
bene operantibus gloriam et honorem pacemque 
promitteret, extra Evangelii gratiam constitutis ? 
Quia enim personarum acceptio non est apud Deum, 
et non auditores legis, sed factores justificantur ; ideo 
sive Judaeus sive Graecus, hoc est, quilibet ex Gentibus 
Rom. iii. crediderit, salutem in Evangelio pariter habebit. Noro 

22-24. . . 

enim est clistinctio, sicut postea dicit. Omnes enim 
peccaverunt, et egent gloria Dei ; justificati gratis yer 
gratiam ipsius* Unde autem factorem legis Graecum 
justificari diceret, sine gratia Salvatoris ? 

45. Neque enim contra se ipsum diceret, quod ait, 
factores legis justificabuntur ; tanquam per opera, non 

Rom. iii. 28. per gratiam justificentur : cum dicat gratis justificari 
hominem per fidem sine operibus legis, nihil aliud 
volens l intelligi in eo quod dicit, gratis, nisi quia justi- 
ficationem opera non praecedunt. Aperte quippe alibi 

Eom. xi. o. dicit, Si gratia, jam non ex operibus ; alioquin gratia 
jam non est gratia. Sed sic intelligendum est, factores 
legis justificabuntur, ut sciamus eos aliter non esse 
factores legis, nisi justificentur : ut non justificatio 
f actoribus accedat, sed utfactoresjustificatio praecedat. 

Roin. iv. o. Quid est enim aliud, ' justificati,' quam justi facti, ab 
illo scilicet qui justificat impium, ut ex impio fiat jus- 
tus 1 Si enim ita loqueremur, ut diceremus, ' Homines 
liberabuntur ; ' hoc utique intelligeretur, eis qui jam 
homines essent accedere liberationem : si autem dicere- 
mus, ' Homines creabuntur ; ' non utique intelligeretur 

1 nihilque aliud uelit V, 

chap.xxvi] DE SPIRITU ET LITTERA 69 

eos creari qui l erant, sed ipsa creatione homines fieri. 
Ita si dictum esset, ' Factores legis honorabuntur ; ' 
non recte 2 acciperemus nisi honorem illis qui jam 
essent factores legis accedere : cum vero dictum est, 
factores legis justificabuidur ; quid aliud dictum est 
quam, justi justificabuntur ? factores enim legis utique 
justi sunt. Ac per hoc tantumdem est ac si diceretur, 
' Factores legis creabuntur, non qui 3 erant, sed ut sint ; ' 
ut sic intelligerent etiam Judaei legis auditores, indi- 
gere se gratia justificatoris, ut possint esse factores. 
Aut certe ita dictum est, justificabuntur, ac si dice- 
retur, 'justi habebuntur, justi deputabuntur,' sicut 
dictum est de quodam, Ille autem volens se justificare ; Lh1»x, 29. 
id est, ut justus haberetur et deputaretur. Unde ali- 
ter dicimus, ' Deus sanctificat sanctos suos : ' aliter 
autem, Sanctificetur nomen tuum. Nam illud ideo, Matt. vi. 9. 
quia ipse illos facit esse sanctos, qui non erant sancti : 
hoc autem ideo, ut quod semper apud se sanctum est, 
sanctum etiam ab hominibus habeatur, id est, sancte 

46. Si ergo Gentes commemorans, naturaliter quae 
legis sunt facientes, et scriptum habentes opus legis in 
cordibus, illos intelligi voluit qui credunt in Christum ; 
qui non sicut Judaei praemissa sibi lege veniunt ad 
fidem : non est cur eos conemur discernere ab iis qui- 
bus Dominus per Prophetam promittens Testamentum 
Novum, dixit leges suas se scripturum in cordibus 
eorum ; quia et ipsi per insertionem, quam oleastro Rom. xi. 24. 
praestitam dicit, ad eamdem oleam, hoc est, ad eumdem 
Dei populum pertinent: potiusque concordat prophe- 
tico etiam hoc apostolicum testimonium : ut hoc sit 
pertinere ad Testamentum Novum, legem Dei habere 

1 iam homines adcl. V. 2 recte non V. 3 quia V. 

70 DE SPIRITU ET LTTTERA [chap. xxvii 

Gai.v. g. non in tabulis, sed in cordibus scriptam ; hoc est, in 
intimo affectu justitiam legis amplecti, ubi fides per 

Gai. iii. 8. dilectionem operatur. Quia ex fide justificat gentes 
Deus ; quod Scriptwra praevidens, praenuntiavit 
Abrakae, dicens, In semine tuo benedicentur omnes 
gentes ; ut per hanc promissionis gratiam olivae in- 
sereretur oleaster, et fierent fideles Gentes filii Abrahae 

Gai.iii. ig. in semine Abrahae, quod est Christus ; sectantes ejus 
fidem, qui non accepta in tabulis lege, nondumque 
habens ipsam circumcisionem, crediclit Deo, et deputo- 

Gen.xv. o; tum est illi ad jiistitiam. Ac sictale erit hoc quod de 
ejusmodi Gentibus dixit Apostolus, quod opus legis 

Rom. ii. 15. scriptum habeant in cordibus suis : quale est illud ad 

2 cor. iii. 3. Corinthios, non in tabidis lapideis, sed in tabulis cor- 

Rom. ii. 2g. dis camalibus. Ita enim fiunt de domo Israel, cum 
praeputium eorum in circumcisionem deputatur, eo 
quod justitiam legis non praecisione carnis ostendunt, 
sed cordis charitate custodiunt: quoniam si praeputium 
justitias legis custodiat, nonne praeputium ejus, inquit, 
in circumcisionem deputabitur ? Et propterea in 

joim i. 47. domo veri Israel, in quo dolus non est, participes sunt 
Testamenti Novi, quia dat Deus leges in mentem 
ipsorum, et in cordibus eorum scribit eas digito suo, 

Rom. v. 5. Spiritu Sancto, quo ibi diffunditur charitas, quae legis 

Roni. xiii. 10. , . , 

est pJenitudo. 


Tofulfil the Law ' naturally, 1 means acconliin/ to nature as 
restored by Grace. 

47. Nec moveat quod naturaliter eos dixit, quae 

legis sant facere, non Spiritu Dei, non fide, non gratia. 

\, Iloc enini agit Spiritus gratiae, ut imaginem Dei, in 

chap.xxvii] DE SPIRITU ET LITTERA 71 

qua naturaliter facti sumus, instauret in nobis. Vi- 

tium quippe contra naturam est, quod utique sanat 

gratia : propter quam Deo dicitur, Miserere mei, sana Ps.xi.(xii.)5. 

animam meam, quoniam peccavi tibi. Proinde natu- 

raliter homines quae legis sunt faciunt: qui enim 

hoc non faciunt, vitio suo non faciunt. Quo vitio lex 

Dei est deleta de cordibus ; ac per hoc, vitio sanato, 

cum illic scribitur, fiunt quae legis sunt naturaliter : 

non quod per naturam negata sit gratia, sed potius per 

gratiam reparata natura. Per unum quippe hominem Rom. v. 1?. 

peccatum intravit in mundum, et per peccatum mors ; 

et ita in omnes homines pertransivit, in quo omnes 

peccaverunt: et ideo quia non est distinctio, egent 

gloria Dei, justificati gratis per gratiam ipsius. Qua Rom. m. 

gratia in interiore homine renovato justitia scribitur, 

quam culpa deleverat : et haec misericordia super genus 

humanum per Christum Jesum Dominum nostrum. 

Unus enim Deus, unus et mediator Dei et hominum 1 Tim. u. 5. 

homo Christus Jesus. 

48. Si autem hi qui naturaliter quae legis sunt 
faciunt nondum sunt habendi in numero eorum quos 
Christi justificat gratia, sed in eorum potius, quorum 
etiam impiorum, nec Deum verum veraciter justeque 
colentium, quaedam tamen facta vel legimus, vel novi- 
mus, vel audimus, quae secundum justitiae regulam non 
solum vituperare non possumus, verum etiam merito 
recteque laudamus : quanquam si discutiantur quo fine 
fiant, vix inveniuntur quae justitiae debitam laudem 
defensionemve mereantur : 

72 DE SPIRITU ET LITTERA [chap.xxyiii 


The Image of God not tvholly effacecl in unhelievers. Venial sins. 

Verumtamen quia non usque adeo in anima humana 
imago Dei terrenorum affectuum labe detrita est, ut 
nulla in ea velut lineamenta extrema remanserint, 
unde merito dici possit etiam in ipsa impietate vitae 
suae facere aliqua legis vel sapere ; si hoc est quod 
dictum est, quia Gentes quaelegem nonhabent, hoc est, 
legem Dei, naturaliter quae legis sunt faciunt,et quia 
hujusmodi homines ipsi sibi sunt lex, et scriptum ojms 
legis habent in cordibus suis, id est, non omni modo 
deletum est, quod ibi per imaginem Dei cum crearentur 
impressum est : etiam sic illa differentia non perturba- 
bitur, qua distat a Vetere Testamentum Novum, eo quod 
per Novum scribitur lex Dei in corde fi delium, quae 
per Vetus in tabulis scripta est. Hoc enim illic scribitur 
/ per renovationem, quod non omni modo deletum est 
per vetustatem. Nam sicut ipsa imago Dei renovatur 
in mente credentium per Testamentum Novum, quam 
non penitus impietas aboleverat ; nam remanserat 
utique id quocl anima hominis nisi rationalis esse non 
potest : ita etiam ibi lex Dei, non ex omni parte deleta 
per injustitiam, profecto scribitur renovata per gratiam. 
Nec istam inscriptionem, quae justificatio est, poterat 
efficere in Judaeis lex in tabulis scripta, sed solum prae- 
varicationem. Nam et ipsi homines erant, et vis illa 
naturae inerat eis, qua legitimum aliquid anima ratio- 
nalis l et sentit et f acit : sed pietas quae in aliam vitam 
transfert beatam et aeternam, legem habet immacula- 
Ps. xviii. tam, convertentem animas, ut ex illo lumine renoventur, 

(xix.) 8. ' 

1 animal rationale V. 

chap.xxyiit] DE SPIRITU ET LITTERA 73 

fiatque in eis, Signatum est super nos lumen vultus tu i. p*. w. ;. 
Domine. Unde aversi obsolescere meruerunt : renovari 
autem nisi gratia Christiana, hoc est, nisi Mediatoris 
intercessione non possunt. Unus enim Deus, unus et lTim.ii. -,..,. 
mediator Dei et hominum homo Christus Jesus, qui 
dedit semetipsum redemptionem pro omnibus. A cuj us 
gratia si alieni sunt illi de quibus agimus, qui secun- 
dum illum modum de quo superius satis diximus, 
naturaliter quae legis sunt faciunt ; quid eis prode- Roni ; "• 
runt excusantes cogitationes, indiequajudkabit Deus 
occulta hominum, nisi forte ut mitius puniantur? 
Sicut enim non impediunt a vita aetema justum 
quaedam peccata venialia, sine quibus haec vita non 
ducitur : sic ad salutem aeternam nihil prosunt impio 
aliqua bona opera, sine quibus diflScillinie vita cujus- 
libet pessimi hominis invenitur. Verumtamen sicut 
in regno Dei velut stella ab stella in gloria differunt 1 Cor. w. «. 
sancti ; sic et in damnatione poenae sempiternae tolera- Luke x. la 
bilius erit Sodomae quam alteri civitati, et erunt qui- sfatt xxin. 
dam duplo amplius quibusdam gehennae filli : ita nec 
illud in judicio Dei vacabit, quod in ipsa impietate 
damnabili magis alius alio minusve peccaverit. 

49. Quid ergo hinc Apostolus efficere voluit, quod 
jactantiam cohibens Judaeorum, cum dixisset, Non nom.ii. 13. 
(tuditores legis justi surtt apud Deum, sed factores 
legis justificabuntur, continuo subjecit de his, qui 
legem non habentes, naturaliter quae legis suid 
faciunt ; si non illi sunt intelligendi, qui pertinent 
ad gratiam Mediatoris, sed illi potius, qui cum Deum 
verum vera pietate non colant, habent tamen quaedam 
opera bona in vita impia? An forte hoc ipso pro- 
bandum credidit, quod supra dixerat, quia non est 
persona ru 111 acceptio apud Deurn ; et quod postea Rom. ii. 11 ; 

74 DE SPIRITU ET LITTERA [chap.xxix 

of. Eom. iii. dixit, quia non Judaeorum est Deus tantum, sed et 
Gentium : quod quantulacumque legis opera naturali- 
ter insita non invenirentur in eis, qui legem non 
acceperunt, nisi ex reliquiis imaginis Dei ; quam non 
contemnit, cum in eum credunt, apud quem non est 
acceptio personarum ? Sed quodlibet horum accipiatur, 
constat gratiam Dei promissam esse Testamento Novo 
etiam per Prophetam: eamdemque gratiam in eo 
definitam, ut scribantur leges Dei in cordibus homi- 

jer.xxxi.34. num, perveniantque ad eam cognitionem Dei, ubi non 

Heb.viii. 11. docebit unusquisque civem suum vel fratrem suum, 
dicens, Cognosce Deum; quia omnes cognoscent eum 
a minore usque ad majorem eorum. Hoc donum 
Spiritus Sancti est, quo diffunditur charitas in cordi- 
bus nostris : charitas non quaelibet, sed charitas Dei 

1 Tim. i. 5. de corde puro et conscientia bona et fide non ficta, ex 
qua justus in hac peregrinatione vivens, ad speciem 

i cor. xiii. quoque perducitur post speculum et aenigma, et quid- 
quid erat ex parte, ut facie ad faciem cognoscat, sicut 

ps. xxvi. et cognitus est. Unam enim petiit a Domino, et hanc 

(xxvii.) 4. ..... . . 

requirit, ut inhabitet in domo Domini per omnes dies 
vitae suae, ad hoc ut contempletur delectationem 


Righteonsness from the gift of Gocl. 

i cor. iv. 7. 50. Nemo itaque glorietur ex eo quod videtur 

habere, tanquam non acceperit; aut ideo se putet 

accepisse, quia littera extrinsecus, vel ut legeretur 

apparuit, vel ut audiretur insonuit. Nam si per 

Gai. ii.21. legem justitia, ergo Ghristus gratis mortuus est. Porro 

Ji>i\£\.) io ; ftutem si non gratis mortuus est, ascendit in altum, 

Bph. iv. 8.' 

chap. xxix] DE SPIRITU ET LITTERA 75 

captivam duxit captivitatem, et dedit dona homini- 

bus : inde habet, quicumque habet. Quisquis autem 

inde se habere negat, aut non habet, aut id quod; 

habet auferetur ab eo. Unus enim Deus qui justifi- Jj^ m ^ 

cut circumcisionem exfide, et praeimtium perfidem : 

quod non ad aliquam difTerentiam dictum est, tan- 

quam aliud sit ' ex fide/ et aliud ' per fidem ; ' sed 

ad varietatem locutionis. Alio quippe loco cum de 

Gentibus diceret, hoc est, de praeputio : Pruevidens, 

inquit, Scriptura, quia ex fide justincu.t Gentes Deus. g*i. m s. 

Itemque cum de circumcisione loqueretur, unde erat 

ipse : iVos, inquit, natura Judaei, et non ex Gentibus g*i. ius.ic. 

peccatores, scieutes qvda nonjustincutur homo ex operi- 

bus legis, nisi per fidem Jesu Christi, et nos in Ghri- 

stum Jesurn credirnus. Ecce et praeputium dixit justi- 

ficari ex fide, et circumcisionem per fidem, si tamen 

circumcisio justitiam fidei teneat. Sic enim Gentes Bam. ix. 

quae non sectabantur justitiam, apprehenderunt justi- 

tiam, justitiam autem quae ex fide est: impetrando 

eam ex Deo, non ex semetipsis praesumendo. Israel 

vero persequens legem justitiae, in legem justitiae 

non pervenit. Quare ? Quia non ex fide, sed tan- 

quam ex operibus : id est, tanquam eam per semet- 

ipsos operantes, non in se credentes operari Deum. 

Deus est enim qui operatur in nobis et velle rfpha.ii.13. 

operari, pro boua voluntute. Ac per hoc ofenderu.nt Rom. ix. 32. 

in lapidem offensionis. Nam quid dixerit, quia non 

ex fide, sed tanquam ex operibus; apertissime ex- 

posuit, dicens, Igaoruntes enim Dei justitium, et suam Rom. x.3, 4. 

volentes constituere, justitiae Dei non sunt subjecti. 

Finis enim legis Christus, ud justitiam omni credenti. 

Et adhuc dubitamus quae sint opera legis, quibus 

homo non justificatur, si ea tanquam sua crediderit 

76 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxix 

sine adjutorio et dono Dei, quod est ex Jide Jesu 
Christi 1 et circumcisionem caeteraque talia suspicamur, 
quia etiam de his sacramentis aliis in locis talia quae- 
dam leguntur ? Sed hic utique non circumcisionem tan- 
quam suam justitiam volebant constituere : quia et ip- 
sam Deus praecipiendo constituit. Nec de illis operibus 
hoc intelligi potest, de quibus Dominus eis dicit, Reji- 

Markvii. 9. citis mandatum Dei, ut traditiones vestras statuatis. 

Rom. ix. 3i. Quia persequens, inquit, legem justitiae, in legem justi- 
tiae non pervenit Israel : non dixit, Persequens tradi- 
tiones suas, id est, consectans. Haec ergo sola distantia 

Exod. xx. 17. est,quia ipsum, Non concupisces^i caetera mandata ejus 
sancta et bona x sibi tribuebant : quae ut possit homo 
facere, Deus operatur in homine per fidem Jesu Christi, 
qui finis est ad justitiam omni credenti ; id est, cui 
per spiritum incorporatus factusque membrum ejus, 
potest quisque illo incrementum intrinsecus dante 
operari justitiam, de cujus operibus etiam ipse dixit, 

joim xv. 5. quia sine me nihil potestis facere. 

Bom.x.5. 51. Ideo quippe proponitur justitia legis, quod qui 
feceriteam, vivet in illa; ut cum quisque infirmitatem 
suam cognoverit, non per suas vires, neque per litteram 
ipsius legis, quod fieri non potest, sed per fidem con- 
cilians justificatorem perveniat, et faciat, et vivat in 
ea. Opus enim quod qui fecerit, vivet in eo, non fit 

Rom. x. (i-o. nisi a justificato. Justificatio autem ex fide impetra- 
tur: de qua scriptum est, Ne dixeris in corde tuo, 
Quis ascendit in coelum ? hoc est Christum deducere : 
Aut, Quis descendit in abyssum? hoc est Christum 
a mortuis reducere. Sed quid dicit? Prope te est 
verbum in ore tuo, et in corde tuo : hoc est, inquit, 
verlmm fidei quod praedicamus : quia si conjitearis 

1 sancta et iusta V. 

chap.xxix] DE SPIRITU ET LITTERA 77 

in ore tuo quia Dominus est Jesus, et credideris in 
corde tuo quia Deus illum suscitavit a mortuis, salvus 
eris. In tantum justus, in quantum salvus. Per hanc 
enim fidem credimus, quod etiam nos Deus a mortuis 
excitet : interim spiritu, ut in novitate ejus gratiae 
temperanter et juste et pie vivamus in hoc saeculo ; post nt. n. u. 
etiam carne nostra ad immortalitatem resurrectura, 
quod est meritum spiritus, 1 qui eam in resurrectione 
sibi congrua, hoc est, in justificatione praecedit. Con- Bom. vi. i. 
sepulti enim sumus Christo per Baptismum in mor- 
tem ; ut quemadmodum Christus resurrexit a mortuis 
per gloriam Patris, sic et uos in rwvitate vitae am- 
bulemus. Fide igitur Jesu Christi impetramus salutem, 
et quantum nobis inchoatur in re, et quantum per- 

ficienda exspectatur in spe. Omnis enim qui invoca- jueiii. 32; 
verit nomen Domini, salvus erit. Quam multa midti- Ps xxx ' 
tudo, ait Psalmista, didcedinis tuae, Domine, quam (xxil) 20, 
abscondisti timentiljus te, r perfecisti autem sperantibus 
in tel Ex lege timemus Deum, ex fide speramus in 
Deum: sed timentibus poenam absconditur gratia. 
Sub quo timore anima laborans, quando concupiscen- 
tiam malam non vicerit, nec timor ille quasi custos 
severus abscesserit ; per fidem confugiat ad miseri- 
cordiam Dei, ut det quod jubet,atque inspirata gratiae 
suavitate per Spiritum Sanctum faciat plus delectare 
quod praecipit, quam delectat quod impedit. Ita 
multa multitudo dulcedinis ejus. hoc est, lex fidei, 
charitas ejus conscripta in cordibus atque diffusa, 
perficitur sperantibus in eum, ut anima sanata non 
timore poenae, sed aniore justitiae operetur bonum. 

1 quod ci merituni spiritu* facit V. 


78 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxx 


Whether Free Will is made void through Grace. 

52. Liberum ergo arbitrium evacuamus per gratiam ? 

Rom. iii. 3i. Absit : sed magis liberum arbitrium statuimus. Sicut 

enim lex per fidem, sic liberum arbitrium per gratiam 

non evacuatur, sed statuitur. Neque enim lex impletur 

Rom. iii. 20. nisi libero arbitrio : sed per legem cognitio peccati, 

per fidem impetratio gratiae contra peccatum, per 

gratiam sanatio animae a vitio peccati, per animae 

sanitatem libertas arbitrii, per liberum arbitrium 

justitiae dilectio, per justitiae dilectionem legis operatio. 

Ac per hoc, sicut lex non evacuatur, sed statuitur per 

fidem, quia fides impetrat gratiam, qua lex impleatur : 

ita liberum arbitrium non evacuatur per gratiam, sed 

statuitur, quia gratia sanat voluntatem, qua justitia 

libere diligatur. Omnia haec quae velut catenatim 

connexi, habent voces suas in Scripturis sanctis. Lex 

Exod. xx. n. dicit : Non concupisces. Fides dicit: Sana animam 

5. " meam, quoniam peccavi tibi. Gratia dicit : Ecce sanus 

joimv. i4. factus eSyjam noli peccare, ne quid tibi deterius con- 

p s . xxix. tinqat. Sanitas dicit : Domine Deus meus, exclamavi 

(xxx.) 3. 

r.s. liii. ad te, et sanasti me. Liberum arbitrium dicit : Vo- 

pl!cxviii. luntarie sacrificabo tibi. Dilectio justitiae dicit: 

(cxix.)so. Narraverunt mihi injusti delectationes, sed non sicut 

lex tua, Domine. Utquid ergo miseri homines aut de 

libero arbitrio audent superbire antequam liberentur, 

aut de suis viribus, si jam liberati sunt ? Nec attendunt 

in ipso nomine liberi arbitrii utique libertatem sonare. 

2 cor. iii. 17. Ubi autem Spiritus Domini, ibi libertas. Si ergo 

servi sunt peccati, quid se jactant de libero arbitrio 1 

2Pet. ii. i9. A quo enim quis devictus est, huic et servus addictus 

chap. xxxi] DE SPIRITU ET LITTERA 79 

est. Si autem liberati sunt, quid se jactant velut de 

opere proprio, et gloriantur quasi non acceperint ? i Cor. iv. 7. 

An ita sunt liberi, ut nec illum velint habere Dominum, 

qui eis dicit, Sine me nihil potestis facere ; et, Si vosJohnxv.o. 

1 7 . 7 . . . Johnviii.36. 

Filius liberaverit, tunc vere liberi entiss 


Wliether Faith is in our own poiver. 

53. Quaeeet aliquis, utrum fides ipsa, in qua 
salutis vel ad salutem connexionis hujus, quam com- 
memoravi, esse videtur exordium, in nostra constituta 
sit potestate ; quod facilius videbimus, si prius quid 
sit potestas aliquanto diligentius perspexerimus. Cuni 
enim duo quaedam sint, velle et posse, unde nec qui 
vult continuo potest, nec qui potest continuo vult ; 
quia sicut volumus aliquando quod non possumus, sic 
etiam possumus aliquando quod nolumus : satis evolutis 
ipsis 1 etiam vocabulis resonat, quod ab eo quod est 
velle, voluntas ; ab eo autem quod est posse, potestas, 
nomen accepit. Quapropter, sicut qui vult habet 
voluntatem, ita potestatem qui potest. Sed ut potestate 
aliquid iiat, voluntas aderit. Neque enim dici solet 
quispiam potestate fecisse, si quid fecit invitus. Quan- 
quam, si subtilius advertamus, etiam quod quisque 
invitus facere cogitur, si facit, voluntate facit: sed 
quia mallet aliud, ideo invitus, hoc est, nolens facere 
dicitur. Malo quippe aliquo facere compellitur, quod 
volens evitare vel a se removere, facit quod cogitur. 
Nam si tanta voluntas sit, ut malit hoc non facere 
quam illud non pati ; cogenti procul dubio resistit, 

1 satis elucet et ipsis V. 

80 DE SPIRITU ET LITTERA [chap.xxxi 

nec facit. Ac per hoc, si facit, non quidem plena et 
libera voluntate, sed tamen non facit nisi voluntate ; 
quam voluntatem quia effectus consequitur, non pos- 
sumus dicere potestatem defuisse facienti. Si enim 
cogenti cedens vellet facere, nec posset ; ei voluntatem 
adfuisse licet extortam, sed potestatem defuisse dicere- 
mus. Cum vero ideo non faciebat, quia nolebat, erat 
utique potestas, sed voluntas deerat, quamdiu cogenti 
reluctando non fecit. Hinc est quod etiam illi qui 
cogunt, vel qui suadent, solent dicere : ' Quod habes in 
potestate, quare non facis, ut hoc malo careas ? ' Et 
qui omnino facere non possunt, quod ideo coguntur ut 
faciant, quia posse creduntur, solent excusando respon- 
dere et dicere : ' Facerem, si esset in potestate/ Quid 
igitur ultra quaerimus, quandoquidem hanc dicimus 
potestatem, ubi voluntati adjacet facultas faciendi ? 
Unde hoc quisque in potestate habere dicitur, quod si 
vult, facit ; si non vult, non facit. 

54. Attende jam illud quod excutiendum posuimus, 
utrum fides in potestate sit. De hac enim fide nunc 
loquimur, quam adhibemus cum aliquid credimus, non 
quam damus cum aliquid pollicenmr; nam et ipsa 
dicitur fides. Sed aliter dicimus. ' Non mihi habuit 
tidem : ' aliter, ' Non mihi servavit fidem.' Nam illud est, 
' Non credidit quod dixi : ' illud, ' Non fecit quod 
dixit.' Secundum hanc fidern qua credimus, fideles 
sumus Deo : secundum illam vero qua fit quod promitti- 

i oor. x. i3. tur, etiam Deus ipse fidelis est nobis. Hoc eniin dicit 
Apostolus: Fidelis Deus, quinonvospermittattentari 
super icl quod potestis. De illa itaque fide quaeriinus, 
utruin in potestate sit, qua credimus Deo, vel crediinus 

Rom.iv.3, 5. in Deum. Hinc enim scriptumest, Credidit Abraham 
Deo, et deputatum est illi ad justitiam; et, Credenti 

chap.xxxi] DE SPIRITU ET LITTERA 81 

in eum qui justificat impium, depuiatur fides ejusad 

justitiam. Vide nunc utrum quisque credat, si nolue- 

rit; aut non credat, si voluerit. Quod si absurdum 

est (quid est enim credere, nisi consentire verum esse 

quod dicitur? consensio autem utique volentis est) ; 

profecto fides in potestate est. Sed, sicut Apostolus 

dicit, Non esC potestas nitd a Deo. Quid igitur causae Rom. xiii. 1. 

est cur non et de ista nobis dicatur, Quid enim habes i cor. h. 7. 

quod 11011 accepisti t Xam et ut credamus, Deus dedit. 

Xusquam autem legimus in Scripturis sanctis, Xon est 

voluntas nisi a Deo. Et recte non scriptum est, quia 

verum non est : alioquin etiam peccatorum, quod absit, 

auctor est Deus, si non est voluntas nisi ab illo : quo- 

niam mala voluntas jam sola peccatum est, etiam si 

desit effectus, id est, si non habeat potestatem. Porro 

cum voluntas mala potestatem accipit implere quod v 

intendit 1 , ex judicio Dei venit, apud quem non est ini- 

quitas. Punit enim etiam isto modo ; nec ideo injuste, Rom. ix. 14. 

quia occulte. Caeterum iniquus puniri se ignorat, nisi 

cum manifesto supplicio senserit nolens, quantum mali 

sit quod perpetravit volens. Hoc est quod de quibus- 

dam Apostolus ait : Trudidit illos Deus in concupi^Bam.i.u $ 

scentias cordis illorum,utfacia nt quae nonconveniv, nt. "' 

Hinc et Dominus Pilato, Xon haberes in me, inquit, John xix. 11. 

potestatem, nisi data esset tibi desuper. Sed cum po- 

testas datur, non necessitas utique imponitur. Unde 

cum David Saulis occidendi potestatem accepisset, 

maluit parcere, quam ferire. Unde intelligimus malos 

accipere potestatem ad damnationem malae voluntatis 

suae, bonos autem ad probationem bonae voluntatis 


1 quo intenditur V. 


82 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxxir 


What Faith is to be prnised. 

55. Cum ergo fides in potestate sit, quoniaui cum 
vult quisque credit, et cuni credit, volens credit ; 
deinde quaerendum est, imo recolendum, quam fidem 
tanta conflictatione commendet Apostolus. Non enim 
quodlibet credere bonum est : nam unde est illud, 

uohniv. i. Fratres, nolite omni spiritui credere; sed probate 
spiritum qv.i ex Deo est? Nec in laudibus charitatis 

icor. xiii. t. quod dictum est, Omnia credit, sic accipiendum est, 
ut charitati cujuspiam derogemus, si non quod audierit 
statim crediderit. Quid, quod eadem charitas admonet, 
non facile de fratre mali aliquid esse credendum, et 
cum tale aliquid dieitur, hoc ad se magis judicat 
pertinere ne credat ? Postremo ipsa charitas qua 
omnia credit, non omni spiritui credit : ac per hoc, 
omnia quidem credit, sed Deo ; quia non dictum est, 
Omnibus credit. Nulli itaque dubium est, eam fidem 
ab Apostolo commendari, qua creditur Deo. 

56. Sed adhuc aliquid discernendum est : quoniam 
et illi qui sub lege sunt, et timore poenae justitiam 
suam facere conantur, et ideo non faciunt Dei 
justitiam, quia charitas eam facit, quam non libet nisi 
quod licet, non timor, qui cogitur in opere habere 
quod licet, cum aliud habeat in voluntate, qua mallet, 
si fieri posset, licere quod non licet : et illi ergo 
credunt Deo ; nam si omnino non crederent, nec 
poenam legis utique formidarent. Sed non hanc fidem 

wii. i5. commendat Apostolus, qui dicit, Xon enim accepistis 
spiritum servitutis iterumin timorem ; sed accepistis 
spiritum adoptionis jiliorum, in quoclamamus, Abba, 
Pater. Timor ergo ille servilis est : et ideo quamvisin 

chap.xxxii] DE SPIRITU ET LITTERA 83 

illo Domino credatur, non tamen justitia diligitur, sed 
damnatio timetur. Filii vero clamant Ahho, Pater, 
quarum duarum vocum una est ex circumcisione, 
altera ex praeputio, Judaei primum et Graeci : Rom. n 9. 
quoniam unus est Deus, qui justificat circumcisionem Roni. m. 30. 
ex fide, et praeputium per fidem. Cum autem clamant, 
aliquid petunt : et quid petunt nisi quod esuriunt et 
sitiunt ? Et hoc quid est, nisi quod de illis dictum est, 
Beati qui esuriunt et sitiunt justitio.rn, quoniam ipsi ibtfc 
saturahuntur ? Huc ergo transeant qui sub lege sunt. 
ut ex servis filii fiant : nec sic tamen. ut servi esse 
desistant ; sed ut tanquam filii domino et patri libera- 
liter serviant, quia et hoc acceperunt : dedit enim 
potestatem ille Unicus, filios Dei fieri credeutihus Johni. 12. 
in nomine ejus: eosque admonuit petere, quaerere, ^«. vii. 
pulsare, ut accipiant, et inveniant, et aperiatur eis ; 
addens increpationem, et dicens, Si vos cum sitis, 
nostis bona data dare filiis vestris, quanto rnagis 
Pater vester qui in coelis est dabit hona petentibus se ! 
Cum ergo virtus peccati lex inflammaverit aculeum ic 
mortis, ut occasione accepta peccatum per mandatum R^». 
operetur omnem concupiscentiam, a quo petenda est 
continentia, nisi ab illo qui novit bona data dare filiis 
suis ? An forte nescit insipiens, quod nemo esse possit ^^- v »i- 
continens, nisi Deus det ? Hoc ergo ut sciat, ipsa indiget 
sapientia. Cur itaque non audit Patris sui spiritum 
dicentem per apostolum Christi, vel ipsum Christum 
qui dicit in Evangelio suo, Petite, et aecipietis? loquen- Matt vn. 7. 
tem etiam in apostolo suo, et dicentem, Si q u is vestrum James i. 5, s. 
indiget sapientia, postulet a Deo, qui dcd omndms 
afiiuenter et non impropero.t, et dahitur illi ; /x>stulet 
autem in fide, nihil haesitansl Haec est fides, exRom. i. 17. 
qua justus vivit : haec est fides, qua creditor 10 eum Rom. rr. % 

1709 F 2 

84 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxxii 

Rom. iu. 27. qui justificat impium : haec est fides, per quam exclu- 
ditur gloriatio ; sive ut abscedat qua in nobis inflamur, 
sive ut emineat qua in Domino gloriamur : haec est 
fides, qua impetratur largitas Spiritus, de quo dicitur, 

Gai.v. 5. ffos enim Spiritu ex fide spem justitiae exspectamus. 
Ubi quidem quaeri adhuc potest, utrum ' spem justi- 
tiae ' dixerit, qua sperat * justitia, an qua speratur ipsa 
justitia : quoniam justus ex fide vivens, sperat utique 
vitam aeternam : itemque fides esuriens sitiensque 

2Cor.iv. ig. justitiam renovatione de die in diem interioris hominis 
proficit in ea, et sperat in ea satiari in vita aeterna, 

Ps.di. ubi fiet id quod in Psalmo de Deo dicitur, Qui satiat 

Eph. n! ^ n boni8 desideriwm tuum. Haec est fides, qua salvi 

8 " 10, fiunt, quibus dicitur: Gratia salvi facti eslis per 

fidem ; et hoc non ex vobis, sed Dei donum est: non ex 

operibus, neforte quis extollatur. Ip>sius enim sumus 

figmentum, creati in Christo Jesu in operibus bonis, 

quae praeparavit Deus ut in illis ambulemus. Po- 

stremo haec est fides, quae per dilectionem operatur, 

Gai. v. c. non per timorem ; non formidando poenam, sed amando 
justitiam. Unde ergo ista dilectio, id est, charitas per 
quam fides operatur, nisi unde illam fides ipsa impe- 
travit ? Neque enim esset in nobis, quantacumque 

Rom. v. 5. sit in nobis, nisi diffunderetur in cordibus nostris per 
Spiritum Sanctum, qui datus est nobis. Charitas 
quippe Dei dicta est diffundi in cordibus nostris, non 
qua nos ipse diligit, sed qua nos facit dilectores suos : 

Rom. in. 2i. sicut justitia Dei, qua justi ejus munere efiicimur; et 

p 8 . iii. 9. Domini salus, qua nos salvos facit; et fides Jesu 

Gal. ii. 16. .. ^iir». 

Christi, qua nos fideles facit. Haec est justitia Dei, 
quam non solum docet per legis praeceptum, verum 
etiam dat per Spiritus donum. 

1 quam sperat V. 

chap.xxxiii] DE SPIRITU ET LITTERA 85 


Wfience comes the mll to believe. Free will a 'midway power.* 

57. Sed consequens est paululum quaerere, utrum 
voluntas illa qua credimus, etiam ipsa Dei donum sit, an 
ex illo naturaliter insito libero adhibeatur arbitrio. Si 
enim dixerimus eam non esse donum Dei, metuendum 
est ne existimemus invenisse nos aliquid, quod Apostolo 
increpanti et dicenti, Quicl enim habes quod non icor. iv. 7. 
accepistil Si autem et accepisti, quid gloriaris quasi 

non acceperis ? respondere possimus, ' Ecce habemus 
voluntatem credendi, quam non accepimus: ecce ubi 
gloriamur, quod non acceperimus. , Si autem dixeri- 
mus, etiam hujusmodi voluntatem non esse nisi donum 
Pei, rursus metuendum est, ne infideles atque impii 
non immerito se veluti juste excusare videantur, ideo 
non credidisse, quod dare illis Deus istam noluit 
voluntatem. Nam illud quod dictum est, Deus est rini. n, 13. 
enim qui operatur in nobis et velle et operari, pro 
bona voluntate: jam gratiae est, quam fides impetrat, 
ut possint esse hominis opera bona, quae operatur 
fides per dilectionem, quae diffunditur in corde per 
Spiritum Sanctum qui datus est nobis. Si credimus 
ut impetremus hanc gratiam, et utique voluntate 
credimus, de hac quaeritur unde sit nobis. Si natura, 
quare non omnibus, cum sit idem Deus omnium 
creator ? Si dono Dei, etiam hoc quare non omnibus, 
cum omnes homines velit salvos fieri, et in agnitionem 1 Tim. u. 4. 
veritatis venire ? 

58. Prius igitur illud dicamus, et videamus utrum 
huic satisfaciat quaestioni, quod liberum arbitrium, 
naturaliter attributum a Creatore animae rationali, 


86 DE SPIRITU ET LITTERA [chap.xxxtii 

illa media vis est, quae vel intendi ad fidem, vel in- 
clinari ad infidelitatem potest : et ideo nec istam 
voluntatem qua credit Deo, dici potest homo habere 
quam non acceperit; quandoquidem vocante Deo surgit 
de libero arbitrio, quod naturaliter cum crearetur 

1 Tim. ii. 4. accepit. Vult autem Deus omnes homines salvos fieri, 
et in agnitionem veritatis venire ; non sic tamen, ut 
eis adimat liberum arbitrium, quo vel bene vel male 
utentes justissime judicentur. Quod cum fit, infideles 
quidem contra voluntatem Dei faciunt, cum ejus 
Evangelio non credunt : nec ideo tamen eam vincunt, 
verum se ipsos fraudant magno et summo bono, ma- 
lisque poenalibus implicant, experturi in suppliciis 
potestatem ejus, cujus in donis misericordiam con- 
tempserunt. Ita voluntas Dei semper invicta est : 
vinceretur autem, si non inveniret quid de contemp- 
toribus faceret, aut ullo modo possent evadere quod 
de talibus ille constituit. Qui enim dicit, verbi gratia, 
1 Volo ut hi omnes servi mei operentur in vinea, et 
post laborem requiescentes epulentur, ita ut quisquis 
eorum hoc noluerit, in pistrino semper molat : ' videtur 
quidem quicumque contempserit, contra voluntatem 
domini sui facere ; sed tunc eam vincet, si et pistri- 
num contemnens effugerit : quod nullo modo fieri 

p s .ixi.(ixii.) potest sub Dei potestate. Unde scriptum est, Semel 

12 13 ... 

locutus est Deus, hoc est, incommutabiliter : quan- 
quam et de unico Verbo possit intelligi. Deinde sub- 
jungens quid incommutabiliter sit locutus : Duo hacc, 
inquit, auclivi, quoniam potestas Dei est, et tibi, Do- 
mine, misericordia, quia tu reddes unicuique secun- 
dum opera sua. Ille igitur reus erit ad damnationem 
sub potestate ejus, qui contempserit ad credendum 
misericordiam ejus. Quisque autem crediderit, eique 

chap.xxxiii] DE SPIRITU ET LITTERA 87 

se a peccatis omnibus absolvendum, et ab omnibus 
vitiis sanandum, et calore ac lumine ejus accendendum 
illuminandumque commiserit; habebit ex ejus gratia 
opera bona, ex quibus etiam secundum corpus a mortis 
corruptione redimatur, coronetur, bonisque satietur, 
non temporalibus, sed aeternis, supra quam petimus Eph. ni. 20. 
et intelligimus. 

59. Hunc ordinem tenuit Psalmus, ubi dicitur : ft. di. (ciii) 

77 .. . --5. 
Benedic, anima mea, Dominum, et noli oblivisci 

omnes retributiones ejus ; gui propitius fit omnihus 

iniquitatibus tuis } qui sanat omnes languores tuos, 

qui redimit de corruptione vitam tuam, qui coronat 

te in miseratione et misericordia, qui satiat in bonis 

detiderium tuum. Et ne forte haec tanta bona hujus 

vetustatis, hoc est, mortalitatis deformitas desperaret : 

Renovabitur, inquit, sicut aquilae juventus tv.a. Tan- 

quam diceret : Haec quae audisti, ad novum hominem 

et ad Novum pertinent Testamentum. Recole mecum 

eadem ipsa paululum, obsecro te, et inspice delecta- 

biliter laudem misericordiae, hoc est, gratiae Dei. 

Benedic, inquit, anima mea, Dominum, et noli obli- 

visci omnes retributiones ejus : non ait, Tributiones 1 , 

sed, retributiones ejus ; quia retribuit bona pro malis. 

Qui propitius fit omnibus iniquitatibus tuis: hoc 

agitur in Baptismatis sacramento. Qui sanat omnes 

languores tuos: hoc agitur in hac vita fidelis hominis, 

dum caro concupiscit adversus spiritum, et spiritus ( ai. v. 17. 

adversus carnem, ut non quae volumus faciamus ; Rom. v». 

'23 1S. 

dum alia lex in membris repugnat legi mentis ; dum " 
velle adjacet, perficere autem bonum non : qui lan- 
guores vetustatis, si perseverante intentione proficimus, 
de die in diem crescente novitate sanantur, ex fide 

1 non • adtributiones ' V. 

88 DE SPIRITU ET LITTERA [chap.xxxiii 

Gai. v. 6. quae per dilectionem operatur. Qtii redimit de cor- 

ruptione vitam tuam: hoc fit in ultima resurrectione 

Matt. xvi.27. mortuorum. Qui coronat te in miseratione et miseri- 

Cp. Prov. # ..... 

xx. s, 9. corclia : hoc fit in judicio, ubi cum Rex justus sederit 

in throno redditurus unicuique secundum opera ejus, 

quis gloriabitur castum se habere cor ? aut quis gloria- 

bitur niundum se esse a peccato? Ideo illic necessarium 

fuit commemorare miserationem et misericordiam 

Domini, ubi jam exigi debita et reddi merita sic 

possent videri, ut nullus esset misericordiae locus. 

Coronat ergo in miseratione et misericordia, sed etiam 

sic secundum opera. Segregabitur enim ad dexteram, 

Matt.xxv. C ui dicatur, Esurivi, et dedisti mihi manducare : quo- 

jamesii. 13. niam judicium sine misericordia, sed illi qui non 

Matt. v. 7. j ec n wiisericordiam : Beati autem misericordes, quo- 

Matt. xxv. \iiam ipsorum miserebitur Deus. Jam vero cum 

sinistri ierint in ambustionem aeternam, justi autem 

johnxvii. 3. in vitam aeternam : quia haec est, inquit, vita aeterna, 

ut cognoscant te unum verum Deum, et quem misisti 

Ps. cii. 5. Jesum Christum ; illa cognitione, illa visione, illa 

contemplatione satiabitur in bonis animae desiderium. 

Hoc enim solum ei sat est; ultra non habet quod 

appetat, quod inhiet, quod requirat. Nam desiderio 

hujus satietatis ardebat, qui Domino Christo ait : 

joimxiv. s, Ostende nobis Patrem, et sufficit nobis. Cui responsum 

est: Qui me vidit, vidit et Datrem. Quia ipsa est vita 

aeterna, ut cognoscant unum verttm Deum te, et quem 

misisti Jesum Chrishtm. Sed si ille qui vidit Filium, 

vidit et Patrem ; profecto qui videt Patrem et Filium, 

videt et Spiritum Sanctum Patris et Filii. Ita nec 

arbitrium liberum tollimus, et benedicit anima nostra 

Dominum, non obliviscens omnes retributiones ejus : 

Eom. x. 3. nec ignorans Dei justitiam, suam vult constituere ; 

chap.xxxiv] DE SPIRITU ET LITTERA 89 

sed credit in eum qui justificat impium, et vivit ex 
fide, donec ad speciem perducatur; fide scilicet quae 
per dilectionem operatur. Quae dilectio difiunditur 
in cordibus nostris, nec per sufficientiam propriae 
voluntatis, nec per litteram legis, sed per Spiritum 
Sanctum qui datus est nobis. 


The willto believe,fro»i God. 

€0. Haec disputatio, si quaestioni illi solvendae 
sufficit, sufficiat. Si autem respondetur, cavendum 
esse ne quisquam Deo tribuendum putet peccatum, 
quod admittitur per liberum arbitrium, si in eo quod 
dicitur, Quid habes quod non accepistif propterea 
etiam voluntas qua credimus dono Dei tribuitur, quia 
de libero exsistit arbitrio, quod cum crearemur accepi- 
mus: attendat, et videat, non ideo tantum istam 
voluntatem divino muneri tribuendam, quia ex libero 
arbitrio est, quod nobis naturaliter concreatum est ; 
verum etiam quod visorum suasionibus agit Deus, ut 
velimus, et ut credamus, sive extrinsecus per evan- 
gelicas exhortationes, ubi et mandata legis aliquid 
agunt, si ad hoc admonent hominem infirmitatis suae, 
ut ad gratiam justificantem credendo confugiat ; sive 
intrinsecus, ubi nemo habet in potestate quid ei veniat 
in mentem, sed consentire vel dissentire propriae 
voluntatis est. His ergo modis quando Deus agit cum 
anima rationali, ut ei credat; neque enim credere 
potest quodlibet libero arbitrio, si nulla sit suasio vel 
vocatio cui credat ; profecto et ipsum velle credere Deus 
operatur in homine, et in omnibus misericordia ejus 

90 DE SPIRITU ET LTTTERA [chap.xxxv 

praevenit nos : consentire autem vocationi Dei, vel ab 
ea dissentire, sicut dixi, propriae voluntatis est. Quae 
res non solum non infirmat quod dictum est, Quid 
enim habes quocl non accepistit verum etiam con- 
firmat. Accipere quippe et habere anima non potest 
dona, de quibus hoc audit, nisi consentiendo : ac per 
hoc quid habeat, et quid accipiat, Dei est : accipere 
autem et habere utique accipientis et habentis est. 
Jam si ad illam profunditatem scrutandam quisquam 
nos coarctet, cur illi ita suadeatur ut persuadeatur, 
illi autem non ita; duo sola occurrunt interim quae 
Kom. xi. 33. respondere mihi placeat: altitudo divitiarum ! et, 
Bom.iz.i4. Numquid iniquitas apud Deum? Cui responsio ista 
displicet, quaerat doctiores, sed caveat ne inveniat 


Conclusion of the worh. 

61. Concludamus igitur librum aliquando, cujus 
tanta prolixitate utrum aliquid egerimus, nescio ; non 
apud te, cujus fidem scio, sed apud animos eorum 
propter quos me scribere voluisti ; qui non contra 
nostram, sed (ut mitius loquar, et non dicam illius qui 
in suis Apostolis est locutus) certe contra tanti apostoli 
Pauli, non unam sententiam, sed tam vehementem, 
tam intentam vigilemque conflictationem malunt suam 

Eom.xij. defensitare sententiam, quam eum audire obsecrantem 
per miserationem Dei, et dicentem, per gratiam Dei 
quae data est illi, nonplus sapere praeter quam oportet 
sapere, sed sapere ad temperantiam, unicuique sicut 
Deus partitus est mensuram fidei. 

62. Tu autem quid mihi proposueris, et quid tam 


chap.xxxv] DE SPIRITU ET LITTERA 91 

longo disputationis hujus opere effecerimus, adverte. 
Movit te certe quemadmodum dictum fuerit, fieri 
posse ut sit homo sine peccato, si voluntas ejus non 
desit, ope adjuvante divina : quamvis nemo tam per- 
fectae justitiae in hac vita fuerit, vel sit, vel futurus 
sit. Sic enim hoc ipsum in illis prius ad te conscriptis 
libris proposui : ' Si a me quaeratur/ inquam, ' utrum De Pecc. 
homo sine peccato possit esse in hac vita ; confitebor * 
posse per Dei gratiam et liberum ejus arbitrium : 
ipsum quoque liberum arbitrium ad Dei gratiam, hoc 
est, ad Dei dona pertinere non ambigens, nec tantum 
ut sit, verum etiam ut bonum sit, id est, ad facienda 
mandata Domini convertatur ; atque ita Dei gratia, 
non solum ostendat quid faciendum sit, sed adjuvet 
etiam, ut fieri possit quod ostenderit.' Tibi autem 
absurdum visum est, sine exemplo esse rem quae fieri 
potest. Hinc exorta est hujus libri quaestio ; ac per 
hoc ad nos pertinebat ostendere, fieri posse aliquid 
quamvis desit exemplum. Hinc ex Evangelio et ex 
Lege quaedam posuimus in sermonis hujus exordio, Matt.xix.24. 
sicut de cameli transitu per foramen acus, et de duo- cp. Matt, 
decim millibus legionum Angelorum, qui potuerunt, xx%1 
si vellet, pugnare pro Christo, et de illis gentibus quas 
Deus dicit potuisse se a facie populi sui semel exter- *>eut. xxxi. 

. 3 ; Judg. ii. 3. 

minare : quae omnia facta non sunt. His addi pos- 

sunt etiam illa quae leguntur in libro Sapientiae, 

quam multa posset nova tormenta Deus exercere in ^'isd. ; 
. . . . xvi - 24 « 

impios ad nutum sibi serviente creatura, quae tamen Maik xi - 23 - 

non exercuit. Potest et de monte illo quem fides in 

mare transferret: quod tamen nusquam factum, vel 

legimus, vel audivimus. Quisquis enim horum aliquid 

Deo dixerit esse impossibile, vides quam desipiat, 

quamque adversus fidem Scripturae ejus loquatur. 

92 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxxv 

Multa alia hujusmodi possunt occurrere vel legenti 
vel cogitanti, quae possibilia Deo negare non possumus, 
quamvis eorum desit exemplum. 

63. Sed quia dici potest, illa opera esse divina, juste 
autem vivere ad nostra opera pertinere ; suscepi 
ostendere etiam hoc opus esse divinum, et hoc egi 
libro isto loquacius fortasse quam sat est : sed contra 
inimicos gratiae Dei etiam parum mihi dixisse videor ; 
nihilque me tam multum dicere delectat, quam ubi 

2C01.X. 17. mihi et Scriptura ejus plurimum suffragatur; et id 
agitur, ut qui gloriatur in Domino glorietur, et in 
omnibus ' gratias agamus Domino Deo nostro, sursum 

jamee i. i7. cor habentes,' unde a Patre luminum omne datum 
optimum et omne donum perfectum est. Nam si 
propterea non est opus Dei, quia per nos agitur, vel 
quia illo donante nos agimus, nec illud est opus Dei, 
ut mons transf eratur in mare ; quia per fidem hominum 
fieri posse Dominus dixit, et hoc ipsorum operi attri- 

Markxi. buit, dicens, Si habueritis in vobis jidem tanquano 

Lukeivii. 0. granum sinapis, dicetis monti huic, Tollere et mittere 
in mare ; et fiet, et nihil impossibile erit vobis. Certe 
vobis dixit ; non, Mihi aut Patri : et tamen hoc nullo 
modo facit homo, nisi illo donante et operante. Ecce 
quemadmodum sine exemplo est in hominibus perfecta 
justitia, et tamen impossibilis non est. Fieret enim, 
si tanta voluntas adhiberetur, quanta sufficit tantae 
rei. Esset autem tanta, si et nihil eorum quae per- 
tinent ad justitiam nos lateret, et ea sic delectarent 
animum, ut quidquid aliud voluptatis dolorisve im- 
pedit, delectatio illa superaret : quod ut non sit, non 
ad impossibilitatem, sed ad judicium Dei pertinet. 
Quis enim nesciat, non esse in horninis potestate quid 
sciat, nec esse consequens ut quod appetendum cog- 

chap.xxxvi] DE SPIRITU ET LITTERA 93 

nitum fuerit appetatur, nisi tantum delectet, quantum 
diligendum est ? Hoc autem sanitatis est animae. 


When the commandment of Love wilt be perfectly fuljilled. Sins 
of ignorance. What sort of Righteousness belonging to this 
life can be asserted as existing without sin. AJthough perfect 
Righteonsness is not found here, it is yet not impossible. 

64. Sed fortasse quispiam putaverit, nihil nobis Rom. \%. 28, 
deesse ad cognitionem justitiae, quod Dominus verbum 
consummans et brevians super terram, dixit in duobus Jj»**j ™l 
praeceptis totam Legem Prophetasque pendere ; nec 
ea tacuit, sed verbis apertissimis prompsit, Diliyes, 
inquit, Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex 
tota anima tua, et ex tota mente tua ; et diliyes proxi- 
mum tuum tanquam te ipsum. Quid verius, his im- 
pletis impleri omnino justitiam ? Verumtamen qui 
hoc attendit, etiam illud attendat, quam in multis Jaax» ui. 2. 
offendamus omnes, dum putamus Deo, quem diligimus, 
placere, vel non displicere quod facimus ; et postea per 
Scripturam ejus, sive certa et perspicua ratione com- 
moniti, cum didicerimus quod ei non placeat, poeni- 
tendo precamur ut ignoscat. Plena humana vita est 
documentis talibus. Unde autem minus novimus quid 
ei placeat, nisi quia et ipse minus notus est nobis? 
Videmus enim nunc per speculum in aeniymate, tunc 1car.xm.12. 
autem facie adfaciem. Quis vero existimare audeat, 
cum eo ventum fuerit, quod ait, Ut coynoscam sicut et 1 cor. xm. 12. 
coynitus sum, tantam Dei dilectionem fore contem- 
platoribus ejus, quanta fidelibus nunc est : aut ullo 
modo hanc illi tanquam de proximo comparandam 1 
Porro si quanto major notitia, tanto erit major dilectio ; 

94 DE SPIRITU ET LITTERA [chap. xxxvi 

profecto nunc quantum deest dilectioni, tantum perfi- 
ciendae justitiae deesse credendum est. Sciri enim 
aliquid vel credi, et tamen non diligi potest: diligi 
autem quod neque scitur neque creditur, non potest. 
At si credendo ad tantam dilectionem sancti pervenire 

johnxv. i3. potuerunt, qua certe majorem in hac vita esse non 
posse Dominus ipse testatus est, ut animam suam pro 

2Cor.v. 7. fide vel pro fratribus ponerent : cum ab hac peregri- 
natione in qua per fidem nunc ambulatur, perventum 

Rom. viii. 25. erit ad speciem, quam nondum visam speramus, et per 
patientiam exspectamus, procul dubio et ipsa dilectio 

Eph. iii. 20. non solum supra quam hic habemus, sed longe supra 
quam petimus et intelligimus erit ; nec ideo tamen 
plus esse poterit, quam ex toto corde, ex tota anima, 
ex tota mente. Neque enim restat in nobis aliquid 
quod addi possit ad totum ; quia si restabit aliquid, 
illud non erit totum. Proinde hoc primum praecep- 
tum justitiae, quo jubemur diligere Deum ex toto 
corde, et ex tota anima, et ex tota mente, cui est de 
proximo diligendo alterum consequens, in illa vita 
implebimus, cum videbimus facie ad faciem. Sed ideo 
nobis hoc etiam nunc praeceptum est, ut admonere- 

phii. iii. 13. mur, quid fide exposcere, quo spem praemittere, et 
obliviscendo quae retro sunt, in quae anteriora nos 
extendere debeamus. Ac per hoc, quantum mihi 
videtur, in ea quae perficienda est justitia multum in 
hac vita ille profecit, qui quam longe sit a perfectione 
justitiae, proficiendo cognovit. 

65. Sed si dici potest quaedam justitia minor huic 
vitae competens, qua justus ex fide vivit, quamvis 

Rom. i. it. peregrinus a Domino, et ideo per fidem ambulans, 
nondum per speciem : non absurde dicitur etiam ad 
istam pertinere ne peccet. Neque enim, si esse non- 

chap.xxxvi] DE SPIRITU ET LITTERA 95 

dum potest tanta dilectio Dei, quanta illi cognitioni 

plenae perfectaeque debetur, jam culpae deputandum 

est. Aliud est enim totam nondum assequi charitatem, 

aliud nullam sequi cupiditatem. Quamobrem debet 

homo, quamvis longe minus amet Deum, quam eum 

potest amare conspectum, nihil tamen appetere illici- 

tum : sicut etiam in his quae adjacent sensibus cor- 

poris, potest oculus nullis tenebris delectari, quamvis 

non possit in fulgentissima luce defigi. Verum ecce 

jam talem constituamus animam humanam in hoc 

corruptibili corpore, quae etsi nondum illa superemi- 

nentissima perfectione charitatis Dei omnes motus 

terrenae libidinis absorbuerit atque consumpserit, 

attamen in ista minore justitia ad illicitum aliquid 

operandumeidem libidini nulla inclinatione consentiat ; 

ut ad illam vitam jam immortalem pertineat, Diliges Deut. vi 5. 

Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex tota 

(fitima tua, et ex tota virtute tua; ad hanc autem, 

Non regnet peccatum in vestro mortali corpore 

obediendum desideriis ejus: ad illam, Non concu- 

pisces ; ad istam, Post concupiscentias tuas noneas: ad Eccius.xviii. 

illam, nihil amplius quaerere, quam in ea perfectione 

persistere ; ad istam, hoc quod agit in opere habere, 

et illius perfectionem pro mercede sperare : ut per 

illam justus sine fine vivat in specie, quam in ista 

desideravit; per hanc autem justus vivat ex fide, in 

qua illam certo fine desiderat. (His constitutis pec- [q u . insert 

. .., .. n -, . ,. -.. -. !•• this bef ore 

catum erit hommis ex nde viventis, ahquando ahcui « verum 
delectationi illicitae consentire : non tantum in illis Bened.] 
liorrendis facinoribus et flagitiis perpetrandis, verum 
etiam in levioribus; ut vel aurem alicui voci quae 
audienda non esset, vel linguam alicui quae dicenda 
non esset, accommodet ; vel in ipso corde aliquid ita 



Ps. cxlii. 
(oxliii.) 2. 

1 John i. 8 

3 Kings 
(1 Kings) 
viii. 4C>. 
vii. 21. 

cogitet, ut mallet licitum quod male delectat, et per 
praeceptum scitur illicitum : etiam ista quippe con- 
sensio est ad peccatum, quae utique fieret, nisi poena 
terreret.) Tales justi ex fide viventes, non opus habent dicere, Dimitte nobis clebita nostra, sicut et nos dimit- 
timus debitoribiis nostris ? falsumque esse convincunt, 
quod scriptum est, Non justificabitur in conspectu tuo 
omnis vivens ? et illud, Si dixerimus quia peccatum 
non habemus, nosmetipsos decipimus, et veritas in 
nobis non est ? et illud, Quia non est homo qui non 
peccabit ? et illud, Non est justus in terra qui faciet 
bonum et non peecabit! (utrumque enim hoc testi- 
monium non de praeterito dicit, id est, Peccavit; sed 
de futuro, id est, peccabit) et si qua alia in hanc sen- 
tentiam sancta Scriptura commemorat ? Sed quoniam 
haec falsa esse non possunt, illud esse consequens 
video, ut qualemlibet vel quantamlibet in hac vita 
potuerimus definire justitiam, nulJus in ea sit hominum 
qui nullum habeat omnino peccatum ; omnique homini 
sit necessarium dare ut detur illi, dimittere ut dimit- 
tatur illi ; et si quid habet justitiae, non de suo sibi 
esse praesumere, sed de gratia justificantis Dei, et 
adhuc tamen ab illo esurire et sitire justitiam, qui 

joim vi. 5i. est panis vivus, et apud quem est fons vitae : qui sic 
operatur justificationem in sanctis suis in hujus vitae 
tentatione laborantibus, ut tamen sit et quod peten- 
tibus largiter adjiciat, et quod confitentibus clementer 

66. Sed inveniant isti, si possunt, aliquem sub onere 
corruptionis hujus viventem, cui jam non habeat Deus 
quod ignoscat : nisi tamen eum fateantur non doctrina 
legis datae, sed etiam infuso spiritu gratiae, ut talis 
esset, adjutum; non cujuscemodi peccati crimen, sed 

Lnke vi. 
37, 38. 

chap.xxxm] DE SPIRITU ET LITTERA 97 

ipsius impietatis incurrent. Sane quanquam talem, si 
testimonia illa divina competenter accipiant, prorsus 
invenire non possunt : nullo modo tamen dicendum, 
Deo deesse possibilitatem, qua voluntas sic adjuvetur 
humana, ut non solum justitia ista quae ex fide est, Rom. x. & 
omni ex parte modo perficiatur in homine, verum 
etiam illa secundum quam postea in aeternum in ipsa 
ejus contemplatione vivendum est. Quandoquidem si 
nunc velit in quoquam etiam hoc corruptibile induere 1 cor. .w. 53. 
incorruptionem, atque hic inter homines morituros 
eum jubere vivere minime moriturum, ut tota penitus 
vetustate consumpta nulla lex in membris ejus re- Rom.vii. 23. 
pugnet legi mentis, Deumque ubique praesentem ita 
cognoscat, sicut sancti postea cognituri sunt, quis 
demens audeat affinnare, non posse ? Sed quare non 
faciat, quaerunt homines ; nec qui quaerunt, se atten- 
dunt esse homines. Scio quod sicut impossibilitas, 
ita et iniquitas non est apud Deum. Et scio quod Rom. «. 14. 
superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. Et Jamesiv. c». 
scio quod illi, cui ne extolleretur datus erat stimulus 2Cor. xn. 
carnis, angelus Satanae, qui eum colaphizaret, semel 
et iterum et tertio deprecanti dictum est, Sufficit tibi 
gratia mea; nam virtus in injirmitate perficitur. 
Aliquid ergo est in abclito et profundo judiciorum V 
Dei, ut etiam justorum omne os obstruatur in laude 
sua, et non aperiatur nisi in laudem Dei. Hoc autem 
aliquid quis possit scrutari, quis investigare, quis 
nosse? tam sunt iascrutabilia judicia ejus, et iavesti- Bom.xi 
gabiles viae ejus ! Quis eaim cogaovit seasuai Dom iai ? 
aut quis cousiliarius illi fuit? Aut quis prior dedit 
illi, et retribuetur ei? Quoniam ex ipso, et per ipsuai, 
et in ipso sunt omnia; ipsi gloria in saecula saecu- 
lorum. Amen. 


• Retractations, ' ii. 37. 

De Spiritu et Littera, acl Marcellinum, liber unus. 

Ad quem scripseram tres libros, quorum titulus est ' De Pecca- 
torum Meritis et Remissione,' ubi diligenter disputatur etiam de 
baptismo parvulorum, rescripsit mihi se fuisse permotum, quod 
dixerim fieri posse ut sit homo sine peccato, si voluntas ejus non 
desit, ope adjuvante divina ; quamvis nemo tam perfectae justitiae in 
hac vita vel fuerit, vel sit, vel futurus sit. Quaesivit enim quomodo 
dixerim posse fieri, cujus rei desit exemplum. Propter hanc ejus 
inquisitionem scripsi librum cujus est titulus, ' De Spiiitu et 
Littera' ; pertractans Apostolicam sententiam ubi ait, 'Littera 
occidit, spiritus autem vivificat.' In quo libro, quantum Deus 
adjuvit, acriter disputavi contra inimicos gratiae Dei, qua justifi- 
catur impius. Cum autem agerem de observationibus Judaeorum, 
a quibusdam escis secundum veterem legem abstinentium, dixi, 
De Sp. et 'Quarumdam escarum caerimoniae,'' quod tamen non est in usu 
Litt. s. 36. Litterarum Sanctarum : ideo tamen mihi congruens visum est, 
quod a 'carendo' appellatas caerimonias, quasi ' carimonias,' me- 
moria tenebam, eo quod observantes careant his rebus a quibus 
se abstinent. Quod si est origo alia hujus nominis, quae abhorret 
a vera religione, secundum hanc ego non sum locutus, sed secun- 
dum istam quam supra memoravi. Hic liber sic incipit : ' Lectis 
opusculis quae ad te nuper elaboravi, fili charissime Marcelline.' 

Oxford : Horace Hart, Printer to the University 


© iQ 









P< <D 




2 54