Skip to main content

Full text of "Frederici Münteri ... Primordia ecclesiae africanae"

See other formats


^,1. 




OF THE 

BAffiOR THEQLO&ICAL SEMARY. 

F R(> M 

THE WASHBURN FUND. 

276 ] 

.^PSNOT M889P ] 

_.,. ^\ \\ A.TF 



CIRC' 



li. A. i t 



FRIDERICI MtNTERI, 



EPISCOPI SELAI\DIAE ET ORDIIVUM REGIORUM EQUESTRIUM, 



PRIMORDIA ECCLESIAE AFRICANAE. 



HAFNLE MDCCCXXIX. 

rilOSTAM' I\ LIBRARIA SCllU BOT Hl AN A. 
EXCUDEBAT FABRICIUS VE TENGNAGEL. 



VENERABILI 



THEOLOOORUM HAFNIENSIUM 



ORDINI 



D. D. 



AUCTOR. 



PRAEFATIO. 



Quum venerabilis Theologorum Hafaiensium ordo anno MDCCCXVII 
quaestionem hanc proposuerit: 

Investigatis Ecclesice Africance originihus, ena^^rentiir incrementa 
ejusdem usque ad Jinem seculi secundi; 

concertatione civium academicorum illustrandam , verum nemo e 
commilitonibus nostris hancce amplexus fuerit occasionem de historia 
priscae ecclesiae tot adhuc tenebris pressa benc merendi^ me, Hcetmultis 
iisque gravissimis negotiis distractum , impulit animus , ut ipse opus 
adgrederer, periculum facturus, si quid in tanta rerum obscuritate, inopia, 
atque, quae inde necessario oriunda erat, difficultate, post Schelstratium 
et Leidekkerum, qui tamen in antiquissimis Christianorum Afrorum rebus 
enarrandis justo breviores fuisse videbantur, tum notitias in scriptoribus 
sparsas coliigendo, tum ex collectis atque ex analogia aliarum prisci iliius 
temporis rerum conjiciendo, in multis certum, in aliis verosimile aliquid 
erui atque in clariore luce poni possit. 

Hocce vero opus tanto magis mearum esse partium ratus sum, 
qunm brevi antea in religione Carthaginiensium Poenorum examinanda 
versatus fuissem , neque cultum Carthaginiensium Romanorum , cum 
prisca illa haud uno tantum nomine conjunctum, neglexissem. Itaque 
limites utriusque religionis, Ethnicorum et Christlanorum , attigi, cer- 
tamen utriusque de victoria, quae huic denique divino beneficio cessit, 
quantum post tot seculorum decursum fieri potuit, observavi, atque 
scriptores Afros , TertuIIianum maxime et Cyprianum , nec non Augu- 
stinum aliosque paucos perpetuos habui duces. Inde autem majus 
adhuc ortum est incitamentum ad tentandam primordiorvm ecclesiae 
AFRiCASTAE a Theologis Hafnieusibus desideratam adumbrationem; quam 
quidem incertis , quod candlde fateor, haud raro lineis, ohscuris saepe 
vestigiis insistens , conjecturisque interdum indulgens , in hisce quae 
sequuntur paginis duxi. Quae si haud plane viris doctis displiceant et 



lucis tantilluinAfricamsistis tenebris adfudisse judicentur, impense laetabor. 
Hoc denique moneo, me terminum quem venerabilis Theologorum 
nostratium Ordo fixerat transiisse, et in Episcopatu Cjpriani quem adiit 
anno CCLII, substitisse. A Cjpriano vero inde Historia EcClesiae Africanae 
uberiores quam antea habet fontes, minoribusque laborat obscuritatibus. 

Auctores antiquiores qiiibus usus sum jam ex parte iudicavi. 
Accesseirunt vero recentiores haiid ita panci, in quibus inprimis ma^na 
cum laudc! recensendi sunt triumviri Stephanus AntonjusMorcbziVs^ 
Societatis • Jesu-Presb-yterj- ^irc?ifS'Tirs' Neanber, Theologus BeroHnensiSj- 
et JouANNEs Kaye, Episcopus Bristolensis, nunc adsedem Lincdlnensem 
tratislatus. Quorum prior jam per qtiadraginta; -et ainplius annos iii 
Italia celebris, (edidit enim aiino MDCCLXXX RomaB librum bonsB frugis 
plenum de stilo Inscriptionum latinarum), Africam Christianam scripsit, 
pOst ejus mortem Brixite MDCCCXVI tribus voluminibus in forma quarta 
in lucem emissam. Horum quidem voluminum primum geographiam 
sacram Africae summo studio digestam exhibet , alterum et tertium 
annales Ecclesiae Africanee sub Episcopis Carthaginiensibus ordine chrono- 
l6gico ex testimoniis scriptorum, ubi.vero haec deerant, ^x conjectura 
recensent. ISieaimln AntignosticuSf Geisf dcs Tertullianus und Ein- 
leitung in dessen Schripen, BeroliniMDCCCXXVj ofnnittm theologoriim 
iii manibus versatur , magnosque mihi usua praestitit. Neque' rainori 
cura fructu legi Episcopi Lincolnensis Historiam Ecclesiasticam seculi 
secundi et tertii ex Tertulliano illustratam, Anglico sermone secunda 
vice Cantabrigiae MDCCCXXVI in forma 8va editam.- Librura vero, 
qui plenus esse dicitur disquisitionum erudltarura , -Petri Antonii 
Sanchez, Canonici Ecclesiae Cathedralis Sancti Jacobi Compostellani, 
Historiam Ecclesice Africance, Matriti MDCCLXXXIV typis excusum, 
videre meosque in usus convertere nunquam contigit. 

Itaque vale, Lector erudite, meisque derepublica sacra et literaria bene 
merendi conatibus favere perge. 

Scripsi HafniiB d. XIV Octobris MDCCCXXVIIL 









.tiV 



CONSPECTUS CAPITU3I. 



Cap. I. il.n]L!tii9 et limites ecclesias Africanae, pag-. 1. 

Cap. II. Brevis conspectus relig^vonis ethnica qualls in Africa coleLattir , pag-. 3. 

Cap. III. Ecclcsia Africana non fuit, apostulica , pag'.' 6. 

Cap. IV. Ecclesiam Romanam habuisse vidctur matrcra seculo I exeunte vcl II 

ineunte , pag-. 9. 
Cap. V. Numcrus Christianorum TertuIIiani sctate, png-. 15. 
Cap. VI. Nomina Ecclesiarum , Episcoporum et Clericornra Agrippini et TertulIIani 

tempore, quac reperiri potuerunt, pag'. 25. 
Cap. VII. Aedes Christianorum sacrie. Coemeteria , pag. 34. 
Cap. VIII. Adumbratio priscas hierarchice ecclesiE Africans. I. Libertas ecclesia; 

AfricauEB, pag-. 37. 
Cap. IX. Continuatio. 2. Primates , pag. 43. 
Cap. X. Continuatio. 3. Episcopi , pag. 49. 
Cap. XI. Continuatio. 4. Presbyteri et reliqui Clerici, pag. 55. 
Cap. XII. Reditus Cleri, pag. (iS. 
Cap. XIII. Mores Christianorum , pag. (58. 
Cap. XIV. Nexus ecclesije Africana; cuni ceterig, ipag. T7. 
Cap. XV. Canon Scripturae Sacrae, pag. 78. 
Cap. XVI. Versiones Sacras Scripturai Latinse, pag. 83. 
Cap. XVII. Doetrina publica, pag. 91. 
(^ap. XVIII. Cullus publicug, pag. 98. 
Cap. XIX. Disciplina, pag. 114. 
Cap. XX. Ilasrcses , pag. 118. 
Cap. XXL TertuIIianus , pag. 128. 
Cap. XXII. Montanistae, pag. 13G. 

Cap. XXIII. Controversia dc baptisrao hjpreticoTtim , et conciliuai Carthaginien»ft 
sub Agrippinu, pag. li>9. 



VIII 

Cap. XXIV. Alia concilia Africana ad Cyprianum usque, pag. 157, 

Cap. XXV. Adversarii Christianorum. Judxi et Ethnici, pag. 164. 

Cap. XXVI. Status Christianorum ante pcrsecutionem Sevcri, pag. 170. 

Cap. XXVII. Marlyres ScLUitani, pag. 188. 

Cap. XXVIII. Persecutio Severi, pag. 193. 

Cap. XXIX. Fassio S. S. Perpetuae et Felicitatis, atque sociorum, pag. 208. 

Cap. XXX. Opera Tcrtulliani et Cypriani apologetica, pag. 213. 

Cap. XXXL Conclusio, pag. 216. 



A P P E N D I X. 

I. Acta Proconsularia Marfyrnm Scillitanorum , png. 219. 

II. Passio Sanctarum Perpetuae et Fellcitatis cura sociis carum , pag. 227. 

III. Kalendarium Carthaginicnse , png. 251. 



CAP. I. 

AMBITUS ET LIMITES ECCLESLE AFRICAN.E. 



1. Jlfcclesiani Africanam, qnae pars erat Ecclesige Occidentalis , Patiiarchae 
Alexandriao , ad cnjus Provinciara Libyai et Cyrenaica pertinebant, nunqxiam 
obseqniiim prrestitisse, inter oranes Ilistorioe Ecclesiasticce peritos constat. Ejus 
Tero liraites a Cyrenaica porrigebantur ab ortu usque ad fretum Gaditanimi 
Oceanumque Atianticum : a septentrione raari mediteraneo adiuebantur , a 
meridie denique Atlantis et reliquoinim montium jugis , quibus ipsura imperium 
Roraanum a Gaetulorum aliorumque populorum , qui Libyam interiorera liabi- 
tabant , finibus desertisque arenosis discriminabatur , contermini erant ^. Qui 
quidera latissimi terrarura tractus , si Europaeis coraponendi sint , Germaniara 
superabunt , utpote qui circiter 16000 milliaria quadrata compreliendunt ; ab 
immenso populo habitati erant , florentissimisque urbibus pleni , inter quas 
erainuit Cartliago, altenwi, ut Solinus dicit, post urhem Romam terrarum 
decus '. Longitudo a Cyrenaica ad Oceanum per 300. et amplius milliaria 
geographica protendebatur, latitudo diversa erat inter 10 iisque ad 15, et 40 
iisque ad 50 railliaria geographica. De incolarum, Romanorum, Poenorum, 
Nomaduraque Africse indigenarura, qui Berbcrorum, quos hodieque alunt Africoe 
pascna, majores procul dnbio fuerunt, multitudine nil cerli constat. Sed maguus 
urbium vicorunique , quibus repleta fuit Africa , numerus suadet credere, 
immensirai et hunc fuisse. 



1 Canon 6, Concilii IVicaeni : 7« f'o/«7« 2 Spaiihcraii Geographia sacra , p. 221. 

l'Orj y.QCTffm, ra Iv "AiyvTnoi v.ul Aifjvi] /.ul 3 Cap. SO. l^unc popult Romani colonia, 

ITiVTanohi, oig^ xov iv\D.tiuySuti'ainla/.07iov iteritm opulenta. Mela. I. 7. 
Tiuvio»' TiivrotV f/iiv T^c llnv^iuv. 



2. Haec vero Africa iii tres dividebatur Provincias. Priraa, Africa PrO' 
consularis dicta, initio complectebatur Syrticam, Tripolitanara * Byzacenara et 
Zeugitanam. A Proconsule quera Senatus misit regebatur per trienniura, interdum, 
V. c. a Gordiano, per quinquenniura, interdura duobus saltem annis. De Niimidia, 
quae olira Massinissse paruerat, incertura, utrum seraper proprium liabuerit Pro- 
consulem vel Praetorera aut Praesidera ; quod quidem initio accidit, quura C. 
Julius Caesar ibi C. Crispura Sallustium cura imperio reliquisset; an postea pro- 
vinciae Proconsxilaris pars veluti habita fuerit. Haberaus tamen sub Antonino Pio 
Tusciura Fuscianura Numidice Legatum^^ et sub Coraraodo, aut potius Severo, 
ut marraor Veliternum docet, Sextum Varium Marcellura, PrcesidemJVumidicB^j 
unde probabile fit, post Hadrianura saltira, nisi prius et ab initio, Nnraidiam a 
Proconsulari Africa fuisse separatam. Tertia provincia evat Mauretaniay post 
necem Ptolemaei Ilegis, a Cajo sublati, in duas provincias divisa, Tingitanam, 
cui adjecta erat Numidia Syphacis , et Caesareensera , ab Equitibus Romanis 
Procuratorum noraine Caesaris sub auspiciis regendas'. Interdura tamen utraque 
uni administranda committebatur^. Nova vero Africae in sex provincias distributio, 
quum temporibus Constautini facta videatur, antiquiorera Ecclesiae Africanae 
aetatem haud tangit. Postea septera nuraerabantur Provincioe. Hoc tantum 
monendum, Ecclesiasticam Africae divisionera liaud ubique sequutam esse Civilemt 
Tingitana enim Provinciae Carthagiuiensi semper adnuraerata est^. 



4 Ex actis Concilii Carthaginiensis a 
Cypriano celcbrati, cxii interfuerunt 
Episcopi hujus provincia?, patet , eam 
Africae proconsxilariadnumeratani fuisse. 

5 In Digcsto Tit. V. Dc Legatis prae- 
standis. uhi Constitutio Antonin Pii. 

6 De utroque cf. Morcellum I, p. 23. 
quem in hac provLnciarum enumera- 
tione gecutiia sum. 

' Plinil Ilist, Nat. V. 1. Taciti Hist. 1. 11. 



8 Exeraphim adfert Tacitus Hist. II. 58. 

ft Pauli, Robhae v. Ohbse, ad Tingitanam 
provinciam pertinentis, Episcopi nomen 
legimus in Concilio Cypriani a. 255 
hahito. cf. quoque Zicgleri , amlci 
desideratissimi, Geschichte der lirch- 
lichen Verfassungsformen in den seclis 
ersten Jahrhunderten dcr Kirche (Lips. 
1798) p. 99. 



CAP, II. 

BREVIS CONSPECTUS IIELIGIONIS ETHNICJ] QUALIS IN AFRICA 

COLEBATUR. 



1. V etus Carthaginiensiuni religio, ePIioenicio astronim ciiltu oriunda, ex quo 
Romani post hancce Africae raetropolin excisara , colonia deducta , novam in 
eodem fere situ urbem condiderant , novam quidem faciem induit ; manserunt 
vero eadem mutatis tantumraodo nominibus mimina. ISamBaahimyelToladum^ 
*^hy Saturni sub nomine Romani aeque ac veteres Carthaginienses prisco fere 
ritu coluerunt. Seculo enim adhuc tertio humanarum hostiarum occurrunt 
indicia apud Tertullianum Apologetici c. 9. et Porphyrium de abstinentia II. c 27. 
Astarte autem , Carthaginiensibus Tolatha fi'^h^, in Romana Carthagine Dea 
Coelestis dicta, novum idque splendidissiranm habuit templum, oraculis illustre, 
nec nisi exeunte sec. IV vel ineunte V destructum. Ejus cultum indicant nmni, 
Severo filiisque imperantibus cusi, indulg. avgg. in carth. inscripti, in quibus 
fulmine et sceptro vel fiilmine tyrapanoque instructa et coelesti leone vecta 
pingitur. Celebritatera vero per totum orbem Romanum tot inscriptiones, jua 
legata capiendi, ipsaeque inter eam et Elagabalum Syriacum Solis Deum nuptiae 
a vesano illo Antonino Elagabalo Imperatore conciliatae abunde commonstrant. 
Unde facile patebit, Romanos Carthaginienses aeque ac PunicoS duos magnos Cabiros, 
Deos Potes, sub Saturni et Deoe Coelestis appellatione coluisse. Cum Melcartho 
Tyrio, Carthaginiensium 0£w naTQaq), in «num numen coaluit Hercules Libycus, 
cujus religio certe ad Constantini usque tempora , Carthagine et per Africae 
urbes , in Italia , Hispania atqne Gallia floruit. Immensae ejus per omnera 
Occidentem erant divitiae ; decimje ei solvebantur', idemque ei quod Astartae 
ex beneficio sine dubio Severi aut Caracallae competebat jus, quod haeres iustitui 

1 Vide Inscriptiones Punicas Lugdunensea tliaglniensis ille Baal -hh vocatur. cf. 

a Celeb. Hamakcro (Diatribe Pliilo- p. 16. 

logico-Critica de monumentis aliquot 2 rhb. In Inec. Lugd. 1. et 2. 

Punicis. Lugdun. Bat. 1823. p. 1. 8.) 3 Decimas Herculi Carthaginiensi solu- 

fellciter expllcatas , in quibus Car- tas commemorat Inscriptio sequcns in 



posset. Tiibus liisce numiiiibus adjungiraus Aescidapium, veterum Caitliaginieii- 
siuni Esmuuum , deum salutaris artis praesidem , ex cujus templi , in Byrsa 
Cartliaginis arce exstructl atque in incendio hujus metropoleos deleti, ruderibus 
novae splendissimaeque instructae fuerunt aedes, curationibus morborum famigeratoe 
et conventibus atque coUoquiis pliilosopliorum frequentatoe. Neque unice 
Carthaginc , sed Oeaj quoque in Tripolitana Provincia , ut peihibet Apulejus; 
Lambesae , ut vetus docet Inscriptio, nec non Babboe Mauretanice ; id quod ex 
numo patet. Ilisce vero diis sociata fuisse caetera Bomanorum, inprimis majora, 
numina, non est de quo dubitemus. ApoUinis temphim stetit Uticos. Cereris 
et Proserpirice sacra Carthagine peragebantur; Genium Carthaginis coluerunt 
jRoraani; et quis dubitabit, quin aRomanis colonis domestica fere omnia numina 
propriique Penates in Punicam Carthaginem delati fuerint? Et peregrinos quoque 
Deos, ut Magnara Deam*, Isin et Ammonem^, Serapin et Mithram, Carthagine 
cultos fuisse, loci sunt in TertuUiano atque Apulejo , qui indicent. 

2. Cultum publicum a pristina sua soevitia haud degenerasse, vel ex uno 
illo e\incitur , quod in Africa quoque Romana ad aras Saturni hostioe humanoe 
raactabantur. De hominibus Herculi immolatis nil constat ; Tyrio quidem 
humano sanguine fiiisse litatura, veteres scriptores pcrhibent ; an vero Libyco- 



laniina aenea : giv, flaccts q. pve. f. 

BKCVMAM PARTEM nERCUIiI ET PnO 
REDITV FELICIS81M0 EX AFRICA VIEI 
FRATRIS ET PRO SAi, PETIIV/E MATRIS 
SIGIVA AVREA FORTVIV^ PRjEJf. ET 
FERONIiE SAIVCTISSIM^ D. D. T, TINIO 

cos. qui Vinius Consul fiiit cum Scrg. 
GalliH a. u, c, 822. Fea Miscellanea 
rilologica Critica Antitiuaria Tonio I, 
llomae llfHO, p, cxxn, 

4 yhUstts P/ndtjmarios, quali fragcre 
Ijuxiirias incunt , dum furias fmgcre 

qu(erunt, 
Ant cum dorsa sua allidunt sparca bi- 

pcnn.; ; 



Cum doctrina sua scrvant , quod cruore 
sanant. &c. 
Comniodianl Instruct, XVII. 

5 Aramonera, ccIeLratissimum Afrorum 
numen, jani in Punica Cartliaginc cul- 
tum,Oi"aculunitjuc ejus consultum fuisse, 
IjroLabilc est, t. librum nostrum de 
rcligione Carthaginiensiump, 121. Apnd 
Couiinodianum Instruct. XVIII. lcgitur 
Amniudates , qui forte idem est , qui 
liiibuit Oraculum : tot ivros et magnas 
eeducit fulse prophctans. Sert valde 
oT)scura sunt heec. 



liomauo , dubiura est. Sed et moruni impuritas atque lasci\ia ad Vluni ustjue 
seculum mausit. Tametsi euim casta erat Cereris religio et castltati iuteraerataj 
servaudaj adstrictae teuebantur matronae quae ista sacra peragebaut, lascivura 
nihilo secius cultum cum religione Astartes ex Syria Plioeniciaqiie per omnes 
Phoeuicum colonias propagatum servavit Africa Romana. De Vesta enim 
meretricum , cui etiam Phoenices donum dabant de 'prostitutione filiarum, 
antequam jungei^ent eas viris, deque tzirpissimis ludis, qui virgini Coelesti 
eshibebantur, testimonia liabemus Augustini de Civ. Dei IV. c. 10. et II. c. 3. 
Obscoena praetera carraina die solerani lavatiouis ac lectisternii liujus deoe, ima 
cum ludis iu ejus Iionorera ceiebratis, eodera capite tertio magna cura indigna- 
tioue idera Episcopus Ilipponeusis, oculatus testis, refert. 

3. Ilaud rainorera vero rure quara iu urbibus fuisse superstitionem, non 
est quod multis dicamus. Ilure enim una cmn lingua veteri Poenorura diu 
perseveravit eoruudem religio atque cultus. Ilabebat rus Augusiini eetate arbores 
sacras^ et ubique locorum faua, lucos, sacerdotes, festa, lustrationes, et qua; 
sunt generis ejusdem. Rcmani autcm superstitiones plebeculee in provinciis 
parum curabant, si modo legibus raagistratibusque debitum prcestaretur obsequiura. 
Propria pra?terca Numidiae atquc Mauretanioe fuisse numina , Roraanis aque ac 
Poeuis iguota, iu quibus inprimis refereudi sunt liarura provinciarum veteres reges 
post mortera consecrati', in dubiura revocai-i nequit. Per miiversam prjeterea 
Africam invaluisse artes divinatorias, quibus plena fuit, prceter alios ex Apii[ejo 
constat. Oracula non in nrbibus tantura, quomodo Cartliagine, frequentata, sed 
Bcetyliorum, lapidum unctorum^, quoque cultus, de quibus Servius ad Aeneid. 
VI. v. 68. iu ipsa Carthagiuefioruit; et quura haec signa, simulacra, utait, brevia, 

6 Scrrao de tempore 241. ol)texuut: Cyprian. de Idolorum vani- 

' Testiraonia lcguntur apud Patrea. Uni- tate p. 12. cd. Joh. Felll Oxon. 1682. 

cuique etiam provincicB et civitati suus Jlac scilicet ratione Romani Ccesares 

Deus cst , .... ut Mauretanice reguli consecraverunt , et Mauri reges suos.' 

sui. Tcrtull. Apol. c. 24. Juba Mauris Lactant I. c. 15. De Julia eod. capite. 
volcntibus Dcus est. Minuc. Felis, ed. 8 Apulcji Apologia , in operibus , ed. 

Ouzclii p. 214. Mauri manifeste reges Ehuenhorstii p. 310. 
colunt , nec ullo vclamcnto hoc nomen 



6 

iii lccticis portarentur, ea noii in urbibus tantura, verum etiam rure a sacerdotibutj 
lucri cupidis circumlata fuisse facile inteliigitur. Diu vero in totohoc tractuomnis 
generis artes divinatorioe atque raagicae permanserunt ; quas quarto adliuc seculo 
exeunte haud ifl oblivionera abiisse, testatur canon 89 Conciiii IV. Cartliaginiensis 
anno 398 celebrati : de his qui augiiriis vel incantationihus vel Judaicis 
superstitionibus serviunt. 

Haecce autera omnia brevibus indicata potius quam exposita sunto. 
Lectores , si qui plura curpiunt , ablegatos velim ad librum quem Theotisce 
anno 1822 de religione Carthaginiensium edidi , in quo non veterum tantum 
Poenorura sed colonorura quoque Romanorura superstitiones , quantum per 
penuriam fontium licuit , recensui. Jara vero, relicta Africa etlmica, ad 
Ecclesiae Christianae in ea conditae initia investiganda aniraum advertamus. 



CAP. III. 

ECCLESIA AFRICANA NON EUIT APOSTOLICA. 



1. J^eculo post Christum natum prirao, quo ipsi Apostoli ecclesiam rexerunt, 
semina religionis Christianae in Africa sparsa jara fuisse, nihil est quod innuat. 
Lego quidem Metaphrastam tradere^, Petrum Apostolum post Romanam Ecclesiam 
ordinatara, caeterasque complures \\\ diversis locis conditas, Carthaginem tandem 
venisse; qui vero, ipso Baronio judice, cum multa admisceat coramenta, nullam 
prorsus in his meretur fidem^. Neque majori fide dignus videtur Pseudo-Dorotheus, 
licet pluribus seculis antiquior, in synopsi de %1ta Apostolorum et Prophetarum, 
qui veterem de provinciis orbis tei-rarura inter Apostolos per sortem divisis ' 
fabulam secutus,- Africam Simoni Zelotae evenisse scribit^; quod quoque habet 

1 ad 29 Jun. * Vixlsse dicitur hic Dorotheus, TyriEpi- 

2 Annal. ad ann. Chr. 44. §. 39. scopus, omnibus ignotus, excunte tertio 

3 De hac per sortem divisione vide quje et ineunte quarto ecculo, usque ad 
nuper scrlpsit doctiss. Thilo in actis Jnliani Imp. tcmpora, sub quo Martj- 
S. Thoraae Apostoli (Lips. 1823) p. 87. rinra suhlisse narratur. Scd opus illi 



Nicephorus Callishis ^* : quippe qui Marciim ETangelistam, quem primiim Evangelii 
in Aegjpto praeconem sedisque AlexandriiiEe conditorem haud improbaLiiis 
veterum traditio apud Eusebium H. E. II. c. 16. refert , ipso Tiberii tempore 
totam Aegyptum, Libyam, Cyrenen, omneraque Barbariam percurrisse tradit^. 
Quae quidem sunt valde incerta , et inter fabulas potius rejicienda. Fortassis 
omnis illa de Siraone Afrorum Apostolo narratio enata est ex loco Matth. 
XXVII. 32. ubi de Simone Cyrenaeo mentio injicitur, quem ad Christi crucem 
tollendam milites Romani adegerunt, serius cum Siraone Cleophoe filio confuso'; 
hunc enim , quum e Cyrenaica oriundus esset, nonnulli Christum in regionibus 
conterminis praedicasse statuerunt. Neque constans ubique de Simone Afrorum 
Apostolo traditio ; alii enim Persiam illi anmmciandi Evangelii provinciam 
adsignant^. 

2. Hnec autem omnia Eusebii oetate ignota erant. Hic enira , dili- 
gentissiraus antiquitatis Christianae investigator , Histor. Eccles. III. c. 1. de 
itineribus Simonis apostolicis nihil habet ^ : et , si unquam in Africa fuisset, 



attribatum spuriuin est , seculo \'I. 
scrlptuui. Qiiae de Aposfolis fradit, 
edldit Caveus in Historia litteraria 
Scriptor. Ecclesiasticor. I. p. 169. 

5 'Enl Sk Ti^fQiov KulauQoq rjj 'AtyvTiTa x«» 
^ii^vi] , ?Tt Si y.(d Ttj Scr.Q^uQiy.jj ntio?] tov 
Sqi^ou Xoyov avuyyih,ai'.fiei'oq , xul tnayo- 
QfvmToq UfTQOV ro y.cT v.vxov Evuyyiliov 
OiiyyQaxl'c'..u{roq , Iv KvQip'!] n icul TlfiTv.Tio- 
Xfi nolMi xal untiQu tQyuaufiavoq , xvX ly.y.hy 
aiaq uvoiy.odof(Tiaug, 

B ibid. c. 43. 

' T. c. Sophronius apud Hieron. de script.^ 
ecclesiast. in Simone. Isidoras de vita 
et obitu S. S. utriusque Testamenli c. 83. 
Pseudo-Hippolytus Thebanus de duo- 
decira Apostolia apud Combefis. aucluar. 
P. P. II. p. 831. Hi Hierosolymorura 



eum faciunt Episcopura. cf. Cavei 
antiqq. Apostol. ed. Theotisc. p. 53J. 

8 Sic Abdias in historia certaminis Apo- 
stolici , Lib. TI. Venant. Forfunat. 
carm. I. VII. c. 4. Beda retractat. in 
Act. c. 1. V. 13. Neque Paulinus ]Vo- 
lanusSimonemagnoscerevid«tur AfricoB 
Apostolum ; Terum -potius Lebbccum, 
cujus reliquias ibidcm scrvari asserit. 
De S. Felice natal. carm. XI. Lebbaeum 
Libyes , Phryges accepere Philippum 
(ed Paris. 1685. Poem. p. 169.) cf. 

- Tillemont Me'raoires pour servir a 
1'hlstoire de Fe^glise des six premiers 
siccles Tom. I. p. 170. ed. Bruxell. 

9 jVequc mcmoratur a Greg. IVazianzeno 
orat. 25. ad Arianos. ed. Paris. Tom.I. 
p. 438. Ambros. Enarrat. in Psalni. 



8 

aut alhis Apostolus semina doctrinee Christianfe in hoc terrarura tractu sparsisset, 
Tertiiliianus , qui adco magnificc de Ecclesiis ApostoUcis, tamquara doctrinaB 
et traditionis Apostolicae fontibus loquitur, de prajsc. c 21. 32. 3G. adv. Mar- 
.cionem IV. 5. certo certius eandem prosrogativum Africce suae vindicasset, et ad 
Episcoporum immediatara ab Apostoiis Ecclesiarum conditoribus in ea sticces- 
sionem provocassct. Sed ipse c. 21. communicamiis ciim Ecclesiis apostolicis, 
quod nulla doctrina diversa {est) et c. 32. postulat, Ecclesias ah j4postolis 
haud conditas , tamen in eadem fide conspirantes , non minus apostolicas 
deputandas esse pro consanguinitate doctrince. Idera hoc indicare videtur 
libro de virginibus velandis c. 2. ubi de hac consuetudine loquitur : Per 
Grceciam, inquit, et quasdam Barharias ejus plures ecclesice virgines suas 
abscondnnt. Est et sub lioc coelo (intellige Africano) institutum istud 
alicuhi, ne qui gentilitali Grcecanicce aut Barharice consuetudinem illam 
adscrihat. Sed eas ego ecclesias proposui, quas et ipsi Apostoli et Apo- 
stolici viri condiderunt, et puto, ante quosda?n; juniores nimirum, quos iion 
nominat. Ex quo loco patere videtur, Tertullianura Africanam Ecclesiam Apo- 
stolicis haud adnumerasse. Neque ullura in Cypriano, libertatis Ecclesiae Africanae, 
liaud secus ac auctoritatis Episcopalis strenuo assertore, occurrit vestigium illius 
seutentiae, ab Apostolis eam conditara, primosque per Africam Episcopos a Petro, 
Paulo, aliove Apostolo ordinatos fuisse ; qnam quidera certe in controversia cura 
llomano Episcopo haud reticuisset. Idera hoc patet ex Augustini disputatioue 
cura Donatistis. Quum enim Petilianus : J)e nobis dictum est, (Matth. XIX. SJ>. 
XX. 16. Marci X. 31. Luc. XIII. 30.) erunt prinii qui erant novissimi: 
ad AJricam e?iim postmodum Eva?tgelium venit , et ideo nusquam litte- 
rarum scriptum est , Africam credidisse ; neutiquam repugnat Ilipponensis 
Episcopus, sed tantura cavet, ne Donatistee suara doctrinam, tanquam novissimara, 
ut purissiraam quoque exaltent. Intelligit vero Judoeos per primos; per novis- 
simos autera Gentiles , additque : etsi non essent Juclcei et Gentiles , de 
quibus hoG dictum intelligerem , nonnullce etiam BarharcB nationes post 

XLV. V. 10. 831. Ilieronyra.Epist. 184. XVII. §. lli. Beda in Coliectan. opp. 

Gregor. M. in Evang-. L. I. Homil. Toin. III. p. 485. 



9 

AfHcam crediderunt; unde ceriiim fity Africam tn ordme credendi no?i esse 
noimsimam. Fallitur igitiir Baronius Cardinalis, qiii ad ann. Chr. 44. asserit, 
Aiiinistiniim et Salviaaum Massiliensera constanter afSriaare, Atiicanos ab Apostolis 
Evangeliiira accepisse. De Aiigiistino jam vidimns et sequenti capite videbiraus; 
quod vero ad Salvianum attinet, provocant ad libri de Providentia cap. 7. ubi 
tamen non Carthaginem sed Romam dicit urhem summam et celeherrhnarn, 
quam Jlpostoli instituerant, Christianam iirbem et ecclesiasticam. 



€AF. IV. 

ECCLESIAM ROMANAM HABUiSSB VIBETUR MATIIE3I 

SECULO L EXEUNTE VEL II. INEUNTE. 



1. J^ntiquissimum Ecclesioe Africanas statura, co niniirura terapore quo nobis 
innotescere coepit, exarainantibus uberins patebit, eam neutiquara origines suas 
Ecclesiae Alexandrinae debuisse. Ilaud enim Carthaginera et (llexandriam raulta 
intercessisse videntur coramercia ; et in Tripolitana provincia , inter utraraque 
media , atque Cyrenaicse Aegyptoque contermina , vel Cypriani eetate non 
nisi quinque extitere Episcopatus^ ; in Proconsulari vero Africa , in qua sita 
erat Carthago , multo plures, ut inferius deraonstrabitur. Accedit, Graecum 
idioma, quo Christiani Aegyptii et Cyrenaici utebantur, in hisce regionibns, in 
quibus Latinus sermo pr^vahiit, non nisi advenis e regionibus versus orientem 
solera sitis et Afris Roraanisque cultioribus ccgnitimi fuisse. Opus igitur est, 
ut primordia Ecclesiae AfricanJB indagaturi in Italiam oculos convertaraus. Et 
in illo sane littore Carthaginem Romanam e cinerilms Punicae illius, colonia a 
Julio Caesare deducta , resurgentera haberaus , quae brevi terapore ita effioruit, 
ut altera Occidentis Iiaberetur metropolis, Froconsulis, et Legati Caesaris cuni 

1 Netiue phires exeunte seculo IV. v. Kirolienversammluiigen desTiertei! iind 

Actfi Concilii anno 397. Carthagine fiinften Julirhunderts III. p. 90. 

celebrati ap. Fuchs Bihliotliek der 



10 

imperio militari iu Africain missi , sedes, tot comraerciis cum Homa, Sicilia 
atque univcrsa Italia conjunctissima ; unde quotannis classis frumentaria per 
portum Ostiensem Romam devecta , una cum Slcula atque , a Commodi inde 
tempore, Alexandrina, annonam levavit. Nii proiude a summa veri spccie alienum, 
si Carthaginem a Romana Ecclesia primos Evangelii prascones accepisse statuamus. 
Fortassis in persecutione Neroniana, quum haud dubie multi Christiani Romani 
fuga salutem quaererent , et vis locum habereiit tutiorem adituque faciliorem 
quam Cartliaginera ^. 

2. Roraanam certe Ecclesice Africanae originem complura testimonia 
adstruere videntur. Ilanc enim innuit videtur autiquissimus testis TertuUiunus 
ipse Afer et Carthaginiensis 1. de praescriptt. heereticor. c. S6., notissirais hisce 
verbis: -percurre Ecclesias ^postolicas, aptid quas ipsce adhuc cathedrce 
Apostolormn suis locis prcBsidentur , apud quas ipsce authenticce littercc 
eorum recitantur , sonantes vocem et reprcesentantes faciem itniuscujusque. 
Proxi^na est tibi Achaja? habes Corinthum. Si ?ion longe es a Macedonia, 
habes Thessalonicences. Si potes in Asiam tendere, habes Ephesum. Si autem 
ItalicB adjiceris, habes Romana^n, unde nobis quoque auctoritas prcesto est 
(adduiit nonnulli : statutd). DeRomanaporroEcclesia: videamus quid didicerit, 
quid docuerit , quid cum Africanis quoque ecclesiis contesserarit^ , (qaas 
quidem plirasis explicatur c. 20., ubi de ecclesiarum Apostolicarum communi- 
catione pacis, appellatione fraternitatis et contesseratione (communicatione) 
hospitalitatis sermo est). Lubens quidem Basnagio contra Baronium dlGputautl 
dabo^, ex hisce verbis haud elici posse luculentum Tertulliani testimoniura de 
Roniana Ecclesia fonte Ecclesiee Africanae, quia verbum cow/ess&ra/e a Tertuliiano 
adhibitum conspirationem tantum doctrinee et conjunctionem familiariorem indicat, 
quae quasi per tesseram, signum hospitale, fiebat: at intimum tamen utriusque 



2 Hanc Morcelli ing-cniosam conjecturaai, docuerit. Cum Africanis guoquc eccle- 
AfricEe Cliristianffi Vol. I. p. 42. lubens siis eontestaiur. 

aiuplector. 

3 Sic Editores anticiuiores, Seuilerus vero 4 Exercitationes naroniance. p. 520. seqa. 
habet : Videamus quid dixerit , quid 



11 

ecclesioe nexnm ista verba declarant. Neqne negabo, auctoritatem in antece- 
dentibus haiid ipsam indicare originem. Sed si vel concedamus Basnagio, 
auctoritatem hanc argumentnm esse atque regulam judicandi de conspiratione 
doctrinae Africanarum ecclesiarum , atque ejusdem doctrinae consanguinitate ^ 
cum Romana illa Apostollca, apud quam authentica Pauli Epistola recitabatur: 
quaerere tamen h*cet , annon Tertullianus verbis allegatis , unde nohis qiioque 
auctoritas prcesto est, lateatur, majorem Ecclesiae Africanae cum Romana quam 
cum caeteris intercedere n^xum? quoe si concedantur, hujus nexus causam vix 
aliunde quam ex illius origine Romana deducere poteris. IIuc quoque faciunt 
quse habet Cyprianus ep. 48. ad Cornelium: Nos enim singulis navigajitihus, 
ne cum scandalo navigarent , rationem reddentes, scimus nos Tiortatos eos 
esse, ut Ecclesifs Catholica? radicem et matricem agnoscerent ac tenerent. 
Quid vero intelligat per matricem Ecclesiae Catholicae , locus Tertulliani de 
proescr. c. 21. declarabit. Constat proijide, omiiem doctritiam, qucB cum illis 
Ecclesiis Apostolicis , matricibus et originalibus Jidei , conspiret, veritati 
deputandam; id sine dubio tenendum, quod Ecclesia ah Apostolis, Apostoli 
a Christo , Christus a Deo suscepit. Sunt autem matrices Ecclesice ex 
quibus, tanquam parentibus , Christi fides ad nos pervenit, ac per oihem 
universum diffusa : unde quoque Hierosolymitana Ecclesia Tertulliano adv. 
Marcion. IV. c. 35. matrix religionis audit. In nostro vero loco C;j^)rianico 
Romana Ecclesia Ecclesife Cathoiicae radix et raatrix eo sensu minime dicitur, 
quo haec loquendi forma a Catholicis accipitur. Nam omnes Ecclesiae Apostolicae 
matrices erant. Neque minus haec phrasis omnem ecclesiam orthodoxam indicat, 
quemadmodum de haereticis Cyprianus dicit ep. 59. quos constat a nohis ad 
hcBreticos transiisse, ad matricemredeant, quam quoquematricem habet ep.71. 
Sed totus epistolae tenor docet, eum de Romana Ecclesia loqui, quam alio loco 
(ep. 59. p. 1S6.) principalem appellat, quum Cornelio scribat de ipsius electione 
et dissidiis ob eandem obortis; unde valde fit probabile, Ecclesiam Catholicam 
in hac epistola esse Carthaginiensera provinciam , quam latius fusam scribit, 
quippe quae haheat etiam Numidiam et Mauretanias duas sibi cohcsrentes ; 

5 Sic legjtur Consanguinilas, de pra?8cr. c. 32. 



12 

atque iianc uiia cuni Cypriauo ejus Autistite Ecciesiam Romauaiii radicsm et 
matricem AjriccB Christiancc agiiovisse. 

3. Obscuritate, fateor, laborant quee habet Augustinus ep. 1G2. contra 
pertinaciara Donatistarum : Erat etiam (Cartliago) transmarinis viciua regionibus 
et fama celeberrima nobilis: unde non mediocris utique auctoritas (l. Siucio- 
ritatis) habeat Episcopum , qui posset non curare multitudinem inimicorumy 
quum se videret et liomancB Ecclesics, in qua semper ApostoliccB cathedrcn 
viguit principatus , et cceteris terris, unde Evangelium ad ipsam Africam 
venit , per commuuicatorias literas esse conjmictam , ubi paratus esset 
causam suam dicere , si adversarii ejus ab eo illas ecclesias alie?iare 
conarentur. Sic quoque epist. 161. ad Honoratum scripta: Sed ne dicatis, 
iion vocari Ecclesiam nostram Calholicam , sed Macarianam , sicuti eam 
vos appellatis ; nosse debes, quod facillime potes, in illis omnibus partibus, 
unde istas terras Evangelium Christi perfudit , nec nomen Donati sciri, 
nec nomen Macarii. \\\ epistola 178., quae vero est Altercatio cum Pasceutio 
Ariano, dixit Augustinus: aut enim licebit , {prcsterquam quod scriptum est 
in defensione fdei nominare^, et nidla, maxime Grcecis ubi fides orta est, 
denegabitur, aut non licebit. Et versus finem epistolae : Si enim licet dicere, 
non solum Barbaris lingua sua, sed etiam Romanis sihora armen^, quod 
interpretatur : Boniine miserere! cur non liceret in Conciliis Patrum , iji 
ipsa terra Grcccorum , unde ubique destinata est fides , lingua prcpria 
homousion confiteri, quodestPatris et Filii et Spiritus Sancti una substantia'^ 
Addainus denique convicium ejusdem Augustini in Donatistarum sectam, quani 
accusat ut prcecisam ab illaradice KcclesiarumOrientalium, unde Evangelium 
in Africam venit. 

Collectis omnibus, quantum scimus, locis, in quibus Augustinus origines 
Ecclesiae Africanae commemorat, videamus, num quid inde certi elici possit, quo 
ejus de iisdem sententia deciaretur. Primo igitur loco observamus, Augustinuni 
originem Ecclesisc Africanae a radice Ecciesiarum Orientalium, e terra Graecoruia 

6 De hisce verbis Vaiidalicis et Gothicis, niune , cf. Zahnii Uljjhilam , Inliu- 

nam eodciu hi pcpuli utebautur «ci- ductionis p. 80. 



dciiiare. Et recle quidem ; iiam religioais Clirisliauai iiicunabula fuere in 
Palajstiaa. Iii Syriam, Aegyptum, Asiam miuorem, Gracciamque deiade pro- 
pagata, Romas quoque asseclas nacta est: igitur cjua iiiAIiica pri^dicatio optimo 
jure mediate ex Orieatalibus Groecisque terris derivari potuit. Nec uaquam 
aegabimus, adveaas Cliristiaaos ex Orieale atque Grcecia, iaprimis Pelopoaaeso, 
quae aatiquitus jam commerciis cum Punica illa Cartliagiae lloruisse legitur, ia 
Romana Carthagiae sedes ponere, Christiaaamque doctriaam propagare potuissej 
et, quod ad terram Grsccorum attiaet, verba quse Augustinus addit: uude ubiqua 
destinata est fides, liaud obscure iadicaat, eum de prima Evangelii praedica- 
tione cogitasse. Deiade attendas velim , Ilipponensem Episcopum epiat. Wl. 
minime excludere Ecclesiam Romaaam, ubi de teiTis agit uiide Evangelium 
ad Africam venit ; hoec enim verba Africam (juoque spectare, v£i ex adjecti\o 
cceteris patere arbitror. Igitur iu ca seateatia acquiesceadum esse censeo, 
Augustinum habuisse Ecclesiam Romaasm stirpem Ecclesioe Africaaoe, licet for- 
tassis statuerit , aiiuade quoque E\aagclil prcecoiies prisca cetate Cartliaginem 
vealsse. 

4. Quffi vero ipsa Augustiai aetate liac de re Romanae Ecclesiae fuerit 
senteatia, eplstola laaoceatii I. ilomani Episcopi, qui primus prcerogativamRomaai 
Episcopi a Pelro derivavit , et hiac uaiversalem jurisdictioaem sibl viutlicare 
studuit, ad Becentium Eugubiaum Episcopum docebit: Manifestum esse , sic 
eaim loquitur , in omnem Italiam , Gallias (exceptis tamen Lugdunensi et 
Vienneasi aiiisque Ecciesiis Groecae originis) Hispanias , Africam , atque 
Siciliam , insulasque interjaceiites nullum instituisse ecclesias , nisi eos, 
quos venerahilis Petrus Apostolus et ejus successores constituerint sacerdotes''. 
Missis iis qiue de ipso Apostolo habet, quseque nullo idoneo argumento probari 
poterunt, hoc saltem ex epistola Innocentii patebit, ejus et Augustini aetate 
haac fuisse ecciesiasticam traditionem , Roma profectos fuisse , qui Christum 
Afris annunciassent. Neque obstat aati(juiorum scriptorum de ipsis Evangelii 
proeconibus eorumque nominibus silentium. Ex silentio enim scriptorum argu- 
meatatio parum valet; et sunmiis proeterea obscuritatibus, deficientibus auctoribus 

7 Eplstola 25. ap. Coustaiit E^istoIcB Romanor. PonUiT. I. p. 850. 



14 

Christianis, tmiversa Ecclcsice primariap, inprimisLatina, liistoria laT)orat ; untle in 
iis, qiiae sup^rsunt , fide dignis testinioniis acquiescendum nobis est. Neque 
video , quid impcdiat , quo minus Romano Episcopo asserenti , Occidentales 
Ecclesias Romanse suas origines debere, ubi nimirum de singulis liaud extant 
traditiones secus docentes, fidem habeamus. 

4. Romanam illam de Africana Ecclesia Romanae propagine traditionem 
in Africa quoque receptam, duobus fere post seculis scripto iterum consignavit 
Gregorius M. Papa. Ilic enim in epistola 77. Libri 1. ad universos Episcopos 
Numidas^ haec habet verba: Petiistis enim ab Hilaro Chartulario nostro a 
beatce memorice decessore nostro (Pelagio II.) ut omnes vobis retro tem- 
porum consuetudines servarentur, quas a beati Petri, Apostolorum principis 
ordinationum initiis hactenus vetustas longa servavit ; Idem Lib. VIII. ep. 33. 
ad Dominicum Episcopura Carthaginiensem: scientes jjrceterea, unde in Afri- 
canis partibus s?imserit ordinatio sacerdotalis exordium , laudabiliter agitis, 
quod sedem Apostolicam diligendo ad ofjicii vestri originem prudenti 
rscordatione recurritis et prohabili in ejus affectu constantia permanetis. 
Hanc igitur, si ex cana antiquitate ad sequiora tempora delatara fuisse statua- 
mus de origine Ecclesiae Africanoe traditionem, faciie quoque explicabiraus, qui 
factum fuerit, ut vel ipse Cjprianus, quaravis libertatem ecclesiae suae acerrime 
dcfenderet, Romam tamen Carthaginem prcecedere professus sit ep. 52. non 
tantura ob splendorem Urbis, quce caput erat mundi, sed reverentia quoque motus 
erga Metropolin, a qua Carthago lucem Evangelii acceperat. 

8 S. Gregorii PapEB I. opera omnia. Ed. Congregat. S. Mauri Tomus II. Fars. 1705. 



15 

CAF. V. 

NUMERUS CIIRISTIAN0RU3I TERTULLIANI iETATE. 



1. i^d Terhillianiim usqiie omnia sunt obscura. Ejus vero oetate versus 
exitura seculi II. et seculo III. ineunte Ecclesiae Cartliaginiensis statum invenimus 
florentem, et Africam, inprimis Proconsularera, Cliristianis plenam. Quod qui- 
dem haud subito, sed sensim sensimque, a primis rei Cliristianae in Africa initiis 
factum esse, numerumque Cliristianorum lento progressu, illo quod TertuUianura 
praecessit seculo, crevisse, non est cur ambigamus. Diversa vero fuit Cliristianorum, 
cura nationis, tum conditionis ratio. 

2. Ad primum quidem quod attinet, ti'es diversos populcs Iiasce regiones 
incoluisse constat. llomanos nimirum rerum dominos , qui post eversam Car- 
thaginem Funicara sedes fixerant in Coloniis atque Municipiis, v. c. Carthagine 
Romana, Utica, Hadrumeto, Hippone libera aliisque. Poenos, quos veterem 
sermonem Punicura cum Hebroeo fere c^nspirantem usque ad Augustini et Van- 
dalorum cEtatem servasse, testes sunt Augustinus, Hieronyraus, Priscianus et Pro- 
copius 1. Horum quidem Poenorum maxima pars rure degebat ; attaraen in 
urbibus quoque eos habilasse , haud pauca extant testimonia. Multa enim in 
provinciis oppida, incolis haud mutatis, Coloniarura titulo aucta fuisse constat: 



1 Augustini conh-a littcras Petilinni L. II. 
c. 104. In Johannem L. XV. Qucestion. 
sup. Judie. VI. 16. et in Epistol. ad 
Roman. initio. llieronyraus In Esaiain 
L. III. 7. in Jeremiam V. 25. Prsf. in 
Epist. ad Galatas. Priscianus L. V. 
Bcllermann de Plioenicura et Poenorum 
InscriptionlLua (Berolini 1810.) p, 5. 
Gesenil Geschiclife der hcbraischen 

I Sprache und Sclirlft , p. 16. et 223. 
Incolas Phoenicum lingua sua adhuc 
state U30S tradit Procopius in Vanda- 



licls Lihr. II. c. 10. Rcfert Inscriptio- 
nem Punicara duarum columnarum 
prope Tigisin jVumidlae ad fonteni' 
Ilftilq icff.icV ol (fvyoiTtq c.no ngoOMnov 
Itjoov tov A7;?o5 viov Ncivti , de qua 
confcr. lo. Christ. Leuschneri Dlssert. 
super Procopii testlraonio de columnis 
Tlngifanls valde prohahill , ad calcem 
opusculor. variorum de secfa Elpisti- 
curum ab eodem auctore Lips. 1755. 
editorum. 



16 

id quod cx inscriptlonibns qnnq'10 proT^stnr^ , inpvlraig illa, \n qiia Magistratns 
Municipii Gnrzensis in Africa, qnornm omnia nomina Punicam rel Afrioanam 
indicant stirpcra ■% hospiliura contraxernnt cnm Lnclo Bomitio Ahenobarbo, 
euraque et ejus posteros sibi et posteris Tatronos cooptarunt. Alias in Itinerario 
Shawii passim collectas invenies *. Idera hoc probant nuraorura inscriptiones 
bilingues, praesertira Mauretanicorura , nec non lapis bilinguis m\iti!us LepU 
repertus et ab erutlito Hispano, qui in itinere per Orientera instituto personara 
Abbasklsa Ali Bey gessit'^, in tabula seri incisa XV editus. Praeterea ipsis in 
urbibus vel familias equestris ordinis serraone Punico usas fuisse constat; quod 
vel unura, id vero ilhistrius, exemplum sororis Severi Augusti probat, Lepii, quae 
fuit Tyriomira colonia^, nata atque educata , quae quura Romara veniret ad 
salutandum Imperatorera, Roraanum sermonera mediocriter tantura canebaf. In 
Apuleji quoque faraiiia Punica llngua fuisse vidctur domestica^. Multos practerea 
Christianos ePimicavelLiby-phoenicia fuisse stirpe, patet ex nominibusEpiscoporum 
aliorumque Christianorum apud Cyprianum aliosque, qu», quamquara forsan non 



2 AmMIC.VR MILCMATOWIS P. CYTVASTN EOT- 
CAR AZDRVBAIIS F. MTTIlVNUAIi SA- 
PHOIVIS F. CTI.NAS. SlllCnO GTLASSAB F. 
EAWNO HIMIIIS F. AZDRTEA& BAISII-ECIS 

F.iDDisAi, BOsiHARis, Suffcfes civitatiiin 
AfricjB, leguntur ap. Morcellum de stilo 
Inscriptlonum Latinarura , p. 185. 18S. 

3 Acta Fratrura Arvaliura, p. 782, 

4 Eclitio Galllca Ifagaj Comit. 1743. Ex 
hac sequentia excerpsiPunica, v. Mau- 
retanica ct PftimiiUca: flatia dailva 

p. 130. PARAXEIV REBELLIS. p. 104. 

DEV.VDANIVS PAPRIMIANT3 

AEDIHS OB H01V0RE.M p. 231. Qua3 

quidem inscriptio , uti Gurzensis illa, 
docct , Iiosce homines Barharos vel 
saltem ex bai-hara stirpe oriundos mu- 
nerihua puhlicls obeundis idoneos fuisse. 



De railitari iiuperio iis concredito fesfn- 
tur alia Insriptio ap. eundeni Shawium 
p. 148. ahi in lapide juxta arcum frium- 
phalera Antonlno Pio crectara : dedi- 

CAIVTE IIVDTIO CR . . . . PR O PRfCfOre. 

5 Verum ejus noracn est Badia, in exccr- 
cilu Ilispanico praetor. 

6 Plin. Hist. Nat. V. c. 19. De hac uilc 
Sallustius Bell. Jugurthin. c. 77. (al. 80.) 
Ejns civitatis lingua modo converKi 
connubio JSiimidarum} legtim cultusque 
pleraque Sidonica. 

1 Spartianus in ScTcro c. 15. 

8 De privigno suo dicit Apolog. p. S3(». 
loquitur nunquam nisi Punice, ct si quid 
adkuc a matre grcecissat } Latine cnim 
ncque vult, ncque potest. 



17 

omuia sunt Punica, ex latinitate tamen haud derivari possunt : utpote Narzales 
Martyr Scillitanus, lader Confessor et Martyr, in Conc. Carthag. I. apud Cypr. 
p. 228. Ayranius v. Aliimnius ab Ausvaga, ibid. et ep. 56. p. 115. Mappalicus, 
ep. 22. p. 48. qui fuit Martyr p. 52. Machaeus quidam , ep. 44. p. 85. Satius, 
Monulus , Ep. 57. p. 116. Naupuhis , Ep. 62. p. 146. Narruccius Gargilius, 
Jubainus ep. 73. p. 198. Litteus ep. 86. p. 230. Dioga Leptimagnensis , Conc. 
Cartiiag. p. 282. Atque nomina haec Pimica duobus seculis post ista tempora 
nondum in desuetudinem abiisse patet ex multis uominibus Episcoporum, qui anno 
sexto Himnerici Regis Vandalorum Carthaginem venerunt pro reddenda ratione 
fidei». Quin ipse Augustinus ep. 209. (261.) ep. 84. (242.) ep. 66. (173.) con- 
queritur de difficultate populumPunicum in religione Christiana edocendi, laetusque 
narrat, se, quum novi Episcopatus Fussalae paucis ab Hippone lapidibus condendi 
consilium iniisset, reperisse Presbyterum Punici sermonis gnarum. 

Tertium hcminum genus constituunt veteres Africce incolce , Numidae 
Maurique, sermone usi a Punico aeque ac a Latino diverso, licet nonnullis in 
locis apud Liby-phoenices ex Numidarum i® Poenoruraque , qui in unam gentem 
coaluerant, mixtus fuerit idiomatibusii. Horum quidem posteri videntur esse 
Berberi vel Cahyli illi, qui hodieque nomadicam agunt vitam, proprioque utuntur 
sermone , cujus notitiam dat Shawius^^^ cujusque forsitan ex antiquitate unicum 



9 Schelstrate Eccl. Afric. p. 293. Procop. Vandal. II. c. 10. unde constat, 

,„ Ti • 1VT '3' /• • 1. ^ eos sec. adhuc VI. Fhoenicia usoa fuisse 
1" PropriamJNumidis imsseluiguam,pra;ter 

locum Sallustii mox laudatum , testem ° 

quoquehabemusValeriumMax.Lib.I. j^ ^„^^^68 de Shaw. preuves no. 24. 

de relJg. c. 1. de dentilms elephanti ^^^^.^^ ^^ ^^^^^ ^j^^ ^^^ ^^^^^^^^. t»^. 

teraplo Junonis Melitensl a Massinissa ^j^j^ ^^^^^^1 Afric^ ad Austrum regni 

restitutis, gentis su^ llteris inscriptis ^^^^^^^ incols, Ertana appeUata, quara 

narrantem. T.Antonii deTorresopusc. ^eterura illara Berbererum linguara 

cui titulus : Letteratura de' Numidi i m « t • ti, tvt „«:,,> „*• 

perhiuet Lyons in libro: JNarratiAe oi 

(Venez. 1789.) p. 4T. travels in Northern Africa, in the years 

11 Videatur libellus noster de religione 1819. 20. v. Epheraerid. Gottingenses 

Carfhaginiensiura p. 108. addaturque 1823. p. 1852. 53. 

Milnter EcclesicE AfricancB. • 3 



supeiest vestigiuin iu itisciiptioue bilingui Paiiicis et iacogiiitis litteris scripta, 
quam iiitegram edidit celeberr. Hamakerusi*. 

Ilosce vero homines, vitam vagam siib tentoriis degentes , vix crediderim 
tam mature visitatos et ad Cliristum conversos fuisse. Religio Christiana priscis 
his temporibus per Evangelii praecones certe non ultra Romani imperii fines 
propagata fuit. Nam xlugustini demum aetate prima ejus semina inter populos 
iionnullos Romanis conterminos sparsa fuisse, ex ejus Epistola 89 A^ discimua. 
Hos igitur Atlantis montis juga atque interiores Imperii hodierni Maroccani partes 
habitasse probabile est. Ad tribus vero illas Roraano Imperio nunquam obnoxias, 
quse in deserto, quod Sahara appellatur, nomadicam egerunt vitam, et a pluribus 
iude seculis Islamismum amplexae sunt, quarumque notitiam dant Itineraria 
recentiora, Christi nomen haud unquam penetrasse videtur. Itaque duplex 
tantum hominum autumo genus fuisse, in quibus erudiendis versati sunt prisci isti 
praecones: Romani quippe eX Poeni, quibus addendi swwiGrcoci et Judcei qui in 
Africanis urbibus commerciorum causa sedes fixerant, si qui inveniebantur, qui 
ad puriorem doctrinam proclives essent. Et in Graecis quidem hominibus , vel 
ex Graeca prosapia ortis, haud ita paucos fuisse qui Christo nomeu dedissent, 
testantur nomiua plurimorum Episcopornm in Concilio Cyprianii^. NiJiilo tamen 

13 Diatribes ad cap. I. lautliitaj Tti]). 2. Religlone Christiana in suorum aliqui- 

14 Sunt apud nos (in Africa) Barbarce hus detinentur. Gastulos quidem Tin- 
innumerabiles gentes , in quibus nondiim guitanos, Mauretanosque Noraades sua 
esse prcBdicatum Evangelium, e.v iis qul actate rellgione Christiana ianLutoscom- 
ducuntur inde captivi , et liomanoruni lucmorat Arnobius adv. Gentes I. c. 10. 
servitiis jam miscentur , quotidie nobis p. 10. le Maire. Suntvero hiliaud duLic 
addiscere in promptu est. Pauci tamcn intra limiteslmperii Romani quaereiidi; 
anni sunt, ex quo quidam eorum rarissiml Maurelanosquc plurimos Vandalorum 
atque paucissimi, qui pacati Romanorum tenipore avitaj superstifioni adhsesissc, 
finibus adhwrent , ita ut non haheant docct Procopius de hello Vandalico II. 
reges suos , sed super eos prcefecti a c. 6. cf. quof;;ue Mannerti Geschichte 
Romano constituantur Imperio , et ilU der Vandalcn. p. 110. 

ipsi eonim prcEfecti Christiani esse coe- 15 V. C. Epictetus Assuri Episc. Eugenius 
perunt. Interiorcs autcm, c/ui sub nulhi AmmenderaeE. Demetrius Leptis mino- 

sunt poicstatc liomana , prorsus nec ris E. Therapius BulIcC E. IVicomedcs 



19 

secius TerhiUiannm 1. atlv. Jiulseog c. 7. paiilulnm rlietoricari cum Moshemio 
existirao^s, ubi de religionis Cliristianae suo tempore propagatione hisce verbis 
loquitur: In quem enim etiam universce gentes crediderunt, nisi iii Christtim 
qiii jam vejiit? quas in sequentibus enumerat; e quo recensu, magnam partem ex 
Actis Apostolor. II. 9. sequ. sumto, huc inprimis faciunt: immorantes Aegyptum 
et regionem Jlfricce qucB est trans Cyrenem ; quas quidem , si de sin^ilis 
hominibns, qui Christo nomen dedissent, intelliguntur, veritati haud repugnant; 
addit vero : jit jam Gcetulorum varietates et Maurorum multi fines, qucB ut 
Britannorum llomanis ijiaccessa loca^^^ et abditarum multarum gejitium et 
provinciarum et insxdartun midtarum nohis ignotarum et quce ejuimerare 
minus possumus, quos in sequentibus habet, ita sunt vaga, ut historice nil 
exinde colligere liceat. Similem populorum Christianorum indicem texunt 
Irenseus adv. Haeres. I. c. 10. in quo etiam mentio fit Ecclesiarum ^v Ai^vt) 
iSQvaivcov, Chrysostoraus, Theodoretus, aliique seriores auctores. Nostra tantum 
interest afFerre quae antiquissirai habent. 

3. Sed TertuIIiani jam aetate magnam Christianorum multitudinem 
coetusque haud ita paucos in Africa fuisse , ex variis quae passim ingerit, 
omni quoque derata rhetorica araplificatione, colligitur, etsi haud ubique de sola 
Africa, sed de Christianis ia universo Imperio Romano loquitur. In libro vero 
ad Scapulam Africam et ipsam respicit Carthaginem. Sic enim Praesidem 
Christianos exosum adloquituris : q^id facies de tantis millibus liominwn, 
tot viris ac feminis omjiis sesus , omnis dignitatis, offerejitihus se tibi? 

Segermas , E. Polycarpus Hadrumeti, illa Eetate haud plane fuisse ignotam, 

Adelphius Tasbaltea , Eucratius The- testem quoque hahemus Origen. Hom. 

narum : omnes ex Provincia Procon- VI. in Lucee Cap. I. Tomo III. p, 939. 

sulari. E Numidia tantum Zosimus Ruaei. Virtus domini Salvatoris , sic 

Thavasse et Ncmesianus Tubaris Epi- hahct Hieronymus Interpres, ct cum 

scopi. his est qui ab orbe nostro in Britannia 

16 De rcLus Christlanorum ante Constan- dividuntur, et cum tiis qui in Mauretania> 

tlnum M. p. 205. et cum univcrsis qui sub sole in nomine 

n Brltannis tamen atque Mauretanise in- «i'" oredidcrunt. 
colls rellgioncm Chrlstianam eadem ^S ad Scnpiilam c. 5. 



20 

quantis ignibus, quantis gladiis opus erit? Quid ipsa Carthago passura est, 
decimanda a te, cum propinquos, cum contubernales suos illic unusquisqnc 
cognoverit , cum viderit fortasse et tui ordinis viros et matronas , et 
principales quasque personas et amicorum tuorum vel propinquos vel amicos? 
In quibus quidem verbis rhetorem facile agnosces: nainque ea, quae de deci- 
manda Carthagine habet, ad literam haud intelligenda esse per se patet, quum 
Carthagini, Roma, quge juxta Gibboni calculos 1,200,000 habuit incolas^^, minori, 
vix dimidiam eorura partem tribuere liceat^o. Neque premenda sunt verba in 
eodem libro c. 2., ubi partem pcene majorem civitatis cujusque Christianam 
esse asserit ; eadem enim haec leguntur quoque in Apologetici c. 37. : nunc 
enim pauciores hostes habetis prce multitudine Christianorum pasne omnium 
civitatum. Sed certo tamen colligitur, magnum TertuIIiani retate in Africa 
fuisse Christianorum numerum, virorum, feminarum, nec plebejorum tantum, nt 
agricolarum, fabrorum, opificum, mercatoriun, venim etiam iilustrium, equestris 
quippe et senatorii ordinis. Et Senatores quoque Christianos f uisse, carmen probat 
vetustum ignoti auctoris, qui tamen haud dubie fuit Afer2i,ad Senatorem qui 
defecerat. Hoc quidem jus quod honores adipisci possent, Christiani fortassis 
Aiitoninis acceptum referre debebant, quura a Marco ipsis Judaeis concessum 

19 Cuin hoc GibLoni calculo fere conspirat hendere sibi Tisum esse, et tofarn innl- 

ille, quemBrotieriusinnotisudTacitum titudinera ad 40 circiter millia rede- 

exhibet, 1,188,000, rotundo numcro; gisse. Basnage Exerc. Baron. p. 532. 

nam 162 illos, quos addit, tacemus. Qui calculi, si recte suLducti sunt, ad 

Ecclesiam Carthaginiensem Cypriano 
Episcopo appltcati , daliunt forte cii- 
citer 20000 Christianorum in hac Africie 
metropoli. Veniam concedet a^qinis 
lector, quod hisce conjecturis indul- 
geamus. 



1W Gihhon History of the declinc and fa!l 
of the RomanEmpirc, ed. Basil. Vol. V. 
c. 31. p. 237. Video, Gilhertum Burne- 
tura Episcopum Sarisheriensera in Iti- 
nerario Helvetiae Italijeque cs Cornelii 
Epistola ad Fahium (Euseh. II. E. VI. 
c. 43.) in qua numerus Clericorum 21 In editione Cypriani Oxoniensi 1()82, 
Romanorum anno 251 recensetur, iiu- post opuscula Arnoldi ahhatis Bona- 

merum Christianorum, quihus eo tein- Vallis, qua constanter usi sumus; id 

pore Ecclrsia Romana constahat, depre- quod scmel monuisse gufficiat. 



21 

faerit22; neque statueiidura , ab egregiis hisce Imperatoribus Christianos traii- 
quillos et pacis unice artlbus deditos deterioris habitos fuisse conditionis, 
quani Judaeos sub Iladriano et adhuc sub Antonino Pio rebeiles , quamquam 
ieges a decesseribus eoruin latae haud fuerunt abolitae -^. In hisce rero 
Christianis Afris fuisse qui divitiis abundarent ex prsediis vel ex mercatura 
paratis , luxus matronarum Christianarum , quera TertuIIianus et Cyprianus 
acriter carpunt, aperte declarat. Easdem has divilias produnt TertuIIiani verba 
Apolog. c. 39. de eleemosynis e thesauro Ecclesiae in pauperes , naufragos, 
captivos, in metalla damnatos , erogatis (cap. xii.). In exercitu fuisse milites 
Christianos, patet ex libello de corona militis; Christianam quoque religionem 
in gynaecea familiarum nobilium penetrasse docent acta passionis S. S. Perpetuae 
et Felicitatis, quarum prior dicitur honesta, liheraliter instituta matrona, et 
cippus Pescennioe Quodvultdeus, a marito ejus Marcello Proconsule positus, de 
quo inferius Capite XXVI. agetur. In hisce vero omnibus Christianis Afris 
multos alios fuisse , etsi non generis nobilitate praeclaros , ingenue tamen 
educatos, literisqne, quoe in Africa primis post Christura natum seculis floruere^*, 
institutos, eosque bonis artibus et disciplinis profitendis sibi interdura neces- 
saria quaesivisse non est quod dubiteraus. Ilis igitur , quura et Phiiosophiae 
inprirais Neoplatonicae operam navassent, ipsa inajor animi cultura ad araplecten- 
dara religionem Christianam viam munivit. Ili non sacram tantum Scripturam, 
sed libros quoque Theologorum Christianorura sedulo legebant ; unde facili 



22 Ulpianus Digest. I. 2, 3, 3. Eis qui 
Judaicam superstitionem sequuntur, Divus 

. Verus et Antoninus honores adipisci per- 
miserunt. 

23 TertuU. ad Scapulam c. 4. Sicut non pa- 
lam ah ejusmodi hominibus (Christlanis) 
poenam dimovit (Marcus Aurelius), ita 
alio ■modo palam dispersit, adjecta ctiam 
accusatoribus damnatione, et quidem te- 
triore. 

21 Apuleji riorida p. 363. Carthago pro- 



vincicE nostra; magistra vencrahilis, Car- 
thago Africce musa coelestis, Carthago 
Camocna togmtorum, Bibliothecam 
Carthaginiensera commemorat ilbidem 
11.359. Be se ipso ihid. et pag.seqq.se 
Carthaginiensium disciplinas studiosius 
percolere. sc disciplinas eorumin paeri- 
tia apud eos fuisse adeptum; nec lihro* 
suos illectos iraprol)atosquc. Cartha- 
ginicnses utriusque serraonis Grxci ac 
Latini seque gnaroa innuit. 



22 

negotio explicaiidura , qui TertuUianiis tot ailversus Ilgereticos libros aliaque 
opuscula edere potuerit , quae sane liaud scripsisset , uisi in Africa fuissent qui 
legerent atque intelligerent. Multos autera illo terapore in Africa jara extitisse 
Christianorura coetus, inferius probabitur. Atqui liorura coetxuim Episcopos et 
Presbyteros docentcs incultos illiteratosque fuisse Iioniines rainime statuenduni; 
quo enira modo hi Christianos bene eruditos docere potuissent? Eos pr(sterea 
neque servos, neque manumissos ac libertos, sed ingemise condilionis fuisse, per 
se patet. Si porro attentc leguntur quae Tertullianus habet de luxu ferainarura, 
facile intelligetur, hisce non ancillas carpi sed matronas Christianas. Addaraus 
multos in Africa ejus jam tempore extitisse Gnosticos , et variarura quidera 
sectarum adseclas ; quorum tamen coetuura placita araplecti minime potuerunt 
homines plane rudes atque decretorum philosophiae Orientalis igaari. Ad 
Valentinianorum praeterea sascra non nisi ditiores adraittebantur , qui magna 
pecunia initationem rediraebant 25 ; unde valde fit probabille , oranes illos, 
qui iis sese adjunxissent , fuisse lioraines ingenuos, et sine dubio Roraanos 
Graecosque , aut Roraanis et Grcecis saltera litteris eruditos. Afros enim, qui 
inprimis tempore inter TertuIIianum atque Cyprianum interjecto raajori numero 
ad Christiana sacra accessisse videntur, sectarum Gnosticarum abstrusa dogmata 
haud adoptasse, queravis illorura temporura gnarum mecum consentieutem me 
habiturura existirao. 

4. Verum praeter ingenuos ingens quoque in Afi-ica exlitit servorura 
multitudo. Ubique enim in orbe Romano patriciae familiae, utpote quse praedia 
villasque magno nimiero possidebaut 26 , immensa alebant servonmi agmina , 
quae homines ingenuos mimero certissirac superabant 2'. Et Africara, inprimis 

2'> IrcnaeHS adv. Hasres. I. 4, 3. Inltiafio in qnne in Africa possideljat, JotI Cai»ito- 

Eleusinia magna quoque pecunia redi- liao dono dcdisse. 
mcljafur. Meursii Eleusinia c. 8. Ne- 

quc rainus vendebantur Mysferia Isiaca, 27 Aflienis ingennoi'ura nuraerum cum 

tesfc Apulejo Mctara. XI. p. 267. 2*1. servorura nnraero comparatum fuisse 

Eratnh. ut 27: 100. vcll: 4., docet Bocclihius, 

26 De Tacito Imperatore lcgltur apud Sfaatsliaushaltung der Ataener I, p. 40. 
Vopiscura in vitaFlori c. 3. eura prrrdia, 



23 

Procousularem , ia qua dltissimarum familiarura sita erant proedia , in qua 
prcEterea servi ab antiquissimo inde tempore eraebautur, atque vix erat familia 
quae servos Iiaud aleret^s, mancipiis abundasse imdecunque conquisitis, Niffritis, 
Thracibus, Cappadocibus, Judoeis, ne dubitandi quidera foret locus, etsi deessent 
testimonia historica. Nequc vero Iiaec desiderantur. Multos id genus homines 
fuisse in Africa testatur Apulejus, qui de uxore sua narrat , eaque tamen 
opulentissimis haud adnumeranda, partem pracdiorum suorura minorem, in qua 
servi haud minus quadringenti erant , filiis cedente 29. Hinc facile colligitur, 
magnara Christianorum partem , qui rure degebant, servilis fuisse conditionis. 
Ilosce quoque Christianos campestrcs memorat Tertullianus Apologet. c. I. 
olsessam vociferantur civilatem ; iii agris, in castellis, in insulis Christianos. 
et cap. 42. Navigamus et nos vohisciim et militamus et rusticamur. Idera 
hoc innuit Cyprianus (ep. 43. p. 82.^'') de Clericis urbicis loquens, quae vero 
appellatio supponit Clericos rurales ; et ruie in Africa procedente terapore 
Ecclesias fuisse magno numero , Donatistica historia satis docet. Hsec vero 
utcunque sint , scrvos prisco jam terapore Christiana sacra arapiexos fuisse 
coustat ex actis S. S. Perpetuae et Felicitatis, in quibus Revocatus et Perpetua 
conserva ejus nominantur. Quoe autera vox conserva, non de Christianismo, 
scd. de civili eorum statu intelligenda est; namque GvvSov?Mg (Matth.XVIII.28. 
XXIV. 49.) et coNSEUvvs de iis , qui erant unius ejusdemque famulitii , in 
marmoribus veteribus haud raro legitur"^ Ultimo denique loco pro magno 
Chrisiianorum in Africa numero antiquiori jam setate alFerendi sunt libri, quos 

23 Atlienis in aediLus ingeniiorum sa?pe nu- tanien vidco qua idonea dc causa: nam 

, merabantur 50 mancipia, apud diiioreg Carthaginem in ipsa Africa asquo jure 

longe plnra; neque facile fuit civis qui Cyprianus urbcm vocare potuit , quo 

iiaud unuiu saltem Iiabcret. Boeckh Itali Romam , Allienlenses suam me- 

V- "^l- tropolin ugv , c. s, p. appcllarunt. Car- 

29 Apulcji Apologia p. 333. Elmcnli. thaginicnses indicari totus prsetcrea 

30 Clericos urLicos Romanee EcclcsisB Jo. contextus docet. 

Cestriensis intclligit. Sic etiam Balu- 31 Apud Reinesium Inscr. p. 884. 895. 896. 
tius in notis ad CjprianiEpistolas, edi- Castclli Priuc. TurrismuticB Inscr. Sicil. 

tioni opp. ejus subjunctis p. 428. Haiid p. ISO. 



24 

Tertulllanus adversus Gnosticorum sectas exaravit, Marcionitas nimiram, Valenti- 
nianos, aliosque. Haereticos vero haud potiorem Christianormn Afrorum partem 
constituisse , nulla demoustratione indiget. Accesserunt postea Montanistae, 
quibus ipse se addixit ; et subsequente aetate numerum hsereticorum valde 
crevisse necesse est, quura Cyprianus epist. 73. p. 199. de tot inilUbus hcere- 
ticorum in 'provinciis nostris (Africanis) bapzizatis loquatur. 

5. Haec igitur omnia fidem faciunt iis, quae de primo Concilio Africano 
ab Agrippino anno circlter 215 traduntur, in quo ex Africa Proconsulari atque 
Numidia 70 Episcopi convenerant. Neque dubium quin in Mauretania quoqiie, 
in quam sua aetate religionem Christianam penetrasse Origenes loco supra laudato 
testatur, jam fuerint EccIesicB atque Episcopi. Itaque ineunte seculo III. florentem 
Ecclesioe Africanae invenimus statum. Neque facile a vero aberrabimus , si 
Christianorum in Africanis provinciis numerum ante Agrippinum ultra centum 
millia crevisse statuamus , ita quidem ut plurimi essent Carthagine et in Pro- 
consulari, pauciores in Numidia atque Mauretania, paucissimi in Tripolitana 
provincia , ubi quinque tantum Episcopos fuisse legimus ; id quod forte ex 
arenoso ^2^ remoto et inaccesso ejua situ, atque populari superstitione, qujae 
Ammonem Libycum et Aesculapium^^ magnopere venerata est, explicandum erit. 

32 ■Virgilius ^neid. IV. v. 42. 'per desertam Syrti. cf. Routh. Rcliquiae sacrae III. 

siti regionem innuere videtur Tripoli- 167. 
tanam, quam post inhospitam Syrtim 

locat. Ptolemaeus Sabratam , Oeam et 3^ De fano Aesculapli in civltate Oea frc- 

Leptin magnam , quae sunt civitates quentato cf. Apulejl Apologiara. p. 310. 

provincias Tripolitance , ponit in parva Elmenli. 



25 
CAP. VI. 

NOMINA ECCLESIARUM, EPISCOPORUM ET CLERICORUM 

AGRIPPINI ET TERTULLIANI TEMPORE, QU^ 

REPERIRI POTUERUNT. 



1. Mje tempore , quo conditae fuerint 70 iilae Ecclesiae , Agrippino Episcopo 
Carthaginiensi, Christo jam collectae, nihil constat. Ex earum numero paucas 
tantummodo recensent TertuIIianus et Cyprianus , quas una cum nominibus 
Episcoporum , quae reperiri potuerunt , jam indicabimus. 

1) Carthago. Carthaginis Romange descriptionem dantAusonius carraine 
de claris urbibus apud Hudson. Geogr. rainor III. p. 228. 229., Anonymus in 
expositione totius mundi ap. eundera p. 17. 18., Salvianus de Gubernatione Dei 
VII. p. 257. 250. aliique passim. In hac quidem Africse metropoli prima ecclesiae 
fundamenta jacta esse , oranis historiae priraitivae ecclesiae analogia suadet , 
incertum exeuute prirao, an ineunte secundo seculo ? lubens enim assentior 
Schelstratio priraos religionis Christianae praecones Africara 100 aut saltera 80 
annis ante Agi-ippinura , quo Episcopo florens jara Ecclesiae Africanae status 
deprehenditur , visitasse conjicienti. Priraura quidera quera Carthaginiensium 
Episcopum exhibet Pseudo-Hippolytus de LXXII. discipulis, Laudatum^ Simonis 
Apostoli comitem, nominasse sufficiat. 

Series igitur Episcoporum Carthaginiensium incipere videtur ab Optato; 
cujus mentio fit in Actis Passionis S. S. Perpetuae et Felicitatis 2 • quas non 



1 Addit : Mandat insuper salutari et Epce- 
netum, quera Dorotheus tradit factum esse 
Episcopum Carthaginiensem. Est pro- 
cul dubio idem homo , quum "EnahniTot; 
Latlne sit Laudatus. Noraen occurrit 
Rom. XVI. 5. In monumentia quoque 
legitur : extat numus Hierapoleos Phry- 
gia?, sub ElJAINHTSl Magistratu cusus. 
(Sestini Classes Geograph. p. 123.) Ex 



commcmoratione vero Epaeneti in Epi- 
stola ad Romanos fahula orta videtur. 
Nescio quo casu Schelstrate p. 10, no- 
men scrihat Caudalus , fictum , vix ac 
ne \ix quidem apud Graecos Romanos- 
que reperiundum , nisi forte in Lydo- 
rum lingua sit quccrendum. 

2 Ruinart Acta Martyr. p. 91. 92. 



Miintcri Primordia Eeclesicp, Africano'. 



26 

Tuiburl>ii sed Carthagine passas esse inferius demonstrabitur. Hae vero qimm 
Martyrio coronatae sint natalibus Getae Caesaris, qui Caesar renunciatus est anno 
u. c. 951., Chr. 191. tempus constituitur quo Optatus Episcopatum gessit^. 

2) Post Optatura poneudus Agrippinus, quem liabet Cypriauus, primus 
huc usque creditus Episcopus Carthagiuiensis * ; de quo plura cap. xxii. de 
Concilio ab eo liabito, anno ut videtur 215, acturi, dicemus. Vixisse videtur 
sub finem seculi II. et initio tertii ; itaque Augustinus Libro IV. contra Dona- 
tistas c. 6. veritatem haud laesit, de paucis ante Cyprianum annisy quibus 
Concilium Agrippini habitum fuit, loquens, quos ttimen ipse Cyprianus (Ep. 73. 
ad Jubajau.) Multos atmos et lotigam wtatem appellat ^. Cyprianus enira 
istis temporibus tanto erat propinquior , quara Augustinus , qui duobus fere 
post eura seculis vixit ; inde factum ut majora temporum intervalla ipsi 
viderentur. 

3) Cyrum habct Sclielstratius p. 272. ex Martyrologio Romano ; et vix 
tempus apparere docet, quo Cyprianura inter et Augustinum Hipponensem 
Episcopum ejus Episcopatus assignari possit, itaque antiquiorem fuisse statuit^. 
Nihil de eo constat: sed celebratara ab Ecclesia Afiicana ejus fuisse memoriam, 
Possidium habemus auctorem, qui in vita Augustini tradit, HipponensemEpiscopum 
Sermonera de ejus depositione habuisse in annua ejus comraemoratione. 

4) Donatus, de quo ipse Cyprianus ad Corneliura Romanum Episcopura 
ep. 59. p. 132. Antecessorum etiam nostrorum , quod et vestram con^ 
scientiam non latet, Fabiani et Donati litteris severissime notatum fuisse 
Privatum hcereticum. Donatus igitur Cypriani , sicut Fabianus Cornelii, fuit 

3 Optatum Morcellus Ag-rippini successo- vir a l'histoire Ecclesiastique des six 

rum ,facit. I. p. 51. et sedisse statuit iJremiers siecles II. 186. b.) ; altci Nea- 

ab anno 201. usque ad 204. politana; Ecclesiee priefuisse dicitur 

tempore Pii Episcopi Romani (Tillem. 



ibid. p. 131. et 29T.) 



* Agrippinus hic probe distinguendus est 

a duobus aliis Episcopis cog^nominibus, 

,. ., j . T7. i • 5 Cf. Routh ReliquicB Sacra3 III. p. 137, 

quorum alter Alexandrmam Ecclesiara *■ ^ 

rexit ab anno 167-179. (Euseb. H. Eccl. 6 Ilnic Morccllus annos ex arbitrio ad- 

IV. 19. Tillcmout Memoires pour scr- signat 205-224. 



27 

decessor ' : quod quidem Iiaud animadvertit Lucas Ilolstenius , qui Fabianura 
quoque facit Carthaginiensem Episcopura; id quod uberius ostendit Jo. Cestriensis 
Episcopus in Annalibus Cyprianicis p. 9. Episcopatum vero Carthagine eodem 
tempore quo Fabianus Romae gessit; qui cum hanc ecclesiam rexeritanuis 236-251. 
et Frivatus ille Lambesitanus, de quo cap. xxiv. agetur, Cjpriano ep. 59. dicatur 
vetus hcereticus , Donati tempora incidere probabile est in priores Fabiani 
annos. Itaque eum anno 240. v. 242. in quorum uno Concilium Lambesitanum 
habitum esse videtur, superstitem fuisse statuimus. Quo vero anno decesserit 
plane nos latet. Nec certi quid ex verbis Cypriani ad Cornelium ep. 59. ubi 
de Donato et Fabiauo antecessorihus nostris loquitur , colligi potest , quum 
antecessores omnes qui ante se fuerunt Episcopos dicat ; attamen probabile fit 
ex epistola cleri Romani ad Carthaginiensem , cum verbis Cypriani mox relatis 
comparata. Post Cyprianum vero, qui non nisi invitus episcopatus onus in se 
suscepit, successioEpiscoporumCarthaginiensium paucis tantummodo difficultatibus 
premitur. Donati laudes nobis invidit vetustas; paucis vero verbis continentur iu 
Epistola Presbyterorum et Diaconorum Ecclesise Romanae ad Cyprianum, inter 
Cyprianicas 30. Novimus Carthaginiensis Ecclesice (ab eo recens administratae) 
Jidem, novimus institutionem, novimus humilitatem^. Eo mortuo anno 248. 
Episcopus Carthaginiensis electus est 

5) Cyprianus , quem quidem immediatum Donati successorum fuisse, 
expressis verbis^ haud asseritur , ne a Pontio Cypriani Diacono quidem, qui ejus 
vitam scripsit. Quum vero Pontius in illa ejus vita habeat : plures ante 
Cyprianum ex honis et sacerdotihus sedisse, probabile est plura Episcoporum 
nomina ante et post Agrippinum intercidisse, licet ea, quae habet Augustinus 
libro de unico baptismo contra Petilian. c. 13. de septuuginta pra^cessoribus 
Cypriani, intelligenda minime sint de Episcopis Carthaginiensibus, sed universe 
de Africanis illis, qui concilio ab Agrippino coacto interfuerunt. Nam incredibile 
prorsus esset, 70 praesules duobus seculis in una sede sibi successisse ^. 

"i Itaque rexit ecclesiam Carthaginiensem 8 Morcelli Africa Christ. II. p. 97. 
a Morte Cyri usque ad Ann. 248. quem 

quoque primum Episcopatus iCypriani 9 Schelstrate Eccles. Afric. p. 271. 
annum ponit Morcelius. 



28 

Fresbyteri quoque et Diaconi noiuiulii Carthagiuienses anle Cypilanuin 
leguntur. Et Tertullianus quidetn inter Ecclesiae Africanae doctores primus 
est. Aspasius Presbyter, qui in Passione S. S. Perpetuae et Felicitatis Doctor^^ 
(nimirum Catechumenorum) audit , quique controversiam habuit cum Optato 
Episcopo , quam ceteroquin prorsus ignoramus. Saturnus et Saturninus 
Presbyteri aut Diaconi Carthaginienses fuisse videnturii. Ccecilius Cypriani 
amicus, a quo ad amplectendam religionem Christianam adductus fuit, cujusque 
iiomen adscivit, de quo vide Jo. Cestriens. in annal. Cypr. p. 6.; idem forsitan 
quera interlocutorem habet Miuucius Felix in elegantissimo Dialogo Octavius 
inscriptoi2. \^sg Cyprianus^ ^\ni antequam ad Christum esset conversus, magnam 
sibi gloriam ex artis oratoriae professione quaesierat , ut habet Lactantius ^^. 
Nec injuria Victorem notissimum illum Episcopum Romanum, qui Afer fuisse 
perhibetur, aliquando in Clero Carthaginiensi numeratum fuisse conjicere licebitj^; 
ut et Commodianum^ poetam Christianum, qui ex plerorumque sententia Afer 
fuit et Cypriani aequalis ^^. In his Ecclesiae Carthaginiensis Presbyteris fuit 
quoque iVbyfl^M*, in schismate Novatiano dux partium; de quo quidera haud sine 
indignatione animique commotione verba facit Cyprianus , eumque pessimorura 
flagitiorura in Africa coraraissorura incusat, epist. 52. p. 95.: quae, licet forte 

10 Apud Ruinartum. p. 92. Morcelli I. p. 45- H Cf.TilleraontMeraoiresIII.p. 44. Josephi 

. Zolee, theologi Ticinensis eruditissimi, 

11 In manuscripto coclice BlbliothecEB Comraentarios de rehus Christiania 
Sancti Victovis Parisiis, qui S. S. Per- anle Constantinum M. II. p. 424. et 
pctuae et Fclicitatis Passionem cantinet, Morcellura I. p. 42. qui Afrura fuisse 
Satyrus et Saturninus, duo frafres ap- existiraat. 

pellantur vencrabiles viri, id quod Cle- 

ricos indicare videtur. v. Lucae Holstenii -hl r\ i • ^ i •^•i, x^itj. 

13 Oelrichs de scriptoribus Eccl. Lat. prior. 

editionem Passionis S. S. Peruetuae et ,. ^ « c? t. a • x. • j 

^ eex seculis p. 44. Schui-zfleisch m ed. 

Felicitatis (Paris. 1664.) p. ^9. t * *• i /-i *• t» w^ 

^ ^ * Instructionumadv. GcntmraDeos. Wite- 

12 De co vide Morcellum IL p. T5. et 142. ^""^^ ^^^^; Q^^ntam celehritatem hic 

nactus fuerit, vel ex eo patet, quod in 

13 Insiit. Div. V. 1. d«creto Gelasii libri cjus prohibiti sunt. 



haiid sine ira dicta sint ^^, declarant tamen, Novatum Carlhagiue yitam Laud 
degisse , quae Clericum decuerit. Fuit tautummodo Presbyter , mmquum vero 
Episcopus, ut Baronio et Petavio visumi', Roraamque petiit ante Episcopatum 
Cornelii, anno p. C. n. 251.1^. Numidicum habet Cyprianus Ep. 40. a se ob 
constantiam in persecutione ad Presbyteratus gradum evectum, atque Rogatianum 
Presbyterum, quem gloriosum senem vocat (ep. 6.) 

Diaconos quoque Tertium et Pomponium, qui Confessorum et Martyrum 
pro muneris officio curam gerebant, habet Passio S. S. Perpetuae et Felicitatis i^. 
Multorum praeterea aliorum Presbyterorum atque Diaconorum Ecclesiae Cartha- 
giniensis nomina Epistolae Cypriani passim commemorant, qui vero, quum Cypriani 
fuerint aequales , eoque Episcopo raimeribus suis functi , hujus disquisitionis 
linites excedunt. Horum vero oranium noraina, ima cum successorum quotquot 
reperiri potuerunt , dabit Morcellus Africae Christianae Vol. I. a p. 58. inde. 

AssuRvs Prov. Proconsularis. Hujus urbis in Cypr. ep. 65. anno 253. 
scripta raemoratur Episcopus Fortunatianus , in persecutione lapsus. Videtur 
vero Cypriani Episcopatu fuisse antiquior , quum quondam dicatur Episcopus 
aliusque Epictetus in ejus locum sufTectus fuerit. De hoc Cyprianus : eum pro 
integro agere velle et Episcopatum sibi vindicare coepisse. 

L4MBMSITANAM vcl Lamasbitanam"^^ in Numidia Ecclesiam memorat 
Cyprianus Ep. 59. p. 132. cujus Episcopus Privatus a Donato Carthaginiensi 
90 Episcoporura sententia damnabatur. 

Utiiinensis prope Carthaginem, cujus Episcopi mentionem facit Tertul- 
lianus de monogam. c. 12. Prospiciehat Spiritus S. dicturos quosdam, oninia 
licent Episcopis , sicut ille vester Uthinensis. Felicem ah Uthina conciiio a 
Cypriano celebrato interfuisse, auctor est Augustinus contra Donatistas VI. c. 33. 

16 Cf. judiciHniMosheraii in Comment. de 20 Concilium Carthaginiense sub Cypriano 
reLus Christianor. ante Constanlinum M. hujus urbis nomen hahet Laniasha. 
p, 501. et Walchii in Hist. Hajres. II. Fcllus iraprimendum curavit Lamhesa, 
jj. 203-5. cui suffragatur Ptolemceus jic.^mlau. v. 

17 Walch. I. c. p. 204. ^a/t^^alau scribens. v. Routh Rcl. Sacrae 

18 ibid. p. 225. III. p. 105. 

19 Ruinarf. p. 86. 



30 

SciLLiTANAy nobilis a Martyribus Scillitanis; quam quidem Geograplna 
sacra ponit haud procul a Carthagine, illudque oppidum Coloniae juribus auctum 
fuisse , probat Inscriptio vetus a Shawio relata 21. Hujus Ecclesiae Episcopus 
aut forsitan Presbyter fuit Speratus, cujus nomen in Actis Martyrum Scillitanorum 
primo loco legitur, quique Proconsuli praecipue respondisse yidetur, librosque 
Christianorura sacros interrogatus recensuit. Hunc Bollandistae perperamEpiscopum 
Carthaginiensera faciunt22. 

TvBVRBiTANA, quae fuit Ecclesia Episcopalis Cypriani aetate, ([\\\\va.Sedatu3 
aTuburbo Syaodo Carthaginiensi interfuerit 2'. Duae hujus norainis fuerunt urbes, 
altera major, altera minor, utraque in Zeugitana. Utra fuerit nostra, incertum: 
at nobilem fuisse hanc Ecclesiam vel ex eo liquet, quod S. Augustinus pluresque 
Codices S. S. Perpetuam et Felicitatem in ea passas esse statuunt, et Hipponensis 
Doctor saepius de Tuburbitanis Martyribus loquitur. Martyres igitur celebres 
habuisse , cum Perpetua ejusque sociis deinde confusos , valde est probabile. 

Incertarum sedium Kpiscopos habemus brevi ante Cyprianura terapore 
Caldonium et Herculanum, quos Carthaginiensis Martyr, dura exul erat, ad 
regendam suam Ecclesiam misit 24. Qeminius Faustinus quoque Fvrnitanm 
Ecclesiae Presbyter memoratur^s. 

Pauci hi Episcopatus antiquissima aetate occurrunt. Multo plures exti- 
tisse, Concilia docent ab Agrippino et Donato Carthaginis Episcopis celebrata, 
quorum priori 70, posteriori 90 interfuerunt Episcopi. Sed quo tempore singuli 
Episcopatus conditi fuerint , prorsus ignoratur. Qui autem Cypriano sedente 
extiterint Episcopatus , sequens recertsio docebit 26. Crevit deinceps numerus 

21 P. 261. incipit a verbis coloniab scii,- 26 XJsi sumus in hoc Dioecesium catalogo 

iiiTANAE. concinnando Actis Concilii Carthagi- 

22 Mdm. de Tilleraont IIT. p. 57. niensis a Cypriano anno 256. habiti, in 

„„ „ „„„ ,T ^r. operibus ejus p. 229., Geograuhia sacra 

23 Cypr. opera p. 233. No. 18. ......... 

Afrlcae in Diipinii edit. Optati Millevi- 

24 Ep. Cypriani 41. p. 79. Baluz. In vita tanideSchismateDonatistarum(Antver. 

Cypriani, ed. operum adjecta p. 55. j.j,^.) p. xxiii. Caroli a S. Paulo Geo- 

25 Cjpr. Epistola Baluz. p. 46. de Geminio graphia sacra cum notis L. Holstenii 

§. 13. Amstelod. 1704.) et Morcelli Africa 



31 

adeo, ut Au^ustiui tempore in xVfrica circiter 446 essent Episcopatus, in qvibns 
vero multos rurales miiiimique ambitus fuisse nccesse est^^. 

2. Prisco illo tempore Africanee Ecclcsioe divisio eadem jam erat, quoe 
in civili ejusdem administratione obtinebat. Africara nimirum Romani, quod jam 
CAP. I. notavimus , diviserunt in Mauretanias duas , Tingitanam nimirum et 
Caesareensem, Numidiam et Zeugitanam, quee Africa proprie dicebatur, ac in duas 
distribuebatur, quanun una erat Byzacene, altera Tripolitana. Hanc quoque fuisse 
Ecclesiae Africanae antiquissimam divisionem, testis est Cyprianus in Epistola 48. 
ad Cornelium p. 91., ubi limites et partes Ecclesias Africanaj sic describit: Sed 
quoniam latius fusa est nostra provineia, habet enim Numidiam et Maure- 
tanias duas cohcBrentes. Sic quoque in actis Concilii Carthaginiensis sub 
eodem Cypriano anno 256. habiti legitur: Qtium in unum Carthagine con- 
venissent Episcopi plurimi provincia Afiica, Numidia , Mauretania'^^. 

Hunc igitur seqimti ordinem, Cypriani aetate habemus Episcopatus per 
omnes Africae Provincias constitutos eos, qui jam recensebuntnr ex Actis Coucilii 
Carthaginiensis. 



PROVINCIA PROCONSVXARIS. 



Carthago. 

Abbir Germaniciana. 

Abitini. 

Adrumetum. 

Aggya, V. Aga. 

Assurus. 

Ausafa. 

Auzvaga I. (nam duae exstitere.) 



Col. Bisica Lucana , deinde Buslacena. 

BuIIa. 

Capsa Byzazenes. 

Carpi. 

Chullabi, forte Cululi. 

Cybaliana, forte Cerbaliana. 

Dionysiana. 

Furni. 



Christiana Vol. I. quod jVotitiain Epi- 
scopatuum Africae continet , quos jier 
omne quo floruit Ecclesia Africana tera- 
pus 715. lecenset, praeterSo. aliosminus 
certos. Ex hoc opere antiquiofc^ Cata- 



logos atque Orthographiam nomlnum 
haud raro correxi. 

27 Bingliami Origines Ecclee, III. p. 416. 

28 Cypriani i)pera p. 229. 



a2 



Germaiiiciana nora. 


Tabalta. 


Girba. 


Tabraca. 


Gor. in Itinerario Antonini Coreva, juxta 


Tharabai. 


Harduinum Prov. Procons. 


Telepte. 


Gurgetes, Gurgaita, forte Pagus Gur- 


Thence. 


zensis. 


Thibaris. 


Hippo Zarytus, v. Diarrhytos, v. Libera. 


Thuccabor. 


Horreae Coelinensis. 


Timida Regia. 


Leptis minor. 


Tinnisa. 


Mactar Luperciana. 


Tuburbis. 


Marazana. 


Tuburnica. 


Membresa. 


Tucca. 


Migirpa. 


Victoriana. 


Rucume. 


Utica. 


Segermi, v. Segermae. 


Uthina. 


Sicca. * 


Leptis magna Tripolitana. 


Sicciliba. 


Neapolis Tripol. 


Sufes. 


Oea Tripol. 


Suifetula. ^ 


Sabrata Tripol. 


NVMIDL4. 


Amadera. 


Girumarcelli, v. Marcelliana. 


Bammacurra. 


Hippo Regius. 


Badae. 


Lamasva, quae et Lamasba. 


Bagai. 


Lambese. 


Burrucli. 


Lares. 


Castra Galbae. 


Macomada. 


Cedia. 


Mascula. 


Cirtha. 


Midila. 


Cuiculura. 


Mileum, v. Milevum. 


Gazaufala. 


Muzuca, V. Muzula. 


Gemellae. 


Octabum. 



S3 

Russicada. ' Tubuiia. 

Tabraca. Vaga. 

Tamagada. Vicus Ceesaris, v. Noba Caesarea. 

Tarasa. Ululae. 

Tebeste. Zama. 

MAVRETANIA. 

Bilta. Nova, v. Noba Csesarcensis. 

Bunig. deinde Burca. Obba, v. Bobba, Tingitanae. 

Ida Caesarcensis probabiliter eadem qune 

Cypriano Epist. 23. Didda. Tucca Sitifensis. 

Haud vero omnes Episcopos Carthaginem convenisse, vel ex eo patet, 
quod ipse Cyprianus initio Concilii literas Jubaiani Coepiscopi absentis de 
baptismo liaereticorum, ad quem quoque plures litteras dedit superstites, recitari 
jussit. Cujus vero Jubaianus hic urbis fuerit Episcopus, plane ignoramus. Aliam 
de hoc Concilio una cura 66 episcopis Cyprianus dedit epistolam ad Fidum 
(ep. 64. p. 158.) incertae urbis , quae tamen Iiaud procul a EuIIa Provinciae Pro- 
consularis dissita videtur, Episcopum. Neque desunt aliae urbes, quae Cypriani 
jam tempore suos habuerunt Episcopos, v. c. Scillitana illa jam commemorata, 
a Martyribus suis nobilis , licet in Actis Concilii ejus Episcopus haud legatur, 
et Suturmcensis , cujus Episcopus fuisse videtur Hepostus , qui a partibus 
Privati stetit^». 

29 Cypriani Epist. 59. p. 133. 



Mnnieri Primnrdia Ecchsice Afiicano'. 



34 

CAP. YII. 

AEDES CHRISTIANORUM SACRiE. COEMETERIA. 



1. I^e sedibus sacris Cliristianorum Afrorum iirisca illa oetate nil certi constat, 
nihilque traditur quod a consuetudine caeterarum Ecclesiarum perEuropam atque 
Africam conditarum discrepet. Basilicse illse Cartliaginienses, in quibus sepulta 
legimus Martyrum Scillitanorum atque S. S. Perpetuae et Felicitatis corpora, 
serioris certe sunt setatis. Cyprianus enim in libro ad Demetrianum p. 190. 
dicit : Dei altaria vel nulla sunt , vel occulta; unde patet , ejus adhuc 
setate Christianos Afros nulla habuisse publica templa, sed privatas tantummodo 
aedes , in quarum vTisoaoig rem divinam facerent. Illis vero cum verbis 
subobscurus locus in libro contra Valentinianos c. 3. pugnare videtur, ubi auctor 
sucB columbce domum absconditis lucifugisque horum hsereticorum locis sacris 
opponit, eamque simflicem in editis semper et apertis et ad lucem asserit. 
Quae autem verba posteriorera Cypriano setatem indicare videnturi. Hi vero 
loci Christianorum sacri in urbibus vicisque extitere, ut occasio tulit: in urbibus 
passim commodiores, in vicis, ut Mappalia Afrorum ^, atque templum in extrema 
Cyrenceorum ora apud Sulpicium Severum Dialog. I. c. 2. vilibus tectum vir- 
gultis. Nomina occurrunt apud Tertullianum : Domus columbce (adv. Valenti- 
nianos c. 3. (si revera hujus libri auctor est habendus) Domus Dei (de pudicitia 



1 Addlt : Amat figuram Spiritus Sancti, 
orientem Christi figuram. Sensum haud 
assequor. Junius et Binghamus (Origg. 
etAntiqq. Eccles. Vol.III. p. 116.) figu- 
rani Spiritus Sancti de igne et luce 
intellexerunt. Oriens Christi figura 
lortassis sedcin rersus orientaleiu i)la- 
ganx exstructam indicahit. Cf. Sclionc 
Gcschichtsforschungen iiher die kirch- 
liihcn Gehrauche und Einrichtungen 
I, p. 298. In editis locis Synagoga; 
quoquc Judacorum cxstructa: leguutur. 



2 De Mappalibus v. Casselii Exercitat. de 
Tuguriis Maurorura, Mapalia et Maga- 
lia dictis. THag-del). ITSG. Nomlnis ducit 
etymon a radice Arahica 7^'^ dissecuit, 
concidit ; unde Syriace et Chaldaicc, 
colere, operari, laborarc, ita ut rtp£?3 
sit agricolce tugurium, in cujua vicinia 
terram colit. Sic quoque magnus Bo- 
chartus Phaleg et Canaan p. /"33. Modo 
Maurorum lingua eadem fuerit cum 
l*anica ! qua de re \alde dubito. 



35 

c. 7.) Ecclesia passim, inprimis ile coroiia militis c. 3. Notancliim rero, Ter- 
tulliani locos nonnullos hocce nomen exhibentes intelligi posse de ipso fidelium 
coetu. Attamen ea, quae loco laudalo habet, facilius intelligenda sunt de oede 
sacra^, licet haud opus sit ut statuamus, eam in vulgus notam fuisse. Eodem 
quoque sensu accipienda sunt ea, quae de pudicitia c. 13. habet, de fletu pro- 
stratorum agens, precesque eorum indicans, quibus fideles ecclesiam intrantes 
exorabant. Bominicum (y.VQiay.ov) de aede sacra legitur apud C^^prianum (de 
opere et eleemos. p. 203.) Templa vero hasce aedes non lubenter appellabant^; 
nomen quidem Ethnicis solemne , ideoque a Christianis spretum. j4ra Dei 
raetaphorico tantummodo sensu apud Afros legitur^, lHa scilicet aetate mensae 
oblationum admodum raro aris, in quibus thura adolebantur hostiaeque immo- 
labantur, a Christianis compositae fuerunt. Unicum forte extat exemplum in 
Cj-priani epist. 70. p. 190. ubi Eucharistiam et Chrisma in Ara dicit consecrari. 
Idcm hic auctor Iiabet pulpitum vel tribunal ecclesice, ex quo allocutiones 
ad populura fiebant (ep. 37. et 39. p. 75. et 77.) Luminaria interdum in ipsis 
sedibus sacris accendebantur ipso sole lucente; quo ritu gandium Christianorum 
de clara evangelii luce symbolice exprimebatur ; improbante vero TertuUiano ^. 
Grassantibus vero persecutionibus Christianos Afros in occultis quoque locis con- 
venisse, ex eo patet, quod schismatici Carthaginienses a sua coramunione in monte 



S Denique ut a baptismate ingrediar, aquam 
adituri, ibidem, sed et aliquanto prius 
IN EccLESiA antistitis manu contesta- 
mur, nos renunciare diabolo et pompcB 
et angelis ejus. et de Idolo. c. 7. 

4 Cjpriani de idolor. vanitate -p. 13. 15. 
Quod vero templum habere i^ossit Dcus, 
cujus templum totus est mundus? etcum 
homo latius maneat, intra unam cedi- 
culam vim tantce majestatis includam? 

5 De orat. c. 14. Nonne solemnior erit sta- 
tio tua, si et ad aram Dci steteris? alhi- 
den?, inqult Semlems in Indice Latini- 



tatis TertuUianeaE, ad stationes, utitur 
proprio sacrorum verbo. Stare ad aram 
dicifur dedicatum animal, victimcB pa- 

tiens Sic quoque L. I. ad uxor. 

c. "7. Aram Dei mundam proponi oportet, 
80. hominem Christianura. Loco vero 
supra citato Ara Dei videntur esse or- 
dinis ccclesiastici Praesides, qui eccle- 
siae vota ad Deam perferunt. Altare 
quoque commemorafur, sed mefaplio- 
rico sensu v. c. de orat. c. 10. 

^ Schonc Geschiclitsforschung-cn I, p, 204. 
locum vero Terlullianl reticet. 



36 

arcuisse dicaiitur eos qui cuin Cypriano communicarent'*, qui loci antra qttcque 
appellati fuisse ndentur, et forsitan aulco. Sic Commodianus Instructione XIII. 3. 

In silva manere quceris , uhi latro moratur. 

Tu dicis, ego Dei sum, et foras aberras. 

Ingredere jam nunc toties invitatus in aulam. 
Nisi aula imago saltera est, e verbis Chrisli Joli. X. 1. 16. petila. 

2. Coemeteria^ prseterea Christianis quodammodo erant templa, inprimis 
persecutionis tempore. In Actis enim Passionis Cjpriani de edicto Valeriani 
legitur: Jussum est, utnidlaconciliabulafLantnequeCoemeteria i?igrediantur^. 
Haec autem Coemeteria, quae areas etiam vocaruut, TertiUliano florente Christianis 
erant propria, et a locis sepulturae Gentilium distincta. Nam, verba sunt Ter- 
tulliani ad Scapulam c. 3. de Hilariano Praeside, Christianorum persecutore: 
Hilarianus pra^ses areis nostris acclamavit: areai non sint: quod quidem 
jubere haud potuisset, ni Christiani peculiares jam habuissent. Quam ob rem 
cultiis Deoruni participes habebantur ii, qui corpora defunctorura suorum in 
sepulcra Ethnicorum, apud quae Ethnica superstitio se quara maxirae exserebat, 
iuferrent. Postulavit enira Cjprianus Martialem Episcopum Ilispaniensem de 
idololatria, ct hac quoque de causa, quod filiorura suorum cadavera apud pro- 
fana sepulcra deposuisset, Epistol. 67. p. 173. Unde quoque factum, ut qui 
sacra Christiana amplexi essent, jus ollarum , h. e. locum in sepulcretis, ubi 
urnae cinerariae reponendee essent , veuderent : cujus consuetudinis , a legibus 
Romanisplerumque^*' prohibitae, singulare extat testimonium in inscriptione apud 

1 Cypriani ep. 41. p. 80. ^^ Pura inonuraenla vendi potuerunt, re~ 

8 Voccm liaLet Tertullianus de anima ligiosa haud itera. Relig-iosura vero 

c. 51. Est vero Christianae originis , locum unusquisque sua voluntate fecit, 

quara explicat Chrysostoraus Tom, V. dummortuura inferret in locura suum: 

homil. 81. p. 563. oVi 6t Ttzihvrtiy.oTeq puri contra loci erant, qui neque sacri 

ril hiavO^a y.dinvoi ov T:tdv{]v.aaii' , v./.la neque sancfi nequc relig-iosi essent, 

y.oiixmT(it y.iil y.aO-iv8oV(ii. Cf. Svicemra. quura nuUum in iis corpus conditum 

Vix ante Tertullianum apud Scriptores fuerit. Cf. Gutherium de jure manium 

ccclesiastico3 occurrit. p. 424. 425. 441. 

9 Kuinart Acta Martyrum p. 216. 



37 

Maratorium Thesaur. Inscr. Tora. III. p. 1668. 6. ubi favstvs antoniae drtsi 
libertus ivs emit ivcvndi chbbstiaivi OLLarum^i. 

Christianorum ilia sepulcra Cypriani aetate visitari solita fuisse, discimus 
ex Pontio ejus Diacono et biograplio ; et procedente aetate Martyria, Latinis 
Memorice dicta, obvia fuisse in agris, Augustinus perliibet, de civit. Dei 
XXII. 8. sicut quoque Canon. 14. Concilii V Carthaginiensis, qui evertere jubet 
altaria passim per agros aut vias constituta, in quibus nullum corpus aut 
reliqziia Martyrum condita prohantur. Neque defuere in urbibus; habebantur 
maxime Cartliagine , ubi quoque Memoria Cjpriani : quoe vero omma, quum 
sint posteriorura temporum, missa facimus. 



CAP. VIII. 

ADUMBRATIO PRISCiE HIERARCHI^ ECCLESItE AFRICANiE. 
I. LIBERTAS ECCLESIiE AFRICANiE. 



1. JL ertullianus nondum illam fovit sententiara, quam deinde Cyprianus amplexus 
est suaque auctoritate commendavit firmavitque , unitatem Ecclesice externam 
in externa cum iisdem JEpiscopis co?isistere, quum Episcopus sit in Ecclesia 
etEcclesia i?i Episcopo, ita, ut qui non habeat ctimEpiscopo commu?iio?iem, 
neque Tiabeat cum Ecclesia (Ep. 66. p. 168.) Tertullianus vero de monogam. 
c. 7. Christiafzos sacerdotes esse a Deo vocatos, asserit , et pristi?iam Dei 
legem eos tunc in suis sacerdotibus prophetasse, li. e. Sacerdotium pai-ticiilare 
Judaicum typum esse sacerdotii Christiani universalis ^. Ita quoque de exhort. 



11 Jas Ollaruni in Inscriptionibus comuie- Jos. Cajot, Bencdictinus , in libro: les 

moratur. IIujus geneiis duas aeii iu- antiquitcs de Metz (Metz ITGO.) p. 113. 

cisas exhibet Barbaud : Recueil dc di- 1 Ke.mdri Dcnliwurdigkeiten aus der Ge- 

Tcrs Moniiments ancicns repandus en schiclite des Christenthums und des 

plusieurs endioits dc ritalie (Romas Christliclien Lebens. I. inDissertatione: 

1?70.) fol. p. 24. Pl. 28. Aliam dat D. das Christliche Lcben der drei crsten 



38 

castitatis c. 7. docet: zthi tres (Matth. XVIII. 20.) Ecclesia est , licet laici ; 
umisqiiisque enim de sua jide vivit , nec est personarum acceptio apud 
Deum ; quia non auditores legis justificahuntur , sed factores , secundum 
quod et Apostohis dicit. Et proxiine antecedeiitibiis vcrbis: tihi ecclesiastici 
.ordinis non est consessus, et offers ct tinguis et sacerdos es ttbisolus: et, 
nonne et laici sacerdotes sumus ? (ibid. respectu habito Apocol. I. 6.) iinde 
quidem patere videtur, euni omnibus Christianis jura sacerdotalia tribuisse. 
Quae vero , licet scripta sint a Tertulliano Montanista, ideoque sacerdotium 
Christianorum spirituale niagis premente quam Catholici ^ , a doctrina Catholi- 
corum iilius temporis haud plane aliena videri possunt , inprimis quum ex iis 
constet, doctorem Afrum de casu necesitatis loqui, ubi dcsint religionls ministri 
rite vocati atque ordinati^. Septimius enim noster, quo melius regatur Respublica 
Christiana , in loco raox adlato discrimen ponit inter Ordinem et Flchem. 
Differentiam inquit 1.1. inter ordinem et plebetn consiituit Ecclesias auctoritaSi 
ef honor per ordinis consessum satictificatus ; adeo ubi ecclesiastici ordinis 
non est consessus, et offers et ting?iis, etc. Quae quidem verba, quatenus de. 
honore ordinis agunt, egregie illustravit Boehmerus in Diss. Juris eccles. antiqui 
Dissert. VII. ex usu loquendi fori Romani, quem Tertullianus Jure Consultus, 
ubi de rebus ecclesiasticis disseruit, secutus est. Docet vero antecessor Ilalensis, 
Tertulliani mentera huc redire : differentiam inter ordinem ac plehem con- 
stitutam esse ex decreto Ecclesice , quo nimirura decreto ordini sit collatus 
konor h. e. munus ecclesiasticum cum aliqua dignitate. Ordo quidem vox est 
de Magistratibus Roraanis saepe usurpata ; honor vero indicat munus sanctificatum 
per hujus ordinis consessura, quo ordo distinctus erat a plebe. Superest tamen 
ut explicetur quo sensu TertuIIianus vocera Ecclesia accipiat, an ita sit intelli- 
gendus, iit ejus decretum divinoe institutioni quodammodo opponat, et Ciericorum 
jus, haud quidera divinum, mere humanura esse statuat ? Quae quidera paulio 

Jahrhundertc p. 180. sequ. Ejiisdcm 3 Cf. Ilugonem Grotlura de administra- 
Kirchengeschichte I. p. 298. tionc S. Coena), uhi Pastores non sunt. 

2 Noesselt de vera aetate scrlptorum Tcr- *. IP' o- • !• •/ 

tulliani Dissert. III. p. 1.5. 



39 

difficilior est quoestio, quum jam de communi omnium Christianorum sacerdotio, 
jam de sacerdotio Episcoporum et generatira Ordinis bifariam disputare videatur. 
Sunt quidem viri docti qui statuant , eum non de omnibus laicis universe, sed 
de spiritualibiis et propheliam habentibus , li. e. Montamstis loqui, qui soli 
essent vcri sacerdotes *. Attamen , quum hi Ordinem Episcoposque haberent 
qui ipsorum coetibus praeessent, vix inducar ut mihi peisuadeam, eos omnibus 
qui iis adhocrerent jus rem sacram faciendi concessisse ^. Cardo autem rei 
versatur in significatione vocis Ecclesia penes auctorem nostrum, quam quidcm 
optime assecutus mihi videtur llev. Episcopus Lincolnensis ^. Hic enim, quum 
TertuUianum ipsura inducat loquentem ''': Si hccc ita se habent , ut veritas 
nobis adjudicetur, quicumque in ea regula incedimus, quam ecclesia ab Apo- 
stoJis, yipostoli a Christo, Christus a Deo Iradidit, luculenter ostendit, Afrum 
omnem ecclesioe doctrinam oraniaque ejus decreta per Apostolos Christumque 
a revelatione divina dcrivare; et si forte dubites, an ista revera sint verba 
TertuIIiaui, quum post cap. 36. legantur, habes alia ejus effata cum Iiisce plane 
consentanea; inprimis cap. 20., quo oranis traditionis ecclesiasticoe origo ordine 
recesetur. Q^hristus enim Dei fdius patris voluntatem admiuistravit ; quamdiu 
in terris agebat, ipse pronunciabat .... duodccim prcecipue {discentes) suo 
lateri adlegerat, destinatos nationibus tnagistros hos regrediens ad 



4 Cf. Ncandrum Geist dcs Tertullianus 
p. 204. quiTertuUianum in limite intcr 
duas epoclias Chrlstianas veluti posi- 
tura, in diversas tibire partes, et jam 
ex mcnte antlquissimo; ccclesia; omni- 
Tjus Cliristlanis jura sacerdotalia trl- 
l)uere , jam eadem ex sententia, quae 
eeculo secundo praevalere coeplt, quura 
prima Hierarchiae fundaraenta pone- 
rentur , restringere statuit. Contra 
veio prlorem assertionem disputar.tcm 
vide Episcopum Lincolnensem Praef. 
p. xviii. ct cap. IV. p. 223. Fuisse 



tamen nonnullos qui hoc revera sla- 
tuerent , ex cap. 12. de monogamia 
eusplcari Ilcet. 

5 Sic Augusti Denkwiirdlgkeiten dcr 
christlichcn Archiiologie ATI. p. 194. 
qui a p. 192. inde hlstoriam contro- 
vcrslas de hac re inter Catliolicos ct 
Protestantes cxitatie persequltur. 

G Tlie ecclcsiastical liistory of tlie sccond 
and third centuries illustrated from 
Ihe Avrltlngs of TertuIIIan p, 229. sequ. 

"i De praescr. haercticor. c. 37. 



40 

patrem jussit ire et docere ftcdiones tingendas in Patrem et in Filium et 
in Spiritum Sanctum .'. . . Hi .... consecuti promissam vim Spiritus Sancti 
ad virtutes et eloquium , priino per Judceam . . . ecclesiis institutis , dehinc 
in orhem prqfecti , eandem doctrinam ejusdem fidei nationibus promulgariint, 
JEt proinde ecclesias apud unamquamque civitatem condiderunt , a quibus 
traducem fidei et semina doctrince cceterce exinde ecclesice mutuatce sunt, 
et quotidie mutuantur , ut ecclesico fiant. Ac per hoc et ipsce Apostolicce 
deputabantur , ut soholes Apostolicarum ecclesiarum. Omne genus ad 
originem suam censeatur necesse est. Itaciue tot et tantce ecclesice una 
est illa ab Apostolis prima , ex qua om?ies. Sic omnes primce et omnes 
ApostoliccB , dum una. Om.7ics prohant unitatem^. 

Ex hisce igitur Tertiilliaui vcrbis aperte sequitiir, eura ecclesiae decreta 
haud minoris aestiraasse quam Apostolica, quippe quge ab Apostolis per traditionera 
essent derivanda, atque omnia ab ecclesia instituta juris esse divini : atque cum 
Ecclesia difFerentiara posuerit iiiter Ordinera ac plebem, hanc quoque censeudam 
esse Apostolicoe, immo divinae originis. Attamen liaud negaverim, eum inprimis, 
postquam Montanista factus erat , spirituale Chinstianorum sacerdotium magis 
pressissej sed verba ejus, de exhortat. castit. c. 27. supra allata, quibus Laicis 
jus sacramenta administrandi tribuit, de casu tantummodo necessitatis intelligenda 
esse^, equidera persuasum mihi habeo, lubensque concedo. 

Quod vero Episcopos attinet, eos TertuIIianus, ut generatira sacerdotum 
nomine usus est , (de exhort. castitatis c. 7.) summos dicit sacerdotes (de 
baptismo c. 17. de pudic. c. 1.) ex instituto nimirum Mosaico. Namque sacer- 
dotium Aaroniticum ad Christianos transiisse, primus inter doctores Christianos, 
si locos incertos in scriptis Patrum Apostolicorum obvios demamus , expressis 
verbis asseruit, licet fortassis jam ante ejus setatem harum iiotionum semiua ia 
ecclesia Africana sparsa fuerint^®. 

8 Cf. quoque cap. 32. et 36. ubi similla, 9 Cf. quac de baptismo habet , de bapt. 

et de virgin. veland. c. 2. ubi morem c. 17. de monogamia c. 12. et Episc. 

velandarum virginum ex consvetudlne Lincoln. p. 351. sequ. 
ecclesiarum ab Apostolis virisve Apo- 

etolicis conditarum deducit. 10 Neandors Gcist. des Tertull. p. 203, 



41 

2. Nihilo tamen secius iii Africano coetu populus omnium negotiorum 
ecclesiasticorura habebatur particeps. PrcBsident, inquit Tertullianus Apol. c.39. 
prohati quique senioreSy ho?iorem istum non pretio sed testimonio adepti; 
inde patet, Clericos una cum senioribus populi ecclesiam rexisse. Idera hoc 
habet Purgatio Felicis et Caeciliani in epistola Purpurii Episcopi Numidee". 
Adhihete conclericos et seniores plehis ecclesiasticos viros 3 et inquirant 
diligenter, quce sint istoB dissensiones. Ipsa vero Purpurii Epistola ad 
Christianos Cirthenses sic inscriptum habet: Clericis et seniorihus Cirthensihus 
in Domino ceternam salutem 12. Eadem haec populi jura lubens agnovit 
Cyprianus : sic de lapsis ep. 16. p. 38. Acturi et apud nos confessores ipsos 
et apud universam plehem causam suam. Consule praeterea ep. 17. Ipsi porro 
populo potestatem concedit eligendi dignos sacerdotes vel indignos recusandi 
(ep. 67. ad Clerum populumque Hispan. p. 170.) i'. Quae quidem omnia, licet 
reliquae ecclesiae haud ignota , disertius tamen a patribus Africanis expressa 
leguntur, inque Africana Ecclesia diutius viguerunt. Namque ipsum laicorum 
docendi jus , seculo jam tertio in Aegypto impugnatum , quum Demetrius 
Alexandrinus Palaestinensibus Episcopis crimini verteret, quod Origeni nondum 
ordinato jus concionandi tribuissent, quum nunquam adhuc visum nec factum 
sit, ut prcBsentihus Episcopis laici concionarentur ^* , in Africa per totum 
fere sec. IV. perseveravit, et primum in Synodo Carthag. IV. anno 398 celebrata 
restrictum fuit canone 98. Laicus prcesentihus Clericis , nisi illis juhentihus, 
docere non audeat^^. Hinc nil mirum, si Tertullianura videamus modeste de 

11 Optali Millevitani Opera. ed. Dupin. 13 Ziegleri Versuch eincr pragmatischcn 
p. 169. Geschichte derkirclilichcnVerfassungs- 

12 Seniores hosce plebis, licet viris eccle- iovmcn in den scchs ersten Jahrhun- 
eiasticis adnumerarentur , a Clero ta- ' de»^**^» ^«"^ Kirche p. 29. et 49. Idem jus 
men distinctos fuisse , docuit Neander coetuiRomano competiisse, inter plura 
Kirchengeschichte I. p. 309. Cf. quoque testimonia patct ex epistola Cypriani 68. 
Binghamura I. p. 303. Ipsum noraen " ^^^^^^- ^ist. Eccles. VI. 19. 

passim in Gcrmania atque Dania ser- 1» Lahhei Concil. II. !>. 120T. Attamen du- 
ravit ecclesia Evangelica, liujusraodi hia sunt multa in hoc Concilio ; vide 

horaines Aliesie, JEMste, vocans. Walch. Hist. dcr Klrchcnvers, p, 242. 

Mvntert Vrimordia Ecchslw .4frh(in(r. 6 



42 ' 

auctoritate Episcoporura sentientem, neque omnia iis jura, qure Apostoli habuissent, 
tribuentem ; verum potius docentem , ea , quae Apostolis extra ordinem a Deo 
per douura quoddam singulare data et concessa fuissent, Episcopos sibi vindicare 
non posse^''. Longe vero aliter Cyprianus, auctoritatis episcopalis propugnator. 
epist. 3. 4. 33. etc. qui Episcoporum jus Apostolico aequiparare, eosque in 
omnibus esse Apostolorum successores contendere haud dubitat, ep. 45.; quara 
quidem sententiam fere perpetuo ingerit. Idco ipsum Apostolorum quoque 
nomen eis tribuit. ep. 3. Memimsse autem Diaconi debe?it, quoniam Jpo- 
stolos, id est Episcopos et PrcBpositos , Dominus elegit. Sic itaque brevi 
30 aut 40 annorum inter Tertullianum et Cyprianum interjecto temporis inter- 
vallo, in libera illa Africa semina Hierarchioe, diu in ecclesia latentia, fructus 
tulerunt procedente oetate ipsi ecclesioe perniciosissimos. 

3. Illam vero quara diximus muneris sui proerogativam Episcopi Africani 
perpetuo exercuerunt, neque unquara a Primatibus minui vel infringi passi sunt. 
Cyprianus ejus frequenter merainit. In Concilio Carthaginiensi aperte quid 
sentiret professus est. Neque enim quisquam nostrum Episcopum Episcoporum 
se constituit f aut iyrannico terrore ad obseqtie?idi necessitatem Collegas 
suos adigit , quando habeat omnis Episcopus pro liCentia libertatis et 
potestatis suce arbitrium proprium ; tamque judicari ab alio no7i possit, 
quam nec ipse potest judicare. Haec igitur libertas altas in Ecclesia Africana 
a nrisca inde eetate egerat radices, et non in nudis tantum ritibus et caeremoniis, 
sed in diversis iisque satis gravibus disciplinas ecclesiasticce capitibus versabatur, 
V. c. in quccstione de rebaptizandis haereticis , de adraissione adulterorum in 
coraraunionem ecclesiasticam, de reconciliatione lapsorum, de validitate baptismi 
clinicorura. In quibus rebus Cyprianus, quaravis aliter existimaret atque decer- 
neret ac CoUegae , nullara taraen in eos sibi arrogavit potestatera , sed unun- 
queraque officii sui rationera Deo reddere passus est. Quara diverse ab 
arrogantia illa, cujus Bpiscopi Roraani niature adraodura rei facti sunt! Quoe 

Hoc vcro ceitc tcncndum vicletur, ca- IG Boehiuer p. 210. 
noncs, sub cjus nomiiic vulgatos , cssc 
Africanos ct hujus a;tati$. 



43 

vero, qimm ad Cypriani aetatcm pertineant, heic tantum nobis, infra cap. xix. de 
rcconciliationelapsoruni, et cap. xxv. de admissione moechorum ad communionem 
ecclesiasticara, de qua ante ejus Episcopatum quaesitum fuit, acturis, de reliquis 
ad Biii"-hannira'' lectores remittentibus , verbo attigisse sufficiat. Hoc unum 
addidisse liaud crit supervacaneum , concilia provincialia antiqua oetate conciliis 
Carthaginiensibus a Primatibus coactis, quae generalia dici possunt, quantum ex 
Cjpriano coliigere licet, neutiquam subordinata fuissei^. 



CAP. IX. 

COKTINATIO. 2. PRIMATES. 



1. f_;arthago, nisi omnia falkmt, priraa erat urbs, in qua fundamenta Ecclesise 
Africanae ponebantur. Ex hac deinde metropoli credendum est processisse 
proecones Evangelii per reliquas urbes ab Episcopo CBeterisque, qui rem ecclesia- 
sticam moderabantur, raissos. Hinc explicanda est Episcopi Carthaginiensis 
oranibus reliquis Africae Episcopis major auctoritas, qui, licet prirais ecclesiae 
seculis altiore honoris titulo, Archiepiscopi, Metropolitani, Exarchi, v. Patriarchae^, 
quem reliqui majores Episcopi assumserant, mactatus haud fuerit^, re ipsa tameu 



17 Orig. Eccleg. 1. p. 121. sequ. 

18 Zlegler Gesch. der kirchl. Verfassungs- 
formen p. 145. 

1 PatriarchcE nomcn primus in Africa 
usiirpavlt Cyrila, CarthaginisEpiscopus 
Arlanus sub Vandalorum imperio. 
Victorls Vitensis Lib. II. de persccu- 
tione Vandalica c. 18. 

2 Attamen scculo IV. adfectasse videtur. 
Concllium enim Carthaglniense an. 397. 
cclebrutum canone 26 cavit: ut primce 



sedis Episcopus non appelletur princeps 
sacerdotum, aut aliquid hujusmodi, sed 
tantum primai scdis Episcopus. Lahbei 
Concilla Tom. II. p. 1171. Episcopatui 
Carthaginlensi illo tempore prBefuit 
Aurelius. MorccIIus AfricjE Christ. 
Vol. II. p. 330. hunc canonem referens, 
se putare dlcit, hoc placulsse Patribus 
Concilli, ut Donatistarum fastum dete- 
etarentur. Donatum enim eorum Epi- 
scopum Cartliaglnlensem Primum Epi- 
scoporum audiviase (Optat. de scliisniate 



44 

pari dignitatis gradu cum Romano, Antiocheno, Alexandrino, Hierosolymitano, nec 
non cum Ephesino, Caesareensi Cappadociae, Heracleensique Thraciae, a Constan- 
tinopolitano postea subactis, inter reliquos eminuit^. Et primo quidem tempore 
usque ad Agrippinum unicus fuisse videtur Ecclesiae Africanae Prinias. Nam 
Cyprianus in epistola 71. ad Quintum Mauretaniae Primatem p. 196. mentionem 
facit Concilii ab Agrippino celebrati his verbis: quod quidemAgripinnus, honce 
memorice virj cum cceteris Coepiscopis suiSf qui illo tempore in Provincia 
Africa et Numidia ecclesiam Domini gubernabant, statuit, et lihrato consilii 
communis esamine firmavit. Ea vero, quae ex hisce Carthaginiensis Episcopi 
verbis coUigere licet, huc fere redeuut. Primo : nullos in hoc concilio adfuisse 
Episcopos Mauretanicos , quorum certe mentionem in epistola ad Primatem 
ejusdem hujus provinciae facere minime neglexisset. Secundo : Africam Pro- 
consularem et Numidiam Agrippini tempore unam constituisse Provinciam sub 
Episcopo Carthaginiensi , unico totius Africse Primate. 

2. Mox vero auctus est Primatum numerus. Nam vix elapsura est 
dimidium seculum inter Agrippinum et Cyprianum, ex quo tres Africae Primates 
(Primi, Primarum sedium Episcopi)* innotescunt: major quippe Carthagiuiensis, 
qui metropoleos sedisque suae praerogativam semper tuitus est, primique ordinis 
fuit Primas, alter Numidiae, tertius denique Mauretaniae. Itaque, licet accurate 
definiri nequeat , quo tempore Ecclesia Africana novum Mauretaniae Priniatera 
acceperit, probabili tamen conjectura assequi possumus, factura id esse brevi ante 
Cyprianum tempore. NuIIura vero vestigium reperimus duorum, quos Mauretania 



Donatist. III. e. 3.) Secl si haec fuisset 
canonis f erendi causa, eain patres conci- 
lii expressis vertis indicassent. Hicce 
praeterea canon primuni latiis fuisse vi- 
detur in Concilio Hipponensi anno 393. 
habito, deinde repetitusinCarthaginiensi 
tertio. cf. Fuchs Bibliothek derKirchen- 
versammlungen des IV. und V. Jalirhun- 
dert III. p. G7. 80. uhi canon hahct nu- 
merum 25. 



3 De Primate Carthaginiensi ejusque 
juribus ante et post Cyprianum v. 
Coroli a S. Paulo Geogr. sacram p. 81. 
Dupinium in Geogr, Africas sacra, Optati 
Millevitani lihro de schism. Donatistii- 
rum praemissa p. 26. ct Zieg-leri Gesch. 
der kirchl. Vcrfassungsformen p. 158. 

4 Leideckeri historia ecclesiEe Africana; 
illustrata. Append. p. 4. Cyprianus ad 
Cornel. ep. 48. p. 91. 



45 

deinceps Iiabuerit, Primatum : neque cogitari potcst, unum antiquiori illo tempore 
regendee illi provinciae, in qua tantummodo paucae conditde erant ecclesise, haud 
suffecisse. Loquitur quidem Cyprianus ep. 73. de conventu Episcoporum, tam 
Provincice Africce quamNumidice^ propter controversiam de baptismo haereticorura ; 
inde vero nihii aliud coUigi potest, nisi Iioc, primo quidem, anno 255. convenise 
Episcopos Carthagini propiores , deinde vero , anno 256. ex universa Africa, 
in quibus fueruut quoque Mauretanici. De iis jara videndum , eorumque jura 
exponenda; quamquam haud ubique temporum ratio habenda erit, quum inter 
ea quae ante et quge post Cyprianum obtinuerunt haud ubique satis accurate 
distinguere liceat^. Scilicet: Carthagi^iiensi Episcopo nmvevsaUs hi res ecclesia- 
sticas, deficiente Episcoporum auctoritate, competebat Episcopia totiusque Africae 
visitandae jus. In litibus de priraatu reliquarum Provinciarum exortis ferebat 
sententiam, Episcopos atque Presbyteros ex omni Africa ordinaudi habebat 
facultatem, si nimirum a coetibus ad hoc officium requisitus esset, ac simul 
jus in synodo agendi de iis, qui suara auctoritatem recusassent, ut loco moverentur. 
Convocabat porro Conciiium Africae universale, cui praesidebat, cujus decreta 
exequebatur, atque litteris suis synodicis cum reliquis ecclesiis comraunicabat. 
Ab eo, quaecunque Ecclesiae Africanae noraine per epistolas agenda essent, 
agebantur; adeiim caeterorumPrimatum ad Ecclesiam Africanara epistolae dabantur. 
Ipse vero non ab iis scd a suae Provinciae Episcopis consecrabatur , quia non 
auctoritate tantura sed sedis suae etiara antiquitate erainebat : unde quoque, 
quomodo Ostiensi suburbicario Romae ^, ita propinquioribus Provinciae Africae 
Proconsidaris Episcopis antiquitus jus Primatis sui consecrandi perpetuo raansit. 
Hisce juribus adeo exiraiis Episcopo Carthaginiensi concessis , mirura 
haud foret, si cui pro humanae naturae fragilitate raajora sibi adhuc arrogare 
in raentera venisset. Cujus quidera rei vcstigiura forte deprehenditur in libro 
Tertulliani de pudicitia c. I. Audio, edictum esse propositnm et quidem 

5 Cypriani Epist. 48. '71. /3. Tliomasslni 6 Augustini Breviaiium Collationis tertio 

Vctus ct Nova Eccles. Discipllna P. 1. die. can. 16. et epist. 165. Dupin de 

Lil). I. c. 20. Zieglcr Geschichtc tler antlqua eccles. discipl. p. 61. 64. 
lirchl. Verfassungsformen p. 141. 



46 



peremtormm: Pontifex scilicet maximust fjpiscoptis Episcoporum, dicit: 
ego et moecTiicc et fornicationis delicta poetiitentia functis dimitto. Quob 
quidera Paraelius, cruditus Tertulliani editor, adstipiilaute Eoelmiero', de Romano 
Episcopo intelligit, cujus tamen nulla in Africanam Ecclesiam fuisse jura constat. 
Rectius, ut mihi quidera videtur, alii ironire et per sarcarmura dicta statuunt de 
Africano aliquo Episcopo 8 : nec facile alhis hoc Episcopi Ejnscoporum scomraate 
in Africa pungi potuit quam Cartliaginiensis^. Sed quis hic fuerit, utrura Agrip- 
pinus, si is ad annura 216. quo ex Schiitzii atque Nosselti sententia Tertullianus 
librura de pudicitia scripsiti", vitara protraxit, an successor ejus, definiri nequit. 
Neque de ipsa re judicare licet; nara TertuUianura, quura de pudicitia scriberet, 
Montani placita amplexura fuisse constat; unde factura, ut incitatiori esset animo 



y Dissert. Juris Eccles. p. 24. Sic quoque 
inter recenliores Neander, Kirchen- 
geschichte I. p. 340. Brennerus, ka- 
tholische Dogmatik I. jj. 181. et Bin- 
terim die vorziig-l. DenkAvrirdigkeiten 
der christkatholischen Kirche III. p. 90. 
Hahet is lectionem : ZcpJiyrinus, Ponti- 
fe.v Maximus, Episcopus Fjpiscoporum, fU~ 
cit. Nescio in qua Tertulliani editione 
hoc Zephyrini nomen invenerit. 

8 Sic Juvenalls illud Sat. IV. 45. 46. 
Destinat hoc monstrum cymhce linique 
magister Pontifici summo, ironice dictum 
est. Vid. Craraeri in Juvenalis Satiras 
commentarii vetusti pag. 129. Huic 
sententias favere videtur Cypriani illud 
in Concilio Carthaginiensi : neque enim 
quisquam nostrum (sc.Episcoi)orum Afro- 
rura) se Episcopum Episcoporum consti- 
tuit. 

9 Mecum consentientem hahcoP. AllixD. 
de Tertnlliani vi<a et scriptis p. Tl. 



Procedente tempore codem titulo alios 
quoque salutatos fuisse Episcopos, llcet 
rarius , ipsosque Imperatores , docet 
Routh Rel. Sacr. III, p. 153. Cetcrum 
Episcopos Carthaginienses bonos pasto- 
res et benedictos Papas vocatos fuissc, 
patet ex loco Tertulliani de pudicltia 
c. 13. Ipse Cyprianus salutatur Papa in 
epistola Cleri Romani 8. 23. 31. 36. quo 
vero nomine quemlihetEpiscopumoIim 
aijpcllatum fuissc constat. v. Bingha- 
mum I. p. "76. Complures verhi causa 
extant Eplstolce Hieronyml ad Augusti- 
numHipponensem, quem sempcr Papam 
vocat. Accessit deinde sec. VI. Aposto- 
licce dignitatis et Apostolatus nomen , 
quo BonifaciumEpisc. Carthaginlenscm 
salutatum legiraus anno 525. Thomas- 
sin I. 1. c. 4. 
10 In Prjcfatlone Toml V. edltionis Sem- 
lcrianfe p. 7. et Nosselti Dissertationes 
de vera setate scrlptorum TertuUiani. 
Dlfisert. III. p. 24, 



47 

iii Catliolicos, et quoccunque Episcopus CartLagiuiensis cum Clero populoque 
suo de reconciliatione moecliorum et fornicatorum contra hujus sectse placita 
rigidiora statuisset, carperet et Episcopo ipsi vitio facile verteret. Quam longe 
vero Cyprianus abfuerit ab liujusmodi dominandi cupiditate, ipsa ejus ad Episcopos 
Carthagine in causa de baptismo haereticorum congregatos verba , quibus 
Concilium aperuit , aperte commonstrant : Neque enim quisqiie 7iostrum se 
Episcopum Episcoportim constituit , aut tyrannico terrore ad obsequejidi 
necessitatem collegas suos adigit ; quando habeat omnis Episcopus pro 
licentia libertatis et potestatis suce arbitrium proprium , tamque judicari 
ah alio non possit, quam nec ipse potest judicare^^. 

3. Incertus denique haereo, an Cartaginiensi Episcopo antiqua jam 
aetate jus Paschatis constituendi tribuam, quod Aiexandrino per totum Orientem 
competebat. Delatum quidem illi fuisse in Concilio Hipponensi anno 393. 
et in Cartliaginiensi III. anno 397. celebrato , lego ^^; fortassis vero usus et 
consuetudo longe antiquior erat istis canonibus. Habet enim textus abbre- 
viationum Concilii Hip;>onensis in Concili Carthaginiensi III. Placuit etiam 
propter errorem, qui scepe solet oboriri , ut omnes Africance provincice 
observationem diei Paschalis ab Ecclesia curent accipere ^^. Et superest 
sane inter Cyprianica Computus de Pascha, licet spurius, satis tamen antiquus; 
unde quodammodo firmatur illa opinio, priscis jam Carthaginiensium Episcopis 
paschatis per Africam constituendi jus attributum fuisse i*. Cujus quidem 
privilegii causa quaerenda forte erit in controversia inter Asiatas et Romanos de 
tempore, quo Pascha ceiebrandum esset. Quura enim Alexandrinus Episcopus, 
cum Asiatis faceret^^^ computus ejtts ab Occideutalibus probari minime potuit: 

11 Cyprlani Opcra p. 229. 14 Oclricljs Commentarii de ecriptoribus 

EccIesiiB LatinaB priorum sex seculorum 



p. 41. 



12 Canon. 3. cf. Fuclis Bibllothck der 

Kirchenversammlung-cn dcr IV. und V. 

JaUrhundci"t3 III. p. C8. et Zicffler I. 1. <- ^t.j ■e' • * i c j* „ r^ •!•• n 

A o lo Vide Epistolam Synodicam Concilu Cae- 

V. 153. not. 58. . i i- i • tr v \t o- 

*■ sarccnsis apud Jhuscuiuiull. J^. V. c. oo. 

n SchcLstratc I. c. p. r/5. Codex Afric. 34. Cf. Kouth Ucl. Satra: I. p. 359. 363. 

Concil. Afric. 1. 



48 



unde officium diem Paschalem quotanuis ex computo astronomico constituendi 
in Africa Episcopo Carthagiuiensi deraandari facile potuit. Quod quidem, gi 
ita est, Severo Augusto , et Agrippiuo Carthagiuiensi E^)iscopo , constitutum 
esse crediderim. 

4. Primates secundi ordinis Numidice et Mauretanice^^ vel eo a 
Carthaginiensi difi"erebant, quod nullas haberent certas sedes ; sed quod prima 
aetas ordinationis eos constitueret, qua de causa senes dicti sunti'''. Procedente 
tempore principes sacerdotum et summi sacerdotes salutati sunt , quos Tero 
titulos Concilium Carthaginiense III. sustulit can. 26. nec alium nisi PrimcB 
sedis Episcoporum iis nomen concessit i^. Praecipua eorum jura haec crant: 
Synodos provinciales , si quae prisca illa setate habebantur, convocabant, eas 
moderabantur et legatos ad synodum universalem mittebant. Episcopos suae 
provinciae electos consecrabant, atque in eos dioecesesque eorum Episcopiam 
exercebant, eosque vel ipsi vel per Episcopos delegatosjudicabaut, salvo tamen 
horum apellationis jure ad Synodum Provincialem. Sicuti vero Synodis, ubi sen- 
tentias eae tulerint, obnoxii erant, ita quoque ipsi, si auctoritate sua abuterentur, 
aut negligentes in officio deprehenderentur , loco a Synodo movebautur ; id 
quod de Prisco Mam-etaniae Caesareensis Primate narrat Augustinus ep. 261. 
Caeterum haec plerumque ex historia temporum post Cypriani aetatem colliguntur. 
Attamen, quum ex natura atque indole ipsius , cui Primates praefecti essent, 
numeris atque dignitatis fluant, valde probabile est, ea vel pleraque eorum ab 
institutionis Primatum tempore valuisse^^. 



16 Horum jura vide apud Zieglerum 1. 1. 

p. 157. 

17 Ziegler 1. 1. p. 139, Nescio tamen an 
Senum nomen jam in Cypriano occurrat. 
Graecis eadem allorum Metropolitarum 
praerogativa dicebatur nqealiHa. Sic in 
canone sexto Concilii Niceeni: ''Ofioiwq 
Sl K«J y.axa t^v AtTioxeiav yul iv TcXq c^.Aaf? 
iTXuqyJuui ta nqea^HU amt^ta&ai ralq ixylr.- 
olaiq. Sicut vero nqia^da de Priniati- 



'bus, i(a aiiojyaTa de Metropolitanis in 
Ecclesia Orientali usurpal)atur. 

18 Cod. Can. Eccles. Africanae c. 39. LaLbci 
Conc. II. p. 1181. ul)i tantum : ut primae 
sedis Episcopus princeps sacerdotura 
non appclletur. Hicce canon legitur 
corpori Juris Canonicl insertus D. 99. 
c. 3. 

19 ii)id. p. isr. 



49 

Provinciarum distributio, qua numerus eanim auctus et Primas inferioris 
ordinis sub Carthaginiensi in ipsa Africa Proconsulari constitutus fuit, serioris 
est aetatis, sec. nimirum IV.^". Hoc denique addendum: peculiarem Numidiae et 
Mauretaniae Christianae per Senes, quorum igitur sedes haud fixae erant, quura 
tempus ordinationis Primatus jura tribueret, regendi morem haud plane ignotum 
fuisse in antiquissima ecclesia. Exemplum habemus inAsia miuori: celebrabatur 
enim versus exitum sec. II. Synodus in Ponto ad dirimendam controversiam de 
Paschate, cui ob senium praefuit Palmas, AmastriensisEpiscopus^i. Unde major 
quoque certitudo accedit antiquitati hujus rei in Africana Ecclesia. Eandem 
ecclesiae regendae rationem invenimus in Hispanica, quae Africanam imitata est. 
Ibi quoque Primates reperiuntur secundum priraam ordinationis aetatem; quo 
factum, ut celeberrimoe Synodo Illiberitanse anno 305. celebratae Felix, urbis 
Acci in Tarraconensi Episcopus, praesideret^^. 



CAP. X. 

CONTINUATIO. 3. EPISCOPI. 



1. J^J.uItos ab antiquo inde tempore Africa habuit Episcopos, quorum Sub 
Agrippino 70. sub Donato 90. convenisse in Synodos, cap. v. et vi. ostensum 
est. Hi non in urbibus solum sed in vicis quoque habitabant. Nara quamvis 
Cyprianus istos haud expressis verbis indicet, asserit taraen ep. 55. jam pridem 
per omnes provincias et per urbes singulas ordinatos fuisse Episcoposf 
quibns verbis tacite innuere videtur, in vicis et agris, quippe qui partem quoque 

20 Hanc exposuit Schelstrate p. 18. 23. 21 Eusel). H. Eccles. V, 23. ef. Ziegler 

Tide quoqueLeidekkerum L.3. Append. p. 140. 

p. 4. et Ziefflerum p. 155. oo t 1.1 • #> •!• t nrn 

*^ •=• 1- "". 22 Labljei Conciha I. p. 909. 



Muntert Primordia Ecclesicp Africancp. 



50 

provinciae constituant, fuisse Episcoposij quam quoque sententiam a Planckio 
V. S. V. approbatam video^. Cave vero, ne eos cum Chorepiscopis Ecclesiae 
Orientalis confundas. Hos enim, veri quidem nominis Episcopos, sed inferioris 
dignitatis et Episeopis urbium subjectos, Asia non novit ante sec. IV. quum in 
Conciiiis Neocaesareensi et Ancyrano anno 314. habitis prima eorum fiat mentio; 
Occidens vero vix ante Conciiium Rhegiense anno 439.^; Africa nunquam*. 
Eligebantur autemEpiscopi, quos Tertullianus de corona milit. c. 3. Prcesidentes 
appellat, forte quod in libro Ethnicis quoque destinato Episcoporum nomen 
divulgare noluit , a Clero et Populo. Sic enim Cyprianus , ep. 67. p. 172. 
ad Hispanos , post narrationem de Eleazaro Aronis filio sacerdotio initiato : 
Coram omni Synagoga jubet Deus constitui sacerdotem, id est, inst?'uit et 
ostendity ordinationes sacerdotales non nisi suh populi assistentis conscientia 
Jieri oportere, ut plebe prcesente vel detegantur malorum crimina, vel 
bonorum merita prasdicentur , ut sit ordinatio justa et legitima , guce 
omnium suffragio et judicio fuerit examinata : et post pauca : Episcopus 
deligatur plebe prcesente, quce singulorum vitam plenissime novit, et unius- 
cujusque actum de cojiversatione perspexit. Eos TertuIIiani aetate a Pres- 
byteris fuisse distinctos, ex variis Tertulliani locis patet, licet haud accurate 
decerni possit, in quo discrimen praeter jus ordinationes peragendi positum fuerit^. 



1 Boehmeri Diss. I. E. p. 303. 

2 Gescliichte der kirclilichen Verfassun- 
gen I. p. TT. 

3 Knittelii Frisca ruris ecclesia p. 3G. 51. 

4 Thomassini vetus et nova Ecclesiae 
disciplina P. I. L. II. c. 1. 

5 Eadem certe fuit ratio in Africa, quae 
in reliqua priscse illius astatis ecclesia 
valuit, quam seculo adhuc I¥. indicavit 
Hilarius Pictaviensis in I. ad Timoth. 
c. 3. Onints Episcopus Presbyter; non 
tamen omnis Presbyter Episcopus ; hic 
cnim Episcopus cst, qui intcr Preshyteros 



primus est. Tertullianura autem Epi- 
scopale munus pro Apostolico instituto 
liahuisse, patet ex ejus lihro de prasscr. 
hajret. c. 32. de fuga in persec. c. 13. 
sicuti quoque trium Ordinum, i. e. 
Episcoporum , Preshyterorura , atque 
Diaconorum semel atque iterum me- 
minit. De fug-a in persec. c. 11. de 
haptismo c. 17. nec impedit si de preesc. 
c. 3. de episcopo tantum et diacono 
loquatur, nam ordines h. I. haud ac- 
curate rccenset : nddit enim viduam, 
virgiuera. doctoreni, martyrem. Uuud 



51 

Ordinabantur rero Episcopi electi a Priraatibus; et probabile est, eam regulani, 
quam Cyprianus ac reliqui Episcopi Hispanis ut ab Africanis servatam commendant, 
ut ad ordinationes rite celebrandas Episcopi ejusdem Provi7icice proximi 
qui^qwe convenirent^ jam diutius in Africa valuisse, licet ordinationes a pau- 
cioribus factas haud dubie agnoverit Ecclesia Africana; quum antiqui canones 
tres tantum requirerent, neque illge, quibus duo Episcopi et unus Presbyter vel 
unus saltem Episcopus interfuisset^, invalidae haberentur. 

2. Episcoporum auctoritas arctis limitibus circumscripta erat , quum 
teste Tertulliano Apol. c. 39. non solum Presbyteri et Diaconi , sed prohati 
quique seniores in conventihus Christianorum prcesideant , honorem istum 
non pretio sed testimonio adspti'^ (vid. cap. viii.) qui una cum Episcopo 
caeterisque sacrorum rainistris de rebus ecclesiasticis judicabant : summumque, 
eodem loco inquit Tertullianus , futuri judicii prcejudicium est, si quis ita 
deliquerit , tit a communione orationis et conventus et omnis sancti com- 
mercii relegaretur. Prcssident probati quique seniores etc. Magis adhuc 
jura plebis extendit Cyprianus de lapsis epistola 16.: acturi et apud Confes- 
sores ipsos et apud universam plebem caussam suam. Sic quoque ep. 17. 
de iisdem lapsis, qui a Martyribus litteras commendatorias obtinuerant : esamina- 
hantur singtila prcesentibus et judicantibus vobis. Unde patet, in Africana 
Ecclesia sumraara obtinuisse, vel Cypriano, qui dignitatem Episcoporum adeo 
extulit, approbante , libertatem, ejusque regendae forraam democraticam, quam 
prisca Ecclesia habuit ab Apostolorum inde aetate, diutius in hoc orbis terrarum 
tractu perseverasse. 

3. Et hos omnes Episcopos omnesque Christianorum Afrorum coetus 
immunes fuisse ab omni Episcopi Romani jurisdictione, non est quod multis 
probatum eamus. Hi certe fama acccperant Victoris Romani Episcopi in excom- 
municandis Asiae minoris ecclesiis supei-biam, nuilo vero modo ipsius supremam 

ita facile indicari posse, quomodoPres- 6 Binghain. I. p. 162. sequ. 

byferi ab Episcopis dlstincfi fucrint, 

docet quoque Episcopus Lincolnensi^ 7 Apolog-. r. 39, 

1. 1. p. 234. 



52 

aguoveiunt auctoritatera. Testem habemxis Tertullianum. Magnam is quitlem 
Ecclesiis Apostolicis tribuit auctoritatem^ Romanamque magni facit, de qua dicit: 
Und^ nolis (Africanis) quoque auctoritas prcBsto est, et felicem eam proedicat, 
cui totam doctrinam Apostoli suo sariguine profuderunt '. Petrum enim 
atque Paulum Romanam Ecclesiam fundasse, eique Episcopum preefecisse, cum 
Irenxo^^ cowcedit, Petrumque cedificandcB ecclesice petram dictum, Claves regni 
coelorum consecutum , et solvendi et alligandi in coelis et in terris pote- 
statem (Matth. XVI. 18. 19.) asserit i* : in quibus quidem verbis notio quaedam 
unitatis ecclesiae Cathedrae Petri superstructae procedente tempore haud diffi- 
culter inveniri potuit; in libro tamen de pudicitia c. 21. Petri praerogativam 
il)si ejus personae, tanquam homini spiritali, tantummodo adhoesisse , verba 
Domini de omnibus, qui spiritales esseut, dicta statuit, accurate distinguens inter 
doctrinam et potestatem Apostolorum^^, j^Jqc aija jq Hbro de praescriptionibus 
praecipit : namque ex ejus sententia omnes ecclesiae , conservatrices doctrinae 
primariae, quam ab apostolicis illis ecclesiis, matricihus et originalibus, ut ait, 
Jidei, acceperant, unam cum iisdem hisce apostolicam constituunt ecclesiam. 
Itaque tot et tantce , inquit, ecclesice una est illa ah Apostolis prima, 
ex qua omnes i^. Unitatem igitur in consensu fidei , ideoque ecclesiam 
esse, uhi tres, licet laici^'^, nec esse numerum Episcoporum^^ , docet; 
nulla Episcopi Roniani, quem praeterea libr. adv. Praxeam c. 1. acriter carpit, 
facta mentione. Ne vero in illum errorem iucidamus, omnla hajcce dicta esse 
a TertuUiano Montanista jam facto, eaque de causa Ecclesiae Romanae iufenso, 
de Cypriani sententia videamus. Constat enim inter omnes Historiae Ecclesia- 
sticae peritos, quam strenue hic Ecclesiae Carthaginiensis, immo totius Africanae 
autistes , quamvis unitatem ecclesiae externam quam maxime iirgeret , et in 

8 Depraescr. c. 20. 32. 13 Dc praescr. c. 20. ' 

^ 9 Ibid. c. 36. 14 De exhort. castitat. c. T. 

1* Adv. Haercs. III. c. 3. ,, _ ,. ... «i c- j i> 

15 De pudicitia c. H. oic quoque de fnga 

Ibid. c. .2. (;. 14, non potes discurrere j)er singulos, 

12 De pudicitla t. 21. cf. Ncandri G. d. T, sit tibi et in tribus ccclesia. 

p. 338. 



53 . 

communione externa cum Episcopis poneret ^^ , atqiie dignitatem Episcopi 
Eomani a Petro derivaret , qua quoque de causa Ecclesiara Romanam princi' 
palem dixit, unde unitas sacerdotii exorta sit^', Stephano R. E. restiterit iii 
quacstione de baptismo haereticorum , et quam parum ei cesserit, quum vel 
verba Christi ad Petrum Matth. XVI. 17. IS. sibi aeque ac Romano Episcopo 
dicta, de se aeque ac de illo, ut Apostolorum successoribus, intelligenda esse 
statueret. Quin ipsum quod de legitima Cornelii in Episcopum Romaniun 
electione habuit examen, missis duobus Episcopis, Caledonio et Fortunato^^, 
abunde docet , quam longe Ecclesia Africana abfuerit ab omni subjectione, et 
quam persuasum sibi habuerit, omnibus ecclesiis aequa competere jura. Hffic 
vero, quum res tangant extra limites quos uobis fiximus positas, iectores ad 
Leidekkerum ablegamus i'. 

Ex hisce vero omnibus patet, Episcopum Carthaginiensem neutiquam 
fuisse Vicarium Romani, quam quidem assertionem Thomassinus jam refellit^o. 
Neque ullas Ecclesia Africana Cypriani aetate ad sedem Romanam admisit 
appelIationes2i j nescio vero quo pacto Mohlerus asserat, Romanam Ecclesiam 
cum universa ecclesia Occidentali , cujus pars erat Africana , institutionem 
Episcoporum Orientalium coramunicasse , quo demum facto Ecclesioe inter se 
communicaverint 22. Haec enim etsi Optatus Millevitanus de Ecclesia Roraana 
dicat : Cum ea tottim orhem commercio formatarum in unam communi- 
cationis societate concordare , rainime sequi videntur ex verbis Augustini 
contra Cresconiura Donatistam Libr. III. §. 38. ad quae Mohlerus provocat : ad 

16 Epist. 64. p. 168. et 33. p. 66. 21 De antiqua Ecdce. disciplina (Mogunf. 

17 Walch. Historic der Kctzereicn II. p. 222. 1/88.) p. 116. cf. quo^ue Routh Rel. 

18 Dissertatio secunda delibertateEccksiaB Sacr. III. 128. 
AfricancB. 

19 PrcEloquium , quvim synodum Cartha- 22 Dle Einlicit in des Kirche, oder das 
ginicnsemanno256apcriret. Opp. p.229. Princip der Katholicismus dargestellt 
ep. 59. 1). 136. ni Geiste der Kirchenvater der drei 

20 Vct. et nova Eccles. disciplina Part. I. ersten Jahrhundertc (TuLuigenl 1825.) 
Lib. I. Cap.:JiX. 2. Edit. Mogunt. 1187. p. 209. 

Tora. I. p. 146. 



54 

Carthagims Eptscopum, Romano •prcetermisso, nunquamecclesiamOrientalem 
scribere. Utique scripsit , iit ex epistolis Firniiliani Caesareensis Cappadociae 
Episcopi, qiii ipse eo tempore primatibus Ecclesiae accensebatur, ad Cyprianmn 
patet. Neque uspiam Carthaginiensem de ejus aliusve Episcopi electione vel 
consecratione a Romano certiorem esse factum legitur. Serioris igitur sint 
temporis oportet ea quae Augustinus refert. 

Unum hoc tantummodo monendum: Ecclesiam Africanam a primordiis 
inde cum Romana fraterni araoris vinculum servasse. Nam pietas illa, quae 
per totum veterem orbera coloniarura erga metropoles observabatur , a coloniis 
Christianis minime neglecta est. Tot praeterea Romara Carthaginemque inter- 
cedere debebant negotia, tot de communi salute consultationes , tot epistolOB 
coramendatitioe fratribus datae; e quibus omnibus facile intelligitur , Episcopos, 
Romanum et Carthaginiensera , rautuas saepe epistolas dedisse, quarum haud ita 
paucae exstant in Cyprianicis a Cornelio et Cypriano scriptae ; et mortuo iino, 
successorem ejus alterum certiorem fccisse de sua electione atque consecratione. 
Sic ex Cyprianicis constat, Luciura Cornelii successorera statira post occupatam 
sedem Romanara literas dedisse ad Cyprianura , jam deperditas ; hujus autem 
gratulatoria responsio extat in Cyprianicis, epistola 61. In hisce vero Cypriani 
epistolis ne vestigiura quidera cernitur , unde colligi possit , eum Roraanum 
Episcopura ut se superiorem suspexisse ; quin e contrario eum seraper fratrem 
sibi parera adloquitur, seque ejus parem sine uUa haesitatione gerit. 



CONTINUATIO. 



CAP. XI. 

4. PRESBYTERI ET RELIQUI CLERICI. 



1. J^x superioribus facile intelligitur, Preshyteros Ecclesice JfricatiCB, quorum 
baud secus ac Diaconorum electio et ordinatio eodem modo peragebatur ac 
Episcoporum , consentiente nimirum Clero et Populo ^ , Episcopis fere fuisse 
aequales, atque de iis valuisse verba Hieronymi: quid facit excepta ordinatio7ie 
JHpiscopus, quod Fresbyter non faciat^'} Probabile est, non nisi seniores ad 
Presbyterii gradum atque honorem in Africana, ut in reliqua, ecclesia admissos 
fuisse, atque intervalla inter ordinationem ad Diaconatum et ad Presbyteratum 
fuisse servata; quod ipsa ecclesiae sapienter administrandde cura suasit; nec facile 
neophyti ad sacerdotii admittebantur officia. Attamen ea nonnunquam viris virtute 
ac doctrina eminentibus brevi post baptismum concredita fuisse, exemplum docet 
Cypriani , anno cum dimidio circiter , postquam Cliristianus factus erat , inter 
Presbyteros recepti^. Ordinabantur ab Episcopo et Presbyteris juxta con- 
suetudinera, quae universalis fuisse videtur, cujusque in Africa testis est canon 3. 
qui Concilio Carthaginiensi IV. anno 398. tribuitur; ubi : Preshyter cum 
ordinatur 3 episcopo eum henedicente et manum super caput ejus tenente, 
etiam omnes preshyteri, qui prcesentes sunt , manus suas juxta manum 



1 Vide SynodicaraEpIstolam Coiicilii Car- 
thaginiensis IV. anno 24. de Basilide 
et Martiale, Hlspaniae Episcopis libella- 
ticis apud Routh Rel. sacrae III. p. 80. 

2 Eplst, 85. (102. In ed. Martlan. Tomo 
IV. p. 803.) ad Evangelum. SIc ctiam 
Chrysostomus HomillaXI. in ITImoth, 

III. 3, Tjl yi/.Q %HQOTOVl'u fl6l')J VTlcQi^ljirj- 

y.c.ai iiTiLay.OTioi) , y.ul xomo f.i6vov Soxovat 
nliony.nli' Tovq ngeq^vti(JOV!;. Et iterum 
Hieronymus in Epist. ad Titum Cap. I. 
HcEc propterea, ut ostendaraum , apud 
vctercs coadem fuisse Presbyteros quos 



Episcopos , paulatim vero , ut dissensio- 
num plantaria evellerentur , ad unum 
omnem sollicitudinem esse delatam. Si- 
cut ergo Presbyteri sciunt, se ex ecclesia: 
consuetudine ei, quisibi prcepositus fucrit, 
esse subjectos, ita Episcopi noverint, se 
magis consuetudine guam dispositionis 
dominiccB veritate presbyteris esse majo- 
res. Eadem docet Hilarlus Pictavien- 
sis in I. ad Tlmoth. Cap. 3. Tide supra 
p. 50, 

3 A. p. C. 247. Pearsoni Annales Cypria- 
nici p, 8. 



56 

Episcopi super caput illius teneant. Qui quideni caiion certe non novum 
ordinationis ritum induxit, sed veterera illum in Ecclesia Africana dudum 
receptum sua auctoritate sanxit, propter causas nobis ignotas ; nisi forte Episcopi 
passim Presbyteros ab ordinationibus excluserint. Exemplum praeterea extat 
ordinationis a solis Pi^esbyteris absque Episcopo peractoe. Novatus enim Pres- 
byter Felicissimum Cartliagine Diaconum constituisse narratur a Cypriano * ; id 
quod certe, quamvis Scliisma Novatianum eruperat , ausus haud fuisset, qimm 
Novatiani ordinem haberent episcopalem, nisi vetus consuetudo excusationem 
illi praebuisset. Ejusdem antiqui raoris vestigia superfuisse videntur seculo adhuc 
quarto exeunte. Etiam Augustini setate ruris Presbyteri ordinabant Subdiaconos ; 
id quod patet ex epistola ejus 63. (al. 240.) Objurgando correximus . . . deinde 
Preshyterum et Verinum, per quos ut ordinaretur (Timotheus Subdiaconus) 
factum esse cotnperimus. Attamen cum in ecclesia Africana Subdiaconi sine 
manum impositione ordinati fuerint^, levius hoc delictum videri potuit , nec 
ordinationi Diaconorum a Presbyteris factae comparandum. Subdiaconi enim 
ad inferiores tantummodo ordines ea aetate, ut et hodieque in Ecclesia Graeca, 
referebantur. 

Presbyteri et reliqui clerici nrbium rurisque per secundum seculum 
sibi pares fuere. Cyprianus vero ep. 43. p. 82. clericorum urbicorum agnoscit 
jus una cura Episcopis sufFragia de politia ecclesiastica ferendi. Cum semel, 
inquit , placuerit tam nohis quam confessorihus et Clcricis urhicis item 

Episcopis imiversis ut nihil innovetur circa lapsorutn causam. Unde 

probabile fit , ab illo inde tempore jus illud clero ruris ademtum fuisse. 
Attamen Augustini aetate ruris Presbyteri , etsi dignitate inferiores essent, in 
foro tamen ecclesiastico paria cum urbis Presbyteris jura habebant. Augustini 



4 Epist. 52. (al. 49.) p. 97. Novatus Fclt- IV Cartliaginiensis. Suldiaconus, qui 
cissitnum , satellitem suum, diaconum, ordinaiur , quia manuum impositionem 
nec permittente me , nee sciente, sua non accipit , patinam de Episcopi manu 
factione et ambitione constituit. cf. Wal- accipiet vacuam et calicem vacuum. 
chii Historie des Kctzereien I. p. 296. De manu vero Archidiaconi urceolum 

5 Bingham II. i-. 12. cf. canon. 5. Conc. cum aqua et mantile et manuter^ium. 



57 

ep. 65. (al. 236.) ". Eodera quoque tempore habebant jus flagitiosos Sub- 
diaconos comraunione sacrorum privandi, eosque munere sacro exuendi (ep. 108. 
al. 255.)^; quod certe ex prisca aetate ad eos transierat. 

Caeterum distincti fuisse videntur Presbyteri in Docentes et Regentes. 
Presbyteros enira Doctores habet Cyprianus p. 29., p. 55. Sic quoque in Actis 
S. S. Perpetuae et Felicitatis legitur Aspasius Presbyter Doctor j quibus itaque 
incumbebat docere plebem. 

2. Diaconorum saepe fit mentio apud Cyprianum, et aute ejus tempora 
in Actis S. S. Perpetuae et Felicitatis; e quibus patet, eos in Africa, ut alibi, 
Christianorum in carcerem conjectorum curam gessisse. Non ad sacerdotium 
aed ad ministerium eos consecrari, habet Concilium Carthag. IV. can. 4. ex 
antiqua ecclesiae discipliiia. Recitabant ofFerentiura publice nomina, (Cypriani 
ep. 9. aL 16.) aliaque rainisteria exsequebantur, quae per universam iis concredita 
erant ecclesiam. Baptizandi iis quoque pariter ac Presbyteris data erat facultas: 
non tamen sine episcopi auctoritafe, h. e. venia, et habet Tertullianus de 
baptismo c. 17. Poenitentibus a Martyribus comraendatis, absente Episcopo et 
Presbyteris, in necessitatis casu manus imponere iis licebat. Cypriani ep. 18. 
p. 40. Episcoporum erant Dispensatores, qui eleemosynas ecclesiae indigentibus 
distribuebant (Cypr. ep. 52., p. 96.) pupillorum, viduarum, virginumque curam 
gerebant (ibid.), et imiverse Arcam s. thesaurum ecclesiae administrabant. 
(Cypr. ep. 52. p. 95.). 

8. Subdiaconos, in Ecclesia Occidentali ortos , inprimis in ecclesiis 
populosis araplisque , sicuti Romana , Ecclesia Africana Tertulliani tempore 
nondum habuit; alias haud reticuisset. Orti vero sunt tempore inter eum et 
Cyprianura raedio , qui saepe de iis loquitur 8. Instituebantur haud dubie ad 
exemplura ecclesiae Romanae, eademque de causa; quod propter magna Ecclesiae 
increraenta diaconi, quorura septenarium numerum excedere raoris haud erat, 
suis officiis exequendis haud amplius pares reperiebantur , iisque idcirco datl 
sunt adjutores , nonnunquam in institutione Catechumenorum adhibiti , ut raox 



6 Cf. Knittelii Priscam Ruris Ecclesiam 1 Ibid. p. 51. 
p. 56. 8 Epist. 3. 20. 29. 84. 35. 45. 78. T9. 

Miinterl Primordia Ecclcsias Jfricamr. 8 



58 

ex epistola Cyprianica 29. apparebit. Orilinabantur, quod niomii, sine nianuuin 
impositione. Persecutionibus ecclesiam infestantibus, ab Episcopis cum literis 
clericis ad externas ecclesias mittebantur (Cypr. ep. 9. 29.). 

4. Acoluthos habet Cyprianus ep. 7. 34. 52. 77. 78. 79. 

5. Exorcistas ecclesia Africana, licet Exorcismum bene noverit, eoque 
saepe usa fuerit, haud habuit ante Cypriani oetatem. Eorum apud Latinos priraa 
mentio occurrit in Epistola Cornelii Episcopi Homani apud Eusebium H. E. VII. 
G. 43. circa annum 251. scripta. 

6. Lectores apud Haereticos commemorat auctor appendicis ad librum 
de praescriptionibus c. 41. Atqui noti quoque erant in ecclesia Catholica. 
Saepissime de iis loquitur Cyprianus, et in magna eos fuisse existimatione, vel 
inde patet, quod Celerinum et Aurelium Confessores in hunc ordinem cooptaverit 
(ep. 37. et 38.). E quorum numero eos qui rure degebant Punicae linguae gnaros 
esse debuisse, ex iis liquebit, quae inferius (cap. xvi.) de versionibus S.Scripturae 
disputabimus. Lectoribus quoque interdum concreditam fuisse Catechumenorum 
institutionem , apparet ex Cypriani epistola 29. ubi Optatum Confessorem et 
Hypodiaconorum inter Ljectores doctorem audientium a se constitutum narrat. 
Eomm statio in ecclesia erat ad pulpitum s. tribunal ecclesice (Cypr. Epist. 38. 
et 39.) quamobrem super pulpitum imponi et ad pulpitum venire eorum 
denotat Ordinationera ex usu loquendi Cypriani. Custodiam librorum sacrorum 
eis concreditam fuisse , valde est probabile. 

7. Ostiariorum s. Janitorum nuUa in Tertulliani atque Cypriani libris 
occurrit mentio. 

8. Diaconissas denique, quoe haud raro Viduce vocabantur, Ecclesiam 
Africanam ha 'lisse , iisdem, quibus in reliquis omnibus coetibus, exequendis 
ofliciis vacanies, ex TertuUiano comperimus. In hisce vero officiis certe haud 
ultimum erat illud, ut in Gynaeceis matronarum ethnicarura, ad quae aditus iis 
concessus erat, seraina religionis spargerent. Ad istud vero Diaconissarura munus 
eligebantur viduae univirae, sexaginta annos natae, quae quidera aetas in iis juxta 
praeceptum Apostolicum 1 Tiraoth. V. 9. requirebatur ; requirebatur praeterea 
ut liberos educassent ; (de velandis virginibus c. 9.). Matriraonia petentes 
eas pariter ac Episcopos, Presbyteros et Diaconos adibant, (de raonogam. c. 11.) 



59 

Incertura an manuiim irapositione ia Africana ecclesia fuerint ordinatae ^; »«' 
ordinem taraen eas allegi dicit Tcrtuliianus (ad uxorem I. c. 17.) quae 
sane verba de ordinatione intelligi possent: at certe consecrabantur precibus a 
Presbyteris fusis; id quod deinceps canonibus Conciliorum Carthaginiensium II. 
III. IV. prohibitum vel saltem limitatum legimus^". Quamquam vero ex mandato 
Apostolico nonnisi viduae maturam aetatem adeptBe Diaconissae erant constituendae, 
abusus tamen invaluit , ut virgines eligerentur ^i. Quem Carthagine quoque 
mature irrepsisse, ex ipso TertuIIiano constat, qui vehementer de hujus metro- 
poleos Episcopo queritur , quod non virginem tantum , — virginem viduam, 
miraculum , ne dicam monstrum , sed pueliam viginti nondum annos natam 
Diaconissam fecerat , eo consilio, ut tanto facilius arca ecclesiae ali posset (de 
virginibus velandis^2^. Hisce adjungimus Virgines, quae sese Cliristo dicassent, 
ecclesiasticas a sequentium teinporum scriptoribus appellatas , quo melius a 
monasticis, quae prisca illa sstate nondum fuerunt, distinguerentur. Vivebant 
in aedibus paternis , a parentibus , vel necessitate ita flagitante ab ecclesia 
alebantur i^. NuUo tamen perpetuae virginitatis voto obstrictae tenebantur. 
Cyprianus enim ep. IV. p. 7. Si perseverare nolunt (virgines) ad Pomponiura 
scribit , vel no?i possunt , melius est nuhant , quam in ignem delictis suis 
cadant. Earum quoque meminit Tertullianus , de virginibus velandis c. 3. ubi 
tamen verba : o sacrilegce manus, quce dicatum Deo habitum detrahere 
potuerunt , de vestitu virginum a Presbytero vel Episcopo consecrato intelligi 
minime debent. Agitur enim tantumraodo de velo, quo capita operiebantur. 
9. De numero Clericorum nihil constat. Divcrsum eum in singulis 
ecclesiis fuisse pro ratione teraporum et locorum , per se patet ; maximura 
Carthagine; rainorera tamen Roraano , in queni Cornelii terapore, seculo III. 
dimidio , praeter Episcopum , 46 Presbyteri, 7 Diaconi , totidem Subdiaconi, 
42 Acoluthi, 52 Exorcistae, una cum Lectoribus et Ostiariis cooptati erant. 

9 Ordinationis formulaminecclesia Greeca H Constitut. Apostol. VI. 17. 

cxhibcntConstitutiones ApostolicBc Lib. iq o • ?• i- • -l • • • •j ^ 

* i^ iiuio alicubi, inqutt, vwginem tn viduatu 

VIII. c. 20. qna: tamen urocedente tem- , . , ■ • .- n ^ 

"^ ao annis nonaum viginii collocutam. 

pore in desuetudinem ablit. 
10 Bingbam IV. p. 357. ^^ Bingham. III. p. 96. 



Presbyteroriim incertuin , Diaconorum septenarium numerum ad imaginem 
Ecclesiae Hierosolymitanae fuisse , haud injuria statuiraus : de reliquis nihil 
conjectura assequi licet. 

10. Quonam modo Clerici Carthaginienses , quibus docendi et cultum 
publicum administrandi officium incumbebat , ad hoc rite obeundum instituti 
atque praeparati fuerint, ignoramus. Ne scholas quidem Christiani Afri habuisse 
videntui", in quibus pueri juvenesque erudiebantur; Tertullianus enim , quamvis 
negat Christianos ludimagistrorum atque professorum literarum officio fungi 
posse propter Idololatriam cum harum professionum exercitio conjunctam, haud 
tamen prohibet ne Christiani scholas Ethaicorum frequentent i*. Scholam 
catecheticam, quales Alexandriaei^, Antiochioei^, aliisque in majoribus ecclesiis 
conditae erant, Carthagine floruisse, nullo loco legitur; nisi forte huc quodam- 



14 De Idololatr. c. 10. Scimus dici posse : 
si docere literas Dei servis non licct, etiam 
nec discere licebit. Et quomodo quis in~ 
stitueretur ad prudentiam interim huma- 
nam, vel ad quemcunque sensum vel actum, 
cum instrumentum sit ad omnem vitam 
literutura? Quomodo repudiamus secu- 
laria studia, sine quibus divina non pos- 
sunt. Videamus igitur necessitatem lite- 
ratoricE eruditionis, respiciamus ex parte 
eam admitti non posse , ex parte vitari; 
fideles magis discere quam docere literas 
capit; diversa est enim ratio discendi et 
docendi. Si fidelis literas docet insertas 
idolorum prcedicatione , sine dubio dum 
docet, commendat: dum tradit, affirmat : 

dum commemorat, testimonium dicit 

At , quum fidelis hcec discit , si 

Jam sapit qui sit, neque recipit , neque 
admittit; multo magis , si dudum sapit. 
Aut ubi coeperit sapere , prius sapiat 



oportet , quod prius didicit , id est , de 
Deo et fide. Proinde illa respuet nec 
recipiet. Et erit tam tutus , quam qui 
sciens venenum db ignaro accipit, nee 
bibit. Huic necessitas ad excusationem 
dcpuiatur, quia aliter discere non potest. 
Tanto autem facilius est , literas non 
docere , quam non discere , quanto et 
reliqua scholarum de publicis propriis 
solemnitatibus inquinamenta facilius 
discipulus fidelis non adibit , quam ma~ 
gister non frequentabit. Cf. Neandri 
Geist des Tertullians p. 42. 

15 Guerike de scholae Alexandrinfe Cate- 
cheticae Theologia I. 11. Halis 1825. 
antiquiores, qui de hac schola scripsere, 
ut taccamus. 

16 Cf. Programnia nostrum de schola An- 
tiochcna , Ilafn. 1811. theotisce ver- 
suni in StJiudlini et Tzschirneri Archiv 
fur Kircliengeschichte , Tom. I. p. 1. 



61 

modo referenda sint verba Cypriani ep. 29. p. 55. Fecisse me autem sciatis 
Lectorem Satiirum , et Hypodiaconurjt Optatum Confessorem , quos jam 
pridem communi consilio Clero prosimos feceramus , quando aut Saturo 
die paschce semel atque iterum lectionem dedimus; aut modo cum Pres- 
byteris Doctoribus lectores diligenter probaremus ; Gptatum inter lectores 
doctorem audientium constituimus , examinantes , an congruerent illis 
testimonia , qnce esse debent in his qui ad Clerum parabantur. Qnibus 
verbis , obscura licet sint , inesse tamen videtur testiinonium de cura atque 
industria Episcopi et Cleri Carthaginiensis in formandis et exercitio probandis 
iis, qui sacerdotali officio obeundo destinati erant. Primum vero, quod sciamus, 
Seminarium Clericorum Augustinus iiistituit i'. 

Itaque, quum deessent seminaria, juvenes illi, qui antiquiori tempore ad 
sacrum munus praeparabantur , ab Episcopis ac Presbyteris docentibus instituti 
videntur in dogmatibus praeceptisque religionis, in confutatione errorum profa- 
narum religionum, in mystica S. Scripturae expositione, quam Afros adamasse ex 
TertuIIiano atque Cjpriano constat, atque simul in Catechesi exercitatos fnisse. 
Illi autem, qui provectiori jam setate ad munera ecclesiastica adspirabant, ple- 
rumque erant homines literis, quae publice Carthagine docebantur, bene eruditi; 
id quod v. c. de Cypriano memoriae mandatum est, antequam Christianis se adjun- 
geret, egregio causarum patrono; nec de TertuUiano in dubium vocari poterit, 
religionum, mysteriorum atque allegoriarum ethnicarum peritissimo. Hujusmodi 
igitur viri, postquam Christo nomen dedissent, propria lectione et meditatione, 
consiliis fratrum insuper adjuti, tanto faciliori negotio perfectiorem religionis 
notitiam , qualis in doctoribus ejusdem requirebatur, parare sibi potuerunt. 

11. Sed postquam in Christianos gladio et igne grassatum fuit, Martyres 
et Confessores (TertuIIianus enim ac Cyprianus hisce nominibus promiscue 
utuntur , Martyresque vel ii vocabantur , qui atrocioiibus tormentis fortiter 
restiterant) , in Clerum praecipue cooplati videntur. In Concilio enim Cartha- 
giniensi a Cypriano celebrato suffragia legimns multorum Episcoporum, qui vel 
Martyres vel Confessores fuerimt^^; sunt autem sequentes. XwFrovihcia Pro- 

1'' Possidius in Aita Aiig-uslini c. 2. 3. 18 Cypriani opera p. 229. 



62 

coNSVLdRi: Faustus Timidae Episcopus, Confessor, ciijus Augustinus meminit 
contra Douatistas de baptisrao Lib. VII. 22. Venantius Tinisae Episc. Confessor. 
Pompomus Dionysianae, M. Cf. Irenceus Uiuli Ep. Martyr. Secundimis Tambei, 
In Nvmidia: Salviauus Gauzafalae, M. Jader Midilae C. et M. qui Cliristum 
igitur bis confessus est. Ferulus Russlcadoe, M. antea Schisraaticus. Clarus 
Masculae, C. In Mavuetania: Paulus Obbae v. Bobbae C. Lucius Membresae C. 
Hosce viros maxime propter constantiam et pietatem Clero adscriptos f uisse 
vix est dubium, etsi eruditi haud essent, nec donis docendi cminerent. Concilium, 
cui interfuerunt, aCypriano habitum est anno 286, Episcopatus nono: unde colligo, 
plurimos, quorum noraina recensuimus, in Ciero fuisse, vel Episcopatum gessisse, 
antequam factus esset Africae Primas; eos igitur ad illa tempora pertinere, quorum 
historiam enarrare adgressus sum: valde autem doleo, de iis praeter nomina atque 
sufFragia in Concilio lata nihil memoriae mandatum esse. Cyprianum quoque 
eandem hanc consuetudinem Martyres et Confessores in Clerum eveliendi , quae 
certissirae per totara ecclesiam observabatur , haud neglexisse , Epistolae ejus 
pluribus in locis declarant. 

12. Nullus denique prisca illa aetate fuit vestitus, quo Clerici a Laicis 
distinguerentur. Itaque nec in Africa quaerendus est. Unicus qui huc trahi 
posset locus legitur apud Tertullianum de monogamia c. 12. Cum ad per- 
CBquationem disciplince sacerdotalis provocamur , deponimus infidas et im- 
pares sumus. Quibus verbis Infula unice usurpatur ad significandam personara 
sacerdotalem, imagine a vestitu sacerdotura Ethnicorum petita: Quippe Infulae 
Episcoporum aliorumque Proelatorum sunt longe serioris aetatis^^. 

13. De Laicis monendum denique, nullum certum apud Tertullianum 
occurrere locum, unde colligi possit, eum Catechumenos in duas, Audientium nimirum 
et Consistentium, distinxisse classes, nisi illos accedentes adfidem, hos ingredie?ites 
in fidem (de Idololatr. c. 24.) appellet ; sicut quoque de spectaculis c. 1. inter 
eos qui cum maxime ad Deum accedunt, eosque qui jam accessisse testificati 
et confessi sunt, distinguit. Quibus fortasse verbis eosdem inteliigit, quos alii 
Audientes (quam tamen vocem habet de Poenitent. c. 6.) et Consistentes dixere^o. 

19 Binghara. II. p. 417. 20 Cf. Ei^ist. Lincoln. Eccles. Ilist. p. 246. 



63 
CAP. 

REDITUS 



XII. 

CLERL 



1. Omnes hosce religionis ministros Ecclesia Africana e reditiLus suis aluit, 
qui igitur iueunte seculo IL haud ita exigui fueruut. Quae liac de re ex Ter- 
tulliano atque Cypriano, cujus testimonio heic quoque uti juvabit, quum pluriina 
ejus aetate veterera servaverint formara, colligi poterunt, liuc fere redeunt. 

Carthaginiensis Episcopus praecipit ex institutis Veteris Testamenti : 
Clericos ut fratres sportulmites , tanquam decimas ex fructibus accijjjientes, 
ah altari et sacrificio Jiaud recedere, sed die ac 7iocte coelestibus rebus et 
spiritualibus servire debere, (Epist. 1.) ; quam ob rem valde reprehendit 
abusum brevi ante Decianam persecutionem sive ortum sive manifestatum , 
Episcopos plurimos .... procuratores rerum secularium Jieri , derelicta 
cathedra , plebe deserta , per alienas provincias oherrantes negotiationis 
qucestuosce nundinas aucupari , esurientibus in ecclesia fratribus habere 
argentum largiter velle, fundos insidiosis fraudibus rapere, usuris multi- 
plicantibus foenus augere , (de lapsis p. 123.) Improbat praeterea Gemiuiura 
Faustum, quod Geminium Faustinum Presbj^terum, qui procul dubio afiinis ejus 
erat, testamento suo tutorem nominasset^. 



1 Epist. 1. Iilem hlc Geminitts Faustmus 
interfuisse videlur Concilio Cypriani, 
in cujus actis Geminius Furultanus le- 
gitur. Ad Cyprianl illam epistolam 
J. Fellus Oxoniensis Episcopus notavlt, 
tutelam pupillorum, ex jure Romano 
pro munere publlco liaLItam , onus 
fuisse, a quo nonnisi ex certis gravis- 
simls causis , iisque lege definitls, 
excusatlo concedebatur. Instit. I. tit. 25. 
Itaque conjicit, Christlanos mutuo con- 
scnsu et vl canonum inter se cavisse, 
ne Christianus aliquis Id oneris de Clero 



cuiquum TcIIet Imponere, idquc sub 
poenls iisdem canonibus contentis. Hoc 
vero canone non Clericis interdictam 
fuisse susceptlonem tutelce, sed patribus- 
familias prohibltum, ne Clericos tutores 
nominarent, Cramerus, Anteccssor Kilo- 
niensls, meper literas docuit. Quo qui- 
dem caaone, quum tutoris datio in testa- 
niento sit juspatrisfamilias, nullum vero 
officlum illi, qui nominatur, incumbens, 
leges publicae haud violabantur. Eodem 
modo in alio ConcIIIo apud Justellum 
Cod. Can. Ecclesiae Afrlcanae can. 35. 



64 

2. Quiim igitur ex sentontia veteris ecclesiae universae, ut et Africanae 
Altaris ministri alendi essent ex reditibus ecclesiae , ad hos pertinebant: 

1) Oblattones, antiquissiinis teraporibus et usque ad persecutiones sec.III. 
tantum die dominica , natalltiis Martyrum , in sepultura fidelium (TertuUianua 
de corona milit. c. 3.) et tempore Xerophagiarum , cum Sabbatis, tum dicbus 
dominicis (Tertull. de jejun. c. 15.) factae. Duplex praesidentibus honor binis 
partibus deputabatur , id quod Tertuliianus vehementer vituperat. (de jejun. 
c. ult.). 

Neque hae fidelium pro Agapis celebrandis oblationes , quae deinceps a 
canistris in quibus offcrebantur sportidce dictae sunt^, sine incommodo eorum 
factae sunt, id quod innuit TertuUiani Apolog. c. 39. Quantiscumque sumtihus 



jns iiarentxim filios emancipandi, quod 
Episcoijos et Clericos, quo suae tutelae 
efficerentur, restringltur. Al) hac tamcn 
canonis a Cypriano allegati interpreta- 
tione nonnihil discrepare videtur can. 8. 
Concilii Carthaginiensis anno 348. v. 349- 
suh Grato habiti, in quo, quaestione, an 
procuratores et actores , tutorcs etiam 
pupillorum debeant ordinari? propo- 
sita , lafura est decretum : Si post de~ 
posita universa et reddita ratiocinia, 
actus vitcB ipsorum fuerint probati in 
omnibus , debent cum laude cleri (si 
postulati fuerint) Jionore munerari. Si 
enim ante libcrtatem negotiorum vcl of- 
ficiorum ab aliquo sine consideratione 
fuerint ordinati , ecclesia diffamatur. 
Labhei Concilia II. p. 716. Ex hoo 
enira canone patet, Ecclesiara Africanara 
seculo adhuc quarto procuratores , tu- 
tores , et alienorum negotiorum acto- 
res, dura hisce officiis vacarent, inter 



Clericos haud recepisse. Atqui hene 
ohscrvandura, ea jam tempestate leges 
Constantini M. latas fuisse, quse Clero 
Christiano immunitates largiehantur. 
2 Has sportulas hahet Cjprianus Epist. 89. 
leguntur quoque Sportulce apud Aucto- 
res et in Monumentis, Sic v. c. in 
epigraphe arcus triumphalis apud 
Shawium p. 261. : coloni.i: gcii,i.iTA- 

WAE. 9. MAIVI.IVS FEHX. C. PmVS 
PAPERIA RECEPTVS POST AIiIA ARCVM 
eVOQVE CVM INSIGNIBVS COLONIAE 
SOHTA IN PATRIAM LIBERALITATE 
EREXIT. OE CVIVS DEDICATIONEM DB- 
CVRIONIEVS SPORTVLAS CVRIIS EPV- 

LAs Et in alia apud Basil. 

rahrum Thesaur. ad h. v. imfetrati 

tOCO EX D. ORD. ISTATVA FORENS. 
MEMORIAM PIETATIS HONORAVIT DA- 
TIS9VE SPORTVLIS DEDICAVIT. Plura 

vide apud Marinium, Atti dc' fratelli 
Arvali p. 398. 



65 

constat (Agape) lucrum est pietatis 9io?m'?ie facere sumtum, siquidem mopes 
quoque refrigerio isto juvamus. 

2) Oblationes menstruce s. mensurnm y de quibus Tertullianus eodem 
loco. ArccB gemis dicit^ , in quod modicam unusquisque stipem menstrua 
die (priraa scilicet iii mense die dorainica), vel cum velit , et si modo velit, 
et si modo possit , apponit ; nam nemo compellitur , sed sponte confert* 
Hcec quasi deposita pietatis sunt; nam inde non epulis, nec potaculis, nec 
ingratis voratrinis dispensatur , sed egenis alendis humandisque et pueris 
ac p?iellis re ac iiarentibus destitulis jamque domesticis senibus, item nau- 
fragis , et si qui in metallis et si qui in insulis vel in custodiis, duntaxat 
ex causa Dei sectce alumni confessionis s?ia^ fimit. Quam quidcm arcam 
Cyprianus, qui sportulas quoque habet, (ep. 39. extr.) Corban appellat, (Matth. 
XXVII. 6.) de op. et eleemos. p. 203. divitesque matronas hanc negligentes 
Tituperat. NuLIura igitur dubiura, quin clerici, si egeni essent, ex hisce menstruia 
oblationibus suara quoque partem acceperint; quod quidem, etsi non Carthagine, 



3 Arcam habent scriptores Roraani. Ar~ 
cam Senatus Aurelianus Impcrator in 
epistola apud Vopiscum in Tita ejiia 
c. 20. Arcam qucestoriam Symmachus 
Epist. X. 47. Arcam duplicem Prcefecto- 
Tum Prwtorio, Novell. 148. Theatralem 
Novell. 57. et universe L. I. §. 1. D. 
teste Cajo omnibus, quibus permissum 
corpus habere collegii, socletatis, eive 
cujusque alterius eorum nomine, pro- 
prium fuerit , ad exemplum Relpu- 
hlicaB hahere res communes et arcam 
communem. Cf. Cramertim in Com- 
mentariis vetustis in Juvcnalis Satiras 
ad Sat. X. p. 380. crudite hoc de ar- 
gumento disputantem. Latrones quo- 
que commune a?rarium arcam appel- 
lasse, innuit Aj^ulejus Metamorph. VII. 
Miinteri Primordia EccJesio! Afrlcanop. 



p. 189. In MarmorlLus saepiuscule le- 
gltur. Sic arca Pontificum comraemo- 
ratur apud Gruterum Inscr. p. 765. 5. 

HOC MOIVVMEIVTVM NK DE NOMINE JTO- 
STRO EXEAT ^W KXTERNVM IJfDVCEBK 
TOLVERIT POEIVAE NOMINE INFERAT 
ARCAE PONTIFICVM H — S. t. M. N. Sic 

quoque p. 383. 4. et p. 1033. 8. uhi inf. 
ARKAK p. p. ROM. Thesaurum Eccle- 
sia; Romanae Arcam quoque appellatura 
fulsse , fidem facit Prudentii Hymnus 
de Mart jrio S. Laurentil , r. 53. ubi 
Pra?fectus 

Laurentium sisti juhet: 

Exquirit arcam ditibus 

Massis refertam, et fulgidce 

Montes monetce cmditos^ 



66 

iii aliis tameii oppidis atque nire liaud raro accidisse, pro certo assumere licct, 
quamquam nulla liac de re mentio fit in Tertulliano atque Cypriano. Oblatio- 
nem rero 'primitiarum , quarura meminerunt Canones Apostol. 3. 14. quum 
Cyprianus nullo habeat loco, probabiie est, ecclesiara Africanam ignorasse. Neque 
decimas in Africa Christiani solvebant , licet eas noverit Cyprianus , qui de 
unit. eccles. fin. espressis verbis dicit : at nunc de liatrimonio nec decimas 
damus. 

3. Verum eniravero, ubi necessitas postulabat, stipes collatw in subsidium 
vocabantur. Hae conferebantur ab universa plebe , cujus rei exemplum adfert 
TertuIIianus , quum de episcopis narrat , qui libertatem coetuum publicorura 
habendorum redimere voluei-int , (de fuga 13. 14.). Quod quidem haud una 
hac occasione et comraunis tantuniraodo utilitatis causa , sed sa^pius factura 
esse, indicat alio loco, de jejun. c. 13. Bene autem, quod et episcopi universcB 
plehi jejnnia ifidicere assolent, non dico de industria stipium conferendarum, 
ut vestrce capturce^ est, sed interdum et ex aliqua sollicitudifiis ecclesiasticce 
causa. Ad quae taraen verba observandura est, TertuIIianura, Montanistam jam 
factum, justo forsan acerbius in episcopos invehi. Majoris vero hac in re 
auctoritatis est Cypriani querela , qui eundera lumc clericorum paulo ante 
Decianara persecutionem abusura vituperat ep. 64. stipes et oblationes et lucra 
desideratit , quibus prius insaliabiles incubatit. Ipse vero Carthaginiensis 
proesul a sordida hac agendi ratione fuit alienissiraus , quippe qui in Deciana 
persecutione sumptus ufia cum clero suggessit de quantitate propria (ep. 36. 
et 60.). Neque aliae deei-ant stipes voluntarice, quas lapsis aliisque Christianis 
commendat. (de lapsis fin. de habitu virg. p. 176. de op. et eleemos. p. 240.). 

4. Jura stolcB , quae dicimtur, Tertulliani aetate nondum exstiterunt; 
neque enim pretio res idla Dei cofistat , verba sunt ejus, Apolog. c. 39. 

4 Captura h. e. rcditus. Mosh. Coniraent. nuit h. 1. jejunia indicta fuisse eo 

de rebus Chvistianis ante Constant. M. consillo, ut sumtiis, quos Christiani 

|>. 2()a. de stiplbus universe adcas Can- jejunando haud impenderent, in pau- 

nejjietcium in Ulpiani fragmentls Rc- jjeres erogarentur. Cf. Neandri G. d. T. 

guyrum ctc. Lngd. 1774. p. 444. In- p. 287. 



67 

Locus vero ad uxorem L. II. c. 9. de benedictione sacerdotali matrimoniorum: 
Unde snfficiam ad enumerandum felicitatent ejtis matrimonii , quod ecclesia 
conciliat et confirmat ohlatio , et obsignatum angeli renunciant, jyater pro 
rato habet: huc non pertinet, quum de oblatione rel eucliaristica vel precum 
unice serrao sit^. 

5. Omnes hi reditus , ut et omnia ecclesiae bona , episcopis ubique 
commissi erant , sub quorum auspiciis diaconi singula administrabant. Sic 
quoque apud Afros. Aperte hoc testatur Tertulliaims de virgin. velandis c. 19. 
Cui, virgini illi, quam Episcopus Carthaginiensis diaconissam fecerat, si quod 
refrigerii debuerat episcopus. Idem hoc ex variis Cypriani locis patet. 
Celerino et Aurclio , quos presbyteros creaverat , se redltns presbyteroiHim 
adsignasse scribit ep. 39. In exilio presbyteros et diaconos jubet suas partes 
tneri , in largitione quoque eleemosynarum et suggestione sumtimm, illis 
qui in carcere simt , iisque qui pauperes et indigentes laborant (ep. 4.). 
Jus quoque episcopo fuit, clericos sequestratione divisionis mensurnae puniendi, 
ut patet ex ejusdem Cypriani ep. 34. 

5 Ziegler uber die Einlcunfte des Klerus gazin fiir Religionspliilosopliie , Exe- 

und der Kirclie in den drei ersten gcse und Kirchengesthichte IV. p. 42. 

Jahrhunderten. In Hcukii Neuem Ma^ 



08 
CAP. XIII. 

MOilES CHRISTIANORUM. 



1. Veteres jam Carthaginienses apud Romanos male audiisse , ex Cicerone 
aliisque constat. Fraudulentiam enim, raendacia, nuliam in foederibus servandis 
religionem crimini iis vertit Cicero, contra Ruilum Orat. 2. c. 35. et iu fragraentis 
ab Angelo Majo editis (Frncf. 1815.) p. 13. Eorundem vitiorum rei liabebantur 
Cartliaginienses Romani. Sic Capitolinus Gordian. 3. c. 14. Afri jidem punicam 
'prcestiterunt ; item c. 15. et Maximinus Aug. apud eundem in vita Maximini c. 18. 
Jlfri Jidem fregerunt. Quid dicam , fregerunt ? nam quando tenuerunt ? 
Sic quoque Expositio totius mundi (Hudson. Geog. minor. T. 3. p. 18.) dolosos 
eos nuneupat, dicitque difjicile inter eos inveniri honum. Neque scriptores 
ecclesiastici perditos eorum mores reticent , inprirais vulgivagam Venerem 
apud Siccam Veneriam (Angustinus de civit. Dei II. c. 3. IV. c. 10. et Salvianus 
Massiliensis de Gubernatione Dei VII. c. 16.) ^. 

2. Hisce quidem turpissimis moribus nuncium miserunt Christiani Afri; 
eorumque pietatem erga Deum , mores castos piosque, fidem Imperatoribus et 
magistratibus servatam plus serael laudaut Tertullianus , ad Scapulam c. 2. 
Apologet c. 30. sequ. Cyprianus conti'a Demetrianura, et ad Donatura, ubi vitia 
recenset, a quibus Christianus sibi cavere debeat, ut et Arnobius Lib. IV. versus 
iinera. Et negari nullo raodo potest, sanctissiraara religionem in horum quoque 
hominum moribus emendandis divinam suam vira atque efficaciam exseruisse. 
Attaraen idem de Africanis quod de caeteris prisci teraporis Christianis valebit, 
multos quidera emendatos fuisse , attamen haud omnia in oblivionem abiisse 
vitia ; et quamvis ecclesia Africana raultos aluerit horaines pios probosque, 
atque plurimos, qui spreta idololatria turpissiraos quoque exuissent mores, 
perfectionem taraen illam , qurm antiquiores apostolico aevo primisque post 
Christum natum seculis pie raagis quam vere tribuerunt, apud Afros haud esse 
quaerendam , populique ingenium atque libldines Christianos quoque haud raro 
labe sua adspersisse. 

1 Cf. librum iiosfruut Rcligion dcr Karthager p. 'JO. sequ. 



69 

TerhiUianus enim cantlide fatetur, (ad net. I. c.5.) in Christianis pessitnos 
esse et probrosisstmos avaritia, tuxuria et improhitate quosdam. De iisdeni 
his vitiis queritur Cyprianus, iisque siue dubio auctis, quum pax ecclesise mores 
corrupisset. la libro de unitate ecclesiae emarcuisse dicit jidei vigorem, 
elanguente Christianorum robore. Vehementer quoque inveliitur in divites 
avaros et injustos, (de Eieemos. p. 203.) in aleatores (de aleatoribus, si taraen 
hujus libri est auctor.) In libro de lapsis p. 123. corruptam barbam viris objicit. 
Neque minores reprehensiones incurrebant matronoe atque virgines. TertuUianus 
enim in libris de velandis virginibus , de habitu muliebri , de cultu feminarura, 
raulierum inprimis luxum atque superbiam acriter carpit, et quamquam lubentes 
fatemur, austerum Presbyterum, Montanismi insuper placitis imbutum, ciSvacpoga 
quoque interdura ntuperare, clare tamen ex querelis et admonitionibus ejus 
elucet, quam fuerint molles et delicatoe virgines et matronoe , maxime Cartha- 
ginienses, placendique furore actae incitataeque vel afflictissimis temporibus, dum 
vel instarent vel premerent persecutiones. Virginibus pettdantia?n exprobravit^, 
imptidentiam ostentatitioe virginitatis , nundinatitia capita; respicit librum 
suppositura Henochi , qui omnes illas placendi artes ab angelis de coelo ad 
filias hominura ruentibus proditas esse docuerat (de habitu muliebri c. 2.) 
Matronis capita objecit mitris et lanis no7i velata (de veland. virgin. c. 3. et 13.), 
04'natura et cultura, curam capillorr.m et cutis, eif earum partium quw oculos 
trahunt , atque sumtiis immodicos (de habitu mulierura c. 4. sequ.) in quibus 
accusationibus Cypriani liber sub eodem titulo editus et ejusdem auctoris tractatus 
de lapsis^ cum eo plane conspirant. Fultus prdcteredL fuco pictos, capillos 

2 Virgines nimis maturc ad negotia mitti, turalia observantur, quasi alius sit Dem 

iiinuerc Tidetur, de velandis virginibua naturce quam noster. 
c. 11. Ethnici, inquit , feminas a duo~ 

decim annis ad negotia mittunt 3 P. 123. Corrupta harba in viris, in fe- 

jiubertatem in annis, non sponsalibus et minis forma fucata. Adulterati post 

nuptiis decernentes Materfamilias Dei manus oculi , capilli mendacio co- 

vocatur, licet virgo a nobis nec na- lorati. 



70 

croco flavescentes , sutilia et textilia capiHamenta galeri in modum (de 
cultu fem. c. 46.) * circulos ex auro , quihis hrachia artantur^, nigrum 
pulverem quo oculorum ex.Qrdia producuntur , lumina capillorum , quibus 
monilia varianiur^, (de liabitu muliebri c.2.). Vestes pretiosissimis unionibus 
ornatas', et quae sunt ceterae artes xoa^n^riy.al in Gynoeceis cultoe ; taeclium 
prceterea vitae domesticae intra Gynaecei parietes et otiosam vitam iis exprobrat, 
(de cultu foemin. c. 13.), quae omnia diutius persequi piget^. 
Nec aliter Commodianus Instruct. 60. 

Capillos inficitis, oculos fuligine relinitis, 

Levatis comulas granulatim , fronte depicta, 

Mulas medicatis quodam sjiperducto rubore, 

JVec non et inaures gravissimo pondere jjendent; 

Obruitis collum monilibus, gemmis et auro; 

Palmas Deo dignas prcesagio malo ligatis. 

Quid memorem vestes, aut totam Zabuli (Diaboli) pompam? 

Respuitis legem, quum vidtis mundo placere. 

Saltatis in domibus , pro psalmis cantatis amores. 

Tu licet sis casta, non te purgas sinistra sequendo. etc. 
Similia habet Instruct. 59. 

Res vanas adfectas, cuncta de Zabuli pompa. ^ 

Ornaris ad specidum cincinnos fronte refiexos; 



4 Alio iii loco (de cultu feminar c. T.) 
enormitates taxat sutilium et textilJum 
capillanentorum. Cf. Bottigeri Sabi- 
nam p. 262. > 

5 Periscelidcs , vetus illud mulierum 
Orientalium ornamentum , dc cultu 
fem. c. 7. 

6 Ibid. c. 11, Cf. de hoc raatronarum 
luxu, quo monilibus suis geramas pro 
lubitu inserebant, Bottigeri Sabinam 
p. 407. 



' Ibid. c. ult. Uno lino dccies sestcrtium 
inseritur. Uniones, quibus pertusis in 
linea utuntur fcminse, lineam raarg-a- 
ritorum dixit Scaevola lib. XXVT. ad 
I. Falcidiiim. De unionibus iu linca 
lex est Ulpiani ad L. Aquil. Index 
Scmlerianus. Dccies sestt;rtiura scstl- 
mantur 54000Thaleris monetas saxontca*. 
Cf. Bottgeri Sabinam p. 405. 

8 Fp. 3. 20. 29. 34. 35. 45. 78. 79. 



/l 

Nec non et inducis malis medicainina falsui 

In oculis puiis stibiutn percerso decore; 

Seu crines tingis, ut sint toto tempore nigri. 

Nil igitur minim, si iu liiijusmotli matronis pietatera Christianara languisse 

easque in officiis quee ipsis incumbebant exequendis remissiores fuisse legamus. 

Vobis, inquit Tertuilianus (de cultu fem. c. 11.), nulla procedendi causa non 

tetrica: aut inibecillis aliquis ex fratribus visitandus, aut sacrijicium offertur, 

aut Dei verbum administratur Ac si necessitas amicitiarum ofjicio- 

rumque gentilium vos vocat, cur non vestris armis indutce proceditis7 tanto 
magis, quanto ad extraneasfidei; ut sit inter ancillas Diaboli etDei discrimen^. 
Eodem sensu femince sordere dicit ecclesiam, postquam matrona esset facta^". 
Universe autem in diuturna ecclesiae pace mores fuisse relaxatos uon 
est quod miremur. Hinc forte explicanda sunt verba angeli in Actis PerpetucC 
et Felicitatis : Corrige plebem tua?n , quia sic ad te conveniunt quasi de 
circo redeuntes et de factionibus disputantes, quae Optato dicta esse Morcellus 
existimat i* ; equidem vero crediderim potius Cyro vel adhuc Agrippino. 
Eadem quoque aetate Catechumeni vitiis suis adhuc indulsisse videntur, spe 
freti , fore ut baptismo , quem ea de causa procrastinabant , ab omni peccati 
labe culpaque purgandi eximendique essent, quos graviter Tertullianus vituperat 
et refellit libro de poenitentia c. 6.^2, 

Ista autem omnia, de quibus diximus , luxuriae vitia quum Carthagine 
essent domestica, facile intelligitur, qui fieri potuerit, ut Christiani, tot neces- 
situdinibus cum gentilibus conjuncti, ab iis haud ita raro sese contaminari passi 
fuerint; unde quoque factum, ut afestis Gentilium celebrandis, v. c. Saturnalibus, 
Januariis, Brumalibus, Matronalibus se haud plane abstinerent ^^. IIuc accedit, 

9 Cf. quoque Neandri lileine Schriften I. 13 Tertull. clc Itlololatria c. 14. Nohis 
P- 43. quidcm subbata extranea sunt , et neo- 

10 Ad uxor II c 8 menicE et fericB a Deo aliquando dilectce; 

Snturnalia et Januaria et JirumcB ct 

11 Afrlca Christlana II. p. 54. ,, ^ , ^ 

matronales jrcquentantur, munera coni- 

12 NcJinder G. d. T. p. 215. Ep. Lincol- meant , sirencc consonant , lusus , con- 
ncnsis Ecclesiastical history p. 248. vivia constrcpunt Nos , ne Elhnici 



72 

ipsis in farailiis Gcntilium raiiltos fulsse Cbristianos , et virgines Cliristiauas 
etlinicis nr.psisse ; imde certe , ut ubique locorum , liaud raro incommoda 
gravissima fluxerunt , in quibus enarrandis TertuUianus versatur , ad uxor. 
lib. II. c. 6.14. 

Proinde nil mirum, si hujusmodi matrimonia mixta, quae sibi omnino 
licere putarunt Christianae mulieres, quoniam Pauhis Apostolus ea neutiquam 
interdixerati5, nihih) tamen secius a Tertulliano (adv. Marc. V. 7. de monogara. 
C. 7. 11. ad uxorem II. 2. 3. 13. de coron. militis c. 13.) atque a Cypriano 
(testira. ad Quirin. III. c. 62. de lapsis p. 123.) valde iraprobata legaraus. 

3. Sed et ipsos Clericos omnis labis haud fuisse expertes, ex testa- 
moniis TertuIHani et Cypriani satis supcrque colligitur. Sic il!e de jejun. c. 13. 
episcopos accusat jejunia indixisse lucri causa. De Episcopo Carthaginiensi 
queritur, quod teneliara iilara virginem de qua cap. xi. diximus in diaconissarum 
numerum adlegerit (de virg. vel. c. 9.) Cyprianus ep. 165. p. 163. stipes et 
oblatioties et lucra clericos desiderare adjirmat^ quibus prius insatiabiles 
incuhant. Narrat praeterea: episcopos plurimos procuratores rerum secularium 
fierif derelicta cathedra, plebe deserta, per alienas provincias oberrantes 
negotiationis qucestuosce nundinas aucupari, esurientibus in ecclesia fratribus 
habere argentum largiter velle ; fundos insidiosis fraudibus rapere, usuris 
multiplicafitihus foenus augere ; (de lapsis p. 123.) i^. Turpissimos quoque 
raores nefandaraque venerera TertuIIianus Episcopo Uthinensi exprobare videtur, 
de quo de raonogaraia c. 12. dicit, qui nec Scafitiniam timuit^^. Quae quidem 

pronunciemur , non veremur. Cetcrum Christianum al) Ethnicis , quod haud 

ipse Tertullianus Christianis haud amplius spectacula frequentet. 

omnem cum Ethnicis familiaritatem 14 Tn vide liheHum nostrum : Die Christin 

interdicit, ipsisque celebritatibus raere im heidnischen Hause. 1828. 

civilibus v. c. nuptiis vel ubi pucr 1» 1 Cor. VII. 12-14. 

praetextam cum toga rautaret, interesse 16 Eadem hac Cypriani verba allcgat A«- 

lubens concedit. Neandri Geist des gustinus contra Crcsconium Lib. §. 40. 

TertuU. p. 56. Sed omnia spectacula 17 Lex Scantinia, perperara Scatinia dicta, 

repudiavit, ut cultum diaboli (libr. dc lata a. u. c. 526., cujus auctor fuit 

spectac.) ; quapropter in eo ait agnosci Aricinus. Commentator vetuslus iii 



73 

omnia adeo detestanda, illa aetate tanto magis piis quibusvis Chrislianis summo- 
pere displicebant , quanto magis exosi erant mercaturam ex lucri cupiditate 
oriundam , qua praeterea merces parabantur ad cultum idolorum necessaiiae 
(de Idololatria c. 11.). 

4. Idem Tertullianus praeterea incontinentiam virorum ecclesiasticorum 
acriter vituperat. Jus quidem matrimoniorum clero Africano haud erat ademtum, 
gi nimirum Episcopi ac Presbyteri i^ uxores ante ordinationem duxissent, atque 
Diaconi, qui post ordinationem nuberent, hac de re prius cavissent; quae constans 
fuisse videtur ecclesioe per priora secula consuetudoi^; unde in Africa quoque 
uxoratos invenimus clericos, exceptis Montanistis, qui omne clericorum matri- 
monium repudiabant^". Ipsum autem Tertullianum uxorera duxisse, libri ejus 
ad uxorem testantur; cui vero supervixisse videtur, quum Montanista factus, in 
clerum hujus sectae cooptatus fuerat. Alios presbyteros uxoratos legimiis apud 
Cyprianum v. c. Novatum et Numidium Carthaginienses ep. 52 et 40; Caecilium 
Presbyterum, (Pontius in vita Cypr. p. 6.): ipsum Cyprianum uxorem habuisse, 
idem Pontius perhibet. Sed monogamiam constanter commendat TertuIIianus, 
qui integrum de ea librum sci-ipsit, inprimis in ecclesiasticis viris. Provocat ad 
locum Pentateuchi : Sacerdotes mei non plus nubent ^i. (Exhort. castit. c. 7.) 



Juvenalis Satiras apud Cramcrum p. 584. 
ita liabet : quoB damnabat adiiltcria viro- 
rum tantum, sicut Jidia mulicrum tan- 
tum. Parura nota est. Cf. Bachii Iliat. 
jurisprud. Romanee p. 146. 

18 Cqncilii Ilipponensis anno 393 celebrati 

canon. II. Episcoporum,Presbyterorum 
aliorumque clericorum fiHis injungit , 
ne spectacula exhibeant iisve intersint. 
Fuchs Bibl. d. Kirclienversamml. III. T5. 

19 Presbyteris matrimonio contrahendo 
inlerdictum fuit can. I. Concllii Neo- 
CiEsareensis post initium sec. IV. habiti. 
Routh Rel. Sacrae III. 495. 495. Concilii 

Miintcri Primordia Ecclesice African^. 



Millcvitani can. 51. decretum fuit : 
Placuit in totum prohlbcri Episcopis , 
Prcsbyteris et Diaconibus , vel omnibus 
clericis jfjosjf/s in ministerio , abstinere 
se a conjugibus suis et non generare 
Jilios. Quicunque vero fecerit , ah ho- 
nore clericatus exterminetur. Routh 
IV. p. 51. 

20 Vide infra Cap. XXII. 

21 Qui tamen Levit. XXI. "7. 13. 14. hand 
legitur, ubi sacerdotes saltcm prohi- 
hentur a matrimonio cum vidua, com- 
pressa aut repudiata ineundo. Tu de 
hoc loco vide Cap. XVI. 

10 



Coiitifientiani Flaminicse, Fiamiiiis et Pontificis Maximi laudat, quilnis iterare 
matrimonia nefas erat (ibid. c. 13.) Pronum igitur est intelligere, quara indigne 
tulerit secunda clericorum matriraonia, ab Athenagora jara in quovis Christiano, 
qui ea contraxisset , improbata^^, quorum etiam Episcopos reos habuit. Sic, 
Montanista jam factus, Catholicos insectatur his verbis : Quot eni/n et digami 
prcesident apud vos? (de monog. c. 12.) et exhort. castit. c. 7. de quibusdam 
clericis digamis ioquitur loco dejectis. 

5. Verum enimvero id, quod a severioribus per summam injuriam ob- 
jiciebatur clero Africano legitimo matrimonio cum uxoribus juncto, id certissime 
summo jure reprehendebatur in iis , qui mulieres , quae neque sorores neque 
consanguineae essent, in contubernio habebant. Nam abusum illura cura subifi- 
troductis sororibus, CvvsiadxTOig, ayam]Ta7g vivendi^^, mature in Africana ecclesia 
invaluisse conslat. Reperimus jara TertuUiani aetate, qui de jejun. adv. Psjcliicos 
c. 17. in Catholicos invehitur, penes quos, si vera narrat, in Agapis adolescentes 
cum sororibus dormiunt , appefidices scilicet gulce lascivia atque luxurial 
Certe hi abusus Cypriano Episcopo invaluerunt. Is enira ep. 13. p. SO. dicit: 
Cum summo animi ?iostri gemitu et dolore cognovimus , non deesse qui Dei 
templa et post confessionem sanctijicata et illustrata membra turpi et infami 
concuhitu suo plns maculent , cubilia sua cum feminis promiscue jungentes. 
Sic quoque ep. 14. et ep. 4. p. 7. ad Poraponium Episcopura Dionysianensem : 

legimus litteras tuas, qtias misisti , postidans , ut tibi rescriberenms, 

quid nohis de iis virginibus videatur, qua2 quum in statu suo esse et con- 
tinentiam firmiter tenere decreverint , detectce sint postea in eodem lecto 
pariter mansisse cum masculis: ex quibus unum diaconum esse dicis^^, plane 

22 Decora qusdam esse adulteria declarat. Diaconos curare hoc fas est, qui exem- 
Legat, pro Christianis cap. 28. plum .... cceteris prcebeant. 

23 Prcsbyteros quoque ejusdeiu delicti 24 Prima hnjus ahusus vesligia admodum 
reos factos fuisse , colligo ex verljis raatureinveniuntur in Pastorellermaj I. 
Cypriani in cadem epistola: Et cum Cotelcv. fol. "/G. et III. Similitud.9. §. 11. 
omnes omnino candcm disciplinam tcncre fol. 115. Uxores vocabantur sjiiritales. 
oporlenl , mtilto magis Preepositos ct Intcrdum hae subintroductae autea fne- 



75 

easdeniy quas se cum viris dormiisse confesscu sint, adseverare se integras 
esse. Laadat Pomponium, quod hunc Diaconum et cceteros, qui cum virginibus 
dormire consueverint, ahstinuerit, suadetque, ut, si poenitentiam egerint et 
a se invicem recesserint, virgines inspiciantur ab obstetricibus diligenter, et 
si virgines inventcB fuerint , accepta communicatione ad ecclesiam admit- 
tantur , addita tamen interminatione, ut, si ad idem vitoe genus redierint, 
graviore censura ejicianiiir , nec in ecclesia postmodum faciie recipiantur. 
Si autem de eis aliqua corrupta fuerit deprehefisa , aget poenitentiam 
plenam, quia qucB hoc crimefi admissit, non mariti sed Christi adultera 
est, et ideo cestimato justo tempore, postea, exomologesi facta, ad ecclesiam 
redeat. Itaque non virgines tantum, sed et matronae tali contubernio usac 
sunt, id quod Cypriani quoque verba indicant in eadem epistola: Si super- 
veniens maritus sponsam suamjacentem cum altero videat, iionne ifidignatur 
et fremit? Et in universum quara foedus sit hicce abusus ostendit. Certe, 
inquit, ipse concubitus , ipse complesus, ipsa cofifabulatio et inoscidatio, 
et cofijacefitium duorum turpis et foeda dormitio , qucmtum dedecoris et 
criminis confitetur ? Haud tamen sublatum iu Africa fuit scandalum ; nam 
cohabitatio extrauearura feminarum cura clericis, jara in Concilii Nicaeni c. 3. 
et Ancyrani c. 19. prohibita, in Carthaginiensibus S_ynodis I. can. 3. II. can. 17. 
IV. can. 46. iis iterum iteruraque interdicta legitur^s. 

6. De superbia quoque Diaconi, qui Kogatianum Episcopum contumeliis 
exacerbaverat , habemus epistoiam Cypriani 3. p. 5. In libro de lapsis vitia 
Episcoporum et Confessorum severe vituperat, his temulefitiatn, fraudes, stupra, 
adulteria, illis nufidifiationes , aliis perjuria et augendi patrimonii studiufit, 
sacerdotibus parum devotam religionefn objicit; quae quidera orania satis 
ostendunt, ccclesiam Africanam Cypriani jam tempore a puritate Christiana 
longe aberrasse. 



rant clerlcorura uxorea. Sic Therasia 25 Cf. Binghaini Orig-. II. ij. 339. 

Paulini Nolani amica. Idac. in vita 

Faulini. 



76 

7. Quod vero ad vitae geuera pertiiiet quae amplecti Christiauls licitum 
esset, eadem iu Africaua, quae in reliqua ecclesia, reperimus decreta. Namque 
idolorura artifices, astrologi, magi, histriones, et omnes qui nefando vitae genere 
victum quaerebant, a baptismo arcebautur. Nonnunquam tamen inter Christiauos 
cpoptatos fuisse , legimus. De idolorum artificibus in ordinem ecclesiasticum 
adlectis graviter queritur TertuIliauus^G; histrionem, qui christianam religionem 
fuerat amplexus , commemorat Cypriauus, qui, quum iste homo, non solum in 
hac arte perseveraret, verum etiam pueros in eadem erudiret, hoc nulio modo 
concedi posse arbitratus est^'. De militia vero , utrum Christiano sit licita an 
illicita, in varias sententias abierunt Afri. Scilicet ex ipso Tertulliani libro de 
corona militis patet, Carthagine haud ita fuisse paucos, qui militis iliius factum, 
qui coronam abjecerat, improbarent, et militarem vitam cum professione religionis 
Christiauae minime puguare statuerent , atque pro sua seutentia praecepto a 
Johanne Baptista militibus Lucae III. 14. dato, exeraplisque Josuac, Centuriouis 
Luc. VII. et Cornelii Actorura X. uterentur. li vero, quibus militia iuvisa erat, 
cum ad sacerdotium Christianorum spirituale provocabant, tum omuia pericula, 
quibus milites Christiani propter tentationes ad cultum idolorum , cum vita 
militari arcte conjunctum, exercendura obnoxii erant, perhorruerunt^^. 

26 De idulol. c. '^. Adleguntur in ordinem 27 Cypriani epistola 2. 
ecclcsiasticum artifices idolorum. Pro 

scelus! Semel Judcei Christo manus in- 28 Cf. Neandri Geist des Tertullians p. 50. 
tulerunt, isti quotidie corpus ejus laces~ 110-115. 

sunt. O manus pruBcidendte ! 



71f 
€AP. XIV. 

NEXUS ECCLESIiE AFRICAN^ CUM CETERIS. 



1. M2i-s. iis, quoe supra (cap. iv.) exposuimus, intiraum ecclesiae Africange cum 
Romana intercessisse nexum, orani tamen obsequio erga hanc reraoto, luculentcr 
apparet. Nec vero cum ea tantummodo atque universa Italica et Sicula 
fraternitatis foedus pepigisse, sed cum omnibus majoribus ecclesiis, etsi desint 
testiraonia expressa , certo tamen certius ex oranibus de concordia ecclesiarum 
Catholicarura per veterem orbem testimoniis colligere licet. Huc accedit Car- 
thaginis celebritas, commercia, literarum quod in hac metropoli floruit studium 
immensa adventantium hospitum multitudo; quibus omnibus factum, ut quidquid 
inter Christianos sive Orientales sive Occidentales ageretur cito per certos 
nuneios Carthaginem deferretur. TertuIIianus igitur, libro de praescriptionibus 
c. 20., «nitatem ecclesiee laudans, Carthaginem minime excludit. Omnes, inqnit, 
prohant umtatem. Communicatio pacis , et appellatio fraternitatis , et 
contesseratio hospitalitatis : qucB jura non alia ratio regit , quam ejusdem 
sacramenti uJia traditio. Eadem haec porro ex multis aliis TertuIIiani locis 
elucent. Namque in ejus libris sparsoe leguntur multae notitioe de exteris 
ecclesiis, quas tamen haud omnes, quum Romae comraoraretur, coliigere potuit. 
Sui teraporis hoereticos per Asiam, Africam et Europam sparsos , ubicunque 
essent ecclesiae Christianae , inprimis tot Gnosticorum sectas , accurate novit. 
Ipse Montanismura, in Phrygia ortum, inde Romam et Carthaginera delatum, 
amplexus erat. Graecos quoque libros scripsit (cap. xxi.) quos tamen vix tan- 
tummodo Graecls Carthagine, Uticae et Ilippone Regio consistentibus legendos, 
sed Romam quoque et in Graeciam Aegypturaque mittendos destinaverat. 

2. Euudem hunc Carthaginis Christianae cum aliis ecclesiis nexum 
declarant Cypriani et Episcoporum Romanorum mutuae epistolae , itinera 
Episcoporum Afrorum Romam suscepta, e quibus duo, Pompejus et Stephamis, 
consecrationi Cornelii interfuerunt (Cypr.Epist. 55. p.l04.); Cypriani epistola 67, 
Felici et plebibus Christianis ad Legionem, et Asturicae in Hispania Tarraconensi 
(p. 170.) ; et quod ipsam Asiam attinet, Firmiliani, Csesareae Cappadociae Episcopi, 



rs 



ad Cypriauum Epistolae iii coutroversia de haereticis rebaptizandis ^ E quo vel 
uno exeraplo patet, Africanas ecclesias mature jani i*eceptas fuisse in reliquarum 
oranium societatem, qua firraatum ita fuit ecclesiae aedificium, ut vel a cruen- 
tissimis persecutionibus in posterum concuti prorsus neqiiiret. 



CAP. XV. 

CANON SCRIPTURJE SACR.^. 



1. ^^uamquam liistoriaei ecclesiasticae monumenta de fonte, unde Afri canonem 
suum sacrae Scripturae hauserint, nihil memoriae produnt, proxime taraen, quum 
fere oranis religionis Christianae doctrina ex orbis terrarura raetropoli ad eos 
delata videatur , a vero abest sententia , ecclesiam Roraanam canonem quoque 
suum sacrura cura iis coraraunicasse. Qualis vero AlVorura sacer ille utriusque 
canon fuerit, inprirais colligere est ex TertuIIiani atque Cypriani libris. Pauca 
enira illa, quae acta Martyrura Scillitanorum hoc de argumento exhibent, ad rem 
accurate definiendam nihil prorsus faciunt, quum Speratus Christianus a Saturnino 
Proconsule interrogatus, qui essent libri quos legentes adorarent , tantumraodo 
reponeret: ^''Quatuor Evangelia Domini nostri Jesu Christi , et Epistolce 
Sancti Pauli Apostoli, et omnis inspirata Script?ira, vel ut aliud Mauuscriptuni 
eorundem Actorum habet : Libri Evangeliorum et Epistolco Pauli , viri 
sanctissimi , Apostoli^. 

1 Authcntiam hujiis epigtolae iu duhium Dissertationes; 1. de S. Firmiliani ad 

Tocatam \indicavit J. G, Walchius S. Stephanura aliisque ejiig operihus. 

dissertatione : Cjpriani ac Firrailiani 2. de anno quo raortuus fuerit Firrai- 

epistolorum adversus Stephani I. Pap.TB lianus, seu Paulus Saraosatenus in Sy- 

decretum de hsereticorura haptlsmo nodo Antioohena fuerit conderanatus. 

•vindiciae, opposita Rayraundo Missorio. Monasterii 1790. 
JcnfE 1738. Eandem denuo irapugnavit 
Fr, Marcellinus Molkenhuhr : Binae 1 Ruinarti Acta M. M. p. 78. 80. 



79 

2. Tertulliaiius vero ita copiose ad locos siuguloruni librorum provocat, 
ut ex scriptis ejus canou ecclesiae Africanae facile colllgi possit, et non nisi de 
paucis libris, quos reticet, haesitandum sit. Recipit enim totam Scripturara 
Hebraicam2 ut divinitus inspiratam, haud raro formula usus: Spiritus Sanctiis 
per Esaiam, in Psabnis, et s. p. pronuneiavit , et licet desiderentur citata e 
libris Ruth, Paralipomenwn , Nehemia et Prophetis Obadia et Ilaggaeo, minime 
iude colligere licet, eum Iiosce libros repudiasse; quum nihil argumentis a silentio 
scriptorum petitis incertius sit , atque praGterea multi libri Tertulliani aetatem 
haud tulerint. Complures quoque ex iis libris, quos inter Apocrjphos reposuit 
Ecclesia Evangelica, tanquam divinos veneratur. Juditham enim Merari iiliam 
sanctis aduumerat, de monog. c. 17. Initium libri Sapientiae de proescr. haeret. 
c. 17. laudatur tanquani de porlicu Salomonis veniens. Eundem quoque ex- 
citat adv. Marc. III. 22.; librum adv. Valentinianos, utpote qui suspicione laborat', 
ut taceamus, in cujus c. 2. una cum pluribus S. S. locis liber Sapientiae profertur. 
Maccabaeorum utrumque I. de praescr. c. 13. et in libro adv. Jud. c. 4. Jeremiae 
epistolam (Baruch. c. 6.) excitat, Scorpiac. c. 8. de corona miiitis c. 10. et contra 
Gnosticos c. 8. ITymnum denique trium puerorum, sub Danielis nomine (adv. 
Hermog. c. 44.) Susannae historiam (de corona c. 4.) et narrationem de Belo 
ct Dracone (de idolol. c. 18. de jejun. c. 7.). 

Usus est praeterea Latina quadam versione libri pseudepigraphi , cujus 
magna in vetcri ecclesia fuisse videtur fama, liber Enochi inscripti , quem 
divinitus revelatum, a Noacho post dilmium restitutum et ex Judae testimonio 
auctoritatem nactum credidit, licet tantummodo dicat, eum a nonnullis admitti 

2 Sacram scripturam saepius Instrumentum mentiim adv. Prax. c. 31, Mabet quo- 

Tocat. Vctus Instrumentum. Apolog-. que Digcsta , adv. Marclon. IV. 2. 

c. 47. Instrumentum divinarum scriptu- Apolog. c. 47. 
rarum. adv. c. 1. Instnimentum utrius- 

gue Tcstamenti, adv. Praxcam c. 20. 3 De universo hoc argumenf o adi sis Sem- 

ultimum vero nomen usitatius esse leri Disscrtationem I. in TertuUianuraj 

dicit adv. Marc. IV. c. 1. Alterum al- de varia et inccrta librorum indole ; 

terius Instrumenti , vel quod magis usui S-il^- Editionis TertuUiani Tomo V. 

cst dicere , Testamenti. Novum Tesfa- \k -58. 



80 

(de habitu muliebri c. 3. et de idolol. c. 4. et 15.). Idera fuisse videtur liber, 
quera ex Aethiopia attulit Robertus Bruce Scotus ; similia c. 6. et 7. habet 
eorura , quae TertuUianus de hab. mulier. c. 3. disputat K Sed etsi forte ab 
asseclis Tertulliani, qui ab eo nomen quoque sortiti sunt, pro sacra scriptura 
fuerit habitus , ipse enim 1. c. scripturam ^ eum vocat , in ecclesia tamen 
Africana nullam unquam nactus est canonicam auctoritatem. 

Novum Testamentum recipit fere integrum, diversum tamen inspirationis 
singulorum librorum gradum admisisse videtur*». Quum vero in libris qui super- 
sunt Epistolam II Petri' et III Johannis nusquam verbo tangat, de hisce qnid 
statuerit ignoramus. Epistolam ad Ilebraeos BarriahcB adscribit, de piidicit c. 20. 
nbi : extat BarnabcB titulus ad Hehrceos, eamque saepe laudat. Valde dubium 
est, an Epistolas Paulinas legerit in unum jara Apostoli volumen collectas, qimm 
potius usus sit codicibus priscis ante ajio^^olov editis, quod quidem Griesbachius, 
harum rerum arbiter peritissimus, confidenter statuit^. Universe libros Aposto- 
licos docet cognoscendos ex testimonio ecclesiarum ab Apostolis conditarumt 
quibusque suos libros miserunt. adv. Marc. IV. 5. Nec suppositis Paulinis se 
decipi passus est. Rejecit enim (de fcaptismo c. 17.) quee Paulo perperani 
adscripta erant, a Presbytero Asiatico, deinde fraudis convicto, ad licentiani 
mulierum docendi tinguendique defendendam conficta. Suppositium istud opus 
viri docti credunt fuisse acta Pauli et Theclce, in veteri ecclesia famigerata'. 



4 Silvestre de Sacy Notice du livre 
d'Enoch p. 18. 

5 Notandum tamen , eum liLrum illum 
Faulinum supposititium de quo agit de 
'baptismo c. 17. Scripturam quoque 
appellare. Sic etiara de pudicit. c. 10. 
et de orat. C.I2, Hermae librum Pas^or 
inscriptum , scripturam et scripturam 
fere apellat, quem tamen de pudic, 
c. 20. Pastoris mocchorum scomraate 
notat. Itaque TevtuWiimiScriptura non 
niniis cst urgenda. 



6 De monogam. c. 3. et quas ad h, 1. 
disputat A'eander Geist des Tertullian 
p. 241. Hbec vero Tertullianus gcripsit 
Montanista jam factus. 

t Cf. de hac epistola Routh Rel, Sacras 
III. p. 167, 

8 Cura; in historiam textus Grasci Epi- 
Stolarum Paulinarum p. 62, 

9 Cf. Episc. Lincoln. Ecclcs. History of 
the 2 and 3 Centuries p. 31S, 



81 

Interdiim iii Tertulliauo, ut in aliorum quoque Patrura scriptis, occurrunt eitata 
qnasi in Sacra Scriptura exstent, quae tamen nullo loco extant. Memoriter haec 
sunt allegata. Sic laudatur Matth. XII. 37. cum additamento : ecce homo et 
facta ejus, quod iu Graecis haud reperitur (de idolol. c. 20.). Ter verba 
legimtur: Dominus regnavit a iigno , in v. 10. Ps. XCVI. haud reperiunda 
(adv. Jud. c. 10. 13. adv. Marcionera 111. c. 19.) quae Justinus Martyr jam ante 
TertuIIianum laudavit atque a Judaeis erasa contendit. Eodem quoque modo 
e Levitico verba allegat (de exhort. castitat. c. 7.) sacerdotes mei non plus 
nubentf quae cap. XXI. haud legunturi". 

3. Cyprianus totum Vetus Testamentum recepit ; e libris apocryphis 
librum Sapientioe inspiratum existimavit (exhoit. martyr. p. 182.). Tobioe iibrum 
Scripturam divinam vocavit, (de oratione dominica) p. 153. dubitanter vero de 
eo loquitur alio loco de op. ct eleem. p. 199. Siracidae multa loca attulit. Ex 
capite Baruchi VI. quaedara ut Jeremiae dicta laudavit (de orat. domin. p. 141. 
adv. Judaeos p. 35.) Maccabaeorum utrumque legit, tertium Esrae genuinum 
exisdmavit (ep. 74. p. 215.). Ilistoriara de tribus pueris in fornace ardente 
ut veram ex vita Danielis afFert narrationem (de exhort. raartyr. p. 178.). Libros 
No\i Testaraenti fere omnes recepit: Apocalypsin, licet expressis verbis Johanni 
Apostolo haud tribuat, multis iusignibus testimoniis ornavit (de hab. nrg. p. 97. 
de op. et eleem. p. 202.). De nonuullis vero libris incertum an eos receperit, 
nam haud ab eo coramemorantur. Hi autem sunt Epistola ad Philemonem, de 
qua taraen nullura unquara in ecclesia extitit dubium, Jacobi, Judae, II Petri, et 
posteriores Johannis, quum primam tanquam unicara laudet (ep. 28.). Secundam 

1* Noesselt de vera aetate script. TcrtuUiani tarum S. Augustini eximium decus, in 

III. p. 15. Edidit lieec, licet fortassia fragmento Evangclii S. Johannis GraBco- 

alio habitu et forma, Grabius iu Spici- Copto-Thehaico (Romae 1789. p. xcvii.) 

legio Patrum , Tom. I. Sec. I. p. ^5. Haec enim Theclam vEgyptiam ejusque 

planc diversa ab Actis Theclee, quo- fratrcm Patisin, subDiocletiano passos, 

rum fragmenta dialecto Sahidica con- respiciunt. 
scripta e merahranis Borgianis vulga- 
vit Aiitonius Georgius, familiae Eremi- H Nocssclt II. p. 3. 

Muntcri Pritnordia EcchslcB Africancp. * 11 



82 



tameii Aurelius, ChuUabi Episcopus, in Concilio Cartliagiuieiisi sub Cypriauo 
celebrato Johanni tribuit (op. Cypr. p. 242.) 12. 

4. Auctor libelli ad Novatianum haereticum^', qui Afer fuisse videtur, 
in eo tautum a Cypriano difFert, quod Judse epistolam habetj et Commodianus 
poeta Apocalypsin Johauni tribuit, et haud dubie Epistolam Jacobi respexit^*. 
Primus vero ecclesiae Africanae quem habemus canon legitui- in decretis Coucilii 
Hipponensis an. 39S. can. 36. in quo, praeter omues ecclesiae Evangelicoe libros 
canonicos, libri Tobiae et duo Maccaboeorum recenseuturi^j qui quidem quam 
diversus sit a canone GO. couciiii Laodiceni, qui Apocalypsin reticeti^, Heukius 
docuit i^. 



12 De canone Cyiniani cf. Schmidii hi- 
storiam canonis p. 329. et Oelrichs de 
scrqjtorihus EcclcsiiE Latinse p. 40. et 
quod ad Johannis Epistolam 2 attiuet, 
Routh Rel. Sacr« III. p. 166. 

13 Cypr. opp. Appcnd. p. 16. 

14 In Instructionum opcre adv. Paganos 
Apocalypsin uonnuuquam rcspcxit ; 
Instr. 25. 41. et 43. nonjinavif : iit 



ferunt opeila Jv/iannis. Iiistr. (i3. 
Maledicti retine linguurn , unde Domi-' 
num adoras ; adltulit ad Jacohi 111. 9. 

15 Fuchs Bibl. der Klrcheavcrdammlungen 
III. p. 80. 

16 Spittler uber den GOeten Lacdicenlschen 
Canon. 

1< De Crcsconii Concordia Canoiium ejua- 
que «(idice manuscripto, p. 23. 



83 

CAP. XVI. 

VERSIONES SACRiE SCRIPTURiE LATIN.E. 



1. j^fros, quicimqne Latini sernioiiis essent gnari, sacras litteras Latine versas 
iegjsse dubitari nequit. Ilebrceara uimirura linguara ignorarunt ; etsi enira 
Punica, qua rure et passim in urbibus utebantur, ad eam prope accederet, 
facile tamen intelligetur , eara tot seculormn decursu a pristina sua puritate 
valde deviasse, et plurima Libyca verba per commercia cum populis Libycis, qui 
vel easdcm cum Poenis ui-bes habitabant , in suorum numerura recepisse. 
Graeca piurimi nesciebant. Hoc igitur tenendum : cultiores non nisi Latinas 
versiones habuisse, rusticos atque Punicae tantura linguae gnaros niUias; nam 
harura ne in scriptoribus quidera Africanis ullura occurrit vestigium. Nihilo 
tamen secius Sacrae Scriptarae lectio raagnam et eximiam cultus publici partem 
constituebat. Ilauc, ubi necesse erat, Augustini adlmc aetate Punice peractam 
fuisse, ex locis cap. v. laudatis evincitur. Quod vero, si seculo adhuc quarto 
et quinto evenit, quam verisimile, eandem hanc Punicae iinguae peritiara requi- 
sltam fuisse in Episcopis, Presbyteris, Diaconis et Lectoribus sec. II. et III. 
nu'e inprimis degentibus. Si igitur totus cultus publicus in Punico, vernaculo 
horura hominum , sermone peragebatur , sequitur , Sacram Scripturam eadem 
lingua ab Episcopis Presbyterisque tractantibus y h. e. concionem habentibus, 
a Diaconis porro et Lectoribus, recitatam fuisse. Quod vero ciVTOG)(£§iccgixoig 
factum esse, nulla versione scripta adhibita, ita ut textus Latinus primura lectus 
Punice deinceps recitaretur, non solum rei ratio, sed et analogia docet. Idem hoc 
enim apud Judaeos, antequam Chaldaicae exstarent versiones V. T., obtinuit, ut 
verba nimirum Hebraica in Synagogis post recitatum textum originalera Chaldaice 
exponereuturi. Eadem Copticoe ecclesiae fuit consuetudo: cujns quidem rei testes 
supersunt codices manuscripti Graeco-Coptici, et postquara ipsa Coptica lingua in 
cultu divino exoieverat, Coptico-Arabici^, qui vero omnes seriori tempore exarati 

1 Jost Gcsrhichte der Israeliten IV. p. 19. Latinis conjectiira arridet Vcn. Lcandro 

2 Rcnfiudot liturgiae anticiuae I. p. 203. ah Ess in llhvo bonaB frugis pleno, Prag- 
Eadcm hxc de antiqulssimis versionlhus matlschkritlsche Gesch. d. Vulgata p. 5. 



^ 84 

sunt. Untle valde fit probabile, sacras pericopas, antcquam calamo exciperentur 
ab Iiominibus utriusque sermonis, in Africa ergo Latini atque Punici, gnaris 
inter recitandum avTOGxs^LCigiXMg versas fuisse. Quantum vero difficultatis, 
quot impedimenta rei Christianae in Africa propagandae ipse liic defectus ver- 
sionura scriptarum , ipsa haec linguarura diversitas movere debuerit , quanta 
laboris patientia opus fuerit ad eas superandas, quantoque ciun successu Evangelii 
praecones arduum hoc opus adgressi fuerint, haud sine admiratione agnoscet, 
quicunque de magno numero ecclesiarum, Cypriani et multo magis Augustini 
terapore in urbibus , oppidis et rure florentium , cogitaverit. Ex orali igitur 
doctrina apud Christianos ex Punica stirpe oriundos omuia pendebant. Ili 
catechesi instituebantur atque sermonibus: proprioe lectioni nulloe fere fuerunt 
partes. Carthagine autem et in majoribus urbibus Latina lingua ob omnibus 
intelligebatur. Hinc quoque apparet, iu coetibus Christianorum hac lingua 
cultura publicum peractum, sacrosque textus Latine versos recitatos, et proce- 
dente tempore calamo exceptos fuisse. 

2. Sed de indole harum versiomnn luculentissimum extat Augustini 
testimonixmi, qui ipse fuit Afer et in Africa scripsit; qui ergo , quum de ver- 
sionibus Latinis loquatur, in Africa factas intelligit. Ut enim cuique primis 
jidei temporibus (inquit de doctr. Christiana lib. II. c. IX.) in manus venit 
codex Grcecus y et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguce habere 
videbatur , ausus est interpretari. Multae itaque extiteruut versiones Latinse, 
non dicara totius S. Codicis, sed singulorum librorum, non a clericis imice 
verum forte a laicis quoque verbi divini studiosis^, et, quod llidleyo lubens 
dabo , a Judaeis ad Christum conversis vel etiam a Poenis factae , haud parum 
discrepantes, id quod ipsi textus a TertuIIiano, Cypriano et Augustino allegati 
luculenter evincunt^. Nam Hebraisrai in hisce versionibus haud raro occurrunt, 
ex vernacula interpretis lingua faciilime explicandi. Neque hoc dissidium 

5 Proljabilcm liaiic conjccfm-am ven. v. 4 Exeinpla Iiaruin Tarietatum colleglt 
Ess proposuitl. c. p. 5. dc Latiais ver- Huglus in egregii libri : Einleituug 

slunibus universe agens. in des N. T. cditionis ferticB I. p. 459. 

sequ. 



85 

fugit Patres Ladiios. Nam Augustiims fatetur (de doctr. Christiana L. II. c. 11.). 
jLatincv lingucB homines ad scripturanim divinarum cognitionem opus 
hahere Hebrcea ac Grceca , ut ad exemplaria 'prwcedentia recurratur, si 
quam duhitationem attulerit Latinorum interpretuni varietas. Sic qiioquc 
ibid. c. 14. Linguarum illarum , e quibus in Latinam Scriptura pervenit,' 
petendam esse cognitionem docet, et c. 16., litros Novi Testamenti, si 
quid in Latinis varietatibus titubat , Grcecis cedere oportere, dubium non 
esse contendit. Sed et raeliores versiones consulendas esse censet. Eodem 
enim capite: in Jiisce sententiarum varietatibus dubitationem dijudicandam 
esse statuit es aliarum regionum codicibus, unde ipsa doctrina commeavit, 
hoc est, ex codicibus versionum, quae in Italia facta? sunt; cogitat vero procul 
dubio de Itala illa, quam magnopere commendat, ut verborum tenaciorem cum 
perspicuitate sententice. Procul vero abfuit quin ille omnium primus hanccQ 
versionum varietatem animadverteret deque ea doleret ; eodem enim seculo, 
quo versiones Latinae, eaeque reliquis haud dubie antiquiores, in Africa factae 
sunt, Tertuliianus iliius vcl iilarura, quibus usus est, a Graeca veritate disscnsura 
notavit. Loquitur enim de callida et simplici eversione , sic parouomastice 
de mala versione, qua vitiatus fuerit locus lCor. VII. 39. (de nionogam. c. ll.)5; 
fortassis quoque eandem indicat ad. Piaxeam. c. 5. ubi Geneseos initium ex 
quorundum sententia sic liabere refert : in principio Deus sibi fecit fdiirm. 
Dissensionem versionis Latinoe a textu Greeco notat quoque adv. Marcionem II. 9. 
V. 4.; unde patet eum Graecos etiam codicea ad manum habuisse. Malara 
porro illara versionera c. 11. de monog. notatam Tertullianus in usum exiisse 
ait. Recepta igitur ejus aetate fuit in ecciesia Carthaginiensi, haud tamen reliquis 
versionibus exclusis. Nihil igitur rairum, si non hac unice versione doctorera 
Afrum usura esse, sed eura plures quoque versiones, quas in codicibus suis 
reperiret, excitasse inveniamus. Ilaud enim raro idera dictura hiblicum scepius 
adfcrt , interdum vero diversis verbis. Ilujusmodi variantium multa exempla 

3 Semlerus in appendicc observatiomim» quae rero emenciaflo viris doctia Iiaud 

Wtstenii Prolegom. p. 588. legendura placuisse videtur. Nec video quid 

censet caM/rfam» et simjjlicem emersionem ; juvct? 



86 

pr.tbebit rndex locorum Scrlpturte Sacrae Scmlerlanusj iu quo multi loci, quos 
ex duobus codicibus hausit, cura aliqua diversitate recensentur. Spccinoinia 
causa apponimus ea, quae e Genesi, Psalmis, Esaia, Matthaeo, Jokanne et 
1 Corinth. excerpsimus: 

Geaesis. I. 1. 2. 27. 28. IIL 19. XLIX. 5. 6. 

FsALMi. I. 1. II. 2. IV. 5. VIII. 6. IX, 19. XVIIL 4. XXI. 0. 18- 22. 
LXIV. 7. LXXXIV. 5. XCVI. 3. 5. CIIL 5. CIX. 4. CXII. 6. 
CXIV. 4. CXV. 5. CXVII. 9. CXVIII. 6. 
EsAiAS. L 2. 4. 8. 17. 18. 11. 1. 4. 19. IIL 1. VI. 10, XL 2, XXIX. 14, 
XL. 8. 9. XLII. 3. 4. 6-. XLIII. 18. 19. 25. XLV. 7. XLVL 12. 
L. 4. LIL 7. 11. LIII. 2. 3. 4. 9. 12. LV. 3. LVIL 1. 2. 16. 
LVIII. 7. LXI. 1. LXIII. 9. LXV. 12. 14, 
Matthjevs. IIL 9. V. 32. VL 13. X. 22. 23. 28. 30. 33. 38. 39. 

XIX. 17. 26. XXII. 30. XXIV. 38. 41. XXVIIL 19. 
JoHANNEs. I. 1. 14. 32. IIl. 5. IV. 34. V. 35. 40. 44. VL 68. VIIL 55. 

XVI. 12. 14. 

1 ConiNTH. I. 25. 27. 28. II. 16. IV. 15. VIL 1. 12. 39. IX. 14. 

X. 4. 11. XL 15. 19. XIV. 34. XV. 22. 33. 39. 42. 48. 53. 

Plura, cui haec non sufficiunt, ex aliis Veteris et NotI Testamenti libris 

dabit Index laudatus. Nec in duabus tantum ejusdem loci variis lectionibus 

recensendis subsistit; tres nonnumquam habet: unde coUigo, TertuUianum tres 

vel plures interdum integrae S. S. vel singulorum librorum codices, diversas ver- 

siones continentes, manibus tractasse ; cujus rei exempla dabit Index Semlerianus 

in EsAi^ I. 11. L. 6. LIIL 7. 1 Cor. VI. 12. XV. 50. Apocal. I. 6. Lectionea 

quoque singulares, si qui accuratius investigare volent, haud dubie invenientur, 

quarum una sese mihi obtulit Ezech. IX. 4.^. Neque aliter res se habuit |)ro- 

6 Adv. Marcionem III. c. 22. Sic enim qui hunc Ezcchiclis locum excitant, 

habet vetus versio quam Tertullianus oraittunt. Codcx, quo usus cst Scpti- 

sequitur: Pertransi in medto portce, mius noster, secutus videtur Theodo- 

in medio Hierusalem , et da signa Tau tionem et alteram Aquilas versionem, 

in frontibus virorum. Illud vero Tau quam Origencs laudat. 
(^Tuv litterara) orancsLatini scriptores, 



87 

cecleute aetate ad Aiigiistiui usque tempora, ^ui swpiuss tle multitudiue et varietate 
versionuoi Latinarum, Africanis certe liaud exclusis, queritur'. 

Qui autem fuerint fontes, e quibus istaj versiones adeo discrepantes 
manaverint, et ii!i inprimis e quibus hausti sunt libri Novi Testamenti Latine 
facti , non Iiujus est loci accuratius examinare. In Evangeliis secuti videntur 
antiquiorem illam recensionem, quae Orientalis a Griesbachio vocatur, vel xoivrjv 
illam UxdoGiv secundum Hugium ^ ; in Epistolis forsitan codices ex ^^nogoJ^co 
auctos, quorum tenaciores erant Latini, quod eos nulla corruptionis suspicione 
laborare putarunt, qnum Graeci contra praeferrent ipsa rov 'AnogoXov antigiapha®. 
Sufficiat nosse, fontes, ctsi antiquissimos , fuisse vitiatos, id quod Tertullianus 
jani agnoviti*'; nec opus esse, ut de interpolationibus ex industria factis cogi- 
temus , nisi in paucis nonimllis locis horum codicum Latinorum , in quibus 
sectarum diversa studia forsitan intervenerunti^, quaeque jam indigitaAit Tertid- 
lianus libro de praescr. c. 38. Ilhic igitur et sciipturariim et expositiotium 
adulteraiio dejmtanda est , iihi diversitas invenitur doctrince. Quibus fuit 
liropositum aUter docendi, necessitas instituit aliter disponefidi instrjimetita 
doctrince, Neque vero ipse TertuIIianus hujus vitii expers videtur. Saltem 
ejusdem vestigia iis in locis, in quibus Irenaeum exscripsit, invenerunt viri docti^^; 
iiam Catholici illo tempore nimio plus indulgebant suis de cornipto pcr haereticos 
sacrorum librorum textu suspicionibus, iisque interdum alias lectiones opponcbant 
ex sua persuasione cum vera doctrina consentientes. TertuIIianus vero a pigR 
fraudis crimine maxime absolvitur eo, quod ipsas versiones quas in manibus 
habebat cum Grajcis compara^it, ct falsitatis arguit (1. c. de monogaraia c. 11.). 
luterdum tamen Groecis codicibus, ubi variantes inAcnit lectiones, diffidit, easque 
heereticorum tribuit malitise v. c. Joh. I. 13. Gal. IL 5. Ilebr. VI. 4. scqu. 

"* Locos Augustiui coUegit L. v. Ees. 1. L ^^ Dicii enim «lc monogara, c, 11, scia- 
p. 10. ct 11. vnus ptane noii slc esse in Grceco authm- 



tico. 
11 Adv. Marcioucm Lib. V. c. 4.et de Pri- 
scription. c. 38. Cf. quoque L, v. Ese^. 
Geschichte dci- Vulgafa p. (»0. geiiu. 
V '^- 12 Giicslmcliii Curce \>. 84. 89. 



8 llugs Einleituiig In das N. T. I. p. 164. 
et 406. 

9 Gric^barbii ('iir» in (oKtiim Paullnum 



88 

Glossas et interpretationcs iu textuni adinisit v. c. Joh. III. 6/\ suaque aucto- 
ritate et exemplo Patres Latinos qui post eum floruerunt in eundera errorenj 
traxit. 

De iis igitur versionibus , quibus usus est Tertullianus , Semlerus hoc 
fert judiciumi*: eas verbis Groecis adhaerere; v. c. scrihGre Elceonem, Prophetes, 
duricordia, mdlijicet, placibiUs, Samarites, litterator, genimina viperarum, 
salatijicator^^, confUehitur in me, munditenentes, conformale corpori, super- 
vincimus , supergressum in supergressum , qualis choicus tales et choici. 
1 Cor. XV. 53. etc. ; interpretationes simiil immiscere, v. c. Joh. III. 6. (de 
carne Chr. c. 17.) 1 Joh. IV. 3. (c. Marc. V. 16.) 1 Cor. VI. 20. (de pudic. c. 16.). 
3. Quae vero ex iilis versionibus Latinis, quibus utuntur patres Africani, 
quarumque fragmenta, aSabbaterio inprimis studiose collecta, in eorum operibus 
supersuut, e transmarinis regionibus in Africam advectte , aut in ipsa hac pro- 
vincia a Christianis Afris, a doctoribus majorum ecclesiarum aliisque translatee 
fuerint, equidem decidere haud ausim: attamen, ubi accuratius examinabuntur, 
atque cum latinitate Apuleji , forte etiam Frontonis, et Patrum Afrorum cora- 
ponentur, haud dubito quin in nonniillis indoles sermonis Africani deprehendatur. 
Cujus generis fortassis erunt, praeter plura verba moxadlata, sequentia: 

Gen. I. 2. terra incomposita. 27. ad imaginem et similitudinem 
vivacilatis suce. 29. fcenus sementivum. 11. 21. amentia pro exstasi ; et 
jines wvorum 1 Cor. X. 11. incorruptio, in aliis incorruptela, et incorrupti- 
vum, 1 Cor. XV. 53, 56. Firtus autem delinquenticB lex ibid. v. 56. Universe 
attendendum est ad verba Augustini de doctrina Christiana II. c. 11. quae de 
Africanis quoque versiouibus valent: iit cuiquam inmanus venit codexGrcecus, 
et aliquantulum facultatis sibi utriusque linguce habere videbatur, ausus est 
interpretari ; imde intelligitur, quid sibi velit tanta Latinorum interpretum 

1* Semleri Dlssert. iu Tertull. I. Opp. V. menta, naturificatus, nnllijlcamen, sancti- 

p. 255. ficium , aliaque , quae in Tertulliano 

14 i|j£3_ p_ 589, leguntur. Indicem Latinitatis Tertull, 

,. .^ . , , , ^ . Semlerianum, 

'■> Airi multa nova verDa a veroo facio 

derirarunt , cx, gr, castijicare , facti- 



89 

itwperitia , quam Doctor Hipponeiisis carpit 16 , nimirum plebejus atque orani 
elegantia destitutus ille quo utuntur sermo. 

Attamen, quum Latinus Afrorum sermo a reliqua Latinitate dialectice haud 
differret, diversorum cotlicum lectiones apud Patres proniiscue occurrant, atqne 
Galli et Romani versionibus Africanis aeque ac Afri uti potuerint; liae versiones 
ne quoad singulas quidem partes restitui unquam poterunt. 

Eodem modo, quo Tertullianus diversos codices varias lectiones exliibentes 
mann Tsrsavit , Cyprianus quoque manuscriptos habuit libros et inter se et cum 
eodicibus Tertullianeis discordes^'. NuUum igitur ecclesiae auctoritate receptum 
\\\ Africa fuisse textum colligimus , neque hujusmodi extitisse Augustini aetate, 
qui sacpius de varietate lectionis in codicibus suis queritur. 

4. Duo autem sunt inprimis, quae ex hac versionum atque lectionum 
varietate de prisco Ecclesiae Africanae statu, si quid recte video, colligentur. 

1) Primo : Religionem Clmstianam mature jam non Carthagine tantum, 
sed in aliis quoque urbibus, inprimis maritimis, ut Lepti, Uticae et Hippone 
Regio, ad quas facili negotio hospites adpellerent, nactam fuisse multos asseclas 
Latine loquentes , quibus opus fuerit S. S. et a quibus vel quorum in usum 
exemplaria Latina conscripta fuerint. 

2) Sed priscos illos coetus per magnas provincias sparsos initio parura 
cohoesisse, quia alias unus cum altero sua exeraplaria certo certius communicasset. 
Majorem autem nexum indeque enatam concordiam eos vix iniisse multo ante 
Agrippinum tempore, ad exitum vergente sec. 11., quum mos synodorum haben- 
darum, in Asia minori ortus, a Grseciis in Africam delatus esset, de quibus vero 
Synodis inferius agetur. 

De usu denique S. S. apud Afros observandum est, exemplaria totius 
codicis aut singulorum librorum non tantum apud Episcopos vel Lectores eccle- 

16 Epist. ad Hieronymum. Cf. Lcandri in specimine inaugurali de pretiolnsti- 

V. Ess Geschichtc der Vulgata p. 11. tutionibus divinis Lactantii statuendo, 

(Lugd. Bat. 1820.) p. 30. Idem hoc ob- 

11 E Patribus scrioris setatis Lactantium servavi de Jul. Firmico Matcrno, qui 

in excitandis locis S. Codicis Cypriano libro de erroribus profanarum religio- 

inprimis consentire, docuit H. J. Spyker nuraamenuperrime cdito eundem fere 

Munteri Primordia EcclesicB AfricancB. 12 



90 

siarum adservata, sed iii manibus quoque Christianorura fuisse, qui Latina 
intelligerent, litterasque didicissent. IJbi fomenta Jidei, inquit Tertuliianus ad 
uxor. Lib. IL 6. de seripturarum interlectiofie? si nimirum maritus et uxor 
diversae essent religionis, ideoque communia sacra domestica colere Iiaud possent. 
Et libro de corona milit. c. 1. ubi de pavore Christianorum ob renovandam 
persecutionem loquitur, addit: nec duhito quosdam scripturas emigrare, sar^ 
cinas expedire , fugcs accingi de civitate in civitatem. Quae quidem priora 
verba subobscura cum Dalloeo et Zornio intelligo de studio codices S. S. clara 
amandandi in persecutione i^. Cyprianus Donatum laicum nobilem divitemque 
liortatur, ut precibus et lectioni incumbat (ad Donat. p. 9.). In libro de zelo et 
livore p. 227. praecipit: sit ante oculos divina lectio. Idem hoc praefat. libri 
testimon. adv. Judaeos p. 18. svadet, ut etiam libro de spectaculis, si modo est 
Cypriani opus, id quod incertum. Commodianus , Gentilis , sibi ipsi fuit con- 
versionis auctor, dum ad sacrarum literarum studium incumberet i^. In perse- 
cutionibus autem Christianos Afros sacrara scripturam minime occultasse constat, 
cum ex responsione Sperati Martyris Scillitani, libros quos Christiaui colerent esse 
quatuor Evangelia, Epistolas Pauli et omnem divinitus inspiratam scriptu- 
ram , tum quoque ex Tertulliani Apologetico c. 31. ubi : Inspice Dei voces, 
literas nostras, quas neque ipsi supprimimus, et plerique casus ad estraneos 
transferunt ; sequuntur allegationes ex N. T. inprimis Evangelio Matthaei 
Paulinisque Epistolis. Ex quibus omnibus valde fit probabile, in Africana Ecclesia 
mature fuisse librarios, apud quos libri sacri venum prostarent, ita ut non solum 
clerici, sed et laici, quibus Sacra Scriptura curse cordique esset, exemplaria 
eraere potuerint; neque sumtibus pepercisse Afros, inter quos tot erant homines 
divitiis affluentes , ex locis laudatis colligi posse videtur. 

Textum sequitur, quem Cyprianus in praeceptum Christi Mattli. X. 24. et 

Testimonior. adv. Judaeos libris liabet. emigrare esse idem ac transgredi , 

18 Dallffii D. adversus Latinorum de cultus oLsouritatem loci nostri haud pellunt. 
relig. objecto traditionem L. L c. 25. 19 Instruct. in prasfatione v. 4. 

Zornii histor. Bihl. manuaL p. 19. Ego similiter erravi tempore multo , 

Quge Walchiiis vom Gehrauch der h. Fanaproseqv-vido;parentibusinsciish'psis, 

Schrift p. 55. contra monet , respici Abstuli me tandem inde, legendo de lcgc. 



91 
CAP. XYII. 

DOCTRINA PUBLICA. 



1. XFoctrina piiblica Eccleslae Africanae eatlein fuit quae reliquarum Orientis et 
inprirais Occidentis ecclesiarum; quamobrem de ea prolixe disserere supersedemus. 
Neque Theologiam Tertulliani in novum examen revocabimus, licet doctrinam 
Cliristianam terrainis tlieologicis auxerit magnaeque fuerit auctoritatis in con- 
stitucndis variis dogmatibus. Haec enim ad historiam cum dogmatura tum 
disciplinae morum pertinent, ab harum rerum historicis diligenter enarratam ^. 
Unicum igitur, quod nostrarum partium esse censemus, versatur in ReguUs 
fidei, quas habuit prisca Ecclesia Africana ; quippe quoe, tametsi Sacroe Scripturae 
summam in rebus religionem spectantibus agnosceret auctoritatem , hanc tamen 
non unicam esse , sed cum universa prisca Ecclesia idem jus traditioni Apo- 
stolicce corapetere statuit. Hcec regula, verba sunt TertuII. de praescr. c. 13. 
a Christo imtituta, nullas hahet apud nos qucestiones , nisi quas hcereses 
inferunt et qucB hcereticos faciunt. Hanc Apostoli doctrinam promulgaverunt, 
ac proinde ecclesias apud unamquamque civitatem condide?'unt , a quihus 
traducem Jidei et semina doctrince ceterce exinde ecclesice mutuatce sunt 
et quotidie mutuantur , ut ecclesice fiant. ibid. c. 20. Eodem quoque sensu 
de traditione agit liber de corona militis c. 3.2. 

Censet praeterea, cum haereticis non ex scriptura sed ex regula fidei 
disputandum esse, ipsamque librorum N. T., v. c. Evangelii Lucae et Epistolarum 
Paulinarum, auctoritatera pendere ex illorum cum regula fidei apostolica consensu 
(adv. Marc. IV. 2.). 

1 Prastei- scriptores Historis Dogmalura liiani Vol. VI. et Episcopus Lincoln. 

antiquioris , de TertuUIano consulendi in historia Eccles. ex Tertulliano a 

sunt C. C. Birchii Dissertatio quosdam p. 262-369. 

ex Tertulliano collectos atque illustra- 2 TertuU. de fraditione sentcntias vide 

los locos theologicos sistens. Ilafniee ap. Neandrum, Geist des Tertullians 

1790. Miinscher iiber Tertullians rao- p. 100. 104. 327. 329. et Episc. Lincolu. 

Talischc Vorstellungen, in Horrei Hen- p. 290. 



92 

2. Hanc quidem fidei regulam, unam omnino^ quam solam, immohilem 
et irreformabilem prouunciat, exhibet lib. de velandis virginibus c. l.'. 

Credendi iu unicum Deum omnipotentemf mundi co?iditorem, 

et filium ejus Jesum Christum, natum ex virgine Maria, crucifixum 

sub Pontio Pilato , tertia die resuscilatum a mortuis , receptum 

in coelis, sedentem nunc ad dexteram patris, venturum judicare 

vivos et mortuos per carnis etiam resurrectionem. 

Hancce quidem regulam fidei, licet in ea omissa sint dogmata de 

Spiritu Sancto, de ecclesia, deque vita aeterna, quae Symbolum Apostolicum 

continet, et quae sine dubio ultirais verbis a Tertulliano haud allegatis addita 

fuere, p^iblicam credo cum Walchio, ipsis TertulHani verbis, quod sit una, 

sola , immobilis , et irreformabilis , nixus ; quamvls bene sciam, Tellerura 

in privatis numerare*, quia Tertullianus suis verbis primaria tantummodo capita 

per compendium exhibere velle videatur. Sed etsi fortassis singula capita per 

compendium expressa, et clausula omissa fuerit, tota tamen hujas fidei reguloe 

indoles canam antiquitatem spirat, cum Symbolo , quod Apostolicum dicitur, 

egregie consentit , et longe brevior est aliis duabus quas exhibet libro coutra 

Prax. c. 2. et de Proescr. c. 13. exigua fragmenta Apol. c. 18. et Praesc. c. 36. 

servata ut plane mittamus. Regula fidei apud Cjpriaunm ep. 69. ^ ad Magnura, 

quam Carthaginiensis ille praesul testis est recitatam , vel potius interrogando et 

respondendo pubiica professione exhibitam fuisse ^ dum baptismus conferebatur, 



3 Binghainl Orig. IV. 83. 84. et Walcliii 
Bibl. Sjmbolica p. '5'. sequ. iibi omnia 
Symbola, quas Tertullianus habet, le- 
guntur. 

4 Historia ildei Dogmatis de resurrectlone 
p. 138. 

5 Walchii Bibl. Symbolica p. 13. 

6 Quod si aliquis illud opponit , ut dicat 
eandem Novatianos legem tenere .... 
eodem symholo , quo et nos , haptizaret 
eimdem nosse Deum patrem , eundem 



filium Christum, eundem spiritum sanctum 

sciat primum , non esse 

unam nobis et schismaticis symboli le~ 
gem 3 neque eandem interrogationem. 
Nam quum dicunt: credis remissionem 
peccatorum et vitam aiternampcr sanctam 
ecclesiam ? mentiuntur in interrogatione, 
guando non habent ecclesiam. ed. Felli 
p. 183. IjJsa interrogatio , inquit alio 
loco, qucB fit in baptismo, testis est ve- 
ritatis : nam cuni dicimus : Crcdis in 



93 

adeo est manca, ut nil inde effici possit. Eam nirairum unice adfert adversus 
Novatianos, qul eodem sjmbolo quo Catholici in baptismo couferendo utebantur. 
Unicam illam habet haec , et epistola Cypriani et Episcoporum , qui Concilio 
Carthaginiensi interfuerunt , ad Numidas70: Credis remissionem peccatorum 
et vitam ceter?iam per sanctam Ecclesiam '. Sed duae antiquissimae regulae 
fidei leguntur, ni me omnia fallunt, apud scriptores Africanos pluribus seculis 
recentiores. Vigilius nempe Tapsensis 1. XII. de Trinitate p. 799. Bibl. P. P. 
Tomo VIII. ad sacrum lavacrum venientes hanc forraulam confiteri ait: Credo 
in Deum Patrem omnipotejitemy et in Jesum Christum jilium ejus unigenitam. 
Et in Spiritum Sanctum. Cujus siraplicitas brevitasque aevura Apostolicum 
redolere videtur^ : et Facundus Hermianensis , qui fragmentum tantum habet 
in epistola fidei Catholicae^. 

Credimus in unum Deum patrem omnipotentem et in unum 

Dominum Jesum Christum Jilium ejus, natum ex Spiritu S. et 

Maria Virgine, qui sub Pontio Pilato crucifixus est et sepultus: 

tertia die surrexit a mortuis , ascendit in coelum , sedet ad 

desleram Patris, unde venturus est judicare vivos et mortuos. 

quam quoque fidei regulam in publicis nuraeratam fuisse, ex Facundi verbis 

patet, quae de formula baptismali agunt. De iis Symbolis, quae in operibus 

Augustini leguntur, excepto primo, quod plane est Apostolicum et Hipponensis 

Ecclesiae (Sermone 230 et alibi) ex Italia procul dubio advectum, forte ab ipso 

Hipponensi Doctore, licet reliqua quoque similia sint Apostolico, nil statuendum 

est, quia sunt ex monumentis Augustino aut falso aut certe du ,io judicio ad- 



vitam CBtcrnam et remissionem peccato- 
ri{m, etc. Epistola Synodica adNumidis 
Episcopos p. 190. 
'7 Vox unam in hocce eymbolo , ut in 
reliquis omnibus antiquissimis, deside- 
ratur , licet Cyprianug unitatem Ecclc- 
sioB acriter defendat. Primo autem 
occurrit in Symbolo Ecclesiae Hieroso- 
lymitanae apiid Cyrillum Hierosol. Cf. 



WalchiiBitliothecam Symbolicam p, 43. 
Cypriani de unitate ecclesias sentcntiam, 
examinatam a Weikero in Aphorismen 
ii. Cyprian, exhihent IllgeniiHistorisch- 
theologischeAhhandlungen, dritteDenJt- 
schrift. (Lipsice 1824.). 

8 Walcli. I. 0. 1. p. 69. 

9 Sirmondi Opera Tom. II. p. 846. 



94 

scriptis 1". Unice heic notandum , Augustinum ssepe testari : Sfjmbolum nou 
scribi, nec legi, sed audiri et memoria jideli retineri^^- Ilinc minutae in 
singnlis varictates facile explicantur. Neque dubium, quin iste raos ex antiquissima 
setate repetendus sit: erat enira Sjmbolura tessera iidelium, et in Africa quoque, 
non Romanorum tantum sed et Foenorum ; unde certam ducimus coi>.ciusionera, 
iilud Punice quoque recitatum fuisse a Foenis ad Christi ecclesiam accedentibus, 
ut et horura Catechuraenorum institutionem Punice peractam fuisse a Presbyteris 
atque Diaconis, quibus id muneris demandatum erat. 

3. Et haec quidem fuit publica Ecclesiae Africanae fides, aeque simplex 
atque pura ac reliquorum per Europara Asiaraque sparsorum coetuum professio. 
\ erura enimvero haud omnes Christianos eam amplexos fuisse sine faecibus pristinge 
superstitionis , vel absque testimoniis historicis conjicere licebit cuivis, qui ad 
ingeniura Afrorum et universe hominum parum cultorum paulisper respexerit, 
cogitaveritque de notionibus ex Paganismo et Christianismo mixtis, quas apud 
alios homines recens ad Christum conversos animadvertimus. Sic, ut e veteris 
ecclesiae historia exempla adferamus, ex Origenis scriptis valde fit probabile, 
fuisse Christianos, qui perinde esse statuerent, utrum sumraum numen Deus 
app^lletur, an Jupiter vel ApolIoi2. De Collyridianis, fanaticis sec. IV, constat, 
eos cultum Cereris cum veneratione b. Virginis miscuissei^: et historia con- 
versionis populorum Scandinavicorum docet , multos , qui iu Anglia signaculo 
crucis accepto Catechumenis adscripti fuiesent, post reditura in patriam Odinum 
Thoronemque ut numina naTQcoa coluisse i*. Itaque , si simile quid in Africa 
reperietur, neutiquara mirari subibit. EtjamcAP. ii. artes ostendimus magicas, 
ipcantationes, vaticinia nou Afros tantura ethnicos, sed Christianos quoqii€ labe 
sua adspersisse; quod quidera prirais post Christum seculis tanto frequentius 
clero Christiano jiistissiraam querelarum causam praebere debuit, quum exeunte 

10 Walch. I. c. p. 66. 13 Miscellanea Hafniensia, Tomi I. fascic. 

11 Ibid. p. 63, "• P- ^^- 

12 Orig. adv. Celsum IV. c. 48. V. c. 41. 14 Vide historiam Introductlonis Religionis 
ed. Riiaei. Tom. I. p. 540. et609. ejusd. Christianae in Daniam atque Norvegiam 
exhort. ad Martyres ihid. 305. thcotisce a nohis editam p. 235. S6I, 



95 

seculo IV hasce superstitiones nondum abolitas et oblivioni traditas fuisse cer- 
namus. Alias enim Iiaud opus fuisset, ut canon 89, qui Synodo IV Carthaginiensi 
vulgo tribuitui', de kts qui auguriis vel incantatiojiibus vel Judaicis supersti- 
tionibus serviunt, legem tulisset. Sed cultum quoque Astartes vel Tholathae rix 
iongo ante Augustinum atque Salvianura Massiliensem tempore inter Christianos 
Afros plane desiisse, itaque antiquiori aetate raulto magis valuisse, et non quidera 
apud plebeculam, sed inprimis apud uobiles, testis est idem Salvianus libro VIII. 
de Gubernatione Dei c. 2. p. 187. Baluz. Tolerabilior, ita enim ait, guippe 
est et minus nefaria gentilitas in hominibus professionis siice. Illud per- 
niciosius ac scelestius , quod multi eorum, qui professionem Christo dica- 
verant , mente Idolis serviebant. Qiiis enim non eorum, qui Christiani 
appellabantur , Coelestem illam — quara brevi ante intestititim ^frorum 
scelus appellaverat — aut post Ckristum adoravit, aut, quod pejus est multo, 
antequam Christuml Quis non dcBmoniacorum sacrificiorum nidore plenus 
divince dotnus limen introiit, et cum foetore ipso dcemomim Christi altare 
conscendit, ut non tam immanis criminis fuisset , ad templum Domini non 

venire, quam sic venire? Ecce quce Afrorum , et maxime nobi- 

lissimorum fides, quce religio, quce Christianitas fuitl Dicebantur Christiajii 
nd contumeliam Christi. Ex hisce Salviani verbis, omni rhetoricatione derata, 
vix aliud colligi poterit, nisi, haud ita multis ante eum annis fuisse in Africa 
qui Christum et Astarten simul colerent. Quae quidem ejus verba admonent 
epistolae illius, quam Hadrianus Augustus ad Servianum ex iEgypto dedit , a 
Vopisco in vita Saturnimi p. 959. Schrevel. servatam , in qua Imperator: 
Illi , qui Serapin cohmt, Ckristiani sunt, et devoti sunt Serapi , qui se 
Christi Episcopos dicunt ; licet minime statui possit , etsi nonnulli Christiani 
.'Egyptii cultui Serapidis haud plane valedixissent, Christianos quoque episcopos, 
quos ceteroquin eo terapore iEgyptus, proeter unum Alexadrinum, haud habuit^^, 

15 Eiitychii.PatriarchaB Alexaiidrini Origi- perseverasse usque ad tempora Alex- 

ncs ecclesia) suce ed. Jo. Seldcnl (Lon- andri , qui NicaBno Concilio interfuit. 

dini 1642.) p. xxx. Refert is Patri- Ideni fere hahet Hieronymus ep. 102- 

archam a duodccim Preshyteris con- (al. 85.) adEvangelum: — quod autem 

secratum fuisse , atque hunc morem postea unus electus est , qui ceteris 



96 

eo turpitudinis prolapsos fuisse. Ceterum non est qnod de hac epistola, qnam 
aliis jam locis tetigimus, seutentiam uostram dicamus. Nam quidquid de ea, 
ab Iraperatore rerum Cliristianarum haud gnaro scripta, statuatur, hoc utique 
fidem haud infringit Salviano Massiliensi Presbytero Christiano habendam. 
Tentandum unice nobis est, quo probabili modo explicari possit ille quem 
memorat Astartes cultus, cum Christi adoratione a priscis Afi-is conjunctus. 
Dicam quod sentio. Veteres Carthaginienses coluerunt duos illos magnos 
Cabiros, apud eos Toladum et Tholatham appellatos ; illum a prisco inde tempore 
humanis hostiis placarunt, hanc naturae matrem lascivis moribus venerati simt. 
Procedente vero tempore, ut lapides Leidenses cap. ii. allegati indicare videntur, 
ciim Baale vel Toiado in unum numen coaluit Tammuz , vetustissimus ille 
Phoenicum Deus, qui Tero ipse oequo jure ac Baal solis habebatur incarnatio 
atque figura ^^. Mysticum fuisse numen , ex mysteriis in ejus atque Astartes 
sacris celebratis patet. Jam vero cum comparatio inter eum, Solis symbolum, 
Christumque Dominura, qui se ipse lumen mundi (Jo. VIII. 12.) dixerat, quemque 
Christiani Solem justitice nostrcB (qua quoque de causa Christns a veteribus 
Christianis haud ita raro Apollini assimilatur^'), salutabant ^^, et Solis astro saepe 
componebant , tum cruenta Adonidis mors ejusque in vitam reditus rudes 
Christianos in gravissimum illum errorem inducere potuit, ut eundem esse 

prcEponeretur , in scJusmatis remedium 1' Vide erudituin Weriisdorfii Helmstadi- 
factum est. Nam et Alexandrice a engis excursum XII. ad Licentii Carmcn 

Marco Evangelista ad Heraclam et ad Augustinum, in quo v. 32. de Christo. 

Dionysium Episcojjos , Presbyteri sem- .... Tibi , 7ioster Apollo 

per unum ex se electum , in excclsiori Cordareplct,patremquesuum, patremque 

gradu collocatum , Episcopum nomina- Deorum 

hant, quomodo si exercitus Imperatorem Conciliat. 

faciat, aut Diaconi eligant de se, quem In Poetis Latlnis minoribus Tomi IV. 

industrium noverint , et Archidiaconum Partc posteriore p. '79/'. sequ, 

vocent. Vide praeterea quas p. 50. et 55. 

notaviraus. 18 Wernsdorfii Dissertatio de Natalibus 

IG De Adonide vide sis amicissimi Greu- Invicti. 

zeri Syniljolik und Mythologie der al- 
tcn Volker II. p. 91. sequ. 



97 

Cliristum ac Adonidem sibi persuaderent : quo semel errore imbuti , naturae 
Deam, magnam veluti matrem, pro Adonidis, quatenus erat Sol, matre habere, 
et cum Maria /gigoToxcp confundere, atque hanc siib illius specie adorare 
potuerunt aeque ac Collyridianae iliae, atque Christiani inter Arabes, de quibus 
Saraceni tradunt, eos b. Virginem numinis instar habuisse et coluisse i^. Hoc 
quidem ariadneo >eluti filo ex istis tenebris evasuros nos esse arbitror, salvo 
tamen doctionim judicio ! At vero plebeculam istiusmodi comparationum ex 
mystica Paganorum theologia haustarura haud fuisse capacem, harum rerum periti 
facile mihi largientur. Itaque nil mirum , si Salvianum de Afrorum et maxime 
nohiUssimorum Jide loqueutem audiamus. Hi enim, spreta vulgari superstitione, 
mysticam adamabant, Isidique, quae erat Astarte, ut Arrius Ealbus in iapide illo 
Capuano : tibi qvae es ouima dea isis ^o, vota nuncupabant. Quare etiam 
Astarte a Cypriis ih/ifxcov^^^, atque Isis ab iEgyptiis X\HI^, h. e. nc5.^I^ 
V. HiAHT, quod idem sonat 22 , salutabatur. Et de Senatore, qui fuerat 
Consul, et a Christi religione ad cultum Astartes defecerat, habemus carmen 
auctoris certe Africani, licet neque Tertulliano neque Cypriano sit attribuendum. 
Sed canse antiquitatis Christianae terapcra redolere , eo lubentius mihi per- 
suadeo, quum in eo nihil occurrat quod indicet, hunc hominem persecutione 
ad deserendura Christum compulsum fuisse : unde pacatis eum teraporibus, 
qualia vel ante Tertullianum vel inter hujus atque Cypriani aetatem fuere, ad 
altaria Deae Coelestis iterum deflexisse conjicio. 
Ita vero incipit carmen: 

Quum te diversis iterum variisque viderem 

Inservire sacris, priscoque errore teneri; 

Obstupui monitus: quia carmina semper amasti, 

Carmine respondens properavi scribere versus; 



19 Miscell. Hafniensia 1. 1. p. 160. 22 Ita legitur Iijec vox in Psalferio Copfico 

Psalm. LXXXV. 15. Lucs VL 36., et 

20 Rellgion der Karthager p. 6T. ^^^5^^ .^ versione Psahnorum et N. T.. 

„, ,-. ,. Blemphitica. Versio Sahidica eani, c[ua- 

21 Hesychius e, T. * 

tenus innotuit, plaue ignorat. 

Munteri Primordia EcclesicB Africance. l^ 



98 

TJt te corriperem, tenehras prceponere luci. 

Quis patiatur enim, te matrem credere magnam 

Posse Deam dici , rursusque putare colendam, 

Cujus cultores infamia turpis inurit? 
et post 25 versus : 

Riimor et ad nostras pervenit publicus aures, 

Te dixisse: Deay erravi, ignosce, redivi^^. 
Ceterura nil continet hoc carmen , quo ad rem nostram illustrandam 
uti possimus. Quae ad superstitiones Carthaginiensium Romanorum penitius 
cognoscendas faciunt, passim tetigi in Reiigione Carthaginiensium. 



CAP. XVIII. 

CULTUS PUBLICUS. 



1, Ouum nulli sit dubitationi obnoxium, quin cultus publicus in prisca ecclesia, 
deficientibas quamvis liturgiis proprie sic dictis , fere idem ubique f uerit ; i» 
iis tantum heic subsistendura nobis erit, quae vel primum in Africa orta vel 
Africanae Ecclesiae peculiaria fuisse vldentur. Diera dominicum Afri ut ceteri 
omnes Christiani pie celebrabant. Hoc vero primum in eorum coetibus inva- 
luisse videtur, quod Faschali tempore, inprimis autem diebus dominicis , ab 
omnibus secularibus negotiis sese abstinerent : differentes etiam Jiegotia, 
inquit TertuUianus , ne quem diaholo locum demus ^. Notandura praeterea ^ 
utraque lingua, cum Latina tum Punica, usos fuisse priscos Africae Christanos: 
Latina quidera Carthagine aliisque in urbibus, a Romanis inprimis habitatis, qui 
haud raro Punici idiomatis plane ignari erant; cujus quidem rei, per se satis 
CQrtae, documentum exhibet Augustini sermo XIV, ubi Hipponensis Doctor: 

83Tn pocmatibuspost Append. opp. Cyprlani 1 De oratione c» 23. 
p. 3. et 4. 



m 

p7'0verbium est Punimm, quod quidem Latine vobis dicam, quia Punice non 
omnes nostis ; Punica vero minoribus in oppidis, vicis et rure. Et huc quoque 
facit alius Augustini locus (de peccatorum meritis et remissione Lib. I. c.24.): 
optime Punici Christiani baptismum ipsum nihil aliud quam Salvtem, et 
sacramentum corporis Ckristi nihil aliud quam Vitam vocant; quae quidem 
liebraica T^s^-di et rt^rt, quod posterius occurrit in secunda Inscriptione Citiensi, 
ab Akerbladio iliustrata 2, esse videntur. 

2. In ritibus baptismi, quos Tertullianus refert de corona mil. c. 3. 
lionnulia observavi Afris aut peculiaria aut primo ab iis recepta. Et primo 
quidem observandum , aspersionem aquce , licet immersio trina receptus fuerit 
totius ecclesiae et Africanae quoque' ritus, haud plane iis incognitam fuisse. 
Ad hanc enim adludere videntur verba Tertuliiani de poenit. c. 6: quis enim 
tibi tamen, injidas poenitentice viro , adsperginem unam cujuslibet aquce 
commodabit? quam autem aquae adspersionem in Africana Ecclesia pro legitimo 
liabitam fuisse baptismo, si clinicis administrata fuisset, verba quoque Cypriaiii 
indicant ad Magnum ep. 69. p. 185. qua Novatiani , aqua tantum perfusi, 
baptismum verum agnoscit, verbis sacrae scripturae Numeror. VIII. 7. 12. 13. 
XIX. 19. 20. Ezech. XXXVI. 25. suam sententiam prolixe probans. Exempla 
praeterea habemus Christianorum in carceribus, ubi aditus ad aquam haud patebat, 
baptizatorum, qui quidem baptismus perfusione unice administrari potuit. Sic 
V. c. Perpetua cum sociis catechumenis in carcere baptismum consecuta legitur*, 
itemque anno 250 Donatianus et Primolus, in Cypriani schola educati^. In 

3 Akerbladii Inscriptionis Phoeniciae Oxo- dlanae illi, quae i^na '''ah "vertit : quce me 

niensis nova Interpretatio Paris. 1802. vivente. Vox n^n legitur quoqiie feli- 

In hoc lapide Abedasar f. Abedsusami citatis sensu in Insci-iptiojie Palinjrena 

de Astarte uxore dicit: nxjfi'' ''■'na "la^ ab Eichhornio cxplicata. Vide Gottin- 

•^rr.i asata hv. Qucb in meo pristino gische Gelehrte Anzeigen 1824. no. 188. 

felici statu (tanquam) pulcritudo hone- 3 ^^^.^^12 ^^^ p^^ ^ 26. 
storum in thalamo requies mea erat. 

Quam quidem Bellermanni Interpreta- * ^"^°"* ^'^** ^^*"*^''"' P" '^' 

tionem (de Phoenicum et Poenorum 5 Ihid. p. 233. 
Inscript. p. 11. 12.) prsfero Akerhla- 



100 

abrenunciatioiie Satanae, quae ante accessum aquae, sed et aliquanto prius iii 
ecclesia fiebat (de corona mii. c. 3.) Afri verbis Pompce adjecisse videntur: et 
SpectacuHs, (Tertullianus de Spectac. c. 4. de corona mil. c. 13.). Exorcismus 
vero ante baptismum, TertuUiano nondum cognitus, post eum introductus videtur, 
et Africanae certe est originis. Nec uUa unctionis baptismum antegressae itl 
Tertulliano notio^. Consecrationis aquarum per preces Tertuli. de baptismo 
c. 4. et Cyprianus ep. 70. ad Januarium p. 190. antiquissimi sunt testes'". Hac 
enim consecratione vis aquarum iis primo creationis die a Spiritu Sancto indita, 
precibus vero jam quasi in unum locum coacervata, vel, si ita loqui licet, coii- 
centrata, fonti baptismali a Deo tribui credebatur, ita ut pbysico modo saiicti- 
ficarent eos qui abluerentur ^. Tanto igitur facilius Afri sibi persuaserunt , per 
baptismum asiimo amissam immortalitatem reddi. Ecclesia Graeca hunc ritum serius 
adoptasse videtur; nam ante Bassilium M., siPseudodionysiumAreopagitam demas', 
nullam ejus mentionem reperies : nec in Britannica Culdeorum ecclesia , quas 
propago f uit Graccae , receptus invenitur, et si forte ejus adfuerit vestigium, 
Chrisma tamen haud adhibitum legimus ^^. Sponsorum meminit TertuUianns 
de baptismo c. 18., ut et gustationis lactis et mellis in Alexandrina quoque 
aliisque ecclesiis receptae ^^ , de res. caruis c. 8. de corona rail. c. 3. In ipsa 
baptismi formula Ecclesice mentio facta videturi^j nisi forte TertuIIiani verba 

6 J. G. Walch de ritibus baptismi Sec. II. baptimo suo peccata hominis, qui bapti' 

p. 63. Wernsdorf de vcra notionc exor- satur , abluere. 



cismi in vetcri ecclesia. 



8 De baptlsmo c. 4. Supervenit enim sta* 
tim spiritus de coelis etc. Vide not. 7, 

9 Binghara IV. p. 316. 



' Aquce de pristincE originis prcerogativa 

sacramentum sanctificationis consequun- 

tur , invocato Deo. Tertull. de bapt. ^" Jamieson account of the ancient CuldeCS 

c. 4. supervenit statini spiritus de coclis, o^ Jona. Edinburgh 1811. p. 206. 

et aquis superest , sancti/icans eas de 11 Jfeander G. d. T. p. 152. 

semetipso, et ita sanctiJicatcB vimsancti- iQrr^nii .• /» ^» 

•' " Jertull. de bapdsmo c. 6. Quum au- 

fieandi combibunt. Cvpr. ep. 10. ad . i ^ -j. x ^ x ^- ^j • x f 

•"^ *^ tem suo trious et testatio fidei et sponslo 

Januai*. Oportet mnndari et sancti- » x- • x • j-. -x 

^ salutis pignerentur, necessario adjmtur 

ficari aquas prius a sacerdote, ut possit -c t • x • • i • x •j 

*. ^ ttcclesicB mentio : quoniam uoi tres, ta 



101 

intelligehda sint de symbolo ante baptismum recitaudo, in quo Ecclesia nomi- 
natur; quae fait Roesleri sententia''. Unguentum conjirmationis, cujus raeminit 
Tertullianus de bapt. c. 7. ab episcopis consecrari jussura in pluribus Conciliis 
CarthagiiHcnsibus; secundo quippe can. 3, tertio can. 36, quarto can. 36. Unde 
colligo , saepius hac de re fuisse disputatum , utrum nimirum consecrandum 
esset a Presbytero an ab Episcopo, et priorem morem fuisse antiquiorem, ab 
istis vero Conciliis sublatum ^*. Signatio7iem crucis unctioni adjectam fuisse, 
clare indicat Tertullianus de res. carais. c. 8. et auctor appendicis ad libr. de 
praescriptionibus c. 40. Hsec etiam aliis permultis in occasionibus in usu fuit 
(ad uxor. II. 5. de corona milit. c. 3.). Annuli quoque per baptismum initiato 
traditi mentionem facere videtur Tertullianus. Loquitur enim (de pudicitia c. 9.) 
de annulo signaculo lavacri, quo Jidei pactionem interrogatus ohsignat, 
quibus verbis fortassis ritus ecclesiae Africanae peculiaris respicitur i^. Per 
octavam post baptismum Neophyti a solitis ablutionibus quotidianis abstine- 
bant^^; nonnulli quoque jejunasse videntur, Christi jejunium post ejus baptismum 
imitaturi ^'. Terapus vero paschale usque ad Pentocosten , sicut in universa 
ecclesia, ad baptismum percipiendum maxime idoneum liabebatur (de bapt. c. 19.) 
aliis tamen anni temporibus haud exclusis. Ceterum omnis dies Domini est, 
inquit Tertullianus loco laudato, omnis hora, omne tempus habile baptismo : 
si de solennitate interest, de gratia nihil refert. 

est Pater et Filius et Spiritus Sanctus, regunt, non a quibuslihet Episcopis, 

ihi Ecclesia , quce trium corpus est. sed a suis ; nec per juniorem Clericum, 

13 Bibliothck der Kirchenvater III. p. 135. ^^^ P^^' 'i^*°* °"* P^'' *"""* > ?"* *°"*«- 

rium tenet, ante PaschcB solennitatem 



Chrisma pctant. Labbei Concil. II, 
p. 1160. I11i2. 1203. 



14 Conc. Carthag-. 2. can. 3. Memini prtB^ 

terito Conciliofiiisse statutum, ut Chrisma, 

ut reconciliatio poenitentium nec non et 

puellarum consecratio a Presbyteris non 15 Episc. Liucolu. Ecclesiastical History 

fiat. Conc. Carthag. 3. can. 36. ut p. 436. 

Presbijttr inconsulto Episcopo virsrines -„ ^ « 

° 16 De corona c. 3. 

710» consecret , chrisma vero nunquam 

conficiat. Conc. Carthag. 4. can. 36. l^ Dc haptismo c. 20- De jejun. c. 8. Cf. 

Prcsbyteri , qui per Dioeceses ecclesias Episc. Lincoln. p. 435. 



102 

3. Peedohaptismiis in Africana Ecclesia jam ante Tertullianum invaluerat. 
Eum rero reprobavit, licet a multis defenderetur, locis biblicis, inprimis Joh* 
III. 5., suam sententiam adstruentibus. Quod tanto quidem magis mirandura, 
quum summas de necessitate baptismi sibi informasset notiones i^ atque ipsi 
baptismo physicas quodammodo vires tribuisset. Verum quum plenarlam pecca- 
torum remissionem cum baptismo conjunctam esse statueret, veritus est ne 
baptismus nimis festinatus iis, qui post eum susceptum iterum pecassent, gravc 
Salutis detrimentum adlaturus foret. Quamobrem paedobaptismum vehementer 
dissuadet, de bapt. c. 18.: ait quidem Dominus: nolite illos (parvulos) pro^ 
kibere ad me venire (Matth. XIX. 14. Marci X. 14. 15.) Feniant ergo dum 
adolescunt , veniant dum discunt , dum quo veniant docentur. Fiant 
Christiani dum Christum nosse potuerunt. Quid festinat innoceiis cetas ad 
remissionem peccatorum^^? Periculi quoque meminit, quo ingerentur spon- 
sores ) quia et ipsi per mortalitatem destituere promissiones suas possunt, 
et proventu malce indolis falli. Ex quibus vero patet, tam aut plane ignorasse, 
aut nullam tribuisse fidem apostolicae illi traditioni, ex qua Origenes, ejus 
aequalis, Faedobaptismum derivavit^*». Neque hanc novisse videtur Cyprianus, 
qui alioquin certissime ad eam provocasset, quum contra Tertuliiani sententiam 
Paedobaptismum propugnaret. Hic enim Cartliaginiensis Episcopus dogmaticis 
magistri sui argumentis alia dogmatica opposuit, licet in arenam cum eo hand 
descenderet, nomenque ejus reticeret^^j et paedobaptismum non solum licitum) 
sed necessarium atque sine mora administrandum esse declaravit, quum Fidus 
Episcopus Afer statuerit, baptismum, qui in locum circumcisionis successerit, 
usque ad octavum post nativitatem diem procrastinandum esse, qua de re confer 
epistol. 37. 59. 64.22. J)e baptismo clinicorum eadem Afrorum quae ceterorum 

» ' ' ' M 

13 De baptismo c. 13. 21 Epist. 64. ad Fidum. 

19 In libro vero de anima omncm baptismi, jj ^^i,io\^ Synodica tertii Conc. Cartha- 
- cum adultorum tum infantum , pro- giniensig anno 253. sub Cypriano ha- 



crastinationem commendat. 

Dommcntar. in Epistol. atl 

L. V. opp. Tom. IV. p. 565. Rueei. Sacr. III. p. 121. conf. prxterea J. G. 



l)iti , inter Cyprianicas LXIV. p. 161. 
20 Commcntar. in Epistol. atl Romanos et Augustin ep. 66. ap. Ronth Rel. 



103 

Christianorura fuit sententia. Quaraquara per aspersionera fuerit administratus, 
haud tamen illegitimus vel imperfectus habebatur, quum omnes necessariae veri 
baptismi illi inesseut conditiones. Sic Cyprianus ep. 69. ad Maguum p. 185; 
Attamen Cyprianus subdubitasse videtur , annon Episcopi essent in Africa qui 
seCus statuerent;; quare ad Magnum ep. 69: qua in re nemini verecundia et 
modestia nostra prcBJudicat, quo minus unusquisque quod -putat sentiat, et 
quod senserit faciat. p. 185. et in eadera epistola: nemini prcescrilentesy quo 
minus statuat quod putat unusquisque prcepositus, actus sui rationem domino 
redditurus p. 188. Clinici vera in Clerum haud facile cooptabantur. Qua^ 
propter, quum Novatus, apersione tantum tinctus, ab Episcopo quodam Roraano 
Presbyter fuisset ordinatus , hancce ejus promotionera magnopere iraprobatam 
fuisse legimus23. 

4. Hcereticorum autem baptismus in Africana Ecclesia ad Cyprianum 
usqne reprobatus fuit, qua dere vide cap.xxvii. AttamenTertuIIianumMarcioni- 
tarum illum baptismum, quo catechumenos tingebant, haud prorsus repudiasse, 
ex eo coUigere posse mihi videor, quod adv. Marcionem I. 14. fassus est, hunc 
hderesiarcham sacramenta ecclesiae servasse ^*. Iteratos vero Marcionitarum 
baptismos, qui vix aliud fuere quam initiationes in altiores hujus sectae classes^», 
vicariumque illum pro mortuis, iis crimini datura, universam ecclesiam damnasse, 
haud opus est, ut probatum eamus. 

5. Adultos autem suscepto baptisrao nomina nonnunquam mutasse, pro- 
babile fit ex eorum nominibus Christianam professionem indicantibus apud 
Cyprianum et in subscriptionibus Conciliorum ; quamquam haud negavero inter 
eos facile quoque fuisse, quibus eadem haec nomina in paedobaptismo fuerint 
coUata. Hujus generis sunt: Adeodatusj Quodvultdeus, Deum habet, Habet 



Walch de ritibus bapt. sec. II. p. 2. 24 Kirchliche Alterthiimer der Gnostiker 
Ejusd. de paedobaptismo quatuor prio- p. 133. 

rum seculorum. 

25 Kirchliche Alterthumer der Gnostiker 
2» Ap. Euseb. H. E. VI. c. 43. Walchii p. 103, 

Hist. d. Ketzcrejeti II. p. 193. se^u. 

V 



104 

J)eum, Vincomalus^^ , Africoe plerumqiie familiaria, licet in Romana qnoque 
inscriptione apud Reines. Ciass. XX. 223. legatur: vincomalvs qvi vixit an. vii. 
Admonent haec nomina illorum, qui in Britannia apud Presbyterianos, eos maxime 
qui Independentes audiebant, Cromwelli aetate in usn erant. Sed vetera quoque 
nomina ex Ethnica reiigione oriunda Christiani saepe retinuerunt , in quibus 
inprimis notandum venit Saturnini iilud ex Carthaginiensium et universe 
Afrorum erga Saturnum reiigione derivatum^'. 

6. De Sacra Coena , Tertuliiano Kucharistice , Eucharistice Sacra- 
menti, Convivii iDominici, Convivii Dei, Panis et Calicis Sacramenti'^'^ , bis 
quoque jS^acr/^ceV nomine29 appellata, in qua, si ex Tertuiliaui et Cypriani consensu 
publica Ecclesiae Africanae doctrina elici potest, symbola corporis et sanguinis 
Christi, ea fortassis ratione, qua Zwinglius hocce dogma exposuit^", exhiberi; 
persuasum sibi habuerunt Christiani Afri^ij primo quidera observandum est, 
quotidianam fuisse communionem*^^ qua [q agapis et coetibus antelucanis frue- 
bantur ^3 , excepta tamen feria quinta septimanae sacrae , qua in raemoriam 



26 AfUusio ad hoc nonien legitur in Coin- 
moiliani Instruct. 63. Vtnce prius 
Malum (h. e. xov novrjQov , Diabohim} 
henefactis, recte vivendo. 

27 Hocce nomen vel Episcopi retlnuerant, 
ut videre est in actis Concllii Cartha- 
giuiensis sub Cypriano. Eb enim vo- 
cabantur Episcopi Abitince, (no. 64.) 
Thuccae (no. 53.) Victorianae (no. 51.) 
Tres alii Saturnini leguntur in Cypriani 
Epistola 57. 

28 De corona mil. c. 2. atl uxor. II. c. 4. 9. 
Si iectio in convivio Dei genuina est. 
adv. Marcion. V. 8. H. f. IL 

29 De orat. c. 14. De cultu fcminar. c. 11. 
Episc. Lincoln. p. 453. 

30 Neandri G. d. T. p. 518. seqii. 



31 Tertull. adv. Marcion IV. 40. 1.14. HL 19. 
de orat. c. 6. Marheineke S. S. P. P. 
de prsesentia Christi in Sacra Coena 
ficntentia triplex. p. 13. Cypr. ep. 63. 
ad Cascllianum p. 153-165. 

82 Tcr^ull. de jejun. c. l4. de idolblatr. c.t. 
Cypr. de orat. Domin, p. 147. ed. Brem. 
Epist. LIV. Neand. G. d. T. p. 184. 
procedente vero tempore nullam hac 
de re legem latam, et libertatcm Chri- 
stianis relictam fuisse quoties vellent 
ad sacram mensam accedendi, docet 
Augustinus ep. 118. ad Januar c. 2. 
Verba apud Augustium VIII. p. 148. 

33 EucharisticB Sacramentum et in tempore 
victus et omnibus mandatum a Domino, 

■V etiam antelucanis coetibus, nec de alia^ 
rum manu nisi prcesidentium sutntum. 



105 

iustitutionis Sacrae Coenae Eucharistia post coenam celebrabatiir ; quam quidem 
haud dubie antiquissimani coasuetudiuem Concilium Cartliaginiense III. anno 397. 
Iiabitum , canone 23. et Augustinus ep. 118. ad Januar c. 7. commemorant'*} 
calicem, ut mos ferebat totius veteris ecclesiee, fuisse mixtum; id quod Cyprianus 
ex Evangelica et Apostolica consuetudine et ex prsecepto Cliristi derivat^^. Idem 
hoc temperameiitum calicis praeceptum esse Christi , contendit Augustinus ^6. 
Panem porro eucharisticum communicantibus in manus fuisse datum ^' et domi 
adservatum ad domesticam communionem (de orat. c. 14. ad uxorem II. c. 5. 
Cyprianus de lapsis c. 7.): deinde, infantes, eos nimirum, qui baptismo essent 
tincti , jam ante Cyprianum Sacrae Coenae participes esse factos , quod refert 
in libro de lapsis p. 12-5 , ut morem suo tempore antiquiorera , nec Iiabet 
quod in eo reprehendat; qui quidem mos Augustini adhuc aetate perseveravit^^. 
Tertio ex Tertulliano de corona militis c. 3. discimus , Cliristianos in ipsa 
communione anxie passos esse aliquid in terram deculi , quam quoque 
cautionem Origenes magnopere commendat ^^. Neque communionis sub unu 
specie vestigia desunt. Nam panem consecratum Christianos Afros secum in 
diebus stationum domum deportasse , iit alio tempore eo fruerentur , indicant 

Dc coron. milit. c. 3. Oijponit vero h. 1. 37 Tertull. de idolol. c. "7. De corona 
TertuIIianus institutioni S. Cocnce ri- milit. c. 3. Cypr. saepius ap. Bing- 

tum ecclcsi£e Africana;, postquam ejus Iiamum VI. p. ^TS. 

celcLratio separata erat ab Agapis. gg jj^j^^ ^ ^^ g^^.^ j.^^.^^ ^^g ^^^^^.^ 
V. Neandri G. d. T. p. 153. ^^^^ ^^ p^^I^gj. j^ j ^ ^S. Sermo 

54 Cf. Augusti Denkwiirdigkeiten VIII. ^""^' '^^ ^^"^^^^ ^1^«^*' ^^" ^"^usti 

oort Denkwiirdiffkeiten der Christl. ArchEeo- 

p. oZv. ° 

logie VIII. p. 228. 

■55 Epist. 63. ad Caecilium de sacramento 39 Homilia 13. inExodum, Rueei II. p. ITG. 
Dominici calicis, p. 148. sequ. NostiSj cum qua cautlone corjnts Do- 

mint servetis , ne vel pariim ex co 

36 August. dc doctrina Christiana L. IV. dccidat, ne consecrati muneris aliquid 

c. 31. Cf. Augusti Denkwiirdigkeiten dilahatur. Eandem cautionem com- 

VIII. 100. 295. mendat Cyrillus Hierosolymitanus Ca- 

tcchesi 5. 

Miinteri Primordia Ecclesice AfricancE. 14 



106 

verba Tertulliani de orat. c. 14. Accepto corpore Bommi et reservato, 
titrumqiie salvum est , et participatto sacrificii et esecutio. Ceterum nou 
in aedibus tantum sacris sed in carceribus quoque celebratam fuisse Euchari- 
stiam, fidem facit Cyprianus ep. 5. ad Clerum p. 11. ubi , qui illic, inquit, 
apud Confessores offerunt (sc. Presbyteri) singuli cum singulis Viaconis per 
vices alternent. 

7. Befiedictiones matrimoniorum sacerdotales respiciuntur a 
Tertulliano , qui non civilem tantum verum etiam religiosam societatem in 
matrimonio agnoscit*''. Sunt nimirum haec ejus verba, ad uxorem Lib. 11. c. 9: 
imde sufficiam ad enumerandum felicitatem ejus matrimonii, quod eccclesia 
conciliat i et confirmat oblatio (sive Eucharistiae, sive precum) et obsig7iatum 
angeli renunciant ; pater pro rato habet. Unde forsitan conjicere licet, inter 
ritus copulationis Eucliaristiae quoque fuisse celebrationem. Nam de matrimonio, 
in quo uterque conjux Christianus esset, unice agitur. Et licet benedictio sacer- 
dotalis nondum in legem abiisset, Christianique haberentur, qui nescia ecclesia 
nuberent, legis tamen fere habuit vira. Patet hoc ex libro de pudicitia c. 4. 
Ideo penes ?ios occultce qtioqne conjunctiones , id est , non prius apud 
ecclesiam professcB, juxta moeckiam et fornicationem periclitantur judicari. 
Postulabatur enim raatrimonii ineundi facultas ab Episcopo, Presbyteris, Diaconis 
et Viduis*!. In Africa pium hunc ritum ortum esse credo. Antiquius enira de 
eodem in Ignatiana ad Polycarpum epistola c. 5. testimonium magna suspicione 
laborat, certumque hoc, quod aetatem tulit, est ex Africa profectum. Fideles 
vero Gentiles raatrimonio secum jungentes stupri reos esse, Tertuilianus asserit ad 
uxor. II. c. 8. 

8. Dissolutio matrimonii per divortium in Africana ecclesia haiid 
fuit res inaudita. Ejus enim mentionem facit TertuUianus saepius, v. c. libro II. 
ad uxorem c. 2. Sed unica legitima causa habebatur adulterium (ad uxorem 1. 1. 
adv. Marcionem IV. 34.). Nec repudiatara legitime nubere posse, docet libro 
de monogaraia c. 9. 

W Xeandri G. d. T. p, 226. 254. sequ. 41 De monogamia c. 11. et Fliigge Ge- 

scliichte der Copulationen p. 27. 



107 

9. Psalmodiam Ecclesice commemorat Apologetici c. 39: ut qiiisque 
de scripturis sanctis vel de proprio ingenio potest, provocatur in medium 
Deo canere: quae quidem singulis Ciiristianis inter ipsa cultus publici solenuia 
concessa libertas antiquissima Ecclesiffi redoiet tempora, antequam ordinata esset 
liturgia. Doxologia jara cantata fuisse videtur*^. Domesticos autem piorum con- 
jugum cantus indigitat lib. II. ad uxorem c. 9: sonant inter duos (conjuges) 
psalmi et hymni , et mutuo provocant , quis melius Deo suo cantet. Unde 
probabile fit, Tertulliani jam aetate collectiones Hjmnorum in Africana Ecclesia 
extitisse*^, Antiphonasque ab Ignatio in coetum Antiochenum introductas , iu 
Africano quoque invaluisse. Mutuo enim maritus et uxor provocant, quis 
melius Deo suo cantet ! Neque probabile est a sacris publicis exclusa fuisse 
quae in domestica introducta jam essent. Ilymnos quoque canebat S. Perpetua 
in carcere; didicerat igitur et fida memoria tenebat. Neque dubium, quin et 
Poeni Christiaai, Latini quippe sermonis ignari, Punicos habuerint hymnos 
inter cultus publici solennia cantatos. Sed canticorura collectiones apud rudes 
et agrestes istos horaines extitisse, vix est credibile. Et pauciora eorum quam 
Catholicorura sine dubio eraut cantica, quae tanto facilius memoride commendare 
potuerunt. 

10. Sermones ad Populum habebantur ab Episcopis. Augustinus enim 
primus fuit in Africa Presbyter, cui ab Episcopo Hipponensi, decessore ejus, 
jus concionandi concessum fuerit ^*. Ipsi quoque Episcopi pleruraque fuerunt 
Catecliistcc^^} aliis docendi jus haud competebat; minime vero mulieribus^G. 

^2 Quule est — ex ore , quo Amen in '^i Fossidius iii vita Augustini c. 4. Cf. 

sanctum («jto? xvQioq) protuleris, gla- quoque Thoniassinum in vet. et nova 

diatori testimonium reddere ^lg cdojvcq Ecclesiae disciplina II. 1. c. 88. p. m. 

ti7iulm'og , alii omnino dicerc nisi Deo et ed. Maguntinse 556. 

Ckristo? De spectac. c. 25. et de orat. 45 Xhomassinus ibid. c. 83. p. 5^8. c. 93. 

c. 3. Cf. Neandri G. d. T. p. 30. ^ gg, j^ ^„^^ g^^,^^. j,^j^^ Potenti^, 

43 Vide Tiactatura nostrum : iiber dic al- ^^ ^*"^" Catechistis. Neapoli 1769. 

teste Christliche Poesie , in versione ^6 Tcrtullianus de vclandis virginibus c. 9. 
metrica Apocalypseos. De baptismo c. 17. De praescr. c. 41. 



108 

11. Orationem pro defunctis cum ohlationibus elementorum 
Eucharisticorum conjunctam, commernorat TertuUiamis de coron. milit. c. 3: 
Oblationes pro defunctis pro natalitiis annua die facimus. Et de mouogamia 
c. 10., ubi de vidua : Enimvero et pro anima ejus (mariti) oraty et refri- 
gerium interim expostulat ei , et in prima resurrectione consortiumy et 
offert annuis diebus dormitionis ejus. Vix antiquiora hujus moris extant 
testimonia. Hoe vero preces recitabantur, symbolis consecratis mensae jam 
illatis*'; unde forte conjicere possit aliquis, antiquissima heic Cauonis MissdS 
vestigia haberi*^, 

12. Natalitia Martyrum vix ante Tertullianura celebrari potuerunt, 
quura ad Severi usque oetatem pacata per Africam ecclesioe fuerit conditio. Sed 
iile Apologet. c. 3. habet pro natalitiis annuum diem. 

13. Liturgiurum in Ecclesia Africana receptarura nulla sunt indicia, si 
unum illud, quod mox indigitaviraus, excipias. Ceterura vero Preces ad Deum 
fudisse videntur ex more primitivae Ecclesiae sine formulis praescriptis^s, excepta 
Oratione Dominica. Gestus orantimn idem qui in reliquia ecclesia; brachla 
expansa, manus in coelum elatae; inprimis Vero crucis formara adamarunt^o, ab 
Etlmicis fortassis pro magica superstitione habitam^i. Quibusdam adsignata 
Ctransacta) oratione adsidendi erat mos^z, alii positis penulis orabant; (ibid. 
de orat. c. 12.). Nudo capite viri, operto feminae orabant, ex praecepto Apostoli 
1 Cor. XI. 4. 5. licet forsitan remissiores iii hoc ritu observando essent virgines 
Africanae, velo matronis relicto. Sed quum Montanistoe postularent, ut omlies 
mulieres eoin sacris uterentur, virgines Catholicae velura plane neglexisse videnturj 
qua de causa TertuIIianus iibrum scripsit de velandis virginibus, in quo docet, tam 

4'? Cyrilli Hieros. Cateches. 23. §. 9. "ll fi\v attollimus tantum , sed etiam expandi- 

df)joii;i'.mff'QiTaiTtjqf'.'/i'aqdvakcq7TQoy.iii<iytig. mws, dominica passione viodulantes et 

48 Aiumons unveranderliche Eiaheit der orantes Chrtsto confitemur. et c. 3. 
Evang-clischen Kirche I. i». tl. 72. 51 Ad uxor. Lib. IT. c. 5. 

49 Exceptis paucissimis v. c. sursum corda: 52 Tertull. de orat. c. 12. suspicatur vero 
habemus ad Dominum. Cypr. de orat, ortum esse ex ervonea interpretatione 
Dora. p. 152. loci, qui in Pastore Herniee attrihuto 

50 Tertull. de orat. c. 11. ^os vcro non legitur. Cf. Episc. Lincoln. p. 258. 



109 

virgines quam matronas cullui publico velato capite interesse debere, easque 
severe castigat , quoe in oratioue fimbriam , aut vittam , aut quodlibet fihim 
cerebro superpouebaut, et tectas se opinabantur: quuni tamen antea in libro 
de oratione c. 22., Montanista nondura factus, legem virginibus injicientein 
velamenta escusari posse Aixisset, nec te?ienda?n hanc consuetudineTn ^nssisset; 
et c. 21 : quasi incertum retractandum esse illud, quod promiscue olservetur 
per ecclesias, velarine debeant virgines, an non^^? 

14. Orationes pro mora finis , ne Deus tam subito mundi interitum 
jubeat, licet aliis in ecclesiis liaud fuerint plane insolitae , in Africana tamen 
inprimis habebantur^i. Orationes pro hnperatoribus, pro omni statu hnperii, 
rebusque Roma?iis commemorat Tertullianus Apolog. c. 32. Ex liisce vero 
omnibus patet: cultum publicum pro more priscae Ecclesiae ubique fuisse simplicera. 
Festa nulla erant, proeter diem Dominicum , Pascha, quo mors et resurrectio 
Domini commemorabatur, et quo liberalitatem in pauperes excercere solebant^^, 
et Pentecosten , 50 iilos dies a resurrectiones die complexam. Controversise 
vero seculo secundo inter Romanos et Asiaticos tam veliementer agitatae , quo 
iempore celebrandum sit Pasclia? nullum apud TertuIIianum Iiabetur vestigium. 
Annuo tantummodo dicit circulo pascha celebrari in me?ise primo^^, qui ei 
haud dubie est Martius. Ne probari quidem potest, Natalem Christi in Africana 
ecclesia celebratum fuisse ante seculura quartura^''^. 

15. Osculum pacis Christani Afri, ut reliqui omnes, sibi invicem dabant. 
Testis est Tertullianus, qui signaculum orationis appellat, (de oratione c. 14.) 
illudque in quavis publica oratione dandum , nec jejuniorum tempore , uno die 

53 Neander G. d. T. p. 118. 299. Bing^ham interituni proxime instantem prsedice- 

Orig. Ecclcs. V. 26§. Katerkamp erstea rent ; unde quoque in Carminibus Si- 

Zeitalter der Kirchengesch. I. p. 265. hyllinis tot de eo oracula leguntur. 

,. _ 55 Commodiani Instr. LXXV. 

54 Tertulliani Apolog, c, 32. 39. Semleri 

sclecta capita H. E. I. 48. Hoeclcel ^^ ^^ i^^J""- <^- '^' 

de precibus primorum Christianorum 57 Memoires de Tilleraont I. p. 400. 430. 
pro mora finis ; ArgentoratilTol. Fue- JaLIonskii Opuscula. ed, Te Water. III. 

runt inprimis Montanistee qui mundi p.^ 333. 



110 

Paschae (h. e. feria sexta in hahdomade passionis) excepto, intefmittendum 
docet, quum fuerint qui jejunantes , habita oratione , osculum pacis suhtra- 
herent. (ibid.). 

16. Jejunia habuit Ecclesia Africana statis diebus, pari modo ac omnes 
reliquae ^s. Inprimis ab omni cibo abstinebant Christiani die Paschae , h. e. 
mortis Christi, addito sequente usque ad diem resurrectionis, guo communis et 
qTiasi publica jejunii religio est (de orat. c. 18.). Multo vero plura jejunia 
Blontanistae habuerunt, quae adversus Catholicos ea improbantes acriter defendit 
Tertullianus (de jejuniis c. 2.) atque in scriptis Montanisticis magnopere 
comraendat, additque stationes^^^ quae brevius jejuniura , quarto et sexto 
hebdomadis die hora nona ab ortu solis , h. e. tertia pomeridiana sohitum, 
fuisse videntur^". Sed in Catholica quoque ecclesia extraordinaria jejunia ab 
Episcopis indicebantur , interdum lucri causa, (de jejun. c. 13.). Nonnulli, 
ex coetibus Orientalibus, Carthagine, iit in aliis Occidentis partibus moris erat, 
sabbato jejunabant, (Tertull. de jejun. c. 14.) qua de re quoque in Africana 
ecclesia lites obortas fuisse , e verbis Tertulliani de pauculis quibusdam qui 



56 Tertull, Apol. c. 40. Horum tres speciea 
recenset Routli Rel. Sacr. I. p. 397. 

1, Jejiinium quartae et sextae ferias, 
quod solvcbatur Iiora diei nona, 
post finem stationis seu ai/TO|£Oje; 
quamobrera a TertuUiano vocantur 
statiomim semijejunia. 

2. Jejunium quadragesimale, quod sub 
Tcsperara solvebatur. Hoc quidera 
Africani patres diserte haud memo- 
rant ; rem vero designat Tertullianus 
de jejun. c. 2., uhi ait, illos flies pu- 
tari Jejuniis determinatos , in quibus 
ablatus est sj/onsus, et hos esse jam 
solos legitimos Jejuniorum Christiano- 
rum, abolitis legalibus et propheticis 
vetustatibus. Morcelli II. p. TG, 77. 



3. Jejunium omnium strictissimnm , 
quod usque ad g-alli cantum et primee 
lucis exortum producebatur. 

59 De jejun. c. 14. Cur stationibus quar- 
tam et sextam sabbati dicamus et je- 
Juniis parasceuen ? Stationes quoque 
Iiabct eodem liLro c. I. 7. ad uxorem 
II. 4. de f uga c. 1. quibus in locis inter 
jejuniaetstationes aliquantulum distin- 
guit. Alibi confundere videtur v. c. 
de corona milit. c. 3. de anima c. 49. 
de jejun. c. 10. 

60 Cf. lioc dc argumento Beveridg-ium in 
cod. Canonum ecclesias priraitivae vindi- 
cato ac illustrato erudite disputantem 
p. 368. 



m 

sahhato ahstinent genihus , h. e. jejunant et ingeuiculati orant, probabile fit: 
Dominus dahit gratiam suam , ut aut cedant , aiit sine aliorum scandalo 
sententia sua utantur^^. 

17. Agapas 82 habuere Afri sicut reliqui Cliristiani sub vesperam ''^. 
Infantibus, comraunionis ecclesiasticae per baptismum participibus, addesse licuits^; 
catechumeni vero abesse jussi. Ferculis opiparis et lautis non dabatur locus^^. 
Hymni et Psalmi canebantur^^. Quando igitur Tertullianus de jejun. cap. ult. in 
Agapas invehitur, quasi non solum gulae sed libidini quoque in iis indulgerent 
Catholici, eoedem sunt illae calumnide, quibus Ethnici in ipsa Africa^' Christianuni 
nomen adsperserunt, quasque TertuIIianus , Montanista jam factus , adversus 
Catholicos sibi licere ratus est. Lautiores forsitan fuerunt hae Agapee : quae 
vero de adolescentibus habet, cum sororihus per y4gapas dormientibus , sunt 
calumniae ex reliqua Christianorum vita, quos haud ubique castos servasse mores 
CAP. XIII. observavimus , petitae. 

18. Exorcistas licet ante Cyprianum ignoraret Ecclesia Africana, 
exorcismis tamen usa est ad fugandos Daemones. Tertuliianus enim refert : 
eos iisdem in fugam actos ^s j et Daemones interdum , qui fuerint , confessos 
esse*'^: a qiiolibet Christiano Dcemonem jussum loqui ; tam se DcBmonem 
confessurum de vero , quam alihi Deum de falso '•* , et saepius. De 

ftagris verherumque tormentis, quibus Dcemones ccedehantur, torrehantur, 



61 De orat. c. 23. Cf. Neander G. d. T. 

187. n. 298. 

62 De his nuper egit Drescherug Disg. de 
veterum Chris<anormn Agapis. Gissae 
1824. quem consule. 

63 TertuU. Apol. c. 39. ad uxor. II. 4. de 
Gorona milit. c. 3. 

64 Cyprianus de lapsis p. 132. 

C5 TcrtuU. ad Maityr. c. 1. 2. Apol. c.39. 
Cypr. epist. 11. p. 26. 

66 TertuU. Apolog. c. 39. Vost aquara 



manualem et lumina , ut quisque de 
scripturls sacris vel de proprio ingcnio 
potest, provocatur in medium Deo canere ; 
hinc probatur quomodo biberit. Respicit 
Ephes. V. 18. 

^l Inter quos Apulejus et Fronto ; vide 
IMinucii Fclicis OctKyium c. 9. y, 58. 
Lindneri, et infra CAP. XXV. 

69 De corona mllit, c. 11. Apol. c. 37. 

69 De anima c. 57. 

W ApoL c. 23. et ibi Haveroamp. p, 226. 



112 

urebantur, torquelantur, multus est Cypmnus'1. Veteres tero Christiani de 
hoc suo per nomen Christi in Daemones imperio gloriabantur et siiae religionis 
veritatem eo demonstratara esse asseverabant : unde fama rei inter Ethnicos 
quoque percrebuit. In liis vero f uisse , qui de Exorcismis in universum , 
sive hi a Christianis Judaeisve sive ab Ethnicis peragerentur, minus honorifice 
sentirent, e fragmento Ulpiani in Digesto servato fortasse colligi poterit ; quod 
quidem eo lubentius pi*ofero, quia ipsa Cypriani aetate scriptum est. Ulpianus 
enim floruit sub Severo Augusto et usque ad Alexandrum. Sic autem habet: 
Medicos fortasse quis accipiet etiam eos, qui alicujus smit partis corporis vel 
certi doloris sanitatem liollicentur ^ ut puta si auricularius , si fistulce vel 
dentium. Non tamen si incantavit, si imprecatus est, si, {ut vulgari verho 
impostorum utar) si exorcizavit'^'^. Haud tamen statuere ausim Ulpianum hoc 
loco exorcismos Christianorum peculiariter respicere, q\mm hanc vocem cum 
incantationibus et imprecationibus plane confundat. Neque ita certo constat, 
Ulpianum infenso in Christianos fuisse animo'''. 

19. De funerihus Afrorum pauca tantummodo commemoranda haberaus. 
PoUingebant corpora defunctorura thuribusque haud parcebant H Terrae tameu 
mandabant, vel in Hypogaeis sepeliebant, additis lucernis, quarum nonnullae flgura 
cervi , vel lychnuchi septem candelabris instructi , vel monogrammate Christi 
ornatae nuper Hafniam ex Africa advectae sunt. In lapidibus sepulcralibus Curubi 
repertis delphini vel pisces intermedio raonogrammate additisque litteris A et fl 



'1 De idolor. vanitate c. 4. ad Dcractrian. 
p. 191. epist. /'/'. 191. et Scepius. 

^2 Digest. Lib. L. Tit. XIIL de extraordin. 
cognitioniljus I. 3. 

'S'3 Tu hac de re consule Sclmhingli Juris- 
prudentiam Antejustiniancam p. 557. 
Heineccii Iilstor. Juris Romani §. 338, 
not. Bynkerhoek Observat. V. 23. 
p. 127. et de religione peregr. Diss. 
I. 241. 



'4 Tcrtull. Apol. c. 42. Thura non emimttSju 
Si ArahicB queruntur, scient Sabceis pltiris 
et carioris suas merces (ap. Plin. M. N. 
\T. 28. odorum merces) Christianis sepe- 
liendis profligari quam Diis fumigandis. 
et de Idolol. c. 11. Haec quidem genera- 
tim de Christianis dicta sunt; verum, 
quum Tertull. Carthagine scripserit, 
de Afris inprimis valent. Cf. prseterea 
Walchii Diss. de Mumiis Christianis. 
Commentat. Goettina-ens. Vol. III. 



113 



observautulr. Sepeliendi ritus, si qui iii Africa fuere peculiares, ignoramus. 
At Tertulliano fiorente Presbyterum intercessisse , ipse docet, de anima c. 51. 
Narrat enim prodigium de femina Christiana, quod interim oratione Freshyteri 
cotnponeretur , ad primu?n halitum orationis manus a lateribus dimotas in 
hahitum supplicem conformaverit ^ rursumqiie , co7tdita pace , situi suo 
reddiderit, Preces igitur fudit Presbyter pro pace , h. e. pro requie animae, 
addito forte osculo pacis. Quod quidem antiquissimum hoc de ritu testimonium 
miror a Binghamo esse neglectum. Pauperes communi ecclesiae sumtu effere- 
bantur (Apologet. c. 39.). Funera modesta''^^ pompam ritusque Ethnicos repu- 
diabant, ne coronis quidem funebribus admissis (de corona c. 10.). 

20. Omnes artes exulabant. Nam hisce Christianos ad idololatriam facile 
seduci posse statuebant. NuUa, nisi boni pastoris, imago iu calicibus permittebatur, 
(TertuU. de pudicitia c. I. 10. 13.) atque pisciiun (de baptismo c. 1.). Habet 
enim Afer JX&YN nostrum Jesum Christum, et pisciculos , quos quoque 
incisos habent lapides illi Curubitani 'i'^. Alia symbola, Christianis. solennia, 
et in cryptis Romanis obvia , ignoramus. Forsan prodibunt in lucem, si 
quando Europaeis fiet potestas terram in ruderibus Carthaginis aliarimique 
urbium Africanarum rimandi. Sed ad huuc usque diem hospites e cultioribus 
regionibus Tunetum advenae antiquitatum Cliristianarum parum fuerunt curiosi. 



'5 Commodiani Instmctio LXXIV. 

De fimeris pompa sollicitus esse gui quceris 
Erras, Dei servus adhuc in morte placere, 
Pro! exanimum corpiis ornari funestum. 
O vanitas vera; cupere defunctis honorem! 



■yc Cf. Epistolam nostram ad Archiepisco- 
pum Upsaliensera de daoLus monu- 
mentis priscaj ecclesiac, in Coramen- 
tationibus Antiquariis p. 66. Plura de 
tota hac § et qu£e inprimis seriora tera- 
pora spectant, dabit Leidekkerns Sect. 
V**** 26. de cultu ecclesiae Africanec. 



Mtinteri Primordia Ecclesice Africanw, 

l 



15 



114 
CAP. XIX. 

DISCIPLINA. 



1. l^isciplina veteris ecclesiae severa quidem erat, haud tamen eodem ubivis 
locorum rigore : exercebatur ab Episcopo una cnm Clero atque plebe : sic iii 
Africa quoque, ut Cypriani epistola 57, et Presbyterorum Romanorum epistola ad 
Cyprianura (31) testantur. Remissior fuit aliquando, inprimis post'persecutiones, 
quum multitudo lapsorum, intercedentibus insuper Martyribus et Confessoribus, 
majorem lenitatem atque missericordiara coramendaret, magno ubique ecclesiae 
incommodo ; natis inde Novatianorum atque Donatistarum controversiis et 
schismatibus , ipsorumque Montanistarum de hac lenitate querelis; nam Afri 
mature priscara severitatem, quantum quidem ex paucis quae supersunt monu- 
mentis coliigere licet^, quum res pacatde essent, temperare coeperunt. Haec ideo, 
missis reliquis, Africanam ecclesiam haud immediate tangentibus, uno velut 
obtutu lectoribus prae oculis ponemus. 

2. Tertullianus in grandibus peccatis, quac septem sint maculce capi- 
talium delictorum, recenset: idololatriam, blasphemiam, Jiomicidium, adul- 
terium, stuprum, falsum testimonium, atque fraudem. (adv. Marcion. IV. 0.) 
et aiio loco (de pudicitia c. 12.) : Weque idololatricB neque sanguini pacem 
ab ecclesias reddi, docet^. Ad Idololatriam autem censebantur quoque artes, 
quibus idola caelabantur atque pingebantur ^, licet apud eundem Tertullianum 



1 Cyrum Agrippini successorein veteri 
ritu eo3 in eccleslam recipientem , 
qui ol) admissa scelera abjecti \itara 
in moerore luctuque poenitentes tra- 
duxerant, a Tertulliano notari libro 
de pudicit. c. 13. statuit Morcellus. 
Et tu quidevi, ait, pocnltentiam mocchi 
ad exorandam fratemitatem in eccle- 

siam inducens prosternis in wie- 

dium antc viduas, ante presbyteros, , 

inque eum hominis exitum quantis potes 



misericordice illecehris bonus pastor et 
benedictus Papa concionaris etc, 

2 Ab ecclesiis cura Montanisticia tum 
Catholicis : in hac enim lege observandu 
iitriusque partis ecclesias consenserunf. 
Cf. Neandrum G. d. T. p. 263. 

3 Artificum Christianorum excusationes, 
idola essc nihili , seque ca haud eo 
consilio ut adorentur, sed ut alia artis 
opera, cselare alque pingere, et qu» 



115 

legamtis (de Idolol. c. 7.) adlegi in ordinem ecclesiasticiim artifices idolorum, 
intellige vero homines qui ante susceptam religionem Christianam artifices 
fuissent. 

Homicidis jure raeritoque adnumerabantur quicunque procurabant 
ahortus (Apolog. c. 9.) et lanistce. Homicidii interdictio, verba sunt Ter- 
tuUiani (de Idol. c. 11.) ostendit mihi , lanistam quoque ab ecclesia arceri^ 
nec per se non faciet quod faciendum aliis submi7iistrat. Idem preeceptum 
legimus in Constitutionibus Apostolorum VIII. c. 32. De moechis diversa in 
ecclesia Africana statuendi fuit ratio. Cyprianus enim epistola 55 ad Antonianum 
p. 109. ita habet. Moechis a nobis poenitenticB tempus conceditur et pax 
datur. Non tamen idcirco virginitas in ecclesia deficit , aut continenticE 
propositum gloriosum per aliena peccata languescit *. Sed hanc haud con- 
stantem ecclesiae Africanae fuisse praxin , docet p. 110. Et quidem apud 
antecessores nostros (Episcopos Ecclesiae non solum Carthaginiensis sed 
universae Africanee , qui ante eum fuerunt, ex usu loquendi ipsi peculiari) 
quidam de Episcopis istic in provincia nostra da^idam pacem moechis non 
putaverufit , et in totum poenitenticB locum contra adulteria clauserunt. 
Ipse enim in raitiori stetit sententia, id quod praeter locum mox excitatum 
alius (ep. 4. p. 9.) indicat , quo feminis adulteris poenitentia conceditur. Si 
de eis (quae ad masculos, intelligit autem Diaconos, reversae fuerint), aliqua 
corrupta fuerit deprehensa ^ agat poenitentiam plenam ; quia, qucs hoc 
crimen admisit , non mariti, sed Christi adultera est; et ideo, cestimato 
justo tempore , postea, exomologesi facta , ad ecclesiam redeat. 

3. Hujusmodi homines more solito cum ecclesia reconciliabantur, neque 
diversus in Africa fuisse videtm* ritus^. Episcopi ubique reconciliabant ^ , iis 

siint cetera, retundit TertuUianus liLro injungebatur. Routh Rel. Sacrs lEf. 

de idololatria. Cf. Neandrura G. d. T. p. 414. 



p. 36. 



5 Exomologesis prosternendi et humilijtcandi 



,, T •!• « /• i • 'A' hominis disciplina est etc, de poenitentia 

4 In concuio Ancyrano (post initium ^ ' 

seculi IV. anno circiter 315.) canone 20. • • V 

3uoechis septem annorum poenitentia ^ Dc pudicitia c. 14. 



H6 

vero absentibus Presbyteri. Sic in Concilio Cartliagiuiensi III canone 32 et 36 
constitutum, quibus decretis haud dubie yetus consuetudo sanciebatur ; in casibus 
autera extraordinariis, absentibus nimirum Episcopo et Presbyteris, ipsis quoque 
Diaconis reconciliandi potestatem factara esse, epistola Cypriani docet', nisi is 
priraus hanc veniam concesserit. Reconciliatio vero semel tantummodo conce- 
debatur*'; licet spes remissionis peccatorum a Deo iterum impetrandoe lapso haud 
praecideretur». Hinc sequitur statui minime posse, poenitentiam ad vitae exitum 
fuisse productam, etlapsos non nisi in ipso mortis articulo fuisse absolutos; quum 
ante Cypriani et Cornelii decretum excommunicationis vinculo in perpetuum fuissent 
constricti, ita ut ne ipsa quidem morte expedirentur , aut absolutione fuerentur. 
Id quod historiae antiquiori et ecclesiae Africanae praxi repugnat, ut ex ipsis Cypriani 
epistolis^^* constat; quura inde appareat, non solura solitura fuisse ante Cypriani 
terapora lapsis in raorte subvenire, verum etiam moris fuisse eoa absolvere 
poenitentia compertaii. Novo baptismo lapsos iterura initiatos fuisse, nuUo loco 
legitur , licet fuisse videantur qui hoc postularent , cura quibus tamen haud 
consensit Tertuliianus, unicura tantura Catholicae Ecclesiae baptisraum statuens^*. 
4. Tertulliani jam aetate Martyres et Confessores pro lapsis, iis maxime, 
qui in persecutione defecerant, intercessisse , ex scriptis ejus patet^^: unde 
in Africana, haud rainusac in reliqua ecclesia, perniciosa est omnis disciplinee 
nata relaxatio. De hac agit Cyprianus ep. 55. ad Antonianura p. 101. Eandem 
lianc quoque respicere videtur Coraraodianus Instructione 42. 
Obrelicta ducB tribuum et dimidice , quare 
Ab istis dimidia tribuum ? ut Martyres essent, 
Bellum cum injerret electis suis in orbem. 

1 Eplst. 18. p. 40. mus , semel dclicta diluuntur, quia ca 

8 Tertull. de poenit. c. ■/. 9. iterari non oportct Felij; aqua, 

9 De pudlcitia c. 3. 18. ff"'^ *'^'"^^ ahhiit , qucB ludibrio pecca- 

,-_,.,__ , , , _. ,, _,_._ ___ torihus non est, riuce non assiduitate sor- 

10 Epist. 1». et al. apud Routh III. p. 111. 

dium infecta , rursus , quos dihiit , in~ 

11 Cf. de toto hoc argumento Routh Rel. quinat. Cf. Augusti Denkw. VIL. p. 58. 

Sacrie III. p. 111. 112. 13 j)^ ^^^Hf. ^ 23. ad Martyr. c. 1. vide 

12 De baptismo c. 15. Semel lavacrum ini- infra CAP. XXIX. 



117 

Seu certe sanctorum chorus Propketarum 
Consurgeret ad plebem, qid frenum imponeret illis, 
Obscoeni quos equi trucidarunt calce remissa, 
Nec rueret temere ad pacem manus aliquando^ 
Ad huncce locura valde obscurum Sclairzfleischius aduotat : per obscoenos 
equos carpi Novati ac Novatiani scelera, qui remoti ejectique ecclesia plebem 
adversus Episcopos suos accenderant; quae vero uhimo versu legantur, pertinere 
ad lapsornm ac schisraaticorura historiara, qui factiosis prensationibus Episcopos 
perurgebant , ut pacera indignis etiara inviti concederent. Hujusmodi enim 
abusus exerapla in antiquiori ecclesiae Africanae historia occurrunt. In epistola 
Synodica Concilii III Carthaginiensis sub Cypriano habiti (Cypr. epist. 64. p. 158.) 
legimus, Therapium Episcopura BuIIensem praepropera festinatione Victori Pres- 
bytero, antequam plenam egisset poenitentiam, pacem dedisse , licet ex coii- 
suetudine veteri in presbyterium haud iterum fuerit receptus ,v ged inter Laicos 
coramunicaret , qua de causa a Cypriano quondam Presbyter vocatur. Sie 
Fortunatianus quoque lapsus , a Cypriano epistola 65. ad Epictetura et plebera 
Assuritanara dicitur quondam apud vos Episcopus ; quae quidem vox quondam 
non de homine defuncto , sed de eo , qui , quum poenitentiam accepisset post 
lapsum, dejectus erat gradu Episcopi vel Presbyteri, intelligi debeti^. 

Sed e diverticulo in viam ! Relaxationibus de quibus dixi disciplinoe 
frustra sese opposuerunt Montanistae et Novatiani^»^ verum ecclesiae characterem 
in sanctitate personarum ponentes, quem Catholici propter ingentem fidelium 
multitudinem suis coetibus liaud amplius vindicare potuerunt, eaque de causa in 
puritate doctrinae atque interaerata sacraraentorum adrainistratione quaerendum 
esse docuerunt. Ex Novatiano schismate exinde oborto Donatistarum furores 
prodiere, qui sub sanctitatis suis ecclesiis adstruendae proetextu Ecclesiae Africanae 
statum per quartum atque quintnra seculum raiserrimum reddidere. 

H Routli Rel. Sacrse III. 117. vatus Rom.im i>voficisccretur. Walcli 

15 Notandura autem, controversiam iu Historle dev KtWcyen II. p. 227. 

Africa initiura cepisse, antequam Xo- 



118 
CAP. XX. 

HiERESES. 



J^e ingeiiti agmine sectariorum per universam Africam sparsorum Cypriani 
testimonium legitur epistola 73. p. 199. ubi dicit: multos esse annos et longain 
cctatem, ex qiio sub Agrippino hoc statuerint , ut baptizarentur ii qui ah 
hccreticis ad ecclesiam veniunt, atque exinde in hodiernum tot millia hcere- 
ticorum in provinciis nostris ad ecclesiam conversos no?i aspernatos esse, 
neque cunctatos , imo et rationabiliter et libenter amplexos esse, ut lavacri 
vitalis et salutaris baptismi gratiam consequerentur. Quem quidera locum 
supra (cAP. T.) attulimus ad probandura , Agrippiai jam tempore Cliristanorum 
in Africa numeruni valde accrevisse , quum in iis tantum haereticorura agmen 
esse potuerit. Itaque nil mirum, si Tertuliianum tot adversus eos volumina 
edidisse repei-iamus: nec vituperandi ii, qui omnes istas sectas in ipsa Africa 
sua habuisse couciliabula statuunt, quaravis negari nequeat, doctorera Cartha- 
giniensem, qui tempus aliquod Romae transegerat, nonnullos quoque libros adversus 
Iioereticos Romanam ecclesiam infestantes, aliisque in regionibus propullulantes, 
quorum notitiam habebat, sive eos ipse observaverit , sive a Graecis acceperit, 
scribere potuisse. Attamen complures etiam in Africa fuisse, e verbis ejus satis 
apparet : et inter hos hand dubie eminent Gnostici, quos Morcellus primae 
persecutionis a Severo in Africa motae terapore erupisse statuit^ In hisce vero 
Marcionitce primarium occupant locum. 

1. Marcionem enim, qui plurimos habuit discipulos, in Africa quoque 
haud ita paucos secum conjunxisse, vel ex eo patet, quod a TertuIIiano ter fult 
refutatus. Et primo quidem properato, ut dicit, opusculo, quod pleniore postea 
compositione resciderat. Ilunc vero libellum, quum furto ei fuisset ablatus^, 

1 Provocat ad llbri Scorpiace anno 204. 2 Adv. Marcionem Lib. I. c. 1. Episc. 

scripti cap. 1. Quum fiiles cestuat , et Lincoln. Ecclesiastical History p, 480. 

ecclesia cxuritiir de figura ruhi , tunc Unum tantummodo libelhim habct 

Gnostici erumpunt , tunc Valentiniani WalchiusHist. der Ketzereyen L p.536. 
2)roscrpunt etc. Annum ponit] 198. 



H9 

secuti sunt quinque illi quos adversus Marcionem edidit libri, hodieque super- 
stites. Ex accurata iila et singularum penes Marcionitas rerum uotitia, quam 
liocce opus ubique prodit, elucet, quanta cura quantoque studio Septimius noster 
oculos in eos converterit. Eorura autem doctrinoe semina, quum Rom^ diutius 
commorati fuissent, ab Hygini nimirum Episcopi tempore (anno Cliristi 142), 
quo Ecclesiae Romanae praesidente Marcioii in lianc metropolin venisse suamque 
sectam condidisse fertur % facile fieri potuit, ut, raature Carthaginem deferrentur 
fortassis ab ipso Marcione, quem placitorum suorura per ecclesiam spargendorura 
causa magna ilinera suscepisse perhibent*; unde quoque intelligitur, eos brevi 
tempore tantopere augeri potuisse. Hoc enim TertuUiani indicant verba, adv. 
Marcionem IV. 5. fachint favos et vespce, faciunt ecclesias et MarcionitCB. 
Itaque iu Africa quoque ab ipso Marcione aliove ejus disciplinae alurano con- 
diti sunt hujus sectae coetus, quibus prsesidebant Episcopi atque Presbyteri^, 
licet TertuIIianus nullo loco horura raentionem faciat. Ceterum, quam accurate 
Marcionitas noverit, ipsi ejus libri, quod jam raonui, testantur. Eorum quoque 
Evangelium^, quod soepe excitat, cujusque aLuca nostro discrepantiam multis iu 
locis notat, nec non Epistolarum Paulinarum adulteratum illud, quo ftlarcionitae 
usi sunt, exemplar manibus versavit. Hoc vero, ut et ipsius Marcionis quoedam 
scripta , a Marcionita quodam in greraium Ecclesiae Catliolicae reduce , vel a 
Montanistis suas in partes allecto, accepisse videtur. Novit enim epistolam 
quandam Marcionis (adv. Marcionera IV. c. 4. de carne Christi c. 2.) quam 
Haeresiarcha vix cura aliis, nisi suae sectae asseclis, communicandara scripserat, 
et praeter hanc ejusdem hominis Antitheses, ab Augusto Halm V. D. ex ipso 

3 Ibid. \>. 494, S De hoc Erangelio vide quar nuper eru- 

4 Walch 1. I. p. m. Alii Marcionem ^'^^ disputarunt Duumviri Regioniou- 
Btatuunt floruisse Eleutheru tempore *^"'' -'^"S»stus Hahn^ Daa Evangelium 
versus exitura sec. 11. Obiit enim Marcions in seiner ursprunglichea Ge- 
Eleutherius anno 192. ^*''*^'- RǤ|Ǫ- 1823. etllermannus OIs- 

hausen . fn libro : Die Aechtheit der 

5 Kirchliche Alterthumer der Gnostiker vler canonischen Evangelien aus der 
p. 18. et 24. Geschiclite der zwei erstcn Jalirhun- 

derte erwiesen. ibid. 1823. 



120 • 

TertuUiano nuper restitutas''. Attameu omnem Marcionis doctrinam perspectam 
Iiaud habuit; nihii enim de iteratis hujus sectae baptismis tradit, ideoque nullam 
variarum ejusdem classium, quas gradus initiationis appellare licet, habuit notitiam^. 
Nec Marcionis tantummodo discipuli, sed sectae quoque, quae ex eorum 
gremio prodiere, cito propagabantur. In horum antesignanis fuit ^pelles, 
idem ille , quem Rhodon refiitavit ^, quem , dogmate Marcionis in nonnullis 
rautato, discipulos in Africa quoque nactum esse credo, quum Tertulliauus ejus 
saepe faciat mentionera (de carne Christi c. 6. de resurrectione carnis c. 5. 
adv. Marcionem IV. 17. Lucanum quoque habet, resurrectionem caruis auimaeque 
negantem, statuentem vero tertium aliquod resurrecturum esse : procul dubio 
docentem, tertiam tantummodo homiuis partem, nvEV(.ia , esse immortalem*'*. 
Ex verbis vero Tertuliiani haud clare patet, Lucanura hunc in Africa fuisse. 
De praescript. c. 6. et c. 51. in appendice ab alio auctore scripto)ii. Librum 



■j Anthltheses Marcionls Gnostici, liber 
deperditus, niinc, quoad ejus fieri jio- 
tuit, restitutus. iLid. 1823. 

8 Hosce iteratos Marcionitarmn baptisinos 
prinius et unicus est qui coramemoret 
Epiplianius Hasres, XLII. 3. Cf. nostras 
Antiquitates Ecclesiasticas Gnosticorum 
p. 103. 

9 Fragraenta liTjri a Rliodone adversus 
Apcllera editi leguntur apud EuseLium 
Hist. Eccles. V. 13. Cf. Routh Rel. 
Sacras I. p. 349. Eum ut Marcion sacri 
codicis fuisse adulteratorem asserit 
Rufinus de adulter. libror. Origenie. 
Opp. Hicron. ed 1675. Tora. IV. p. 250. 
Cogitavit forsitan de Evangelio ApelU 
tributo. Incerta tamen res. Walchii 
Historie der Ketzereyen I, p. 53. 

10 De resurr. carnis c. 2. Omnes enim 
fcrc hctretici eam (animse sahifem) , 



quoquomodo volunt, tamen non negant. 
Viderit imus aliquis Lucanus, nec huic 
quidcm substantice parcens , quam sc- 
cundum Aristotelem dissolvens , aliud 
quid pro ea subjicit , quasi sit tertium 
quiddam resurrecturum , neque anima 
neque caro, id est , non komo ; sed ur- 
susforsitan, tamquam Lucanus. De hoc 
Lucano agunt prjeterea Origcnes contra 
Celsum Lib. II. c. 27. Opp. Tomo IL 
p. 411. Philostr. de Iiasres. c. 46. 
Epiphan. Haer. XLIII. Jo. Daniasc, 
de liaeres. c. 43. Walchii Historie der 
Ketzereyen I. p. 525. 

It Miuv aqyriv oiioloyiX, dc 00 inqult 
Euscblus, antithetlce nimirum adversus 
Marcionera, quemadmodum ejus dogma 
vulgo intelligltur. Mca quldem sen- 
tcntia Marcion nonnisi unum statuit 
principiura , Deum infinitum, Persia 



121 

practerea edidit adversus Apelleja^ios, h. e. Apellis sectatores, jam deperditum^^j 
unde probabile fit, Carthagine ex horum hominum grege fuisse Tertulliani aetate, 
et forsitan diutius ; nam Cyprianus Apellejanos quoque habet in enumeratione 
rariarum sectarum haereticarum ep. 73. ad Jubajanum p. 2C0. Subdubitare tamen 
licebit, an omnes hae sectae in Africa fixas habuerint sedes? 

2. De Quintilla e Cajanitarura famiiia, si modo diversa est a QuintiUa 
Montani assecla, quae raihi quidcra arridet sententia, nisi forte postea Monta- 
nistis se adjunxerit, adversus quam Tertullianus librura de baptismo edidit, 
eodem loco tradit: nuper conversata istic (Carthagine) qucedam de Cajana 
hcsresi vipera venenatissima , doctrina sua plerosque rapiiit , inprimis 
haptismum destruens. De ea quoque dicit, eara optime novisse pisciculos 
(Christianos) necare, de aqua unjerens. Hanc autera mulierera , quum liber 
scriptus videatur antequara Tertullianus Montanistis sese addixisseti^, seculo III. 
ineunte Carthaginera adiisse probabile est. Cainitm vero, quoriun sectae asseclam 
TertuIIianus eam facit, num revera extiterint, incertum est ^^. Hoc tantummodo 
tenendum, eos, si extiterunt, Gnosticis, fortasse Carpocratianis, imbutos fuisse 
opinionibus , sacramenta , utpote quae essent res externae et ad interuam 
Christianorimi vitam atque sanctitatem nihii conferentes, repudiasse. 

3. Carpocratis ejusque discipulorum raeminit quidem Tertullianus de 
anima c. 23. et 35. ut et auctor appendicis libri de prgescriptionibus c. 48. nullo 
tamen addito indicio, cum vel ejus discipulos in Africam Proconsularem sectae 



Zervan-Akerene dictum ; Deum Judaeo- Tertullianus ; e quibus rero , num 

rum Christumque ex eo emanasse do- Africam unquam adicrit, colligi ncquit. 

cuit: quae quoque Apellis fuit oiJinio, Alexandrina fuisse videtiir : ad ejus 

lucuJentioribus verbis expressa. Con- dictaminaApelleseuas^jpKVcnaoft^scripsit. 

sentiebat enim cum Catholicis; quam- ,„ „ • i-i n» • .i i *-.i • ^- 

^ 12 Ilujua Iiuelli meminit, de carne Cliristi 

obrera Euscbius Tcrbis filav uoyriv q 

^" " C. O. 

6f( 0?. oyel addit: y.a.&ui y.al 6 i]iii- 

TiQo<; Aoyo^. De Philuraene Apellis ^^ Noesselt de state scriptovumTertulliani 

duohus iu locis lihri de Pra;scriptioni- Dissert. I. p. 7. 

hus, capite (i et 30, mentionera facit H Walch Ilistorie derKetzereyen I.p.60T. 

Milntcri Primonlia Ecclesice Jfricana. 16 



122 

hujus coloniara deduxisse. Quod tameu veri quadam specie haud caret, quum 
Romce, in Cephallenia Insula atque in Cyrenaica, ubi nuperrime Inscriptiones 
Carpocratianoe in iucera emerserunt^s^ Carpocratianos sclioias habuisse constet^^ 
Haud vcro diu perdurasse videnturj Origines enim , Tertuiiiaui ajqualis, nuii- 
qiiam iu eos inciditi". 

4. De Ophilis nil certi occurrit. Leguntur tantura in appeudice libri 
de proescriptiom!)us c. 47. et apud Cjpriauum ep. 73. 

5. f"al^enti?iianosTtirtullimm commemora^t proserpentes Scorpiaces cl. 
meo quidem judicio iu Africa. Certis vero testimoniis de hac secta per AfriCam 
quoque s[)arsa deslituiraur ^^. Quamvis enim sub Tertulliani nomine supersit 
liber adversus Valentinianos, ex quo hoc faciiiori uegotio coUigi posset, dubito 
tamen, aa huic rules habcuda sit^ quum Semlerus eum totura fere ac iutegrum 
ex Ircufeo compilatum esse probaverit ^^. Hinc quoque uescio, quid statueudum 
sit de Euniano Valentiaianorum cpiscopo, quem uonuuUi codices habent ; licct 
bcne sciam Valentiuiauos iu externis a forma guberuationis EccIesicC Catholicas 
parum recessisse. Ita vero habet locus libri adv. Valentinianos c. S7. Accipe 
tdia ingeuia Carnicce Emiiani^'^ insigtiioris apiid eos magistri, qui et pon- 
iificuH sua autoritate in hunc moduni censuit etc. Etsi vero nomeuEuniani 
corruntum fuerit a librariis, pontiricalis tamen auctoritas in omnibus codicibus 
legltur; uude saltera patere videtur, Valeulinianos iu Africa habuisse episcopos, 



15 Uc InscriiJt, Cyrenaicis cf. Gesenii Com- cf. 10. adv. Marcionem I. c. 5. de 

raenlationera dc InscriptionePhoenicio- prccscript, hairct. c. 7. 33. Sl. dc anima 

Grceca in Cyrenaica niiper reperta, ad c, 12. et e. p. In hisce autera locis dc 

Carpncriitianorum haeresin pertinente. doginate Valentini t.intiunmodo agitur, 

Ilalaj 1825. ecdcs vcro coetuum ab eo condilornin 

16 Neander G. d. T. p. 191, De ih nnper reticcutur. 

eglt Fuldner Commentat. de Carpocra- „ Xtrtulliani Opera Tomo V. p. 8^0. 

tianis, in Illgenii Ilist. theoL Abiiandl. 

III, p. 209. 20 Aliai! lcctiones vide in edltioneSemleri- 

17 Cont^a Cclc;am L.t. c, 62, p.626. Ru«I. »"» II. p, 18G. Rigalfianara secuti su- 

, „ . ., ,7 , .. TT, . T»'' "J'"'^' Sic quccue hubct AUix in vitil 
l^ SiiBpia3 quidc:a Vuientmus a icrtuiiiano 

, ^ ,. , Tcrtulliani p. 72. 

comnKmf.ratiir, v, c. adv. Gnoalicos * 



123 

aut praesitles aequali ac episcopi apiid Catliolicos auctoritafe iustnictos. Hi vero 
Valeatiiiiani Afri videntur fuisse discipuli unius e mu!tis illis , qui vestigiis 
Valentini insistentes, immutata tsraen doctrina peculiares coudldcre sectas. Kam 
si iilla libro adversus Valentinianos fides est habenda, eo quo hic scrsptus est 
tempore nonnisi unus Antiochioe superfuit coetus, cujus praeses Axioaicus ipsam 
Valentini doctrinam servasset 21. Valentiniauorura baptismi memiuit quoque 
Cvprianus, curaque rejecit 22. 

6. Notissimus extat Tertulliani adversue Praseam liber. Ilic igitur, si 
a TertuIIiano auctore iste liber profectus est, qua de re Semlerus dubitavit, 
quia ex Hippolyti contra Noetum disputatione magnam partera exscriptus est23, 
quodtamen argumentum, quum stilus sit plane Tertuliianeus, ad 1^0 (^£/«g maculam 
illi inurendam vix sufSciet, Carthagine aliquaudo versatus est, suamque, quae 
Modalistica dicitur, dograatis de S. S. Trinitate expositionem Afris comraendare 
studuit. Sed refutatus fuisse videtur ab ecclesiae Carthaginiensis doctoribus, 
suosque errores scripto recantasse^*. Ait enim Tertuliianus c. 1. Denique caverat 
pristinum doctor de emendatione sua, et manet apographum apud Psychicos, 
apud quos tunc gesta res est, exinde silentium. Ipse Tertullianus, si quid 
recte conjicio , cuni eo dissputavit brevi antequam ad partes Montanistarum 
secederet. Adidit enira verba: et nos postea agnitio Paracleti atque defcnsio 
disjunxit a Psychicis. Neque diuturna ecclesioe Catholicae cum Praxea fuit pax. 
Ita aliquamdiu, inquit Tertullianus, per hypocrisin subdola vivacitate latitavit: 
et nunc denuo erupit. Liber igitur quera adversus Praxeam edidit, in quo 
doctrina systematis theologici de Trinitate fundamenta posuit, quique priraus 
eonim esse videtur, quos contra hoereticos condidit, anno circiter 204 et 20525 

21 c. 4. Solus ad hodiernum AntiochicB Axio- 25 ]Voesselt de a;tatc scriptoruin Tertulliani, 
nicus memoriam Valentini integra custo- Dissert. III. p. 29. De hoc liLro, ut de 
rtia regularum ejus consolatur. aliis Tertulliani adversus hsereticos 

„„ T« • i »■•> j T T- • nn * j scriptis affit quoque Optatus llbr. II. 

22 Epist. 73. ad Juliajanum p. 20. et ad *■ 011 r 



Porapejum Ep. 74. p. 214. 



contra Parraeu. Praxcas, Sabellius, 
Valentinus, et ceteri, temporibus suis a 

23 Ibid. p. 066. Victorino Petavionensi et Zephijrino Ur- 

24 Ncand. G. d. T. p. 482. 83. bico (Romano Episcopo) et Tertulliano 



124 

scriptus est. Unde colligendum, Praxeam initio seculi III Carthagine commoratum . 
fuisse. Iram autem Tertuliiani, nnperrime cum Montanistis conjuncti, fervidi, 
ut Neophyti assolent , eorum asseclee , et cum iis subordinationem in TrinitatQ 
statuentis^G, in Praxeam facile intelligeraus, si raemineriraus, fuisse himc ipsum 
Praxeam, qui Episcopura Roraanum ad concordiam cum asseclis Montani impru- 
denter initara soivendam comraoverat 2'. Ejusdem quoque mentionem facit 
appendix libri de praescriptionibus c. ultirao, ut et Victormi , hominis ceterura 
ignotl, de quo, nura Cartliaginera adierit, niliil memoriae proditum est. Plures 
fortassis, ut conjicit Neander p. 490, in Africa Proconsulari extitere asseclarum 
Praxeas sectae , cultiorum quidem et rudiorum ; id quod ex verbis Tertulliani 

adv. Praxeam c. 27. colligit: undique obdiicti distinctione patris et filii 

aliter eatn ad suam nihilominus sentejitiam interpretari conantury ut asque 

in una persona utrumque distinguajit et qui ujiwn eundemque conte^- 

dunt patrem et filium , jam incipiunt dividere eos potius quam unare, 

7. Hermogenes Afer, pliilosophus atque pictor, qui Tertuiliano florente 
vixit , placita sua e Gnosticorura scholis hausta , scilicet : materiam , utpote 
fontem omnis mali, a Deo creatam haud esse, sed ab aeterno extitisse; mundum 
animosque humanos ex eadera ortos esse cooperante Deo^Sj Da^mones immor- 
talitate haud esse praeditos, et quce sunt cetera ejusdem furfuris, Carthagine 
disseminare studuit29, asseclas nactus, quos Tertullianus adv. Ilermogenem c.25. 
Materiarios vocat, scommate ex doctrina eornm orto. IIIc prcEterea artem 
suam exercendo TertuIIiano bilem movisse videtur. Ait enira c. 1. de eo: 
pingit illicite, nubit assidue , legem Dei in libidijiem defendit , in artem 
cojitemnit , bis falsarius , et cauterio et stylo, Cauterio enim adludit ad 

Carthaginiensi, usque ad Cataphrygas, 28 Dehinc alibi desiderare componi a Deo 
et ah aliis adsertoribus Ecclesice Catho- dcsiderat formationem , guw sectatur 

UccB superati sunt. informitatem. Tertull. adv. Herraog. 

26 Adv. Praxeam. c. 2. 8. NeandriG. d.T. *=• ^-- *^* ^"^*"*^" ^^''^ ^"-^ TertuUian 



p. 4Td. 80. 
21 Ady. Praxeam. c. 1. 



V- 424. 

29 Walch. 1. 1. Moshemiug de reLus €hri- 
elliinorum Unte Constnntinam M. p. 433. 



125 

picturum encausticara , quam Hermogenes exercuisse videtur, quo instrumento 
opus erat ad liquefaciendam levigandamque ceram. Attamen illicitae istae, quas 
Hermogeni crimini vertit, picturae, vis fuerunt earum e genere , 'quae ad 
religionem Etlinicorum pertinebant. Hujusmodi enim Septimius haud dubie 
acrius carpsisset ; crediderim potius Hermogenem in argumentis ex historia sacra 
pingendis versatum fuisse; nam Gnosticos imagines Cliristi et Apostolorum raature 
penes se habuisse constat^**. Hae vero, quam displicueriut Catholicis ob idolola* 
triae ingentem pavorera, non est quod uberius exponam. 

De Hermogene parum nobis constat. Disputatur an idem fuerit cum 
illo Hermogene, adversusquem Theophiluslibrumedidit^i; qui quidem Antiochenus 
Episcopus, quum circa annum 180 fioruerit, Hermogenis fuisse poterit aequalis. 
Diversum tamen ab Afro statuitMoshemius^^. Mihi quidem idem fuisse videtur, 
contra quem Origenes quoqtie librum edidit , cujusque memiuit Pantaenus, 
Alexandrinse schoioe doctor, in fragmento iu eclogis propheticis servato^^. Hunc 
autem Hermogenem Tertullianus bis refutavit, libro nimirum, qui extat, brevi 
post refutationem Praxeae edito , quo eententias Hermogenis de materia et de 
origine mundi vehementer et contumeliose oppugnat : altero de censu animse 
inscripto, quo opiniouem ejus de natura animse aggressus est (de anima c. 1.). 
Hic injuria temporum interiit. 

Cum Hermogene conjungit Praescriptt. c. 30. Nigidium quendam, addit 
vero: Nescio qui; unde patet, hunc Carthagine haud fnisse. 

8. De Privato, haeretico Afro, infra agetur. 

9. Quae iu appendice libri TertuIIianei de praescriptt. c.41. de hffireticis 
maxime Gnoslicis traduntur: Itaque (in castris rebellium) alius hodie Bpiscopus, 
cras alius; hodie Diaconus, qtii cras Lector; hodie Presbyter, qui cras Laicus; 
naffi et Laicis sacerdotalia munera injungunt , aperte sunt falsa. Nam 



30 Memoires de Tillemont III. 29. Jablon- 32 Commentar. de rebus Christianorum 
«ly Opuscula III. 304. Kirchllche Alter- p. 465. 

thumer der Gnostikcr p. 231. 

31 Eusebii llist. Eccles. IV. S4. Theodoreti 35 Routh Rel. Sacr® I. p, 339. 
fabul. Haeret. I. c, 19. 



126 

Gijosticos carere. haud potiiisse placitonim suonira doctoribus iisque eruditis, 
per se patet; quos igitur haud e proletariis hominibus , nuUo ordine servato, 
adsciscere potuerunt. Neque hoc loco Gnostici Afri unice tanguntur, sed 
omnes per terrarum orbem. Praeterea Gnosticos mysteria Grgecorum imitatos 
l-uisse, valde est verisiraile^t. In his vero fuere Hierophantae , Daduchi aliique 
sacrorum ministri, qui haud dubie ab inferioribus ad majora raunera ascenderunt. 
Sed in ejusdera capitis loco de raulieribus haereticis dicit auctor, quisquis ille fuerit: 
ipscB multeres hceretzccB quam •procaces , qucB audeant docere , cojitendere, 
exorcismos agere, curationes repromittere , forsitan et tinguere. In libro 
de baptismo c. 17. TertuIIianus petulautiam mulieris increpat, quoB usurpavii 
docere , et c. 9. de velandis virginibus inquirit , an virgini liceat docere, 
tinguere, offere'^ etc. Hisce omnibus Gnostioae raulieres indicantur et proecipue 
Quintilla , quae quidera , ut de Philumene aliisque constat, in Gynoecea et 
ubicunque locorum faciles aures invenissent, sese insinuarunt atque fanatica sua 
placita propagarunt. Verum enimvero pace boni TertuIIiani dictum esto : annon 
idem hoc Montanistis, quibus ipse adhaesit, licet nunquam raulieribus apud eos 
docentibus et vaticinantibus hoc objecisse reperiatur, jure raeritoque culpoe 
dabatur? annon hodieque mulieres praesident coetibus fanaticis? Unde quam 
sapiens Pauli Apostoli illud fuerit proeceptum ab ipso Tertulliano de vel. virg. 
c. 9. et adv. Marc. V. 8. laudatura, quo mulieri in ecclesia silenlium injungitur 
(1 Coi\ XIV. 34.), abunde apparet. 

Observandura denique, vix statui posse, Gnosticas istas opiniones ad 
Christianos e Punica stirpe illa penetrasse aetate, quura hi, rure degentes, 
linguaque parum culta usi, ne verba quidera haberent, quibus illarura sectarura 
praecones suas sententias atque allegorias expriraere possent ; Gnoslicos vero, 
aliunde profectos, Punicara linguara vix calluisse. Itaque Iii sectarii Carthagine 
et in raajoribus unice quaerendi videntur urbibus. Longe vero aliter rem cum 
Montanistis, et insequenti tempore cum Donatistis, atque Circumcellionibus horum 

34 Confer, sl tanli cst , qiiaG hac de rc men , quod iniGX Docenies et Diacentes 

diximus in Andquhatibus Gnosticorura ponelaut. 



sacris p. (». Inde magmim illud discri- 



35 Neandri G. d. T. p. 205. 



127 



e castris profectis , se habuisse , quivis historiae ecclesiasticoe vel tantillum 
[leritus facile intelliget. At mliilo tamen secius exiguuni tautummodo Gnosti- 
corum in Africa numerum exstitisse, contra Cyprianum, quamquam exaggerantera, 
asserere vLv licebit. Nec opus ut statuamus, omnes Gnosticos in Africa habi- 
tantes fuisse origine Afros; ex omuibus enim orbis terrarum partibus confluxisse 
poterant. 

11. Encralitas, Hydroparastatas,AquarioSy (sunthcccnomina hominura 
qui in Sacra Coena loco vini aquam adhibebant '^) in Africa qnoque extitisse, 
conjici forsan poterit ex verbis Cypriani ad Caecilium^'. Hi ex nimia continentia 
ne in sacramento quidem Altaris vinum admiserunt; et forte jara ante Cyprianum 
in Africa fuerunt , licet Tertulllanus nihil de iis commemoret; nisi quod in 
appendice libri de praescriptionibus c. 52. Tatiani nomen occurrit. Forsitan 
mulieres quoquc Christianae !ioc Aqnariorura nomine pungebantur, aqua in S. 
Coena usse, ne odor matutiisi mcri eas perRecutionibus publicis domesticisve 
obnoxias redderet*^. Aiiudere vjdetur ad hocCyprianus cp. iaudata 63. p. 155. 
Nisi si in sacrijiciis matutinis hoc quis veretur, ne per saporem vitii redo- 
leat. sangicinem Vhristi. 



3€ De iis conf. Walchiuai llisturia der 
Ketzereyen I. p. 436. 

3' Epist. 63. p. 52. Miror satis, uncle hoc 
vsurpatuni sit , ut contra Evangelicam 
et Apostolicam dieciplinctni quibusdam in 



locis aqua offeratur in Dominico calice, 
ques soia Christi sanguinem non possit 
exprimere. 

39 Cf. Di?sPrtatioiiem nostrani : dic Chrisjin 
ini heidnistilien Hause, 1828. p. 47. 48. 



128 
CAP. XXI. 

TERTULLIANUS. 



1. fJuum Tita hujas scriptoris in ecclesia Africana, immo universa Occitlentali, 
celeberrimi in illa incidat terapora, in quorum rebus, quantura ad Africam attinent, 
enarrandis versamur, atque maxima eorum pars, quae tradidimus et porro trade- 
mus, ex ejus hausta sit scriptis, instituti ratio paullo uberius de eo agere jubet. 
Celeberrimis, quos vetus ecciesia habuit, doctoribus jure meritoque accensetur. 
Tanto igitur magis dolendura est, de vita ejus nonnisi pauca memoriae prodita 
iuTeniri, quae diligenter collegerunt Pamelius ^, Allixius^ et Neander^. Qnintus 
Septimms Florens TertuUianus Carthagine honesto loco uatus, patre centurione 
proconsulari, Ethnico cultui addicto, in eadem superstitione educatus fuit atque 
perse^ eravit usque ad raaturam ajtatera. De anuo ejus natali nihil constat. Quuin 
autem vitam protraxerit ultra annum 211, quo librum ad Scapulara, eorum qui 
supersunt ultimum, scripsit, et Rieronymo auctore usque ad decrepitam aetatera 
vixerit *, octogenarium vel octogenario majorem obiisse perquam probabile est. 
Itaque mors ejus in extrema Caracalte tempora, in annum plus minus 217, 
cadere videtur, et aunura circiter 135, Hadriano Augusto, natalem ejus fuisse 
conjicere licebit ^. In adolescentia dissolutis fuit raoribus •» ; attamen studiis 
addictus. Juris enira fuit peritissimus ' , asque ac religiouum Ethnicarum atque 
philosophicarum quae iu veteri orbe floruerunt sectarum, Groece quoque doctus^. 



1 Vita Tertulliani , editiont oxierum ejus 
Famelianee, ut etRigaltianiB, pra;missa. 

2 Dissertatio de Tertulliani •vitaetscriptis. 

3 In libro Stepe laudato Geist des TertulUan. 

4 De scriptoribus ecclesiasticis c. 64. 

5 Viginti quinque annis juniorem facit 
Morcellus , scilicet anno circiter 160 
natum. II. p. 43. una cum Tillemontio, 
Mc'moires pour scrvir a riiistoire 
eccle^siastique Tomc III. p. 196. 



6 Hoc ipse de se fatetur de spectac. c. 19. 
de resurr. c. 59. de poenit. c. 4. et 12. 
de cultu feminar. c. 1. . Allix. p. 10. 

"i EuseLii Historia Eccles. II. 2. Neandcr 
G. d. T. p. 1-3. 

8 Scripsit etiam libros Grjcco serroone, 
de spectaculis, Apologiam (Xoesselt de 
eetate Scriptor. Tertuliiani , Dissert. I. 
p. 30. et ST.) atque de cultu fcminarura 
Aoesselt 1. 1. Dissert. II. p. 16.). 



129 

Itaque haud adeo juvenem^ ged aetate jam prorectiorera, religlonem Christianam 
amplexura esse probabile est , extremis Marci Aurelii annip, vel potius sub 
Commodo, Primus enim quem edidit liber, ad martyres, scriptus est anno 197. 
Severi Augusti quinto, quo Clodius Albinus interiit. Breyi vero post baptismum 
in clerum ecclesiae Carthaginiensis cooptabatur ^", atque Hieronymo teste ejusdem 
presbyter permansit ad mediam usque aetatem, quo tempore Montanistis , quos, 
teste Augustino, antea destruxerat i^, a Proclo forsitan seductusi2 gese adjonsit:* 
nam brevi , postquam a Catholicis gecessisset , Praxeara adgressus est , anno, 
ut videtur , 204-205 i^, agmtio et defensio Paracleti a Psychicis, h. e. ab 
ecclesia Catholica, ut ipse adv. Praxeam c. 1. fatetur, eum disjtmsit. An 
vero a Carthaginiensi Episcopo anathemate fuerit percussus i^, incertum, licet 
in scriptis ejus loci extent , qui hanc iu partem afFerri possint ^^. Uxorem 



5> In javcntate Chrfstianum factum sta- 
tait Morcellus II. p. 43. 

l** De duT)iig, an unquam in cTeriim fuerit 
cooptatus , vide Allixium p. 11. et 
Neandrnra p. 5. Leyiora suut lisec. 
Presbyterum praeterea nypellant Hie- 
i'onjraua et anctor libri, cui tituFus 
Pra>dc3tinatianas. Afferri quoqne po- 
tcrit pro prcsbyteratu Tcrtulliani , 
quod pallium philosopliicuiu, quo tle- 
rici Christiani utehantur , surascrit ; 
ct in coetu Montanistarum eum do- 
cuisse, ex lihri de anima c. 9. patcre 
\idctur. Cf. caput eequens. 

11 Dc Haresibus c. 86. 

12 Ita conjicit Morcellus p. 66. Baronium 
sequutus ; quod tamen negat Aliixius 
p. 38. 

13 Ex Xoesselti sententia anno fere 200. 

Disscrt. I. p. 8. d clero Romano , ubi 



per aliquod tempus degerat, ut Hiero- 
nymus tradit, exacerhatus ; nisi, quod 
magis adridet, triste ettm ingenium 
impulerit, accedentibns forte cum Ro- 
manis simultatibns. Morcellus cum 
anno 205 dcfecisse statuit p. 65. 

H Sic MorcellusII. p.68. a Cyro anne206. 
ei omnibus sacris interdictum scribit. 
Si ita est, malimab Agrippino, qui illa 
atate mea sententia ctclesiara Cartha- 
giniensem rexit. In Agrippinnm in- 
fensura fuisse TertuIIianum, plura in- 
dicare videntnr. 

15 De jejun. c. 1. Novitatem objectant, de 
cujiis iUicito prcescribant , aut Tueresin 
judicandam , si humana priEsumtio est } 
aut pseudoprophetiam pronuncianddm , 
si spiritalls indictio est : dum quogue 
ex parte anathema audiamus, qui aliter 
adnunciamus. £t de mouogam. c. 1. 



Miinteri Primordia Ecclcsio' Africance. 



17 



130 

duxerat ante defectionem ad Montanistas, probabiliter quoque, antequam Prcsbvter 
factus esset^^, se multo juniorem ; id quod inde colligere licet, quod secundas 
nuptias post sua fata ei tantopere dissuadet. Omiiem suam vitam religioui 
Cliristianse adversus Ethnicos atque Ilaereticos asserendae, deinde Montanistarum 
decretis adversus Catholicos defendendis impendit, et in hac secta haud dubi« 
perseveravit ^". Ipse familioe Montanisticae a suo nomine appellatse fuit auctor, 
de qua capite sequenti agemus. Multos vulgavit libros, haud oranes superstites, 
quorum series ex ipso eorum argumento eruenda est$ qua in disquisitione post 
auctores antiquiores, eorumque erroribus emeudatis, cgregiam operam collocarunt 
Noesseltus ^^ et Oelrichius ^* , quos sequimur auctores. 

2. An idem fuerit cum Tertulliano J. C. cujus in Digesto supersunt 
fragmenta, de quibus una cura aliis Jurisconsultorum reliquiis edendis cogiia- 
verat Gregorius Majansiiis Antecessor Valentinus ^^ , disceptatum est. Magnum 
ilium Cujacium hoc statuisse lego 21. Sed Majansio parum credibiie videtur, 
licet TertuUianus jurisconsultus sub iisdem Iraperatoribus ac Septimius noster 
floruisse videatur. Eam vero senteutiam eruditus Hispanus amplesus est, juris- 
consultum illum fuisse propinquum nostri , de quo loquatur auctor libri app n- 
dicis de prasscriptionibus c. 39.; si modo cogitaverit de uitimornm hujus iibri 
capitum suspecta fide 22. Et profecto , si ex dictionis diversitate hac de re 
sententiam ferre licet, Majansio, Menagio, Everardo Ottoni aliisque utrosque 
distinguentibus assentiendum erit , quum TertuHiani J. C. oratio ^it dilucida 
atque limpida, nostri vero obscura, abstrusa atque saepenumero molesla lectonim 

monogamice disciplinam in hxresin ex- Terlulliani > Pisserttlttones III. Halar 

l^robrant. 1757-59. 

t6 Allix. p. 15. 19 l>e scjpjptoribus Ecclcstte Latlns sex 

11 nc TiT t /TAft V 3 t ^ pyiorara seeulorruu ; p. 17. 

" Cf. ^eandrum p.509. Ejus aa extrcnia ^ ' *^ 

ueque rigorcm aguoscit Morcellus 20 Epislolaram Hbri VI. (Lipsias 1737) 

V. 93. 94. p. 380. 

»0 T -1 T 1 i. J * * • * 21 I?)ifj. p. 178. 

18 Libro laituato de vera cetate scnptornm *^ 

qxtCB supersnnt Q. Septimii Florentis 23 Ibid. p. 192-196. 



131 

interpreturnque crux^. Attaraen lise€ utcumque sese habeant, argnmentnm cnini, 
ia quo tractando versaraur, niinime tangunt, nemo negabit Tertuliiauura nostrum 
fuisse virum, ut ait Lactantius, in omni genere litterarum peritum'^*. Muita 
enira variaque lectione, penitiori rerum antiquarum, earura inpvimis quae religionea 
ethnicorum et decreta philosophorura spectant, cognitione, Ciementi, Eusebio, 
Arnobio atque Lactantio comparandus, et si Vincentiura Leriaensem (Comirionitor. 
c. 24.) audias, apud Latinos omnium facile princeps judicandus , vir tamen 
ex Malebranchii sententia^», quam quidem cranes facile comprobabunt , erudi- 
tissiraus fuit memoria plus quam judicio, iraaginandi facultate phis quam intelli- 
gcndi intensione et e\tensione. Ejus oratio neque pura est neque tersa et 
satis dilucida, sed robore viget et nervis, amni qui rapido et turbido flumine per 
littora fertur comparanda, obscura ob nimium pressi generis scribendi studium. 
Inde et insolentia in dicendo , dum brevitatis causa utitur vocibus , quoe aptee 
ipsi videii poterant tritaeque forsaa ex significatione quam in Africa habuemnt, 
quarum autem sensus ejus acuraen fugiunt , qui notionum conjunctionem cum 
significatione illa haud assequitur, quique similitudinem inter res maxime a se 
invicem remotas , in quibus indagandis delectfibatur, haud ita facile intelligit^B. 
§. Ingenio fuit acri, vehementi, trieti, dominandi cupido. Ilinc facilc 
colligitur , eum rigidiores semper amplexum fuisse sententias , adversariis nil 
cessisse , pessima de iis semper etatuisse , Montanismo sese totum dedissc ; 
ncque dubitandum, idem liocce quod diximu« ingeniura eum impulisse, ut ipsis 
in Montanistarum castris ducem nartiura sese proeberet. Mores cjus severi crga 
*e ipsum aiiosque , abjecta , contemlui odioque habita omni elegantia atque 
venustate, quam ut impiam ct idoiolatricam abhorruit. Theologia ejus atque 
religio jeque severa atque rigida. Deum timet potius quam amat , judicem 
agnoscit pro tribunali sedentem et formnlas juris positivi observantem; quse 

2) Crcher in scntentiis, diffioilis in loqitcndo, 26 Vei-ba siint Oelrichsii p. 30. Testiraonia 

Ilieron. Epist. ad Paulinum. Augustini, Ilieronyrai, ViHcenlii Lc- 

oi T ••* *• ^^ T»^ • T •! T- -1 rinensis alloruraque collecrerunt Ri- 

2i Instifutjones Divinee Lio. V. c. 1. ' ^ 

galfius iu edifione oiierura ejus , et 
25 Rcchcrdie» dc la Yeri((?. Livre 11. c. 3. Majaneins cpistol. p. 192. 193. 



1311 

qiiidem ex studio legum Romauarum praecouceptai notiones in Christiauam 
Tertulliani religiouera raigrarunt. Inde quoque suramus quera antiquitati atque 
traditioni ecclesioe Africanae tribuit honor; inde sententia ejus de unitate ecciesiie, 
extra quam nulla sit salus speranda, omniumque haereticorum contemtus odiumque 
acerrimum ; et quum ipse ad Montanismum , qui pro ejus ingenio iii mentem 
ejus sese quam maxime insinuare debebat, transiisset , idem hic in Cathoiicos, 
quos Psychicos appellat 2', vehemens animus. Attamen restincto interlapsis 
nonnullis annis aliquo modo furore, se iis in defensione doctrinarum in ecclesia 
receptarura adversus haereticos adjunxit , raajoreraque cum iis consensura vel 
saltem raitiorem de iis sententiara declaravit v. c. in libro de praescriptionibus 
haereticorum 28. Tametsi vero , secessione a Catholicis facta , Montanismum 
amplexus fuerit , mirum quantum posteris placuit, eosque in suas sententias 
traxit. Scilicet ea, quae de unitate ecclesiae docuerat, a Cypriano, ipsius illius 
sedis Episcopo , cum qua Montanistis dimicandura erat , magis expolita atque 
aucta fuerunt^S: disciplina morura ab eo coramendata monastica studia aluit; 
termini theologici, quos primus adhibuit, v. c. Unitas Trinitatis (adv. Praxeam 
II. 12.) Trinitas unius divinitatis , Filium es Patre ■procedere (adv. Prax. 
c. 2. 7.). (De pudicitia c. 11.). Persona in Trinitate, (adv. Prax. saepius et 
alias) voluntas Dei piira (exhort. castitatis c. 3.) ; liberum arbitrium (adv. 



27 Aniraa quidem praeditos , quam Deu3 
Adamo inflavit, sed efficacia si)irltu3 
illius destitutos, quo discipuliParacleti 
inspirabantur. Episc. Lincoln. Eccles. 
History p. 257, 

28 Hoc etiam notat Hleronymus in Cata- 
logo virorum illustrium. 

29 Cyprianura ideo Tertullianum raaximi 
fecisse, refcrt Mieronyujns dc scriptor. 
eccleslaslicis c. 53. et nunquam ab ejus 
leeti'ine unam diem prsteriisse , atque 
a notario suo verljia da ma^istmm vo- 



lumina ejus poposcisse. Dc hac Car- 
thnginicnsis Episcopi erga Tertulliannm 
reverentia Labbeum dubitare lego. 
Hoc quidem certum est, Tertuliiani in 
Cypriani operibus mentionem nuuquam 
fieri , quanquam ejus laudandi sjcpe 
admodum occasionera liabuit. Fortassie 
nomen ejua ob Montanisimim rcticuit. 
Hicronymus cnim rera ut certam nar- 
rnt i ex testinionio amici eui Paali 
Concordiacltaliae comraorantis, qui hoa 
sibi cx orc ipsiusNotarii, quo usua erat 
Cyprianus, retulerat. 



133 

Marcionem II. 5.); satisfacere, unde satisfactio (ibi«]. IV. 21.), sacramenlmn 
baptismatis et eucharisticB (ibid. IV. 34. de baptisrao 1. de corona niiiit. 3.) et 
alia 30 ex ejus libris in scripta P. P. Latinorum migrarunt , ita ut terminologine 
tlieoIogic8e Latinae auctor vere dici possit, ejusque mens in operibus theologicis 
ecclesiae Occidentalis multa per secula spiraverit ^i. Paradoxa tamea haud ita 
pauca statuit, in quibus nunquam cura eo consensit ecclesia ; e quorum aenere 
sunt: Deum esse corporeum, quod nihil incorporeum existimaverit. Filium Dei 
Christum semper visum ab hominibus in vera, etsi non nata, carne. Angelorum 
apparitiones fieri in vera carne humana, quam ad tempus assumserint. Animam 
hnmanam ex traduce ab Adamo inde esse , in utero materno seminari cura 
carne , pariterque cum ipsa sortiri sexum ; eam esse corpoream (ex visionibus 
forte 3Iontanisticis, cf. de anima c.9.); nihilque pati posse sine aliquo corpore. 
Animas hominum pessimas post mortem in Daemones converti , et plm*a ^. 
Proinde nil mirum , si adversarios quoque habuit , non propter Montanisraum 
unice, sed hujusmodi qnoque opinionibus infensos, inter quos eminet GeJasius 
Papa, qui decretum tulit celeherrimum Romae anno 495. opuscula Tertuliiaiii 
apocryphorum nomine notans^^ 

4. Quod denique ad libros ab eo vulgatos attinet, eorum recensebimus 
titulos secundum Chronotaxin a Noesselto constitutam, adjectis deperditorum 
inscriptionibus. 

50 C. C. Birch loci theologlci ex Tertulli- -32 Dc toto hoc arguraento confer Gasiiu. 
ano coUecti. Dissert. inauguralia Hafn. Oudini commentarium de scriptoriBus 

1790. p. 58. ccclesicB antiquis Vol. I. p. 219, uLi loci 

quoque huc facientes e scriptis TeTtnUi- 

31 Tilleraonl Memoires III. 85. Munscheri „ . •» . 

ani excitantur. 

Dogmengeschichte I. 138. Ejusd. Dar- 

stcllung von Tertullians moralischen ^ Extat in corpore Jurig Canonici D. XV. 
Ideen , m Ilenkes Magazin VI. p. 102. c. S. accnratissime editum in appen- 

Ballenstedt uber Tcrtallians GeigJes- diee ad Justi Fontanini librum de An- 

gahen. tiqnitatihus Horts ColoniBs Etruscorum. 

ed. Lugd. Bat. p. 190. 



Aniio ChristJ. 
197. 
198. 



199. 



201. 

201 aut 2. 

202. 
204. 

207 aut 8. 
208. 
211. 



134 



Libri scripti a TertiUliaTio adhiic CatlioUco. 
Ad Martyres. 
De spectacnlis. 
De idololatria. 
Ad Nationes libri 2. 
Apologeticus. 
De testirrioiiio aniince. 

JOubice cBtatis ante susceptiim Montanismum. 
De oratione. 
De baptismo. 
Ad uxorein libri 2. 

Adversus Judceos , si Tertulliani est miiicra haec e libris 
adversus Marcionera compilatio. 

Lihri post susceptum Montanismum. 
De corona. 
De habitu niuHebri. 
De cultu feminaruni. 
De fuga in persecutione. 
Scorpiace. 

Adversus Marcionem lib. 1. • 
Do palh'o, 
Ad Sscapulam. 

Incerto anno , sed post susceptum Montanismnm. 
De paticntia. 
De virgiaibus velandis. 
De exhortatione castitatis. 
De monoganiia. 
De jejuniis. 
Dc pudicitia. 
Adversus Praxeam. 
Adversiis I{ermogenem. 



135 



Anno Christi. 



Dc aiiiuia. 

Adversus Valentinianos. 

Dc praescnpJionibus hsereticoruau 

De carne Christi. 

Dc icsurrectione. ' ' 

Libri II-V. adrcrsus Marcionem. 

De pocnitentia"*^. 

hiteriarnnt. 
Dc incommodis nuptiarum, a Tertuliiauo adole&cente adhuc 

scripfus '^K 
De paradiso. 
De spe iidelium. 
Dc ecslasi libri VII. rnii iidem videntur esse , quos 

Montanismum delensurus contra Soterem Papam et 

Apolloninm Episcopura Ephesinnra scripsisse fertur. 

Utrumque librum ei tribuit auctor Proedestinatiani; 

cf. Neandrum G. d. T. p. 502. 
Adversus Apellejanos. 
De Testibus Aaron. 
De censu animse. 

hlbri Grasce scripti , aut in lingnam Grcecam conversi. 
De corona. 

De virginibna velandis» 
De baptisrao. 
De cultu feminaruin. 
De spectaculis. 
Apologeticus. 



34 Hieron. lib. adv. I. JoTinian. c 13. 



35 Cf. Piffifationeni Tomo qniato Terlulli- 
nni Scmleriani pramisgani. 



136 

Carmiua, vix genuina, recensere nil atiinet: neque cwm Semlero statuenduni 

est, eum carmina Sibyllina conscripsisse , a variis haud dubie auctoribus pro- 

fecta, in quorum numero quin ^lontauistoe quoque fuerint, dubitandi nulla est 
ratio ^^, 



CAP. XXII. 

MONTANIST.®. 



1. iTJ-ontanistarura secta , in Phrygia M. Aurelio Imperatore a Montano 
condita^, mox per multas ecclesias pervagata , plurimos, Enthusiasmo quera 
aluit correptos , nacta est asseclas ; sed multos quoque, eosque doctiores et 
vera religionis mente probe imbutos , habuit adversarios. Cura Catholicis in 
omnibus fere doctrinse Christianae capitibus consensitj discrepavit vero ab iis 
in eo , quod Montaui ejusque sociorura vaticinia tamquam divina venerata, 
Ecclesiae notionem spiritualera atque spirituale omniura Christianorum sacerdotium 
rividius exponeret, in controvcrsiis ad idera hoc provocaret, atque magnum 
dbciplinserigoremetprneceptamorran omnem mediocritatem excedentia magnopere 
commendaret^, inprimis vero inediam ex arbitrio susceptara laudibus curaularet"^. 



'^f» Semlen judicium de raria scriptorum 
TertuUiani indole dcuuo exaniiuaYit 
Epi$copu3 Lincolnensis Eccles. Iliistory 
p. 71. sequ.; simulque capp, I. et II. 
Tertuliiani scripta rescnsuif, 3uam<iue 
de nnnis , quibus sin^iila cdita sunt, 
scnteutiam dixit. • 

1 Eusebii Chronicon ad anno 1*2. Walcha 
Hlstorie der Ketzereyen I. 615. 16. 

2 Wernsdorf de Monfani«ti« p. 2. 



3 Tertull. de paiientia c. 13. Monfauus 
Xerophagiarum duaa IIcLdoiundas et 
tres quotannis Quadragesimas institne- 
rat. De Xcrophagiis hoc testatur Tcr- 
tullianus in lihro de pafientia ; de 
Quadrag-csimia llieronymus Epist. arl 
Marcellum , et ad cap. I. Aggxi. Sed 
Xerophaglas nihil allud fuissc quam 
duas Quadragcsimas , prohahilc cst. 
Routh Rcl. Sacrte II. p. 01. 



137 

In rigore aiitera illo, erga lapsos maxime cxercendo, pleruraqae cnm iis con- 
sensisse videtur , qui postea a Novatiano nomeu sortiti sunt*, quorum tamen 
decreta Novatiano antiquiora fuisse neque omnem modum excessisse Ven. Neander 
nupcr docuit». Ilinc fortassis haud injuria colligendura, ipsum Novatum, quL 
Novatlano adhoesit, e castris Montaniatarum Afrorura proccssisse, Kovallcnos 
autem multa e Tertulliauo hausisse Pacianus perhibet^. Fanatica omnino Mon- 
tanistse aluerunt studia , fanaticisque addicti fuerunt exspectationibus de novis 
Jlierosolymis brevi coeiitus descensuris, in quibus nonnisi pii justique reguaturi 
essent ; quas penitius cognoscereraus , si superesset Tertulliani liber de spe 
fideli/nn. In nonnuiils quoque ritibus a Catholicis discesserunt. Nonnuili enim 
in Agapis caseo usi videntur, id quod e Passione S. S. Perpetuoe 1?S Felicitatis 
coUigimus^, cujus vero a ritu inter 1'eIIquos Christianos recepto diversitatis causas, 
quoe haud dubie erant raj^sticee^, ignoranius. 

2. Huic sectae Episcopus Romanus, sive Pius, sive Eleuthems, sive 
Victor is fuerit^ raedio seculo II. initio quidem favebat, delnde vero, aPraxea 
meliora. doctus, llteras pacis ad ejus coetus jam datas revocavit (Tert. adv. Prax. 
c. 1.). Roma Carthaginem deferri facile potuit, ubi Tertulliani fervidum atquc ad 
nimium rigorem prociive ingenium in suas partes allexit; nisi forte, dum Romac5 
commorabatur, ejus placitis inibutus jam fuerit. Eum taraen Montanismum per 
Afiicam haud disserainasse , Noesselto'^ assentior, licet ex altera parte valde 
mihi arrideat conjectura Rer. Katerkampii Theologi Monasterienyiv, T^riuliiauum 

•1 Reiuissiimein itc'<rcat»rnm Deo unice, ^ Hancce casei buccelliim Augustinu^ pu- 
miiiinic vero I^cclcsiff, c(»iDpetere doce- tat fuisse signam dulcedinis felicltatis 

bant. IVeandex p. 270. illius, qun gavisura esset Perpctua. 

9 In Victore consentiunt Tillemont Illst. 

5 Der li. Johannes Chrysostoraus II. p. 130. , ■c' rr ««j «n- nc 

•^ *^ ues Empereurs II. p. 324. AIUx p. 26. 

6EpistoIa2adSymphorianura, inBibl. Wernsdorf de Montani.tis p. 35. et 

Max. P. P. IV. p. 305. Walch Historic ^""'-'- ^''^- ^^"'^ ^ "^^- ^"^ ^«"T'^^ 

der Ketzereyeu II. 261. *"''" l""^'-'''ili«^ «s-^c videtur sententia. 

Eleutherum raaYult Keanderl. 1. p. 480. 
' Cf. Xoesseltum III. p. 47. 10 De sctate Scriptor. Tertulliani Diissert. 

III. p. 48. 

Munteri Primordla Ecdesics Africancs. 18 



138 



priniTim fuisse qui Monlanistanim decreta in ortlinem aliqiiera redegerit ^* ; 
qnamobrem ei fortassjs coniparari quodanimodo potcrit Menno Simonis , Syste- 
matis Theologici nonnihil purioris apud Anabaptistas conditor. Quantum autem 
augendae Montanistarum famitiae profuerit Tertuiliani ad eandcm accessio, facile 
cst intelicctu. Ftdt enim , ut verbis utamur Vincentii Lerinensis , iti ecclesia 
magna tentatio ^2 / Multa ejus scripta Montanismum sapiunt , quae quidem, 
licet difficile interduiu sit ab iis, quae Catholicus adhuc edidit, distinguere, 
quum omnes fere eandem spirent mentem , vix accuratius recenseri poterunt, 
quum a Noesselto tentatum est ^*. Neque ista scriptonim ejus in duas classes 
distributio impedit , quo minus utrisque in historia dogmatum rituumque 
Christrianorura diligentius examinanda uti queamus, quum, quod jam monui, 
Montanistae a doctrina publica parum vel nihil recessissent, et cum Catliolicis 
semper adversus omnes haereticos fecissent ; qua quoque de causa eos nunquam 
hsereseos insimularunt, sed Psychicos tantummodo appellarunt ^*. Enthusiasticae 
vero eorum exspectationes, quas majori tantum quam potior reliquee ecclesiae pars 
gradu fovebant , haud difficulter dignoscuntur. Neque ea, quae ^e visionibus 
et de furore, quo sua vaticinia edebant, quem ey.gaoiv vocabanti^, atque de 



11 Das erste Zeilalter d. Kirchengescliichte 

I. p. 258. Montanistarum de Paracleto 
notiones exjiosuit Neander G. d. T. 
p. 248. 

12 Commonitorlum c. 24. 

13 Noesselt. Dissert. III. p. 41. 

11 Tertullianus ipse, quamquam inCatho- 
licos incitatiore essct animo , inhio 
libri de monogamia distingnit inter 
Haereticos et Psjcliicos, Calliolii 03 a 
Valcntinianis cjuoque appc!laiO& tuisac 
■^it^iy.oh^ , docet Clemens Aitxaudrlans 
StiH>mat. IV. §. 13. p. 605. Pott&r. 

15 De liac cestasi suos et Psyeiii<.'05 , h. e. 
Catliolicos, dissentire ait Tcrtullianua 



adv. Marcionem III. 22. Catholici enim 
contra Montanistas monebant , vcros 
proplietas, qui spirituDeirepleti essent, 
quieto et tranquillo animo futura prae- 
dicere, pseudoprophetas vero, qualis 
fueritMontanus, cum furore et insania 
laqui. Auctor anonyraus contra Cata- 
phrygas ap. Euscb. H. E. V. 17. Idem 
hoc fatetur Tertull, adr. Marc. IV. 22. 
Gratioi extasts amentia. In spiritu enim 
hmno constitutus, proEsertim cum gloriam 
Dei conspicit , vel cum per ipsum Dcus 
loquiturf neeesse est Cxcidat sensu, ohum- 
hratus scilicet virtute divina , de qua 
inter nos et Psychicos quwstio esf. Cf. 
Episc. Lincoln. p. 6. nota 4. EpiphrT- 



l\ 



Exorclsmis ^" habiierunt a CathoHcis diversa, qnneqne tanti fecere, ut ipsa eornm 
doctrina fiova Provhetia diceretur ^'^ , Catholicis unquam a viris antiquitatis 
Christianae peritis tribuentur. 

Iluc denique accedit, dnas Montanistarum extitisse sectas, quarum altera 
aaTa ITooyJyOv, qui haud dubie idem erat cum Proculo^"*, dicebatur, altera 
ab Aeschine nomen sortita erat'^. Quorum priorera, ab Eusebio quoque com- 
meracratum'^'', Montanistas Carthaginienses sectatos fuisse, vel ex eo iit probabile, 
quod IJomoR per aliquod terapus commoratus est, qua in urbe Cajus disputationera 
adversus eum habuit iibrumque edidit^i. Ejus quoque noraen legitur in libro 
adversus Valentinianos c. 3. ubi, ut Afer, noster vocatur^a. 

3. Quihus sic imiversim constitutis, ex magno librorum numero a Ter- 
tulliano, Montanista jam facto, in vulgus eraisso, et ex fervore, quo Catliolicos 
insectatur atque Montanistas defendit , maguum Carthagine et in vicinia 
Blontanistarura fuisse numerum colligo, et TertuIIianum fortasse eorura coetibus 
praefnisse , Doctorisque munus apud eos gessisse^^, quandoquidem ilio terapore 
Montanistarum atque Catholicorum dissidia in schisraa nondum erupisse videntur; 



nium Haeres. 48. eandem ocstasin im- 
probantem ; et Routh I. p. 100. 

16 Catholici spiritum erroneum oLjurga- 
runt et ultra loqiii prohibuerunt, Mon- 
tantstae ad loquendura pluraprovocarunt. 
Routh I. 416. 

I' In fragraento Scrapionis apud Euseh. 
IL Eccl. V. 19. Tertull. de jcjun. c. 1. 
contra Marcionera III. 24. IV. 22. de 
j'esurr, carnis extrem. Firrailianus in 
epistola ad Cjprianura, alii cf. Jlouth 
J. 4T4. Vix Tero cxstitit sing-aLiris 
aUquid hujas nominis liber, quce fuit 
C. F. Schraidii opinio , Historla an- 
tiquii ct yiniSicatio Canonis Sacri Tct. 
ct Novi l"estamenti. p. 319. 537. 



18 Walch Historie der Ketzcreyen I. p. 652. 

19 Dc PrsDScript. c. 52. 

20 Hisloria Eccles. VI. c. 20. 

21 Ilicronymus de viris illiistrihus c. 59. 

22 Noesselt de vera astate scriptor. Tertull. 
IIF. p. 30. 

23 IIoc colligo ex loco de aniraa c, 9. 

Forte nescio qukl de anhna disfcrnera- 
mus , cum ea soror in spiritu csset. 
Concionera vero hahuit corara plcLc, 
ut scquentia : post transacta solem- 
nia et dimissa plebe , doccnt. Itaque, 
iiisi Tcitiillianus Montanistarum eo 
teuipore Episcopus fucrit, MontanistBB 
morera ilium ecclesiffi Africanaj, qui ad 



140 

uude , si res nostrorura seculorum cum prisca ecclesia componere licet , par 
forsan Catholicorura et Montanistarum ratio fuit illiiis, quae iiiter Evangelicos 
et fratres qui Bloravici dicuntur obtiiiet, qui , licet Augustance sint Gonfessioni 
addicti , collegiura tamen seniorum propriosque liabent episcopos suarum 
rerum moderatores 2*. Tertullianura autem maxima , et post mortem quoque, 
inter Montanistas floruisse auctoritate, videre est in Augustini libro ad Quodviil- 
deum c. 6. (8.), TerUdlianistas commemorante, qui Hipponensi hoc Episcopo 
florente, duobus fere post Tertullianum seculis, adhuc extitere. Tertullianum 
autem haud oranera cum Catholicis solvisse nexura , patet ex libro de fuga in 
persecutione Fabio inscripto, qui tamen ex capite 1. noscitur haud fuiase e 
Montani sectatoribus. 

Illud denique nulla uberiori demonstratione indiget, Montanistas Carthagine 
coetus habuisse: locos enira oranes huc facientes sedulo collegit Tillemontius^S, 
in quibus testimonia TertuIIiani c. 3. de fuga et c. 9. de anima rem exfra 
omnem dubitationis aleam ponunt. 

4. Eadem Montanisrai in Africa fuit indoles, quae alibi. Jejunia, xero- 
pliagiae^s, detestatio secundarum nuptiarum, quas TertuIIianus quam maxime 



Augnstinl iisque tempora valuit, qno 
non nisi episcopis concionari licitani 
erat , haud observarunt. ProphetiaE? 
enim donum, qiiocum extraordinaria 
docendi facultas haud dubie conjuncta 
erat, coucessum sibi csse, Tertnlliaaus 
nuUo, quod sciam, loco indicat^ 

24 De episcopisMontanistarum videHiero- 

nymi epistolam ad Marcellam 54.- (al. 
57). 

25 31emoives II. p. 343. 

26 /b-gumit nos, verba sunt TertulKani, 
de jejimiis adv. Psj chicos, qmdjejunia 



propria ciiBtodiamus , quod stationcs pi«' 
rumque in vesperam producamns ; quad 
etiam xerophagias ohservemus, siccantes 
cibum ab omni carne et omni juTulentia 
et uvidioribus quibusque pomis, nec quid 
vinositatis vel edamus ml potemns ; la- 
vacri quoque abstinentiam eongruentcm 
arido victui. Unde cernitur, qnomodo 
jejunia Montanistarnm a Catholicoi-ttm 
diversa fuerint. Jejunia quoqneMonta- 
«iatis indiffcrcnter hahenda docct eja«- 
dcm libri c. 2. cx arbitrio, nvn ex in- 
pcrio novcB disr.ipliniB, pro icmporibus et 
cUttsii uHiuscvJusque. Vide quoqaec.I3. 



141 

respuitf coelibatus cleiicorum, scparatio, quantum fieri potuit , ab omni cum 
Ethnicis commercio , summa iu persecutionibus constantia , quae vcl fugam 
abhorruit; severitas raorum omnem modum excedens, sumraus disciplina; ri£ror, 
inspirationes divinee ^^ , exspectatio denique regni coelestis a Paracleto promissi 
et mox adventuri : haec fere summam constituunt enthusiasticorum Montauismi 
dogmatum. Nova Hierosolyma ardentissimis votis exspectabant omnes qui iiuic 
sectae nomen dedissent, ex qualibet re et quocunque phaenomeno omen captantes. 
Pepuzam Phrygiae , postea ipsa Hierosolyraa , noii regni futuram sedem 
exspectarunt, et hac inprirais spe Christianos a Judaeis inflatos fuisse mirum 
haud videbitur ulli, qui de summo Judaeorum natalis soli araore cogitaverit. 
Relatum esse e Judcea , scribit Tertullianus adv. Marcionem III. c. 25. ihi 
per quadraginta dies ea (Hierosolyma coelestia) jam e coelis pende?iiia 
visa fuisse. De coelesti hac urbe , incertum tamen quo loco descensura sit, 
agit quoque Commodianus Instructione 41 de resurrectione prima. 
De coelo descendit civitas in anastasi prima, 
JEst quod referamus de fahrica tanta coelesii, 
Resurgemus illi qui fuimus illi devoti, 
Et incorrupti erunty jam tunc sine morte viventes, etc. 
Hujusque urbis, aut egregie fallor» in ipsis Sibyllinis libris fit meutio 
Libr. V. . 423-430. p. 627. Gal»i. 

Kcu Tiohv fjv iTiod-iiGB &s6g , tavTfjV Ijiobja 
(JyaiBQOTHQav ccggoov ta xccl f)X(ov tjSh GBlijvi^g, 
Kai 'AoG^ov xaTid-iJX , ccyiov fa vaov inohjijiv, 
"EvGaQxov , y.a)MV , neQucakXkn , -^dk S^nXaas 



27 Verba PriBcse m vetcri codicc libri de quam et oecultaa. V. Neftndruin p. 245. 

monogamia , quae Rigaltios cdidit ? Oracula vatam Montaniatatcm colleota 

Iteva jier tanctam Prophetiden Priaeam aunt st Wernsdorfio t). dw MoManisti* 

iia evangetizatur, quod sanctua minister §. 4. Alia exhibet Didymua Alex. de 

ianetimoniam noverit miniatrare. Puri- Trinitate Libro III. cap. pcnultioio. 

ficantia enim eoncordat, ait, et viaione* Flura fortasse lafebunt in Oraculis 

vident, et ponentes faeiem deorsumf «ttam SibylHnifl. 
voces audiunt manifesta», tam salutarea 



142 

IIoX?.otg hv gaSloiai lUyav xal aTislQOVa nvQ/ov, 
'AvtcZv anro^iEvov vecpkwv , xal Tiaetv oQarov, 
"Sigs ^Uttsiv navrag mgovg ndvrag rs Suaiovg 
J6'S.av didiov d-eov , nsTZO&imkvov sldog. 
Verba dvvoiv dnTOfisvov vscpkcov in obscuriori Sibyllistanira loqiiendi 
genere potius cDdificiuni e nubibus pendens, quam nubes cacumine tangens, 
indicant, quara verbis aTiTSiv et dnTSG&ai, significationera quoque inliaerere 
loci paralleli docent^^. Sibyilistas enim, obscuritatem in vaticiniis sectantes, 
rariores verborura significationes usurpasse , non est quod mireranr. 

5. Prophetica quae dicebantur dona apud Montanistas initio frequentia 
fuisse videntur. Surarais inprimis laudibus extulerunt Montani et muliercularum 
quas coraites habuit^-^ vaticinia. Neque hoc a Catholicorum raente alienum, quod 
vaticiniis fidem haberent , quura seculo secundo donum prophetiae in ecclesia 
haud defecisse crederetur ^o ; quac quidem persuasio auctoritatem vaticiniis 
Montanistarum apud raultos conciliavit ^^ ; licet prudentiores ea aspernarentur 
ob raentis excessum, quo prophetac Montanistae ubivis abripiebantur. Hoc euim 
inprirais cordatiores illi coutendebant : magnum intercedere discrimen inter 
prophetas veros atque falsos, sc. Montanistas. Veros enim, spiritu divino actos, 
quieto et tranquillo anirao futura praedicere; Pseudoprophetas vero Montanisticos 
cum furore et insania oracula sua edere^a. De hoc argumento Miltiades librum 
scripsit nsQl rov fifj dscv nQOcp/jTijV kv kxgdasi AayleZi/^', in quo novum hunc 

28 Stephani thesaurus llnguEB GrfEcre , ed. 30 Exempla collegit Wernsdorfius I. L g. 2. 

Oxon. Vol. I. p, III, s. V, G.-rrw. "Aipuuevi^ p, 3. 

Pqo^ov olnvv cif vrprjkolo i-iduO-Qov. Odyss, 81 Eusehii Hlst. Eccles. V, c. 3. 

'^.2:71/. est y.Qaiiuaaaa \eliy.di^auaa v<i'oO-av, 32 Auctor Anonymus adv, Cataphrj-gag, 

Eustath. Plato in Cratylo : To dh unxHV, apud Euscbiuin Ili^t. Eccles, V. c, 16. 

y.ca SeXv xaivov ki. Particlpia passiva ^^ yj £„ Routh Rel. Sacra IJ. 82. et 

«■rroHSjo; et ^jitfievoi; invenluntur poslta q^^ j^ |^ «^ jqq^ 

pro anncxum et quod Cicero vocat 33 Epiphanius adv. Hffires. Montanist. c.20. 

aptuvi. Invenitur iu^avo;, sicut etiam ^- ^. „ ^ ^^ ^ ^ < iZ ^j o 9 7^ r « . (veri) eiQrr 

l-4ri,^/i^>oi , pro suspcnsus, nppensus. ^^^^^ ^,^^^- avviaauiq nu qu.xoIov- 

Z^JMaximlUa, Prlsclllaallas^uc.cf. notamS^. &ovvxiq iq) O-iyyovTo ; ct c. 4, et 



143 



atque insolitum eoriira vaticinandi raodum velienienter vituperavit ^* , proprio 
verbo naQSHgtjvca et TTccoe/.gdGscog ad cum denotandura usus^». 

Unde vero apud Montanistas ortus sit, utrum ex fanatismi excessu, aii 
forte ex imitatione furoris illius, quem Etlinicorum nonnulla sacra comitem 
habuerunt, nescius sum. Attamen huic suspicioni favere quodaramodo videtur 
locus Didyrai Alexandrini , qui Montanum perhibet priraura fuisse Idoli sacer- 
dotem^^; quae quidera verba, ubi cura testimonio Hieronyrai (ep. ad Marcellara 
26. al. 41. al. 54.) conferuntur, semivirum et abscissum eura vocantis, probabile 
reddunt, Montaimra, antequara ad Christiana transiisset castra, Cybeles, Magnoe 
Matris , tanta in Phrygia religione cultae , cujus sacerdotes spadones fuisse 
constat , sacerdotio functura fuisse. Eum quoque fuisse Neophytum , auctor 
auonymus libri adversus Cataphrygas asserit^', eique Apollonius artes magonicas 
tribuit ^3, quae spadonibus inprimis conveniebant. Ex hisce igitur omnibus, si 
modo vera sunt quae narrantur, oritur suspicio, Montanum a priori vaticinandi 
professioue hisce Cybeles sacerdotibus familiari proficuaque ista vaticinia ad suae 
sectaEj inter Christianos conditae sacra per summam fraudulentiam transtulisse '^'^. 



eequ. Sic quoque Hieronymus Praef. 
Comment. in Nahum : non enim loquititr 
in Ix^uati, ut Montaniis et Prisca et 
Majnmilla delirant , sed quod prophetat, 
liber est visionis intelligentis universa 
guas loquitur. £t ad Fretelam et Suniam: 
aliter enim, Latinus sermo txgaotv ex- 
primere non potest , nisi mentis exces- 
mm. Pliira vide apud Routh, p. 101. 
¥xgi':r)iv Siapotcq habet quoque Origenes 
c. Celsum de amentia. 

34 Apollonius ap. Routh II. p. tS. et 90, 

35 IlKQBTigrimi, falso mentis excessu abripi. 
Routh 1. c. p. 94. 95. nuQiy.^cio^, ibid. 
p. 100. 101. 

36 DeTrinitate lihr. III. cap. penulf. edit. 
Mlngarelli. Mttii ri]» kj^kA j;i/ip tifv 



^WTfjQoq yul xi]V i n t (p o Ittjoiv tov 
aylov nvEVfiuToq n).sop r] fitzu ixa^ 
xov iTH yivof^epoq tsgevq nqwxov 
ilS (i)Xov ^ Kul ovTot xriv Tvq>}.^v 
TUVTijv ilariyTjauftEvOi utqriatr, 
3' Libr. I. apud Eusehium Hist. £cclc0. 
¥. c, 16. Routh Rel. Sacree II. p, 75. 

38 Apud Eusehium. H. E. V. c. la Routli 
II. p. 59. 

39 De Bacerdotlhtts Deae Comanar, quaB 
idem cum Cybele fuisse vldetur nu- 
meu , cf. Juvenalis Satyr. IV. 123. 
VI, 511. et scholion ad priorem apud 
Gramerum p, 146. Tihull Eleg. I, VI. 
y. 43. et Heynium ad h, I. atque 
HeyniL Commentat, de sacerdotio Co- 
tnano, in Commentat. Goett, Vol. XIII. 



144 

6. De hisce autera ky.guStaL, qiiarura quoque testes Montanistaa fuere 
Carthaginienses, haberaus relationera TertuUiani i®, tanto digniorem quge accuratius 
exarainetur, quanto magis de phaenoraenis agere videtur, nostrae aetatis medicis 
haud ignotis. Loquitur enira de sorare revelationum ckarismata sortita, qua2 
in ecclesin inter dominica solemnia per ecstasin in spiritu patitur, 
cenversatur cum angelis , aliquando cum Domino , et videt vel audit 
sacramenta , et quor?mdam corda dignoscit ^^ et medicinas desiderantihis 
suhmimstrat^^. Eandera hanc sororera animarum huraanarura externam formam 
descripsisse refert ibidera. Verba enira ejus hoec fuere: Ostensa tnihi est 
anima corporaliter, et spiritus vid^batur. Sed non inanis et vacucs quali- 
totis ; immo , quce etiam teneri repromitteret , tenera et lucida , aerei 
coloris, et forma per omnia humana hcec visio est, 

Illsce autera verbis describi quge nostrorura quoque sint temporum, 
quis est qui uon videat? Est nimirum status ille ifisanus, ut cum Cicerone 
loquamur, quo ii corriphmtur, qui magneticos tactus experti in clura visione 
versautur <"*. De quo Tertullianus : Hanc vim ecstasin dicimus , escessnm 
sansus et atnentice instar^. Hi anmias eernunt uimbo aereo lucidoque cinctas, 



Vaficuiiorum a saccidotihusMagnffiMa- 
tris Pessinuntinae eiHtoraia exemplum 
afFert riutarchtts ia Mario c. 17. Con- 
fer quoq^ue Apuleji Metamorph. libros 
VIU et IX, uLi phira reperics. 
^^ J)e ajiima c. 9. 

*1 Similia liahetlrenffius. adv. HcercsesV. 6. 
Ka&wq y.ul TtoV.oJv amvo/xiv ad-ilqim h rjj 
iy.y.XrjOiu, Jtoo^pjjTtxd yuQia^wxv. txovtm; y.al 
m'.vToSa:tuTq l.ifXoWTOiV Sii). loii Ttviv^uam:; 
{'AwcttTat?, Kttl t a xq {xpi u x mv f.vO^o dj- 
TT (ttv siq q>av SQOv u.y ovx o) v i Tti r w 
OT uq) £Q Qvxi , y.al t</ iAv;m>(u Oiov i/.- 
di rjy ovaevo)v, IVescio tameii, an de 3Ion- 
tanistis, quod quidem miiltis visum est, 
hac dicta 31111. 



42 Vaticinia haud commemorat, qua» vero 
muliercs Montanisticaecomplurihas pc.st 
mortcm Maximillas annia haud arapliu» 
edidissc Aidentur. Auctor enim operia 
adv. Cataphvygas dicit: El ..... ctl ntQl 
Movcavvv duds^c.vTo yvvaly.i? to TiQoqiriTty.bv 
Xaotafia, xov; ctio Movravov y.al Toiv yvvc.ty.m 

tu>eq TtuQ avTol^ duSelavxo dei'iuTOJO'av 

ovx iiv ?;fOt£i' Sel-ai TeaoaQaSdxccrov ^Ss Tiov 
Torro ?ioq icio T7jq M«|«/f/AAij? xelevTiiq. 
Routh R. S. II. p. 83. 

4S IVeander G. d. T. p. 465, Hanc mulie- 
rem vir ven. mecum conscntiens vocat: 
vorgehltche liellseherin, 

44 De nniuui c: 45. ahsolute amentiam inter- 
prctatur, aitque, gpiritalem e?se vim, 



X 



145 

ciiin spiritJbus coiifabiilantur, ipsum Chrislam Domiimm interdum vident*', fuiura 
pra?sagiiint, cogitationes eorum, quibuscura sympathetico quodam vlhculo uexi 
sunt, exploratas habent, iisfjue petentibus haud raro medicinas safutares sub- 
ministrant. Quod vero, utrnm ex morboso eorura statu, nulla adhibita arte, 
fluat, an tactibus magneticis provocetur, perinde est. Neque asseram, artificialem 
illura JMagnetisrairai Christianis Carthaginiensibus innotuisse , licet persuasum 
roihi habeam , hujusmodi artes haud raro in tempiis, ^sculapii maxime, ad- 
Iribitas fuisse'*^. Hoc tantummodo e narratieneTertuIlia«i addemus: Montauistas 
disserendo petendoque materias visionibus subinmistrasse, eas vero nmltitu- 
dinem celasse. Soror «nim iila ^yost transacta »olennia, dimissa plebe, quo 
tisu solei nohis, (clero Montanistioo aliisque probads viris) remmciavit , qtice 
tndeat. Hcec vero diligentissime digerebantnr , ut etiam irroharenttir. 
Kactenus ille. Piura «ine dubio hajt de re disseruit iR libris VII ^e -ecstasiT 
q^i iiijuria teKiponim perierunt. 

Revelationes atque visiones qnoque, quae Perpetuae in carcere obtigerunt, 
in actis S. S. Perpetuae et Feiicitatis commemorantur. Parum igitur abeiit a 
vero, si eum haud ita paucis viris doctis statuamus, hancce matronam uua cum 
sociis addictam fuisseMontanismo'*', unde factum ut tam magnifice a TertuIIiano 

«jna constat proplietia ibid. c. 21. et als Hcilmittel, mit feesondeier Beruck- 

adv. Marcionem IV. c- 22. s{chtig-un,g des Somnambulismus, ctc, 

4^(Bcrg) Briefe uber eine magnctisckc Berlin 1824. Descrli.tioncm Gemma; 

Kur. Dorjiat 1816. p. 102. votivffi , in qua scalptug cernitur 



Acsculapius sub drdconls daemoaici 
Torma poculum ore porngcns , cum 
inscriptioue ex visv , iuscrui Actis 
historico-philosophicis societatis Da- 
nicae scientiarum , Tomo V. 



4^ Notee sunt incubntioiies in teraplis Ae- 
eculapii, Isidis, Serapidie, aliorumque 
numluum , quas Bjittigerus crudite 
vt assolct tctigit in Commentatioue 
Sprengelii Beltragen izur Geschichte 
ilcr Medicin I. iHserta sub titulo ; Der ^i Orthodoxaro ejus iidem dcfcudlt Jos. 
Aesculapinsdienst auf der Tiberinsel, Aug. Orsi, Cardiualis, Diss. Apol. pro 

Mcdiclnische ScTilangcngaulcelei. Cf. S. S. Perpelu<E, Fclicitatis ct sociorum 

quoque Ziusmermanns gcechlGhtliche Martyrum Orthodoxia. Floreut. 1728. 

Darstcllung d. thierischcn Magnctismus 

Miinlci-i Primordia Ecclcskp- Jfricantg, 19 



146 

laudata eit^^. Miiari igitur miuime subibit, Friscillae quoquc raticiuia et visioues 
iu Afiica lectas fuisse. 

7. Ceterum notissimae sunt Montauistarum res ei Wernsdorfii AValchiique 
lucubratiouibus : mauum igitur abstinemus, de duabus tantummodo nsQigdaeoi 
pauca mouituri. 

1) Montanistas Afros, quo modo Asiatici , habuisse stipera communem, 
iu quam suas immittebant oblatioues, cui administrando praepositus erat i^TiiTQO^Tog, 
Latims ^^rcarius^^, Idem hoc sine dubio Carthagine quoque obtinuit; inprimis 
si verba Tertuliiaui Apologetici c. 39. de depositis pietatis in arcce genus 
immissis, intelligenda sunt uon de Catholicis unice, sed de Montanistis quoque. 
Hoc nimirura illo tempore, quo Christiani diuturua pace per totum Imperium 
Romanum fruebantur, sensim sensimque sibi sumsisse videntur ecciesiarum 
antistites, ut iustituta collegiorum atque societatum in Imperio licitarum, ubi 
e re esse ^isum fuerit, imitarentur. E quorum genere arcae quoque fuisse 
videntur. Has enim nonnulla coliegia Romana habuisse docet Cramerus^Oj 
neque dcsunt in marmoribus exempla Arcariorum publicorum , cixovo/itot apud 
scriptores et in monumentis dictorum. Sic olxovo/iog Tiig TioXuog Rora. XVI. 23. 

2) Doctores religionis, qui apud Montanistas iidera fuere ac apud 
Catholicos ^* , stipeudia accepisse e reditibus vel e stipe publica , testatur 
Eusebius Hist. Eccles. IX. 5. 18. ex ApoIIonii libro adv. Montanistas. Quam 
quidera cousuetudinem, iila aetate raram atque ab ApoIIonio acriter carptam, 
imitati sunt procedente tempore Tlieodoti Byzantiui asseclae^a, 

48 Plures in Actis Martyrum narrantur 49 partheaio arcario rkipvbi.icae iv- 

- visiones, qiiJB Christianis in carcerem canorvm 9viivTAjrE!vsivM. Fabrctti 

conjectis obtigerunt. Cf. passionem Inscr. domesticae p. 549. n. 388. be- 

Jacobi, Mariani et alior. plurimor. in cvisdvs arkyarivs reip. AR3iE9i?ro- 

Kumidia apud Ruinartum p. 228. 229. bvm. apud Gruterum. 

Montani , Lucii ct alior. Martyrum 59 Commentariivctusti in Juvenalemp.381. 



Africanorum il)id. 234. 235. qui for- 
(a«se cx €Oc(u Muntauistarum fuerc. 



51 Neanders G. d. T. p. 203. 
»2 Vide apud Routh II. 57. 



147 

8. TeriuUiannm sectae Inter Montanlstas conditorem fuisse supra dixiraus. 
Testem habemus Augustinura, qui libro de Haeresibus de Tertulliano: divisisse 
ae a Montanistis, sed tameu sua conventicula propagasse scribit ^'. Idera 

auctor de ejus asseclis sic habet : Terttdlianistas a Tertulliano usque 

ad nostrum tempus paulotim dejicieutes , in extremis reliquiis durare 
potuerunt in tirbe Carthaginiensi. Me autem ibi posito ante aliqnot annos 

omni ex parte consumti sunt. Paucissimi enim, qui remanserunt, in 

Catholicam transierunt , suamque hasilicam, quce mmc etiam nolissima est, 
Catholicis tradiderunt. Refert porro errores Tertulliani de corporea animag 
ipsiusque Dei natura, additquc : Non ergo ideo est TertuUianus factus hcere- 
ticus, sed quia transiens ad Cataphrygas , quos antea destruxerat, coepit 
etiam secundas nuptias contra ^postolicam doctrinam tanqiiam stupra 
damnare, et postmodum etiam ab ipsis divisus sua conventicida propagavit. 
Ilosce vero Tertullianistas a Sotere Papa damnatos legimus in anonymo tractatu, 
a Sirmondo edito, cui titulam inscripsit: Prmdestinatus^^. Narrat hic auctor 
praeterea , Octavianam quandam secum duxisse hominem, qui se dixerit 
Presbyterum Tertullianistam : hunc a Maximo Tyranno fautore suo scriptura 
irapetrasse, ut sibi collegium extra Urbis rauros fabricaret et duorum fratrum, 
Processi et Martiniani, quos Phryges, h. e. Montanistas fuisse dixit, sepulcra 

53 Ad QiiodviiUdeum Heereg. 86. Video fanatlcarum exerapla in varios a sc 

equideni Neandrum suLdubltare, an invlcem discrepantes coetus divisarum, 

TertuUianus media quadam via inter ut Anataiitistarum, Qualcerorum, alio- 

Calliolicoa et Montanistas incedere rumque. 

potuerit, atquc secessionem illam , dc 54 ^^^^^^ ^ Sirmondo Parisiis 1643. et 1645. 

qua agitur, coctui illi, cui pra^fuit ^^ ^^^^^ ^ ^^ j„ Operibus Sirmondl 

Tertullianus, post cjus tempora tribuere ^^^^^ j^28. fol.) Tora. I. p. 293. Harcs. 

p. ,m Scd obstare vidctur auctorita^ gg p^^,„^ ^^^^ g,,^j ^„j^ ^^^t^^j 4^._ 

Augustini, in rebus ecclesia, African^ ^^j^ ^^^^^^ ^^^ g^^^.^ U g^g^ ^^j^ 

liaud exigui momcnti, qni expressi^i dc scriptoribus eum crepare dicit, quos 

Tcrbis ipsum TertulUanum se a Mon- ^^^^ ^^^^^^^^ ^^^^ audiverat. Ejus 
tanistis divisisse narrat. Habenius 



prsterea haud ita pauca ecctarum 



ambiguara lidcra notat quoqiie III. 278. 



148 

sibi vmJrcasse 55, atqite hoc ordlne i^cr occasioirem Martyrnm poputum sednxlsse, 
doiiec, Maximo a Theotlosio deleto, fuga salutem quaereret, et loeus ilie sacer 
Catholieis restitueretur. Idera Iiic aactor loquitur de basilica Tertulliamstarum 
Carthagiuiensi , (^ucb usque ad Aureliitm Episcopmn fuit. jlgente enim 
Augustino Hipponensi Episcopa, et rationaliter ewn eis disputante, con- 
versi sunt, Ecclesiamque suam sanctaz Ecclesice contulerunt. Addit: Ter~ 
tuUianum a Cataphrifgibus postea divisum, ne plebi Montani nomen Ter- 
tulliani videretur exeludere , fudisse a se omtiem Phrygiam vanitatem , et 
Terttillianistarum conventicula propagasse', nihil tamen in fide (Moutani- 
staruni) mutasse. Ex hrsce testimoniis colligitur , TertuUiannm , oborta cum 
Moatanisti& ignota de causa^^ discordia, ab eorum coetu discessisse, propriumque 
condidisse, nibil tamen in dogmate mutasse. Ditiores vero atque opulentiores 
procedente tempore ejus familiae adhaesisse, ex ea probabile fit, quod eorum 
basiiica:, magnum itaque aedificium, coramcmM'atur. Romae qnoque ejus asseclae 
domicilia figere , Maximo Tyranno (a. Chr. 38S-388.) eis favente, tentarunt, 
sed post eum deletum conatus eorum in vanas abierunt auras ; pauci vero illi, 
qui Carthagine consistebant, ab Augustiiio, quum Aurelio Episcopo, qui a. S90. 
hanc cathedram conscenderat, illara metropolin visitaret, araico colloquio ad 
saniorem mentem reducti, Catholicis suara Basiiicam tradiderunt ^'. Quae vero 

55 Sic.enim intelligo rerba: Quod dum 8> ozi Ysyovf. nuq umolq Sdiv), Cf. Routh 

impetrasset a tyranno Maximo , sancto- R. S. II. p. 59. et 67. alii habent ij :too- 

rum nostrorum exclusit locum, itl est, 9^"?. Hujusraodi enim abusus forte 

duorum fratrum, Processi et Martiniani, Carthagine apud Montanistas irrepse- 

diccns eos Phryges (ISlontanistas') fuisse, rant. Et nostra state Quakeros et 

et ideo hanc legem tenuisse quam Ter- Anabaptistas a prisco rigore remisisse, 

tullianus. notum est. Ceterura Apollonium in 

Montanistas hoc loco iniquioremfuisse, 
3G Annon fortc ob relaxatum dlscri.linaj ^^^.^^ ^j^ ^^^^ 

rigorem ? lego enim in fragmentis 

Apollonit penes Eusebium V. 18. ITqo- 57 Ex Morcelli senf entia ante annum 428. 

<pt]Triq, dntfiotf^unTeTM; 7igo(f>Tirijqgif9iCtTuti; quo haec ad Quodvultdeum ecripsit. 

7rgo(priTriq cpdoxoa^iui; ngocpi^Tr}!; TU^Xutq xul Afr. Christ. II. p. 93. 

xv^oiq nultif. nqo(pi'iv}iq dunfCii iyw 



149 

Prretlestinatus liabet de TerluIIianistis a Sotere Papa dammtis, aperte sunt falsa, 
f|iuini hic Roaianam Eeclesiam rexerit inter annos IGO et 170 ^^^ Tertulirano 
adoleseente et adhuc a Cltristiani» sacris alieno. Num vero inter libros M&n- 
tanisticos ab eo vulgatos extent scripta edita, postquam a reliquis Montanistis 
secessisset,. ardua est qitaestio, neque facile de ea decerni potest, licet per se 
haud sit iraprobabUe; nisi statnamus, enra suum coetum post annum 211 coi>- 
didisse, in quem ultiraus liber, cujus aetas definiri potest, is nimirum quem ad 
Scapulam dedit, cad«re videtur. Hoc vero manifestura est, TertuUianum iater 
Montanrstas Afros virura fuisse sumracs auctoritatis. 

9. PflontaiHsmus in Africa floruit per duo, et quod excurrebat, secula. 
Sensim vero , postquam fortassrs ii, qui turbnlentioris cssent ingeiiii, cum 
Novatianis fecissent, sedato in reliquis fervore, qu» est omnis enthusiasmi 
ratio , evanuit ; quam quidem sanae mentis victoriain Donatistarum furores et 
Circumcellionum fachiora , ommbus piis cord^tioribusque horainibus exosa, 
tandera adduxisse videntur. Plurimos tamen jam aute hacc tempora paci et 
tranquillitati studuisse, proprios lares coruisse, nec in negotia ecelesise Catholicoe 
sese ingessisse , fidem facit silentium , Cypriani , qui , quamvis Tertuliianum 
magnopere suspiceret magistrumque vocaret, auctoritatem taraen eprscoporum 
acerrime propugi^avit^^, neque facile passurus^ fnisset, si qui eandem Carthagine 
infringcre sustinuissent. Unde colligo, Montauistas proxima post TertuIIiammi 
setate nullis querelis ansara proebuisse, sed in coetu Carthaginiensi vixisse iit 
inter nos fratres qui Moravici dicuntur; et licet haud prorsus ab Ecclesia 
Catliolica secesserint, sacra tamen domestica et rainus solennia habuisse. Semol 
tantum schismatis iiventionem iavenio^ quge forsitan Montanistas respicit. luter 

58 Pagi Breviar. Fontiff. RoBianorum I. oninea Cliristiani participes erant, ut 

p. 30. apiid omnes cntliusiastas , ita quoque 

apud Montanistas, dignitati sacerdotii 

59 TertulUanum post secessioBem adM»n- ecclesiastici liaad parura detraxit, vel 
tanistas liaud ita magni fccisse episco- dctrahcre saltem potuit. Accessernnt 
pos, statuit Episcopus Lincoln. p. 241. ^^^^^^^^ ^y^^^j^ ^^ episcopis Afris, 
Necinjuria. Nam spirituale illiid sa- q„os s*piu9 vituperat, nt passim nota- 
cerdotium , cujiiB ex ejus eententia virana 



150 

Patres nimirura concilii Carthaginiensis a Cypriano anno 256 celebrati occurrlt 
Verulus Martyr, Russicadae Numidiae eplscopus, cujus nomini adduutur verba: 
de schismaticis. Sed hic ad Novatiauos quoque pertinuisse potest, quorura 
controversia quinquennio ante istud Concilium agitari coepit. Ceterum 
Montanistarum in nullo, quod sciam, Concilio Africano fit mentio. Neque 
cle iis agere videntur quae Commodianus habet Instruct. 66. 

Pax est in orbe, 

Et ruina simul hlandiente seculo premit 
PrcEcipilis populi quem i?i schis?na misistis. 
Aut facite legem civitatis , aut exite de illa! 
Quoe potius de Novatiauis dicta videntur turbas cientibus ; minus enim 
cadunt in Montanistas novarum rerura minime cupidos. 

Hi denique per secundura et tertiura seculum in Africa floruere, quarto 
vero extincti sunt. 



CAP. XXIII. 

CONTROVERSIA DE BAPTISMO H.ERETICORUM , ET CONCILIUM 
CARTHAGINIENSE SUB AGRIPPINO. 



1. Jjlujus controversiae fons et origo haud dubie quaerenda est in magno 
haereticorum numero, qui studio et labore episcoporura clericorumque Afrorura 
ad fidera ecclesiae amplectendam comraoti fucre. Variae de modo quo in gre- 
raium ecclesiae recipiendi essent opiniones controversiam excitaruut: sed quanto 
raajor auctoritas ecclcsiae tribuebatur , quara unam esse , extra quara nulla 
speranda sit salus, quae sola vera liabeat sacraraenta, docuerunt, praecedentibus 
TertuUiano et Cypriano^, Ecclesiae Africanae magistris, tanto rigidiores sententias 

1 TettuU. de prassc. c. 14. 20. 37. do Hist. nostram Dogm. prisca; ccclesi*, 

baptismo c. 6. 8. dc pudiciti.i c, 21. 40. t(iit. Tlieot. Tom. III. p. 29. A Judaia 

C^jjrianu» dc unitate Ecciesia?. Cf. ha;c placita ad Chrisitianos (rausiernnt. 



151 



Afri fovebaiit de ipso haereticoruni Christiaaismo 2 ; inprirais quura ilii , de 
quorum baptismo agebatur, maxiraam partem essent Gnostici, qui suramo Deo 
creationem mundi liaud tribuebant, de necessitate ipsius baptismi varias alebant 
opiniones, inque eo administrando vai-ios sequebantur ritus^. De 3Iontanistis 
Tix esse potuit quaestio, qui in dograatibus sacrisque ritibus servandis a Catho- 
licis haud secesserunt, ipsumque Tertullianum habuerunt defensorem. Quae 
autem fuerit Tertulliani de baptismo liajreticorum sententia, ipse pluribus in 
locis deciaravit, e quibus duo adferre haud pigebit. De pudic. c. 19. Cui enim 
duhium est, hcereticum institutione deceptum, cog7iito postmodum casu et 
poenitentia expiato , et veniam consequi et in ecclesiam redigi? Vnde et 
apud nos ut ethnico par , immo et super ethnicum, hcereticus etiam per 
haptisma veritatis utroque 7iomine purgatus admittitur. Sic quoque c. 15. 
libri de baptismo adv. Quintiilam docet: TJnus omnino baptisrnus est 7iobis tam 
e£ Domini Eva^igelio quam ex Apostoli litteris , quo7iiam unus Dominua 

et unus haptismus et una ecclesia in coelis Hceretici autem nullum 

co7isortiu7n habe/it nostrcB discipli7ice , quos extra7ieos utique testatur ipsa 

ademtio disciplince Ideoque 7iec baptismiis unus , quia non idem. 

Quam quum rite 7ion habeant , sine dubio non habent, nec capit niimerari 
quod no7i habetur : ita nec possmit accipere, quia non habent*. Baptismus 
igitur haereticorum quum nullus esset , ii qui ad ecclesiam transibant , ex 
doctriua Ecclesiae Africanae non rebaptizaba/itur sed baptizabantur , quae 



2 Tcrtull. de baptismo c. 15. Cum haptisma 
rite non haheant , omnino non hahent. 
V. c. et illud : qui Deum haud hahet 
patrem, nec ecclesiam hahet matrem. 
Keque alia Ecclesiac Oricntalis fuissc 
Tidetur statuendi ratio. HaLemus enim 
in Canonibus, qui Apotolici dicuntur, 
canoncm 46. episcopura vel presby- 
tcrum, qui haereticorum baptismum 
But sacrificium admiserit, deponi ju- 
beniem. can. 47 qao cautuin est, ut 



episcopus vel presbyter, qui ab impiis 
poUutum h. e. ab hoereticis tinctura, 
nonbaptizaverit, deponatur; et can. 68. 
quo dicitur, qui ab hcereticis hapti- 
zantur aut ordinantur , ut fideles vel 
clerici sint, fieri non posse. 

3 Kirchliche Alterthumer dcr Gnostiker 
p. 86. scqu. 

4 Sic quoque dc pudic. c. 40. de prarsc:. 
ha;rct. c. 14. (et in appcnd. c. 37,}. 



152 

qjioqiie iii lite cmn Stephano Romano Episcspo, (raitlorcm seiitentiara amplexo, 
eos niminira , qui i« noraine Jesu Cliristi tiuoti essent , haud esse iter»in 
baptizandosS), Cjpriani fuit scntentia ; prwvocavit enMn ad doctricara 4 
majoribus traHStnissam acceptamque ab Agrippino. Hoec autera conseiisit cum 
iis, quas Tertullianus libro de pudicitia c. 19. expesuerat, epist. 77. ad Quiu^tUHi 
p. 103. •*, et 72. ad Stephanum Romanum Episcopura p. 19G. 

2. SKitentia hac de re longo ante Utem Stephani et Cjpiiani tempore 
in ecclesia Africana lata fuit a Concilio Carthaginiwisi, eoqne primo cujus ad 
nos notitia pervenit, ab Agrippino celebrato; quo episcopo Augustinus scribit'^, 
antiquam disciplinam ex Apostolica traditione venientem corrumpi coepisse. 
Idem hoc statuit Vincentius Lerinensis. Hic enim sic habet : Quondam igitur 
venerahilis memoricB ^grippinus Carthaginiensis Episcopus primus omnium 
mortalium contra divinum cano.nem, contra miiversalis ecclesice regulamy 
contra sensum omnium consoGerdotum , contra niarem atque instituta 
niajorum , rebaptizandum esse censebat ^. In dubium qmdem voceta cst 
qnaestio , an Afii primi fueruk qui baptismum iterarent ; nam Firmilianna 
Caesareae in Cappadocia Episcopus ad Cyprianum de synodo Iconiensi circa 
an. 235. habita scribit: hceretico enim, sicut ordinare non licet. nec manum 
imponere, ita nec haptizare . .... Quod totum nos jam pridem in Iconio 
.... collecti in unum , convenientihus es -Galatia et Cilicia et ceteria 
prosime regionihus, confirmaviinus tenendum contra hcereticos firmiter et 
tnndicandum, quum a quibusdam de ista re duhitaretur^. Additque praetei-ea 
in «adem ejiistola : nec memini?nus hoc apud nos aliquando coepisse , quum 

* CouRtantii DisseiJat. de Stepbani I. JFirrailiani Epistolaiura adversus Stc- 

Fapae eententia circa rcccpti(»nem hae- i^hani J. Papae Decretum de het-eti- 

reticorum. ia Ejpistolis Roraan. Poutiff. -corum Baptismo vindicias oppositas 

p. 227-256. Raj-uiundo Miss-orio defendit, Fxa;slde 

6 Acia iuter S. CypTianum ^t Stephanura ^- ^' Walchio, Jens 1738. 

in disccptatiene dc h.Treticls haptizan- ' ^^' haptisrao II. c. 7. 

dis. ed. Frid. Everh. Boyscn. p. 61. 8 Commonilorii cap. 9. ed. Klupfeliana; 

▼ ide quoque Gcorg-. Theophtli Preu p. 114. 

DissMffatinneus , qna Cypriani ac 9 In Epistolis Cjrprianicis 75. p. 221. 



153 



semper ilUc ohservatum sit, nt non nisi unnm J)eum nossemus, et sanctum 
baptisma non nisi ecclesice computaremus^^. Itaque, qmim TertuUianus, qui 
an<te Coucilium Iconieilse floniit, eandem lianc sententiam acriter defenderit, 
liaud plane a veri specie abliorret, eum eandera vel priraum docuisse, vel 
recens propositam sua auctoritate firmasse. Si vero qui statuere malint , eara 
eodem tempore in Africa atque Asia ortara esse, equidem haud refragabor. 
Certe per magnam ecclesiae partem valuit. Ipsi enim Canones Apostolorum 46. 47., 
ut nota 2 monuimus , haereticos rebaptizare jubent. Hosce vero Cjpriano et 
Stephano R. E. esse antiquiores, valde est piobabile: magnum autem errorera 
erravit Eusebius, Cyprianum primum omnium censuisse, nonnisi per baptis- 
mum prius emundatos admitteiidos esse ^' ; quura et ipse Cyprianus raorem 
haereticos rebaptizandi ab Agrippino accepisse fateatur^^, 

3. In hoc Carthaginiensi Concilio ex Africa Proconsulari et Numidia con- 
renere septuaginta Episcopi ^^ Ejus quidera omnia acta, una cum libro, quera 
Agrippinus adversus eos scripsit, qui haereticorum iteratum baptisinura rejecerunt ^*, 
iludum interierunt. Coramemoratur vero saspius, inprimis a Cypriano, ep. 71. 
iibi de baptisrao haereticorum : Quandoquidem et ^grippinus, bonce memorice 
rir, cum ceteris Coepiscopis suis, qui illo tempore in provincia Africa et 
Numidia ecclesiam Dei gubernabant , statuit , et librato consilii communis 
examine firmavit , quorum sententiam et religiosam et legitimam et 
salutarem , fidei et Ecclesice Catholicce congruentem , nos etiam secuti 



10 Pag. 226. 

" IVut. Eccles. Vir. c. 3. 

12 Ad Jubajan. ep.73. et ad Quintura cp. 71. 

13 Augustin. de baptlsmo II. c. 13. 

11 Hoc colligl posse videtur ex eplstola 
Augustini 48. (al. 93.) c. 10. ad Vin- 
ccntiuni Rog-alistain : Noli trgo, frater, 
contra divina, tam multa , tam clara, 
tam induhitata testimonia colligere velle 
calumnias ex cpiscoporum scriptis ; sive 

Munteri Primordia Ecelesice Africance. 



nostrorum, sicut Hilarii, sive antequam 
pars Donati separaretur, ipsius unitatis; 
sicut Cypriani et Agrippini. Contra- 
dlctiones autem in Africa perdurasse 
nd Cypriani usque terapora, colligere 
est ex ejus epistola 71. ad Quintum, 
in qua de prcesumtione quorundum de 
coUegis nostris (Cypriani et Quinti) 
loquitur, ut pateat, cos, qui apud hcere- 
ticos tincti sunt, quando ad nos venerint, 
haptizari non oportere. etc. 
20 



154 

sumiis. Similiter ep. 70. ad Numidiee Episcopos p. 189. sententiam nosfrani 
non novam 'promimus, sed jam pridem ab antecessoribus nostris statutam 
et a nobis observatam, vobis cum pari consensione conjungimus, censentes 
scilicet et pro certo te?ietites , neminem foris baptizari extra ecclesiam 
posse, qmim sit baptisma unum in sancta ecclesia constitutum^^. Et tandem 
epistola 73. ad Jubaianura p. 199. Apud nos autem non tiova aut repentijia 
res est, ut bajytizandos censeamus eos, qui ab licereticis ad ecclesiaji.^^^eniunt, 
quando multi jam anni sunt et longa wtas , es quo sub Agrippino , bonce 
memorice viro, conveniejites in unum episcopi plurimi hoc statuerint, atqua 
exinde in hodiernum tot millia hcereticorum iji provinciis nostris ad ecclesiam 
conversi non aspernati sint neque cunctati, imo et rationabiliter et libenter 
amplexi sijit, ut lavacri vitalis et salntaris baptismi gratiam cojisequerentur^^'. 
De anno , quo hoe Conciiium habebatur , incertoe sunt sententiae ; nam haud 
plane constat, quo tempore Agrippinus vixerit, et quot Episcopi Carthaginienses 
inter eura et Cyprianum interfuerint. At Tertulliani eum fuisse cooevum, extra 
dubitationis aleam est positum ; sunt qui Conciliura exeunte sec. 11. celebratum 
statuanti', sunt qui ad ann. 215. v. 217. reponant ^^. Quce vero utcimque 
sint, probabile est, primum fuisse in Africa, et tempore quidem quo Mauretauia 



15 Ad idem hocdecretutnprovocatNovatus 

a Tharauzade in synodo Carthagin. 
anno 256 a Cypriano hahita et 

ideo secundum testimonium scripturarum 
et secundum decretum collegarum no~ 
strorum , sanctissimce memoricE virorum, 
omnes schismaticos et hcereticos, qui ad 
ecclesiam conversi sunt , baptizari, sed 
et cos , qui baptizati videbantur , inter 
laicos recipi. Vide Routh IJI. p. 93. 

16 Hujus Concilii prseter locos allegatos 
meminerunt Aiigustinus de haptisrao 
III. 2. ; et Facundus ' Herraianensis 
Defens. trinm Capitulor. X. 3. p. 427. 



Sirmond. Ecclesia , non approhan» 
beati Cypriani , ejusque prcedecessoris 
Agrippini , qui hoc ante statuerat , de 
baptizandis omnibus hesreticis definitijo- 
nem, non solum ipsos, sed et omnes, 
qui cum illis hoc definierunt, episcopos 
patres adscribit , eorumque fidem atque 
doctrinam, et maxime Cypriani toto orbe 
radianfem, judicat esse laiidabilem. 

n Morcelhxs ante an. lO^ponit, Victore 
Episcopo Romano. 

18 Walchii Historie der KirchenverKirara- 
lungcn p. 91. 



155 



nondum liaberet ecclesias, quum nonnisi Africae Proconstilaris et Numidioe inter- 
venerint Episcopi. lila quidera ostate concilia in Asia minori Graeciaque recenter 
erant instituta, quibus episcopi imitati sunt urbiuni et provinciarura eos con- 
Tentus, qui KOINA vocabantur, et in numis horum temporum saepe comme- 
niorati leguntur ^^. De synodis enim , ut de novis institutis, Tertullianus, qui 
alicui in Graecia interfuerat, easque oratione apologetica defcnderat, loquitur^", 
Primam autem occasionem eas congregandi praebuit controversia Montanistica; 
brevi post accessit quaestio de tempore Paschatis celebrandi; et post Graecos Afri 
fuerunt primi qui in synodis couvenirent. Ceterum, qumn haud certe constet, 
quo tempore TertuIIianus librum de jejunio scripserit , ex silentio ejus de 
Concilio Agrippini minime colligere licet, utrura ante an post illius tempora 
editns fuerit. Ex hoc tamen libro patet , Septimium jam ad Montanistas 
transiisse, eumque concilia, quorura prima, Hierapoli anno 170. v. 173. et eodem 
circiter tempore Anchiali habita , Montanismo haud favebant 21, habuisse pro 
institutis mere humanis ab episcopis arbitrarie eoque consilio conditis , ut 
laicis legem ferrent^^. Inde quoque sequitur, TertuIIianura non de Montani- 
starum sed de Catholicorum conciliis verba facere; etsi illorum coetus eo jam 
tempore in Graecis numerosi adeo fuerint , ut concilia habere potuerint 23. 
Quodsi igitur ille de jejunio liber post Agrippini Concilium editus fuisset, vix 



19 Ab Amphictyonum in deSenatu frequen- 
tes sunt GrEecorum conventus, quos et 
marraora, et inprirais nurai, loquuntur, 
in quibus KOmON ACTAC, KOINON 
BETOrNTAC, 7C. KTnPOT, K. KPTT- 
TJIN, K. nANTONTON, 7C. EF. nO- 
AESIN et s. p. vide Eckhelii Doctri- 
nam Numor. Veterum IV. p. 428. sequ. 

20 De jejunio c. 13. Spittleri Geschichte 

des kanon. Rechts p. 38. ct Moshemii 
Comment. de rehus Christianorum ante 
Constant. M. p. 264. sequ. Neanders 
G. d. T. 289. 290. 



21 Walchs Historle der Kirchenversamm- 
lungen p. 83. 84. 

22 Zieglers kritisch- pragmatische Dar- 
stellung' des Ursprung-s der Kirchen- 
synoden, in Henkes Magazin. VII. p. 135. 

23 Haec nimirura de primis Graecorum 
conciliis fuit sententia Valesii : Monta- 
nistas certe illa setate in Africa adeo 
numerosi haud fuerunt, ut Concilia 
celehrare potuerint. 



156 

est dubium quin mentionera ejus fecisset, quum suam de baptismo haereticorum 
sententiam ejus decretis firmatam nosset. Sub Agrippino habitum dicit 
Cyprianus epistola 73. saepius laudata. Primatem igitur suo jure egit , quum 
Carthago esset in AJricano orbe quasi altera Roma , ut habet Salvianus 2*. 
Huic autem Concilio non episcopos tahtum , sed et presbyteros et diaconos, 
quin etiam laicos interfuisse , ut priscae ecclesiae consuetudo tulit 25 , etsi 
desint expressa testiraonia, valde est probabile. Solis tamen episcopis sufFra- 
giorum jus corapetiisse videtur ; quod quidera ex Concilio Cypriani, cujus acta 
supersunt , apud Afros usitatura fuisse apparet 26. Et quura Cypriani aetate 
co?icilia ordinaria quotannis haberentur post Pascha^?, quaeri posset, iiura hocce 
iustitutum aiite eura jara coeperit, an forsitau a Concilio Agrippini inchoaverit; 
qua tamen de re subdubito. 

Ceterum quaestio solum versabatur circa haereticos , qui , antequara ad 
hasce sectas accessissent, Judaica aut Ethnica sacra fuerant secuti. Nam 
Christiani Catholici , qui ad haereticos defecerant , jara vero redeundi veniam 
huraillimis supplicationibus appetebant, aeque ac Apostatae , ad cultum Idolorum 
relapsi, ex constanti ecclesiae consuetudine, non iterato baptisrao, sed poenitentia 
atque manuum inipositione cum eadem reconciliabantur^s. 



24 Salvianus de gubernat. Dei VII. c. 16. 
jj. 170. Baliiz. 

25 Walch Hlst. dcrKirclienversaramlungen 
p. 120. Sic quoque in Concilio Cypriani 
et Eliberitano. Vide Routh Rel. Sacras 
II. p. 500. 

26 Routh Rel. Sacraj III. p. 151. 

27 Boysen 1. c. p. 23. qui Pearsonum in 
Anual. Cyprianicis laudat. 

2i Binghami Origines IV^ p. 405. Repetita 
deinceps fuit quicitio de baptismo 



haereticoruni in Concilio Carthaginiensi 
V. an. Christi 255 sub Cypriano hahlto. 
Routh III. p. 84-107. et 135. sequ. In 
Arelatensi anno 314. celcbrato extat 
can. 8. de Afris, quod propria sua lege 
utantur, ut rebaptizent, placuit, ut ad 
ecclesiam si aliquis hcereticus venerit, 
interrogcnt eum si/rnholum ; et si per- 
viderint, eum in Patre, Filio, et Spiritu 
Sancto esse baptizatum , manus ei im- 
ponatur. Quodsi , interrogatus Symbo- 
lum , non responderit Trinitatcm Iianc, 
merito baptizetur. Roulh IV. p. 88. 



157 

CAP. XXIV. 

ALIA CONCILIA AFRICANA AD CYPRIANUM USQUE. 



1. ife reliquis conciliis in Africana Ecclesia tempore inter Agrippinum et 
Cyprianum elapso habitis pauca tantum eaque valde fragmentaria testinoonia 
inveniuntur. Plura tameu fuisse , valde est probabile ex magna ecclesiarura 
concordia Cypriani aetate, quse ex epistolis ejus apparet : unde raultos habitos 
conventus, totamque hierarchiam ecclesiasticam bene ordinatam fiiisse constat. 
Praeterea in ordinationibus novorum Episcoporum Carthaginiensium , etsi noii 
omnes, multos tamen ejusdem provinciae episcopos convenisse , aliosque tuni 
episcopos tum presbyteros variorum negotiorum causa Carthaginem saepe adiisse, 
non est de quo dubitemus: in quibus autem conventibus, plus rainusve frequen- 
tatis, haxid raro de rebus quoque ecclesiasticis actum fuit. 

2. Concilia Africana haud dubie eandem habuerunt formam, quamGraeca 
illa, ad quorura imitationem instituta fuere. Episcopi igitur antequara in concilio 
deliberarent, jejuniis atque precibus a Deo lucem poscebant. Conveiitus, Inquit 
Tertullianus , iili, stationibus prius et jejimationibus operati , dolere cum 
dolentibus et ita demum congaudere gaudentibus norunt ^. In iis ille qui 
praesidebat , si Carthagine vel in Africa Proconsulari celebrabantur , hujus 
Metropoleos Episcopus, si in Numidia aut Mauretania, Primas Provinciae, Senex 
secundura aetatera ordinationis , synodum brevi alloquio aperuit , epistolasque 
recitari jussit ad negotiura, de quo agendum esset, pertinentes. Sententias tum 
suas dixere episcopi , qui ecclesiarum suarum nomine conveneraut. Hi autem, 
si ex actis concilii Carthaginiensis sub Cypriano habiti aliquid in universum 
coUigere licet, promiscue, nullo ueque provinciarum neque senii ordine servato, 
sedebant, sufFragiuraque dabant. Dixit enira Pudentianus a Cuiculi qui 71raus 
erat: novitas episcopatus fecit, nt sustinerem quid majores jzidicarent^; et 
post eum 13 alii locuti sunt. Absentibus quoque licitum erat per alios sufFragia 
sua ferre. Sic Natalis ab Oea in eodem concilio, nomine Pompeii Sabratensis 



1 De jejuniis c. 13. 2 Cypriani Opera p. 242. 241. 



158 



et Diogae Leptimagnensis in Tripolitana, qui ipsi mandaverunt corpore quidem 
absentes sed spiritu prcBsentes, vota emisit*; et propter inopiam Tripolitanae 
proTinciae et exiguum episcoporum numerum hoc in consiietudinem abiit, ut 
unus tantum episcopus concilio interesset, suaque ac collegarum vota eraitteret*. 
3. Procedente tempore invaluit consuetudo , ut Cartliagine in quavis 
synodo generali omnes synodorum ab eodem episcopo celebratarura canones 
repeterentur , actisque insererentur ; id quod in actis synodi anno 418 habitae 
observatum legimus^: quem vero nioi-em haud adeo fuisse recentem suspicor, 
quum antiquiore setate frequentior canonum repetitio magis videatur fuisse 
necessaria , quara postea , ubi canonum congestoe jam essent collectiones, ut 
Fulgentii Ferrandi*', atque Cresconii'; Codicem Canonum Ecclesiae Africanae 
ut taceamus, qui decreta continet Synodi Carthaginiensis anno 419 celebratae^. 
Antiquior vero haud dubie illa erat consuetudo , ut episcopis clericisque, qui 
ordinabantur, prius, hoc est ante ordinationera, decretaconciliorurapraelegerentur; 
quoe quidera consuetudo in Codice Ecclesiae Africanae sancita legitur^. In hisce 
igitur canonura collectiouibus decreta haberi antiquiorum et vel antiquissimorura 
Conciliorum Africanorum, vix poterit in dubiura vocari, si modo a recentioribus 



3 CyiJriani Ojjera p. 242. 241. 

* Sic in Cod. CanonumEcclesiae Africanae, 
can. 14. lata invenitur lex a Concilio 
Cartliag-. 3. cap. 2. apud liabbeura 
Concil. l'omo II. 1056. Item placuit, 
de Tripoli, propter inopiam provincia^, 
ut uniis episcopus in legationem veniat. 
Sic quoque in Concil. Milevitano electus 
practer alios dc provinciaCarthaginiensi 
ceterisque legitur de provincia Tripoli- 
tana Plautius, qui ex mvre legatus imus 
est missus, qui omnes cum sancto scne 
Aurelio univcrsa cognoscant. Ibid. 
p. 1132. 



5 Spittlers Gescliichte des kanon. Rechts 
p. 75. 

6 Spittler 1. c. p. 196. 

1 Hcnkii Comment.de CresconiiConcord. 
Canonum ejusque cod. manuscripto in 
Opusc. Academ. p. 167. Spittler 1. c. 
p. 164. 

8 Spittler 1. c. p. IS9. 

9 Canon. 18. Item placuit , ut, ordinatis 
episcopis vel clericis, prius ab ordinato- 
ribus suis placita concilioriim auribus 
eorum inculcentur , ne se aliquid con- 
tra statuta concilii fecisse poeniteat. 
Conc. Cartliag-. III. c. 3. ap. Labbeum 
Cuncilior. II. p. 1057. 



159 

diacerni possent ! Antiquiores enira canones a Carthaginiensi illo concilio 
repetitos fuisse, etCresconiura eeque ac Ferrandum veteres canonura axoXovdtas 
ad mauus liabuisse, statuere ausim. Ex hisce canonibus nonnulli, ad antiquissiraa 
tempora, quantum conjicere licet, referendi, heic apponentur. Judicent rerum 
&tque temporum periti ! 

Cauon. 6. Bi prceteritis conciliis statutum meminimus esse , ut Chrisma 
vel reconciliatio poenitentiumf nec non et puellarum consecratio 
a presbyteris non fiant. 

Concil. Carthaginiense III. can. 3. Labbei Concil. Tom. II. p. 1052. 

Canon. 16. Item placuit , ut episcopif presbyteri et diaconi non sint cofi- 
ductores, aut procuratores, neque ullo turpi negotio et inkonesto 
* victum qucerant , quia respicere debent scriptum esse : nullus 

militans Deo implicat se negotiis secularibus. 
Ibid. can. 15. Labbei Conc. p. 1057. 

Canon. 21. Iterum placuit , ut filii clericorum ge?itilibus vel hcereticis 
matrimonio non jiingantur. 

Ibid. can. 12. Labbei Conc. p. 1060. 

Canon. 36. Ut episcopi et presbyteri et diaconi non ordinentur, priusquam 

omnes qui sunt in domo eorum Christianos catholicos fecerint. 

Ibid. can. 18. Concilia Africana can. 3. Labbei Conc. p. 1068. 

Canoa. 37. Ut in sacramentis corporis et sanguinis Domini nihil amplius 
offeratur , quam quod ipse Dominus tradidit, hoc est: panis et 
vinum aqua mistum. 

Concilia Africana can. 4. ibid. p. 1068. 

Canon. 44. Ut virgines sacrce , eum parentibus, a quibus custodiebantur, 
privatcB fuerint , episcopi vel presbyteri , ubi episcopus absens 
est , providentia gravioribus feminis commendentur , ut simul 
habitantes invicem se custodiant , ne passim vagando ecclesice 
lcedant existimationem. 

Concilia Africana can. 11. ibid. p. 1069. 



160 

Canon. 45. TJt cBgrotantes, si pro se respondere non posstmt, cum volumtatis 
eorum testimonium sui periculo proprio dixerint , baptizentur. 
Ut scenicis atqne histrionibus cceterisque hujusmodi personis 
reconci/iatio non negettir. 

Concilia Africana can. 12. Labbei Conc. p. 1072. 

Canon. 49. Forma antiqua servabitur , ut non minus quam tres sufjiciant, 
qui fuerint destinati ad episcopum ordinandum, propterea quiain 
Tripoli forte et in Arzuge interjacere videntur barbarce gentes; 
nam in Tripoli, ut asseritur, episcopi sunt quinque tantummodo, 
et possunt forte de ipso numero vel duo necessitate aliqua occupari. 
Concilia Africana can. 16. ibid. p. 1073. 

Canon. 51* Quoniam de commonitorio nostro omnia tractata noscuntur, 
addimus etiam, de die paschcB nobis esse mandatum, ut de ecclesia 
semper Carthaginie?isi ^ sicuti assolet , instruamur , et non sub 
angusto temporis spatio. 

Conciiia Africana can. 18. ibid. p. 1073. 

Praeter hos duos habet canones Morcellus Afr. Christ. II. p. 90. et 89., 
quos antiquiores leges respicere statuit. 

Canou. 37. Primitice vero , seu mel et lac , et quod uno die solemnissimo 
in infantum mysterio (baptismo) solet offerri , quamvis in altari 
offerantur , suam tamen habeant propriam benedictionem : qui 
nimirum ritus a ritu Romano discrepat. 

Canones diversorum Concii. eccles. Africanae can. 37. ibid. p. 1068. 

Canon. 103. Placuit eiiam hoc, ut preces, quas probatcB fuerint in Concilio, 
sive prcefationes sive commendationes seu manus impositiones, 
ab omnibus celebrentur, nec alice omnino contrafidem prceferantur, 
sed qucecunque a prudentioribus fuerint collectce dicantur. 
lidem can. 3. Labbei p. 117. 



161 

4. Ultimus in Synodo scntentiam ilixit Pracses , iit Cyprianus in 
Carthaginiensi. Decretum autem in hac synodo , anno 252 coacta, his verbis 
expressum legitur : Placuit nobis, Spiritu Sancto suggerente , et Domino 
per visiones multas et manifestas admonente. Mutata ergo intervallo 
temporis inter Tertullianum et Cypriaimm elapsi fuit sententia de conciliis, ita 
ut ea, quae initio pro mere humanis haberentur institutis, divinam raox nacta 
aint auctoritatem. Neque a Cypriani inde setate aliis quam episcopis, et forte 
presbyteris ^" , nulii vero diacono , nuilique certe laico sententiam diceadi 
venia concedebatur. 

5. Concilia ante Cyprianura post Agrippini illud iu Afiica celebrata 
sunt sequentia: 

1) Concilium de quo loquitur Carthaginiensis hic Antistes epistola 1: 
Jam pridem in concilio episcoporum statutum , ne quis de clericis et 
viinistris Dei tutorem vel curatorem testamento suo constituat^^. Et infra: 
Quod episcopi antecessores nostri religiose considerantes et sahihriter 
providentes censuerunt , ne quis frater escedens ad tutelam vel curam 
clericum nominaret, ac, si quis Tioc fecisset, non offerretur pro eo, nec sacri- 
ficium pro dormitione ejus celebraretur. Quo quidem decreto contra leges 
Romanas actum fuit, in quibus tutela pupillorum pro raunere publico habebatur, 
a quo onere non nisi ex certis iisque gravissimis causis lege definitis excusatio 
concedebatur ^2. Attamen repetita fuit lex ecclesiastica a Cypriano , quum 
Geminius quidam Victor Geminium Faustum presbyterum, haud dubie fratrem 
aut gentilem , in civitate Furnitana Africae proconsularis tutorem testamento 
suo nominasset. Hiijus quoque concilii mentionem facit Augustinus de 
bapt. IV. 6. Quo loco et quo tempore habitum fuerit, haud constat. Quum 
Tero Cyprianus loquatur de episcopis decessoribus , in Africa proconsulari, et 

10 Dc Concilio a Cypriano in qucestione de mus, ut sclres: ejusdem epistolcB exem- 

biiptismo haereticoriim habito ad Quin- lilum tibi viisi. 



tura ep. 71. sic scribit: qua de re quid jj y,i„ p^p -vtt 
nuper in concilio plurimi coepiscopi cum 
compresbijteris , qui aderant , censueri- 



12 Institution. L. I. Tit. 25. 
Munteri Primordia Ecclesice Africanas. 21 



162 

Carthaglne qnitlem celeblratiim putem, licet bene sciam, episcopos illos, quos 
decessores vocat, haud omnes esse potuisse Carthaginienses : intelligit potius 
omnes iilos episcopos Africanae ecclesiae, qui illi interfuerunt concilio. Tempus 
haud significat nisi per vagum illud jam pridem , quod tamen multos elapsos 
annos indicat; quare cum Schelstratio, hoc concilium Donato desessori Cypriani 
in sede Carthaginiensi attribuente, consentire nequeo. 

2. An Tertullianus in concilio damnatus sit , incerta res , de qua jam 
egimus CAP. XXII.' Vix autem inducar ut mihi persuadeam, eum quoque, ut 
Morcellus arbitratur^^, alia de causa damnatum fuisse, quod nimirum statuerat: 
nihil ad delicta fidelium capitalia solvendi et alligandi Petro emancipatum 
esse. (de pudic. c. 21.). Suam assertionem Septimius sequentibus adstruit 
verbis: Ecclesia quidem delicta donabit, sed ecclesia spiritus per spiritalem 
hominem, non ecclesia numerus episcoporum (ibid.). E quibus tamen verbis 
nil de Tertulliano ab ecclesia Africana damnato colligi posse videtur. Idem 
Morcellus concilia snb Donato Episcopo Cartliaginiensi habita esse statuit : 
quura Ecclesia Africana floreret omni genere virtutis , nec episcopi pei-iculi 
causa carere publico cogerentur. Nam controversias s^pe existere necesse fuit, 
quae ex communi sententia dirimendee viderentur ^*. Nec refragabor. Credo 
etiam cum Praxea in Synodo disputatura fuisse. 

3. Be Privato haeretico nihi! constat^^. Conciliura contra eum iii 
Lambesitajta colonia, quoe fuit urbs Numidiae, habitum coraraeraorant Cyprianus 
ep. ad Cornel. 59. et Clerus Rora. ad Cjprianura ep. 36. in quarum priraa: 
Per Felicianum autem significavi tibi, frater, venisse Carthaginem veterem 
hccreticum, in Lambesitana colonia ante multos fere annos ob multa gravia 
delicta 90 episcoporum sententia condemnatum , antecessorum etiam 
nostrorum (jiuod et vestram conscientiam non latet) Fabiani et Donati 
litteris severissime notatum ^^. Habita igitur fuit hsec synodus Lambcsre 
Numidioe, sub priraate Numidiae, magno episcoporum confluxu; aequum enira 

13 Vol. II. !•. 90. 15 Cf. Walchium Gesch. dcr Ketzcreyen II. 

1» 1. c. P- 1«1- 

16 Paff. 132. 



163 

jiidicabatur, uniuscujusque causam audiri, ubi crirnen fuerit comniissuni, ut 
Cyprianus dicit de causa Fortunati et Fellcisslini in epistola ad Cornelium*'; 
ejusque adversus Privatum decretuai cum Donato Episcopo Carthaginiensi iit 
Primate totius Africae communicatum, a quo vel solo vel in sjnodo confirniatum 
fuit. Fabianus quoque Episcopus Romaniis in epistola jam deperditai^, Priva- 
tum severissirae notavit. Ideni Iiic Privatus superstes adliuc fuit, postquam 
Cyprianus ia sedem Carthaginiensem evectus esset , Carthaginemque veni,t. 
Oportet hanc Privali litem e gravioribus fuisse , quum Episcopus Carlliaginiensis 
Romanum ea de re certiorem facere decrevisset. Utrum vero sectee haereticae 
fuerit conditor , an schismatis tantum auctor , plane nos latet. Cyprianus 
enim errorera, in quem prolapsus sit, haud declarat, sed raultorum et gravium 
delictorum eum reum habet. IIoc vero e iitteris presbyterorum et diaconorum 
Ecclesioe Romanae ad Cyprianum vacante sede post mortem Fabiani datis apparet, 
eura Romam eo consiiio venissc, ut litteras coraraunicatorias irapetraret, quas 
tamen haud obtinuit. Posthac ab ecclesia Africana plane secessisse, et Fortunatura 
atque Felicem episcopos in Africa ordlnasse legitur. Annus , quo concilium 
adversus eura a 90 episcopis habitura fuit, incertus est; celebratum vero fuit a 
Fabiano Episcopo Romano , qui hanc cathedram tenuit inter annos 236 et 231, 
et, quia Privatus dicitur vetus hosreticus, in primis Fabiani annis. A Binio 
ponitur anno 242, a Walcliio et Morcello anno 240, qui Labbeum sequunturi^. 
Quum autem Cyprianus aliqua addat de coHegio episcoporura, ad quod Privatus 
alios suarum partium adsuraserit , probabile est, eum ' ipsum fuisse episcopum 
Lambesitanae urbis: qua quidera Schelstratius conjectura movetur ad statuendura, 
primura quidem sede motum fuisse a concilio provincise Numidiaj Lambesitano, 
deinde quoque damnatum in Africae Proconsularis synodo ; quam potius Coii- 
cilium fuisse totius Africac Carthagine a Priraate Donato habitum statuerim. 
Et si sic res sese habet, facilius intelligetur, qui negotiura tanti momenti, post 

1' Epist. 50. Ejpiscopus, cujiis scripta JDtatem tulc- 

18 Wiilchii Ilistoric dcr Pabste p. 50. In- ^""t- 

teriit quoque Doiiati epistola. Cypri- 19 Walchli Ilistorie der Ketzereycn II. 

anns igitur primus cst Cartliaginiensis p. 181. 



164 

celebratam synodum, Romano quoque Episcopo per litteras synodicas nuntiatum 
fuerit. Sed irrita iu Privatura fuisse Cypriani conamina credo ; nam in quinque 
illis episcopis Numidicis , qui ad Fortunatum, unum ex illis presbyteris, qui 
Felicissirao adhaerebant, consecrandura Carthaginera convenerunt, Privatus priraus 
legitur; eosque omnes vel haereseos vel apostasiae reos dicit Cyprianus, ep. 59. 
Pauca sane h3ec sunt, quae conciliis in Ecclesia Africana ab Agrippini 
inde tempore ad Cyprianura usque celebratis in scriptis Patrura Afrorum 
sparsa leguntur. Nec ulla spes phira in lucem proditura esse ; nisi forte in 
Blbliothecarum latebris detegantur coUectiones canonum hactenus incognitae 
cum nominibus conciliorum Africanorura in quibus lati sunt, aut ex ipso solo 
Africano in ruderibus aediura sacrarura eruantur Inscriptiones Christianae, in 
quibns conciliorura facta sit mentio. Quae vero optanda potius quam speranda 
sunt. 



CAP. XXV. 

ADVEPtSARII CilRISTIANORUM. JUDiEI ET ETHNICI. 



1. J^ccediraus jam ad exponendaa vexationes Christianorum Afrorum prisca illa 
setate, de quibus quidem per integrura seculura secundura nihil fere referendum 
haberaus, quum sub optimis principibus Trajano, Hadriano, Antoninis, et sub 
ipso denique Commodo pacatas eorura res fuisse videantur, nisi contra singulos 
Christianos secundum leges Trajani fuerit animadversura , qua de re cap. xxvi. 
Tidebimus. IIoc tantum Iieic observandura : Carthagine ipsa , ubi sedes fuit 
Proconsulis et Legati Legionis, quae in Africa militabat, quaeque a Caligulae 
inde terapore ab omni Proconsulis iraperio exerata erat^, nullam in episcopos 
clericosque hujus ecclesi^ mptara fuisse persecutionem, nullos saltem occubuisse; 

1 Taciti Annal. IV. c. 48. Dio Ca^sius lib. LIX. c. 29. Creyier liistoire des Empereurs 
III. p, 25. 



^ 165 

id qnod Pontius Cypriani diaconus in vita ejus expressis verbis testatur. Ex 
quo , iiiquit , Carthagine epucopatus ordo numeratur , nunquam aliquis, 
quamvis ex bonis et sacerdotibus , ad passionem venisse memoratur ; quae 
quidem verba quanquam de aliis quoque praeter Episcopos Carthaginienses in- 
telligi possunt, clericos tamen unice designare, vel ex eo patet, quod Martyres 
Sciilitani atque S. S. Perpetua et Felicitas cum sociis aliique dimidio fere 
seculo ante Cyprianum, Tertulliani nirairum aetate, martyrio coronati fuerunt, 
Itaque Christianorum sanguis in Africa ante Cjprianum efFusus est. Dubitari 
unice poterit, annon Speratus primus in Martyribus Scillitanis ad clerum hujus 
coetus pertinuerit, quum antesignanus reliquorum fuisse videatur. Quod si est, 
Pontius ejus haud meminit. At incerta tamen est res! 

2. Primas in Africa , ut ubique locorum , adversariorum religionis 
Christianae partes tuiti sunt Jtidcei. Hos TertuIIianus describit dispersos, 
palahmdos, et coeli et soli sui extorres, vagantes per orbem, sine homine, 
sine Deo rege, quibus nec advenarum jure terram patriam saltem vestigio 
salutare concedatur ^. Attamen eos Carthagine aliisque in Africae urbibus 
Iiaud exiguo numero extitisse, vel ex eo colligere licet, quod et Tertullianus-' 
et Cjprianus adversus eos libros ediderunt. Et quum in ipso Talmude Cartha- 
ginis fiat mentio , certura est Judaeos ibi sedes tixisse , Talmudicis scriptoribus 
unice de iis regionibus atque urbibus loquentibus, in quibus Judaei consiste- 
bant *; unde quoque factum est, ut singulorum Rabbinorum Carthaginiensium 
nomina in Talmude occurrant^. Judaeos vero quinto seculo in Africa extitisse, 

t Apolog^et. c. 21. 5 InTalmndeBabylon. tractat. Berachotli 

S Si niodo liber adv. Judaeos Scptimio fol. 29. a, legitur nomen Rabbi lischak 

nostro trlLuendus cst. Multa enini, Carthaginiensis. In eodem. tract. Me- 

ut Semlerus monuit, ex libro III. adv. iiachoth , fol. 110. a. Aha Bar Rab 

Marcionem hausta sunt. Pro genuino, lischak. Cf. praeterea Wolfii Biblio- 

scd non ad umbilicum deducto , Ter- thecam Hebraicam Vol. II. inCatalogo 

tulliani opusculo habet Neander. p.511. Doctoruni Gemaricorum Rabhiiiorum 

4 In Talmud. Hierosol. tractat. Schebiith Carthaginiensium nomina, qu® reperiri 

fol. 36. ct tract. Kedoschin fol. 61. potuerunt, exhibentc. 
coL 3. 



166 

indicat canon Conc. Carthag. IV. anno 398. habiti, de iis qui auguriis vel 
incantationibus vel Judaicis superstitionibus serviunt (cap. i.). Et sponte 
quidem inteliigitur , Judaeos commerciis , quibus inprimis Carthago fioruit , ad 
sedes in hac metropoli quaerendas allectos fuisse, tantoque facilius huc transiisse, 
quanto raajor inter syrochaldaicam et punicam linguam intercederet affinitas. Ex 
Hispania autem, ubi, nisi prius^ a Titi saltem Augusti inde tempore extitere, et 
Roma haud dubie in Africam trajecermit. Inventa quoque est in Africa Inscriptio 
commorationis Judaeorum testis : pompeio restituto ivdeo pompeia kara 
PATRi KARissiMO PECiT '. Tertulliaiius de disputatione brevi antequam librum 
adversus Judaeos scriberet, si scripsit, inter Christianum et Proselytum Judaeum 
habita loquitur cap. 1. Seminarium infamicB Christianorum Jtidaios dicit 
alio loco ^ , et Sytiagogam fontem persecutionum ab ^postolis vocat liber 
contra Gnosticos ^. Attamen Tertullianus fatetur ipsos Judaeos Christianos liaud 
persecutos fuisse ; scilicet , quia hoc illis per leges Romanas haud licebat : 
Etiam si apprehendamur , non in concilia eorum perducemur , fiec in 
synagogis eorum flagellabitnur , sed Romanis utique potestatibus et tribu- 
nalibus objictemur ^*. 

3. Alterum hostium Christiani nominis genus erant Ethnici, a sacerdotibus, 
quos Christiani non solum contemtu omnis religionis ethnicae, sed exprobra- 
tionibus suis quoque exacerbaverant i* , inter quos in Africa Saturni atque Deae 
Coelestis ministri haud dubie eminebant, ut eorum sanguinem poscerent concitati. 
Inde convicia illorum, qui eos noluerunt Romanos haberi, sed hostes principum 
Romanorum (Apolog. c. 35.) Christianum enim ajebant hominem omnium 
scelerum reum , Deorum, Imperatorum , legum, morum , naturm totius 

6 Paulus enim Apostolus Hispaniam adire 10 De fuga c. 6. 

mente conceperat , Rom. XV. 24. 28. n Sacerdotes y. c. Tertulllanus appellaYit 
id quod vix fecisset, nisi Jud^os in hoc ^Uiosissimos. Apolog. c. 30. Miror , 

terrarum tractu sedes fixissc novisset. .„^^^5^^ ^^^ ^^^^.^ prohantur pencs vo, 

" Voyage de Shaw p. 129. a vitiosissimis sacerdotibus, cur pra;cor- 

o T .. T j »T i- t j ^io potius victimarum quam ipsorum 

8 Libr. I. ad Nationea c. 14. '■ . 

tacrijicantium examinentur. 

9 Cap. 10. 



167 



immicum esse (Apolog. c. 2.). Inde porro ludibria, quorum unum Tertullianus 
Apolog. c. 16. comraemorat. Sed nova jam Dei nostri in illa cimtate 
(Cartliagine) prosime (anno circiter 199 quo Apologeticus scriptus est) editio 
publicata est , ex qiio quidem in frustrandis hestiis mercenarius noxius 
(intelligo cum Havercarapo hominem Christianos exosum, et quidem Judseum ut 
ex loco parallelo ad Nationes I. c. 14. patet, qui cum nullam habuisset necessi- 
tatem pugnandi cum bestiis, inter noxios illis non addictus , tamen lucelli 
cupiditate mercede pacta ipse se lanistae tradiderat), picturam proposuit cum 
ejusmodi inscriptione : defs christianorvm onochoites^^, Is erat auribus 
asininisy altero pede imgulatus , librum gestans et togatus. Hunc Deum 
Onochoitem Cornelius Tacitus jam habeti^, Judaeis attributum, Celsus vero 
Christianorum acerrimus hostis, iis impingiti*. De hoc Minucius Felix etiam 
loquitur 15. ninc sine dubio Christiani Asinariorum nomine per ludibrium 
iiotati 16. Gemmam veterem hujusmodi figuram asinl palliati , qui nescio nuid 
auditoribus suis uno pede porrecto edicere videtur, ad Deum Onochoitem 
potius quam ad asinum Apuleji spectantem , edidit Stephanonius , quam 
lectoribus in fine hujus libri exhibeboi'. Ad nomina, quibus Christiani irride- 



12 AI) homine et asiiio generatus (oi'oi; 
ct y.okrj). Ilanc lectionem, nam codices 
vaiiant in nomine , iJracfert Haver- 
canipus in editionc Apologetici. 

13 Historiarura. V. c. 4. et not. Lipsii. 
Locura Taciti Tertullianus de capite 
asinino intellexit Apolog. c. 16. Vide 
quoque Diodor, Sicul. ap. Photium 
BiLl. cod. 244. et Apionem ap. Joscph. 
Antiqu. IL c. 7. 

1* Apud Origencra adv. Celsum. Lib. VI. 
c. 31. Ruaei Tora. L p. 656. Ex Ophi- 
tarum mysteriis hausta hsec esse ceuset 
Origeues. Cf. quoque Creuzeri Corament. 
Herodoteas I. p. 272. De Graecorum 
9voay.dl3t vide easdem. p. 269. quod 



vero monsfrum cum Onochoite nij 
commune hahuit. 

15 In Octavio c. 9. p. 55. ed. Davies , et 
erudita editoris nota. 

16 Cf. F^ortholtum de calumniis in vetere« 
Christianos sparsis. C. 1. Ouzeliura ad 
Minuciura Felicera. p. 84. et Ernesti 
Aug. Schulzii Exercitat. II. de Onony- 
choto Deo Christianis quondara afficto. 
in Exercltat. Philologicar. Fasciculo I. 
(Berolini 1/55) ex idolo Thartak, Sa- 
maritanis a Judeeis afficto, hocce mon- 
strum natum esse docentem. 

n Gemmae antiquitus scalpta; a Pctro 
Stephanonio Vicentino collcctae et de- 
clarationibus iilustratBc, Vcnet. 1646. 



168 

bantur, referenda etiam sunt Sarmentitiorum et Semaxiorum illa (TertuUiani 
Apolog. c. 50.) Christianis quasi rogo imponendis cremandisque data. Odia 
porro loquuntur clamores plebis: adleonem^^! Inde quoque convicia, Christitinos 
esse sceleratissimos de sacramento infanticidii et pabulo crudce et post con~ 
vivium iyicesto, quod eversores luminum canes, lenones scilicet, tenebrarum 
et libidinum impiarum inverecundia procurent^^. Quae quidem omnia, per 
universum orbem Romanum sparsa, haud miraberis in Africam quoque penetrasse. 
Verum nescio , utrum contemtum potius an indignationem moturae sint eaedeni 
hge calumniae, ubi non a plebecula, sed ab homine philosopho, erudito, oratorum 
guae aetatis principe, Consulari, M. Aurelii Imperatoris praeceptore, Cornelio 
inquara Frontone, cujus operum fragmenta nuper ab Angelo Majo, Bibliothecae 
Vaticanae Praefecto eruditissimo, ex palimpsestis Mediolanensibus atque Romanis 
eruta sunt, repetita inveniamus. Hic enim in fragmento a Minucio Felice 
servato 20 ^ teste interlocutore Octavio , convicium ut orator aspersit, 
Sic vero narrat. Ad epulas solem^ii die coeunt cum omnibus liberiSf 
sororibus, matribus sexus omnis homines et omnis cetatis. Illic post multaa 
epulas, ubi convivium caluit, et incestce libidinis ebrietate fervor exarsity 
canis , qui candelabro nexus est, jactu offulw ultra spatium linea3 , qua 
oinctus est , ad impetum et saltum provocatur. Sic everso et extincto 
conscio lumine, impudentibus tenebris nexus infandce cupiditatis involvunt 
per ijicertum sortis : et , si uon omnes opera, conscientia tamen pariter 
incesti ; quoniam voto universorum appetitur, quidquid accidere potest in 
actu singulorum. Nec aliter Frontonis aequalis atque popularis Apulejus, qui 
Metamorphosewy L. IX. loco sequenti capite afferendo , mulierem , quam 
Christianara fingere videtur, ait, omnes homines fallentem et miserum maritum 
decipientem, continuo stupro corpus mancipare, Verum mirari haud 

Tal). 30. et Holstenii Episfolffi ad 18 TertuU. Apolog. c. 14. si fames, si lues, 
diversos ed. Jo. Franc. Boissonnadc statim Ckristianos ad leonem! 

Paris. 18ir. p. m. qui primus hanccc ,3 ^^^, ^. ^ ^^^,^ ^^^^.^^^ ^^ Nationesl. 
geminam pro scommate in Christianos -.r. 



affnovit. 



20 Octavii c. 9. 



169 

siibibit Apulejurn , tot Deorura Mysteriis initiatum , sacerdotem prcBterea 
/4esculapii 21 , Christianis infensiim fuisse : inprirais si vera est Guilielrai 
VVarburtoni episcopi Glocesteriensis conjectura, Apologiam Apuleji scriptam esse 
adversus Aeraiiianum , Christianura , qui eura magiae accusasset22. Utrumque 
vero, Frontonis fragraentnra atque Apuleji scomraa, quae forsitan TertuUiano 
innotuere , et si non haec, certe taraen ruraores in Tulgus sparsi, quos saepius 
respicit 23 , abuntle declarant , quousque odia in Christianos processerint , et 
quanta sapientia pariter ac constantia opus fuerit Trajano, Hadriano et Antoniuis 
Augustis ad coercendas istas iras, Christianosque a persecutionibus non plebeculas 
tantura , verura sacerdotura quoque, et philosophoinira qui foedus cura hisce 
pepigerant, sospitandos. Hi enira, licet ipsi liberaiiores de rebus divinis alerent 
et traderent in suis scholis publice sententias , taraen popularem religionera, 
civilem illam , cura institutis reipublicae arctissimis vinculis nexara minirae ad- 
grcssi sunt, verura potius defenderunt: illius inprimis setatis philosophi, qui sectae 
Neoplatonicae addicti , sua de daeraonibus decreta cura polytheismo conjungere, 
et huic iisdera nova fulcra parare, omni studio allaborarunt. Unde maximopere 
iis displicuerunt conamina Christianorum , qui ipsi plebi omnibusque omnino 
hominibus ad cognitionera unius veri Dei aditum munire studuerunt. Et si lii, 
quod quidem de Apulejo constat, mysteriis magicisque artibus, Christianis 
tantopere invisis , addicti essent, tanto incitatiori in Christianos anirao fuere. 
Accessit praeterea mos Christianorum eruditiorum , se ipsos Philosophos appel- 
Jandi, pallioque philosophico vel ascetico^* incedendi , quod TertuIIianus certe 
h.aud primus fuit qui gesserit, licet probari vix possit , eum , postquara ad 
Christum sese converterit, vel presbyter fuerit ordinatus, hocce assumsisse, et 

21 Florld. p. 356. et 361. Carthagine quo- 23 Ad uxorem II. 4, Apol. c. 2. 4. 7. 8. 39. 
que summuin honorem (Duumviratum ad Nationes c. 7. 

V. Suffetum dignitatem) adeptus est. 

iljid. p. 356. 24 Eundcm hunc vestitara fuisse docet 

Artemidorus Oneirocrit. IV. c. 13. 
Neander. p. 310. 



22 Apud Jablonskium Opusculor. Tom. IV 
p. 46. 



Munteri Primordia Ecdeaits Africance. 22 



170 



universe presbyteros atqiie episcopos eo usos fuisse^S; hoc tamen in dubium 
vocari nullo modo poterit, Phiiosophos aegre tulisse Ciiristianorum pliilosopliici 
nominis adfectationem, omnique opera contendisse, ut se ab iis distinguerent; 
ideoque vel in persecutionibus suas partes egisse. 

Verum enimvero , quamvis non omnes calaraitates a singuHs Christianis 
averti potuerint, multique sua sponte raortem oppetierint, hoc tamen sapientia 
principum atque humanitate et moderatione raagistratuum plurimis in locis 
actum , ut tolerabilior esset Cliristianorum status , atque pax ecclesiae rariua 
turbaretur. Quod in Africa quoque evenisse jam videbiraus. 



CAF. XXYI. 

STATUS CHRISTIANORUM ANTE PERSECUTIONEM SEVERI. 



1. J^avtgamus et nos vohiscum, et militamus, etrusticamur, et mercamur ; 
proinde miscemus artes, opera nostra puhlicamus vestro usui, dicit TertuUianus 
Apolog. c. 42; alioque loco : Hesterui sumus et vestra omnia implevimus, 
urhes, ifisulas., castella, municipia, conciliahula, castra ipsa, trihus, decurias, 
palatium, senatum, forum. Sola vobis reliuquimus templa (Apolog. c. 37.). 
Si in Christianos saeviendum , decimanda foret Carthago (ad Scap. c. 5.). 
Senatorii ordinis viros^, matronas et principales quasque personas inven- 



25 Librum hunc cunscrlpsit Tertull. cuin 
pacis otia essent circa an. 208. (Noesselt 
II. p. 31. Neahder p. 309. 10. seccunduin 
Morcellum an.2l0.) pluribus igitur annig 
post inchoatam persccutionem. Walchii 
Antiquitates pallii philosophici p. 225. 
Erat ha2c sententiaSalmasii, cui quoque 
Bdstipulatur Aug-usti Arcliajol. Christi- 
anae Vol. VIII. p. 209. Hahitum ccrte 



sacerdotttlem habet Tertullianus (apud 
Salmasium p. 74.) et infulas , quas 
commimis disciplince formam in fronte 
appellare videtur. (de monog'. c. 12.), 

1 Sunt iidem hi Senatores, quos Valeria- 
nus in edicto , cujus ipsissima Ycrha 
cxtant in Cypriani epist. 80. ad Suc- 
cessum anno 258 data. p. 373, dignitate 



171 

turus ibi fuisset Scapula (ibid.) Idem porro testatur, Christianis multos prts- 
sulum Gentilium benevoluisse (ad Scap. c. 4.) Nullum principem , prceter 
Neronem et Domitianum, usque ad hodiernum (Severum) Christianos perse- 
cutum fuisse (Apolog. c. 5.) eosque nunquam inventos fuisse sedlLiosos aut 
contrarios magistratibus , nunquam Nigrinianos , nec ^lbinianos , nec 
Cassianos^ (ad Scap. c. 2.). Ex his similibusque cum magistratuum Romauorum 
tum Christianorum quoque laudibus, quarura plenus est Tertuliianus , colligere 
fas, horum statum atque condjtionem a Nerva inde usque ad Severum satis 
fuisse pacatum, ut per universum Orbem Romanum, ita quoque in Africa. 

2. De rebus vero Christianorum in hac provincia usque ad principatum 
Severi historia pauca admodum reliquit. TcrtuIIianum fere unicura habemus 
testem , qui de eis ante lianc aetatem nonnulla passim tradit, quae suis locis 
annotavimus. De Africa quoque valebunt quae Apolog. c. 5. universe de 
Marco Aurelio Imperatore , Cliristianis sane haud infenso ^ , scribit : Sicut 
M. Aurelius non palam ab ejusmodi hominibus (Christianis) poefiam dimovit, 
ita alio modo palam dispersit , adjecta etiam accusatoribus damnationcy 
et quidem tetriore. Ultima quidera verba in rescripto Marci , quod ex 
Melitone Ilistoriae suae Ecclesiasticae inseruit Euscbius L. IV. c. 18. haud 
le^mtur: attamen habet verba: delator autem ipse poenas luat. Et fortasse 



amissa etiara bonis spoliare , et, si 
ademtis facultafibus Christiani esse 
perscveraverint, capitc quoque multari 
jussit. Idem pr6ecci>it de egregiis viris, 
equitibus Romanis (copula enim ct in- 
ler viri et equites posita delenda est 
cf. Neandri Kirclieng. 1.214.) Matronas 
autem ademtis bonis in exilium rele- 
gari jussit. 

2 Qui Avidio Cassio, contra Marcum Au- 
relium sedltionem moventi, autPescen- 
nio Nigro , Clodioque Albino, cemulis 
Severi ab ^aque dcletls, adhseserlnt. 



3 Videantur qufe hoc de argumento 
scripsit Kestnerus , Tlieologus nuper 
Jcmensis, in libro cui titulus Agape ; 
ul)i studiose congessit qufccunque ad 
illastrandaMarci de Christianis judicia 
faclunt. Equidem sane hypotheses , 
quibus refertus est hic liber, minime 
amplector , verum multa ingeniose 
observata esse censeo , et nonnulla, 
inprimis quod varia scripta attinet ab 
oninlbus fere Criticis reprobata, digna 
esse, quffi in accuratius examen denuo 
revocentur. 



172 

Tertullianus respicit factum quod sub Commodo evenit , quo , ut Eusebins 
narrat, H. E. V. 21. accusator Apollonio Christiano suscitatus fractis crmnbus 
occisus fuit *. Ipse vero Marcum velut protectorem Cliristianorum suspexit: 
Ut nos , inquit Apolog. c. 5. e contrario edimus -protectorem , si literce 
M. Aurelii requirantur, Incendium fori Carthaginiensis , quod sub Pio 
evenerat^, occasionem forte prsebuerat motibus popularibus adversus Christiauos, 
saepius postea repetitis, quos Marcus tandem repressit. Plura Tertuliianus 
habet de Severo. Hunc , ipsa ex Africa oriundum , Spartianus in vita ejus 
cap. 2. legationem Proconsulis Africae obtinuisse , et Christianis favisse cap. 1. 
et saepius testatur. Causam hujus favoris Septimius noster haud obscure indicat 
fuisse eara, quod a Proculo Christiano, (de quo quae fuerint virorum doctorum 
conjecturae, haud enim sunt aliud quam conjecturae, Kortholtus collegitc, per 
oleum aliquando curatus fuerit , quamobrem Imperator eum in palatio 
habuit usque ad mortem ejus (ad Scapulam c. 4.) Tradit porro : Severum 
clarissimas feminas et clarissimos viros , (hoc est Senatores , haud dubie 
Carthaginienses, eo forte tempore quo. Legatus Proconsulis Africae fuit), sciens 
hujus sectce esse, non modo non lcesisse, verum et testimonio exornavisse, 
et populo furenti ' iu os restitisse (ibid.). Quas vanas populi iras, antequam 



4 Jablonski Excercitationea de antiqult. 
et II. E. Opusculoiiim ed. Te Water 
IV. p. 17. 18. 

5 Capitolinus in Pio. c, 9, 

6 Dc persecut. p. 255. Forte idem fuit 
alterius Montanistarum sectas, quae xaxU 
Hqoylov vocabatur , conditor. 

"i Plebem unice per Orbem Romanum 
Cbrlstianorum sang-ulncm poposcisse 
tcstatur Tertulllanus Apolog. c. 35. 
Sed vulgus , inquis. Ut vulgus, tamen 
Romani, nec ulli magis depostulatores 
Christianorum , quam vulgus. Plane 
cceteri ordines pro auctoritate religiosi 



ex fide, niJiil hosticum de ipso Senutu, 
de equite, de castris, de palatiis i^^sis 
spirat. Sacerdotes tantummodo in hoc 
recensu retlcet. Attamen magistratus, 
quo magls hujus vulgl favorera capta- 
rent , nonnunquam inlqui erant in 
Chrlstanos ; id quod TertuIIIanus iis 
c. 49. exprobrat. De qua inquitate sce- 
vitice non modo ccecum hoc vulgus cxul- 
tat et insultat, sed et qvivAni vESTnvji, 
quibus favor vulgi de iniquitate capta- 
tur, gloriantur, quasi non foium, quod 
in nos potestis , iiostrnm 0it arhitrlum. 
Cf. Moshemii Commenk^e rcb. Christ. 
antc Constant. M. p. 254. 



173 

Severus gladinm in Chrlstianos shingeret , respiciunt forte verba Sperati 
Martyris Scillitani: ?nale suscepti a volis gratiam semper egimns^. Ex Iiisce 
tle Severi erga Christianos favore testimoniis valde fit verisiraile in cap. 5. 
Apologetici , ubi Tertuiiianus eos recenset Imperatores , qui Christianis haud 
fuisscnt infensi, loco Veri lcgendum esse Severus, ut nonnulli quoque habent. 
Practer vero istas quas attulimus benovolentiae Imperatroris causas alia forsitan 
indicari poterit. Galliam aliquando rexerat sub Marco ^. Quodsi igitur , quoe 
Baldaini fuit opinio"', passio Martyrum Lugdunensium in illa inciderit tempora, 
liaud plane rejicienda videtur conjectura , Severum, inspectis actis judicialibus, 
et constautia martyrum motura , melius de Cliristianis statuisse. Obstat vero 
silentium TertuUiani; vix enim hoc reticuisset! 

3. Attaraen neutiquam negari potest , haud plane pacatas fuisse 
Christianonim in Africa res, eosque in jus interdum raptos, et lege adversus 
eos actum fuisse. Hoc enim testimonia TertuIIiani, si nimirum libri ejus ordine 
clironologico , quantum hic constitui poterit, legantur, atque Acta Martyrum 
Sciilitanorum luculenter evincunt. Sed, singulos casus si excipiaraus, in quibus 
magistratus seditiosis plebis clamoribus cedere fortassis coacti fuerunt, quum 
Neronis leges in Christianos latae abolitae haud fuerint ^^ , actum tantumraodo 
fuit secundura legem Trajani ; qui ipso Tertulliano teste, leges, quas adversus 
Christianos soli exercent impii , injnsti , turpes , truces , va?ii , dementes, 
(utpote Nero et Domitianus) ex parte frustratus est , vetando inquiri 
Christianos ; id quod ex Rescripto hujus Iniperatoris ad Plinium Secundum 
(Epist. Lib. X. 98.) uberius patet , quo eos conquirere vetuit , deferre et 
arguere admisit, propositione tamen iibelli sine auctore rejecta^^. Secundum 

8 Ruinart Acta Martyrum geuuina p. 77. U TertuU. ad Natioues I. c. 7. Et tamen 
ct 79. permansit , erasis omnibus, hoc svlum 

9 Dio Ca3siu3 L. 74. c. 2. p. 1243. Rei- tnstitutum Neronianum. liuc igitur 
mari. Spartianiis quoque in Sevcro spectant Tertulliani verta in tcxtu 
c. 6. scritit : deinde Lugdunensem pro- citafa, Trajanum leges adversus Chri- 
vinciam Legatus accepit. stianos ex parte frustatum esse. 

10 EdictaPrincipumRomanorum dc Chri- ,2 Boehmeri Dissertat. p. 315. 
itianis. ed. Lipsi. 1724. p. 97. 



174 

has Trajani leges in Africa quoque in Clxristianos actum essc videtur : nam 
cap. 2. Apologetici anno 199. scripti ait TertuUianus : solum Christianum 
inquiri nori licet , offerri licet , quasi aliud esset actura inquisitio quam 
oblatio ! Jam igitur, quae fuerit causa, cur vel sub Severo , Christianorum 
fautore , certe non adversario , in ipsa ejus patria contra Christianos saevitum 
fuerit, breviter examinandum erit. Qua in disquisitione facem nobis praetendet 
Kortholtus. Is enira, raea sententia satis ingeniose, conjicit, Flautiauum, qui, 
quaravis praefecti praetorio amplissiraa dignitate a Severo auctus inque intimam 
Imperatoris familiaritatera adraissus fuisset , id tamen orani astutia egit , iit 
Iraperiura sibi suisque oblata occasione arrogaret, et raagnura hominura priva- 
torura optiraaturaque numerum morte affecit, ut perhibet Dio Cassius: quod 
quidera duplici egisse videtur consilio, tura, ut divitiis opulentiorum potiretur, 
et argentura, cujus cupidissiraus erat, extorqueret, quae universe Pauli Sarpii 
fuit opinio de causis persecutionura a Commodi successoribus motarurai^, haud 
tamen ubivis probanda : tum quoque, ut ipse hac hominum optimatum, et in 
Africa quoque , Severi patria , coede , Iraperatoris nomen , quoniam vere erat 
Severus^*, iicet in Africam multa contulerit beneficia^s^ formidatum universis, 
exosum quoque redderet, sibique ad iraperium viara muniret. Occasionem vero 
facile nactus est; Pescennio enim Nigro anno 194. et Clodio Albino anno 197. 
deletis, in asseclas eorum hostili anirao a crudeli victore grassatum fuit; unde, 
jubente vel instigante Plautiano, Christiani , quaravis neque Nigriniani neque 
Albiniani fuissent, huic persecutioni obnoxii reddi potuerunt. Aliara praeterea 
fortassis obtulit rescriptura, quo Iraperator eos, qui illicitum collegium iniisse 
(licerentur .... a^ud Prcefectum urbis accusari jussiti*'. Sed quum de anno 
nil constet, huc indubitate referri nequit. Proraulgabatur quidem Roraae; 

13 Delle materie benelicarie c. 2. in cARTnagmcm laiidant quoque corn- 

1, c, .. . ct Tt «lures HUiniSeveri, Caracallte, ct Get<e. 

H SiJartianus m Severo c. 14. * 

typo Deas Coelestis noljiles, anno 203 
ISEx-statnurausScveri, inscriptusAFRicA. «t sequentibus procud. Eckhcl ibid. 

bcneficiorura, qulbus hanc provinciam jg, , onj 

ornavit, teslis. Eckhel. Doctr. Num. lo AiHidUli.ianum cle officio prcefcctiurbig 
Vct. VII. p.m. iNDVLGENrijm avgg. .^ ,jj ^ib. I. Tit. XII. 1. I. §. 14. 



175 

idem vero , qiiod in mctropoli tle publica tranquillitate servanda jussum erat, 
iii reliquis majoribus urbibus observatum fuisse , non est quod dubitemus; 
inprimis si de illicitis ageretur collegiis, quoe ex antiqua jurisprudentia Roma- 
norum a S. C. de Bacclianalibus inde , magistratuura perpetuam curam atque 
vigilanliara, sub Imperatoribus haud secus quam stante R. P., exercuerunt ; id 
quod inter alia Trajani ad Plinium rescripta docent. 

4. In hoecce tempora , ni fallor , cadit passio Christianae ad lenonem 
damnatee, cujus TertuIIianus meminit Apologetici cap. ultimo: Nam et prosime 
(brevi ante Apologeticura editum tempore), ad lenotiem dammmdo ChrisUanam 
potius quam ad leonem, confessi estis^ labem yudicitias apud nos atrociorem 
omni poena et omui morte reputari. Quod quidem poenae genus Christianis 
virginibus, quae Diis sacrificare nollent, infiictum, in Actis Martyrum saepius legitur. 
In Africa vero ortum videtur. Minime eratRomanura; sed nisi judices atroces 
ex speciali principis mandato hujusraodi sententiam ferendo egerint , explicari 
tantumraodo poterit ex daranatione in opus publicura, in pistrina, gynaecia, baphia, 
therraas et balnea, in quibus, quura servi et ancillae publicae coramunem viverent 
vitam, morura castiraonia minime servabatur, unde facillime eodera ac lupanaria, 
quae sequenti tempoi^e raeritoria quoque vocata sunt, conteratu habebantur, atque 
in vulgari sermone haud raro cum iis confundel)anturi'. Neque hic unicus locus 
in quo TertuIIianus hujus atrocitatis meminit. Plura enira ejusdera rei exerapla 
nota illi fuisse, facile intelligetur ex c 15. libri de raonogamia, ubi: Utique enim 
illam magis excusari capit , quce in prcelio cecidit (in pugna cura bestiis^ 
qiiam quce in cuhiculo ; quce in equuleo succubuit , quam quce in lectulo ; 
quce crudelitati cessit , quam quce libidini; quce gemens devicta est , quam 
quce subans. Eadera ratione post Tertulliani terapora a persecutoribus in virgines 

n Uberlus hoc de re egi in Dissertatione sententiam Crameri de difficlli hoc 

de Christiana in domo ethnica ante argumento secutus. Multa rei exeraplu 

Constantini Magni tempora, actis Pliilo- ex scriptis Patrum et Actis Martyrum 

sophicis et Historicis Rcgice Societatis collegit Sngittarius de Martyrum cru- 

Scientlarum Hafniensis anno 1827 editis ciatibus p. 253. sequ. 
inserta, ct Germanisce quoque Tulgata, 



176 



Christianas saevitura fuisse, fidem facit Cyprianus de mortalitate p. 162: Excedunt 
ecce in pace tutca in gloria sua virgineSf venientis Antichristi minas et 
coruptelas et lupanaria non time?ites. 

5. Itaque in Christiaiios per speculatores et delatores invigilatural^ inqne 
eos inquisitum et soevitura est ab anno inde 197. quo Tertullianus nondum 
presbyter ^^ Cartliagine 20 librum ad raartyres edidit , quos felices pracdicat, 
quamvis in vincula conjectos , quibusque potest rationibus hortatur , tura ad 
concordiara ineundam , nam lites inter eos exarserant 21 , tum ad constanter 
perfereuda quae jam perpetiantur , atque in posterura perpessuri sint. In 
carcerem conjectos benedictos martyres designatos salutat^^, et martyrium 



18 Hoc probant verba Tcrtulliani in Apolog-. 
c. 8. Quoiidie ohsidemur, quotidic pro- 
dimur ; in ipsis plurimum coetibus et 
congregationibus nostris opprimimur. 
Hinc colligimug , in ipsois Cliristiano- 
rum coetus (forsltan antelucanos) im- 
petum factuiii fuissc. — Similia haben- 
tur L. I. ad Nationes c. 7. 

19 Post hunc librum scriptum, ut Mor- 
cellus statuit II. p. 48. preshvter factus 
est. Nondum enim pi-eshyterum fuisse, 
conjicit e verhis Tertulliani ad raartyr. 
c. 1. Ncc tantus ego sum, ut vos ad- 
loqiiar , verimtamen et gladiatores per- 
fectissimos non tantum magistri et prce- 
positi sui, sed etiam idiotce et supervacui 
quique adhortantur de loginquo ; ut scepe 
de ipso populo suggesta profuerint. 

20 Cartliaginc eo tempore aderaf , cerfe 
non Romae. Apol. c. 7. Morcell. II. 
p. 45. 

21 Ad Martyr. c. 1. Non ergo dicat 
(diaholus): in meo (in carcere) sunt. 



tentabo illos vilibus scidiis, affectionibus, 

aut inter se dissensionibus nec 

illi tam bene sit in regno suo, ut vos 
committat , sed inveniat munitos et 
concordia armatos : quia pax vestra 
bellum est illi. Cf. Episc. Lincoln. p.150. 

22 Hoc epitheton Benedicti, qr.o Tertulli- 
anus martyres aliosque Christianos sjb- 
pius adloquitur , Holstenius animad- 
vertit ad Fassionem S. S. Felicitatis 
et Perpetua; in Africanam Latinitatcm 
ex syriaco aut hebrEeo (rectius punico) 
sermone fluxisse, uhi 'ni'^5 haad raro 
usurpatur. Sic quoque benedictus Pa^a 
Cyprianus, (in cpistola Cleri Romani 
inter Cypriani S), benedictus Martyr 
Paulus, ep. 22. Et in tessera vilrea 
antiqua Cliristo dicala Icgltur: A(nno) 
SEcvtAnE nEXKDicTE piF, zESEs. Ciam- 
pini Disquisilio de duohus Erablemati- 
'bns in Cimelio Cardinalis Carpinci. 
RoniJB 1691. p. 16. et 44. 



177 

subituros esse exspectat. Bonum agotiem , inquit c. 3. suhituri estisy in quo 

^gonothetes Deus vivus est, corona ceternitatis, hrabium angelicce 

substanticB etc. Itaque Epistates vester Jesus Christus .... valuit vos 
ante diem ago?iis ad duriorem tractationem a Uberiore conditione seponere, 
ut vires corrohorarentur in vohis. In hoc vero carcere durius habitos fuisse, 
indicant rerba c. 2. Nil cras setttit in nervo, quum mamis in coelo est. 
Sic quoque de tenehris loquitur, quas hahet carcere (ibid.). Nemo vero 
hucusque capitis propter religionem damnabatur. Vigellius enim Saturniuus, 
qui Froconsulatum adiit anno 200, primus gladium iu Christianos egit^'. 

Quod vero ad Magistratus Romanos attinet, his inprimis curae fuisse 
videtur, ut Christianos metu tormentisque corapellerent , non ad fatendum se 
Christianos esse, sed ad negandam potius accusationera, Christumque abnegandura 
eique raaledicendum. Quoad illud TertuIIianum habemus testem Apolog. c. 2: 
Quum igitur in omnihus nos aliter disponitis quam ceteros nocentes , id 
unum contendendo , ut de eo nomine ejccludainur {^excludemur enim si 
facimus quce faciunt non Christiani), intelligere potestis non scelus aliquod 
in causa esse sed nomen, quod qucedam ratio cemida operationis insequitur, 
hoc primum agens, ut homities nolint scire pro certo , quod se nescire pro 
certo sciunt. Ideo et credunt de tiobis quoB non prohantur , et nolunt 
inquiri , ne prohetur non esse , quce malunt credi, ut nomen illius cemulcB 
rationis inimicum, noji prohatis criminihus, de sua sola confessione damnetur. 
Ideo torquemur confitentes, et punimur perseveratites, et ahsolvimur negantes, 
quia nominis pradium est. Eadem ratione Scapulse in mentem revocat, quod 
fateantur Ethnici, Christianos esse innocentes, quos damnare statim es con~ 
fessione non velint, sed ad negationem prius cogant (ad Scapulam c. 4.). Hoc 
vero, ut Christiani Dorainum abnegarent eiqne raaledicerent, Magisti-atus a perse- 
cutionum inde initio poscebant^*. In hisce tamen calamitatibus Christianos haud 
omni cura fratribus interdictos fuisse commercio, noscitur ex capite 2 libri ad 

23 Tertullianus ad Scapulam c. 3, 21 Cf. Piiiiii cp. ad Trajanum Ep. X. 09- 

et Martyriura Poljcarpi Srajrnensis 
Episcopi ap. Euscbium H. E. lY. 14. 

Munteri Primordia EcclesicB Africance. 23 



178 



Martyres: Immo et qnce justa simt caro non amittit per curam ecclesicBy 
agapen fratru7n, quum siae dubio fratribus, inprirais diaconis^s, ([xii fratrum 
auxilia (cap. 1. init) iis subministrabaut, aditus ad carcerem pateret^s, lapsique 
haud excluderentur, qui pacem haud habentes, a Martyribus in carcere exorare 
consueverunt. Neque reticendus alius Septimii iocus de jejuno (c. 12.) licet 
hic haud sine ira scriptus sit ab eo Montauista jam facto ; unde patet, captivos 
a Christianis interdum laute fuisse habitos, et Magistratus erga eos haud semper 
extreraam exercuisse severitatem 2', 



25 Cypriani epist. 11. Semper sub ante- 

cessoribus nostris factum est, ut diaconi 
ad carccrem commeantes martyrum de~ 
sideria consiliis suis et scripturarum proe- 
ceptis gubernarent. Idcm doccut Acta 
Martyr. S. S. Perpetuae ct Felicitatis, 
ul)i Tertius et Pomponius Diaconi iis 
ministrasse dicuntur. 

26 Auxilii Martyribus a Christianis lati 
momunientum extat in lapidc Gruteri- 

anO p. MLV : MAIVDROSIA MARTYRVM 
0BSE9VIIS DEVOTA TRANSEGI FALSI 

6ECVI.I viTAM; RomsB ad viam Osti- 
cnscm. Eadcm hacc auxilia respicit 
versus Commodiani Instructione 58. 

Si refrigcrare cupis , admartyriza ! 
Adsiste Martyri, procedc ad Martyres, 
qui in carcere; horum ncccssitatcs pro 
facultatibus tuis adjuva, constantiam 
monitis , hortatibus fove , accende. 
Schurzfleisch. Sic Commodianus quo- 
que Instructione 6. 
Certe, sinonipsepugnat, vel suggerat tllis. 
Verhum admartyriza , videtur esse 
i/.ic^ }.tyofiet'o>' , (vide Adelungii Glossa- 
i-imu manuale ad scriptores medisc et 



inllmaB latinitatis) et Africanse origi- 
nis. Cetcrum Commodianus vix pri- 
mas Christianorum Afrorum vexationes 
respexit. 

27 Libcr de jejunio scriptus cst post li- 
hrum de monog-amia, cujus quasi al- 
tera est pars, itaque brevi post annura 
circiter 204. (Noesselt Diss. III. p.2G.). 
Verba Tcrtulliani sunt heec : plane ve- 
strum est in carceribus popinas exhibere 
martyribus tncertis , ne consuetudinem 
qucerant, ne tcedeat vitce, ne nova ab- 
stinentice disciplina scandalizentur, quam 
nec ille Pristinus vester non Christianus 
Martyr attigerat, quem et (al. ex) fa- 
cultate custodice liberce aliquamdiu far- 
sum (al. fartum), omnibus balneis quasi 
haptismate melioribus, et omnibusluxurioe 
secessibus, quasi ecclesice secretioribus, 
et omnibus vilce istius illecebris , quasi 
cEtcrnce dignioribus, Jioc puto obligatum, 
ne mori vellet, etc. Cf. Luciani Pere- 
grinum, ubi similia narrantur de Chri- 
stianis Orientalibus, Percgrino in vin- 
cula conjccto subvenientibus. 



179 

QTiarnquam autem Plautiani avaritla atque insidice vera fuenmt haruni 
vexationura causa ; praetextum tamen , quo Imperatori et Magistratibus fucum 
faceret , simulasse necesse est. Neque tiic anxie erat quaerendus, sed ultro 
sese homini Christianis infenso obtulisse videtur in coetibus antelucanis Ter- 
tulliano saepius commemoratis (de corona c. 3. ad uxorem II. 4. de fuga c. 14.) 
quos Romani haud dubie pro collegiis illicitis tantoque magis suspectis habue- 
runt, quod lucifugi esse videbantur. 

In hac autem persecutione haud omnes fidem servasse, verba TertuUiani 
indicant de lapsis pacem haud habentibus, quam a Martyribus in carcere 
exorare consueverint. Imitio quidera mitior fuisse , mox autera recruduisse 
tidetur. Anno enim 198 quinquennalia Severi celebrabantur, qua occasione 
in Antoninum filium ejus natu majorem Augusti, in Getam minorem Caesaris 
honores conferebantur ^s , ludique edebantur, Romae quidem praecipue , haud 
vero dubie in oranibus quoque majoribus imperii urbibus, et maxime Carthagine, 
metropoli provincige illius, quce uatale erat domus Augustae solum. Pythiorum 
enira celebrandorum veniam Carthaginienses Vigellio Saturnino Proconsule 
suasore a Senatu impetraveruirt ; quos quidera ludos iu ea urbe nerao antea 
spectaverat. Gratissima haec universae provinciac res, propter quara civitatura 
Africanarum oratores de honore Carthagini parto gratulatura venere29. Horura 
ludorum causa Odeum exstructura fuit, in quo poetae et rausici certarent ^" ; 
spectacula quoque edita , quae TertuIIiano occasionera prsebuerunt libri de 
gpectaculis conscribendi , quibusque Christiani, quod ethnicae superstitionis 
plena essent , haud interfuerunt. Haec vero Ethnicis displicuerunt; et quura 
publicis ob victorias Severi de Pescennio et Albino gaudiis parum sese imrai- 
scerent, nisi quod laureas in postibus, et lucernas pro foribus, improbante licet 
TertuIIiano qui eas idololatrias vocavit^^, saepe ponerent^^^ a plebe bellis ipsis 

28 3Ioshemii D. de aelate jipologetici 30 Scorpiace c. 42. * 

Tertullianl in Dissert. ad Historiam ^j jj jj j « 

Eccles. I. p. 70. 

32 Ibid. c. 15. Plures jam invenics Ethni- 

29 Scorpiace c. 6. Morcelli Afr. Christ. corum fores sine lucernis et laurels quam 
p. 51. Christianorum. Unura tamen corame- 



180 

civilibus coiicitata , et Christianis infeiisa , hostes Populi Romani , Principum 
Romanorum, irreligiosi in Caesares, itaque majestatis rei habebantur ; quam ob 
causam, quum in istis de quibus diximus celebritatibus gladiatoria quoque 
munera, pugnaeque cum bestiis exhiberentur, plebecula a Judaeis ac sacerdotibus 
mota sanguinem Christianorum poscere solebat ; quibus quidem clamoribus 
Imperator, ubi praesens esset, haud cessit, nara de constantia ejus {constan- 
tissimum principem dicit Tertullianus Apolog. c. 4.) intelligo hujus auctoris 
testimonium supra adlatum, eum populo furenti in os restitisse (ad Scapulura 
c. 4.) cujus quidem constantiae declarandae ante et post susceptum imperium 
occasionem haud dubie frequenter habuit. 

5. Proconsulatura in Africa illa aetate gessit M. Vigellius SaizirninuSf 
qui teste Tertulliano (ad Scapulam c. 3.) primus gladium in Christianos egit, 
et sub quo Martyres Scillitani passi sunt '^\ Diverse ejus nomen scribitur. 
Scilicet: M. Geliius Saturninus, Valgiiis Saturninus, Vitellius Saturninus, 
quorura uullura legitur iu fastis consularibus. Habeut autera hi Tiberium 
Haterium Saturninum, qui consul processit a. u. c. 951, post Christum 198 H 
Nee video, curni liceat statuere, eum biennio aut triennio post abdicatum Con- 
sulatura ad regendam Africam a Senata Roraano missum fuisse ^5. Sed alius 
quoque fuisse potest. Nam Saturninorura cognomen prirais post Christum natum 
seculis frequens fuisse et nurai et marmora testantur. Virmitioris eratingenii, id 
quod infra ostendetur. Egit igitur tantumraodo ex legibus Trajani, clamoribusque 
populi coactus. Neque tamen impedire potuit, quo minus in Christianos saeviretur. 
Ad leonem enira petebat plebs (Apolog. c. 42.) ; et variis iisque atrocissimis 
tormentis vexatos fuisse Christianos, TertuIIianus Apolog. c. 12. conqueritur: 

morat Christiaimm domum ex itinere Vigelliorura Epitaphium apud Maffeum 

reversum, qui aegre tulisset, quod fa- Mu9. Veron. p. S05. no. 9. iiidicare \i- 

milia ejus januara corona ornasset. detur Morcello II. p. 48. Hanc Satur- 

nini persecutionem rcfert. ad aii. 198. 

33 Laudes ejus apud Dionem Cassiura 

T T wTf ia ivT • • TT- ^* Almeloveen Fasti Consulares p. 528. 

L. LXXII. c. 11. Noniea ejus m Fa- *^ 

sits Consularibus haud reperi. Huic, 35 Fortassis etiam statim, licet rarius hoe 

ut filiis, pronomen Mareo fuissc, vetus factura sit. 



181 

crncibiis et stipitibus imponitis Christianos , sunt ejus verba , Apolog. c. 12: 

ungulis deraditis latera Christianorum cervices ponimus ante piumbum 

et glutinum et gomphos; ad bestias impellimur ignibus urimur 

in metalla damnamur, in insulas relegamur. Sic etiam Apolog. c.39. 

de stipe menstrua disserens: ha3C quasi deposita pietatis sunt egenis 

alendis humafidisque item naufragis, et si qui in metallis, et qui in 

insulis, vel in custodiis, dumtaxat ex causa Dei sectce, alumni confessio?iis 
suce fiunt. Lapidihus quoque Christiaui in Africa a plebe obruti fuisse videntur, 
aliisque modis per ludibrium vexati, v. c. botulis cruore distentis ori admotis, 
( Apolog. c. 9.) (juem quidem cibura praecepti Apostolici Actor. XV. 29. raeraores 
(de monog. c. 5. Apolog. c. 9.), aversabantur. Nec mortuis nominis Christiani 
hostes parcebant. Hi enim, ut asserit TertuUianus Apolog. c. 37. ipsis Baccha- 
nalium furiis e sepulcris avulsi, dissecti atque distracti fuerunt. Quae vero 
omnia haud a Magistratibus jussa, sed a plebe in Christianos furente coramissa 
esse, Magistratibus taraen haud impedientibus, per se patet. 

Metalia autera , in quae damnabantur Christiani Afri , quderenda sunt 
viciniora, utpote Hispanica et Sardinica. In ipsa Africa Romana, cujus raetalla 
reticentur a Burmanno et Caryophilo ^6 ^ fuit metallum Siguense, quod habet 
inscriptio epistolae inter Cyprianicas 79 p. 236 Fell.^'. Nomen hoc in codicibus 
diverse scribitur. Sunt enim qui habent Singuense. In Tabula Peutingeriana 
et Itinerario Antonini legitur noraen oppidi Numidici , Sigus vel Sugus. 
Habemus quoque Victorem Sugitanum. Sigam praeterea, oppidum alterius 
(Tingitanae) Mauretaniae ex adverso Malacae Hispaniae , comraemorat Plinius 
Hist. Nat. V. 2. Aliud metallum in vicinia Carthaginis, a septentrione urbis 
Bona, extat in moute Jadogh, qui habet ferri fodinas '^. Ceterura lapicidiuas 
quoque metalla vocabantur; cujusmodi fnere raetalla illa Thebaica, Martyrum 
Palaestinensium carceres, de quibus Eusebius de jMartyribus Palaestinae c. 8. et 9. 
qui Porphyriten locum commemorat, sic ex noraine marraoris ibi efFossi dictnra. 

'^ Burraanni de vectJgalibus P. R. Caryo- 37 Ruinarti Acla M.irtyr. p.202. Deestvero 
phili de antlquis auri^ argenti, stanni, in editione BaJuziana ep. 80. p. 163. 

a>ris, plumtique fodinis, Viennffi 1757. 88 Cellarii Geogr. antiqua II. p. 909. 



182 



Aii vero ad metalla referendae quoqiie sint scrohes illae in Bjzacena provincia, 
ad quas faciendas Catliolici a Vandalis damnabantur 39 , nescius sum ; quando- 
quidem scrobs pro raetallo usurpatur. Fortassis vero istae scrobes erant fossae 
iilae, quibus Byzacena a Proconsulari provincia discriminabatur*". 

Per insulas, in quas Christianos relegatos fuisse auctor est Tertullianus, 
vix est dubium, quin Sardinia, Corsica et Balearicae intelligendae sint, in quas 
Romani tot reos deportabant. 

In mortis autem generibus lioc, quod bestiis objiciebantur, etsi Christiani 
Romae quoque et alibi eodem supplicio liaud raro afticerentur, in Africa tamen 
inprimis in eos saevitum esse , docet Holstenius ^^ Namque ferae, quas Atlaa 
mons atque deserta Libyae interioris alebant , in hac provincia doraesticae quasi 
erant, atque ex ea trans mare mittebantur. Id quod ex Androclis decantata 
illa historia '*2 et ex marmoribus '^' certum atque exploratum est. 

6. Attamen ad omnes hasce Christianorum vexationes observabimns, eas 
haud ubique per Africani exerceri potuisse, sed iis tantummodo in locis, ubi 
adessent surarai magistratus ; in Africa Proconsulari a Proconsule atque Legato 



'*9 Victor Vitensig histor, perseciitionis 
Vandalicac Lib. I. (edit. Vcnetae 1731. 
c. 14. p. 10. Tum Theodoricus (Geise- 
rici Rcgis lilius) in Bijzaccna: provincice 
eum (Armog-astem) condcmnat scrobcs. 
Scd libro II. c. 4. p. 15. lego : Geiseri- 
cum Heldicum quendam ad faciendas 
scrobcs vincis profttturas condemnasse. 

40 Plinii Histor. Natural V. 4. 

ii Ad Passionera S. S. Pcrpetua; ct Felici- 
tatis p. 13G. 

''2 A. Gellii Noctes Atticae V. 14. Similc 
fiictura tradit Sencca dc beneficiis II. 
c. 19. Idera enim essc, probihet tem- 
porum ratio, si lex Petronia lata fuit 
sub Auffusto. 



43 Sic in Breviario Augusti: ^vae aktb 

TEMPVS DEFVNCTABVM AFRICANARTM 

(Pantherarura) decreteram meo no- 

MINE ATT FILIORTM MEORVM ET NE- 

FOTVM IN CIRCO AVT IN FORO 

AVT IN AMPniTHEATRIS POPVtO 

QTIBTS CONFECTA BTNT BESTIARTM 
CIRCITER TRITM MltLITM ET gVIN- 

CENTA. Cf. Gutherium de vet. jure 
Pontificio p.347. Allam Inscriptionem, 
in qua laudatur L. Fadius Pierus, qui 
codem anno, quo factus est Decurio, 

GliADIA PARIA XXX ET VK.VATION. 
EESTIAR. AFRICANARTM KDIDIT, 

habct ideiu Gutlicriiis p. 352., utram- 
que Tcro ex Grutcro p. 232. et 401). 



183 

Legiouis, quem Cajus coustituerat post Silanuni, qui ultimus fueratProconsul cum 
iraperio uiilitari; (his cnim iinice jus gladii concessum erat) in leliquis autem 
provinciis a Procuratoribus Augustorura atque Legionum Praefectis. Numidiam eo 
terapore rexit S. Varius Marcellus , Severi afrinis et Julioe Soaemiadis raaritus 
qui, quum Sevevi aniraum nosset in ^Cliristianos propensiorera, iis ante edictum 
promulgatum vix molestiam intulit. Neque credendum Procuratores Ccesaris 
Mauretaniae praefectos, pacem ecclesiae turbasse, quum et hi Severi mentem 
cognitara haberenf**: nisi interdum a Plautiano clam Caesare concitati fuerint. 
Ludi autem Cliristianis adeo exitiaies unice edebantur Carthagine , in Amplii- 
theatro juxta Castra Praetoria exstructo '•^. Hoc enim in loco, populo spectante 
piaudenteque , Christiani hestiis objiciebantur. 

7. Omnium vero primus, qui in Africa pro Christo mortem subiit, 
videtur fuisse Naraplianio, horao e Puuica stirpe, ut nomen indicaf^c, oriundus. 
Archimartyr ea de causa sahitabatur; eumqueMaxiraus Madaurensis Graramaticus 
ad Augustinura scribens, cunctis JDiis iminortalibus prceferri queritur'*'; erat 
enim Maximus ille ethnicus. Socios ejus raeraorat Migginem s. Mygdonem, 
Lucitam et Saraaem, homines identidem Poenos. Ili igitur prisci Africae incolae 
in hoc terrarum tractu primi fuere qui Martyrii coronam adipiscerentur. For- 
tasse quod inferioris essent conditionis vel etiam servi. In Martyrologio Roraano 
Madaurenses habentur. Incertum hoc! Attamen eornm festivitas Madaurae cele- 
brabatur. Nec soli passi sunt. Maxiraus enim Madaurensis de aliis qiioque 
loquitur interminato numero, quos Diis hominibusqiie odiosa esse nomina ait. 

8. IIuc commode quoque inserenda vidcntur, quoe Tertullianus, nulla 
temporis mentione facta, libro de jejunio c. 12. de morte Pristini narrat. Hunc 
non Ckristianum Martyrem appellat , quia , quum tormentorum vi coactus 



44 Morcclli II. p. 50. (al. 44.) no. 2. Erit forte ^-cyt l=w ut 

45 MuuGrc cnim Casirensi eramus pagna- ^^''"'"^* ^'""' ^^'''"' Miscell. L. II. c.8. 
turi; Acta S. S. Perpetuce et Felicitiitia ad.tipulante magno Booharto Geogr. 
p. 16. et Ilolsten. in Notis p. 143. ^^*''^- l'' "*' '^^^* 

« Jioni peclis Jiominem hocce nomen signi- « Inter Augustini Epist. 16. (al. 43.) no. 2. 

ficatcs intcrpretationeAugustiniEp. 17. Cf. Morcellum p. 48. 



\ 



184 



Cliristum abnegasset, exspiravit. Eum a Christiauis, haud impedientibus Ethnicis, 
in carcere, custodia autem libera tenebatur , lautissime habitum fuisse, ex Ter- 

tuUiano retulimus. Pergit vero Septimius: quem postremo ipso tribunalis 

die, luce summay condito mero tanquam antidoto prcemedicatum '^^ ^ ita 
enervastis, ut, paucis uiigulis titillatus, hoc enim ebrietas se?itiebat, quem 
Dominum conjiteretur interroganti Froesidi respondere non potuerit amplius, 
atque ita de hoc jam exortus , (alii et rectius extortus) cum singultu^ et 
ructus solos haberet, in ipsa negatione digessit (alii discessit*^; quae haud 
dubie vera est lectio). 

9. Hae publicae quidem faerunt Christianorum calaraitates: sed non 
unicas eas fuisse, facile intelligetur. Accessere nimirum domesticae, etsi haud 
semper exitiales, serumnarum tamen atque sollicitudinum molestissimae causae. 



*8 Verba: mero condito tanquam antidoto 
prcemedicatum , ita enervastis, si rera 
refert Septimius, indicant, Christianoa 
nonnunquaui martyribug vina aroma- 
tibus narcoticis condita, quo minus 
dolores scntirent , atque quo fortius 
tormentls resisterent, subministrasse. 
Sic Judsis quidem in more fuit, qui 
ut Talmudistae perhibent reis poculum 
vini medicati porrig-ebant (vide Wetsten. 
ad Marci XV, 23. et Henr. Kippingi de 
cruce et cruciariis exerc. X. de cru- 
clarii potu). Et ipsi Domino in cru- 
cem acto, vinum , quod Marcus ohou 
ianvona^iivov diclt, porrigebatur, quod 
tanicn recnsaTit. Idem hoc nostra 
adliuc setate passim fit , ubi rei du- 
cunfur. Scd Roraana haud erat con- 
auetudo; et unica saltcra facti slmilis 
narratio , quantum equidem scio , ia 



actis Martyrum occurit de Fructuoso 
Episcopo Tarraconensi, qui sub Va- 
leriano vivus arsit. Hulc enlm, quum 
duceretur, Chrletiani conditi permixti 
poculum obtulerunt. (Ruinart Acta 
Martyr. p. 222. Neandri Geist des 
Tertulllans p. 287. Ejusdem hujus 
pocull Fructuoso oblati meminit etiam 
Prudentlus Perlstephanwn hymno VI. 
Fructuoso ejusque Diaconls , v. 55. 56. 
Ceterura de mero condlto consulc, sl 
tanti est, quse habet Columella in 
Gessneri Scrlptt. Rel Rustlcfe I. p.826. 
nec non Palladius , mense Fcbruar. 
apud eundera Tomo II. p. 77. et mcnse 
Octobri p. 139. 

49 h. e. mortuus est. Sic quoque Ahscessit, 
in marmore apud Gruterum p. dlxxviii. 
no. 1. 



185 

Ubi enim uxor Chiistiana raaritum liabuit Ethnicum deoramqne cultui addictissi- 
mum, filius Christianus filiave patrera matreraque severos religionis paternae 
assertores, ubi servus Cliristianus dominura habuit eadem mente adfectum, quaa 
hisce omnibus tristiora evenire potuerunt ? Hisce quoque de vexationibus 
Christianorum doraesticis queritur TertuUianus, Apolog. c. 3. NonnulU etiant 
de utilitatibus suis cum odio isto 'paciscuntur , contenti injuria , dum ?ze 
domi habeant quod oderunt. Uxorem jam pudicam maritus jam non 
zelotypus ejecit , filium jam subjectum pater retro patiens abdicavit, 
servum jam fidelem dominus olim mitis ab oculis relegavit: ut quisque 
hoc nomine eme?idattir, offendit, Tanti non est bonum, quanti est odium 
Christia?iorum ! Huc quoque respicit in vivida feiicitatis atque concordiae 
domesticae, quum uterque conjux Christum coleret, descriptione; ad uxor. L. 11. 
C. ult. verbis eleemosyncB sine tormento. Christianae nimimm maritus ethnicus, 
ubi de suis rebus aliquid sibi abesse notaverat, ab uxore forte in Christianos 
pauperes delibatum, plerumque adeo saeviebat, ut servos uxoris torqueri juberet^'*. 
Neque minus ipsa cultus divini participatio mariti in uxorem iras baud raro 
concitabaut. Testem eundem habemus TertuUianum : ut si statio facienda 
est, inquit L. IL ad uxor. c. 4. maritus de die condicat ad balneas: si jejunia 
observanda sunt, maritus eadem die convivium exerceat : si procedendum 
erit (sacra frequentanda) , nunquam magis familice occupatio obveniat. Qtiis 
autem sinat conjugem suam visitandorum fratrum causa, vicatim aliena et 
quidem pauperiora quceque tuguria circuire? Quis nocturnis convocationibus, 
si ita oportuerit, a latere suo eximi libenter feret? Quis denique solemnibus 
Paschce abnocta?item securus sustinehit? Quis ad convivium dominicum illud, 
quod infamant, sine sua suspicio?ie dimittet? quis in carcerem ad osculanda 
vinetda martyris reptare patietur! Jam vero alicui fratrum ad osculum 
convenire , aquam sanctorum pedibus offerre, de cibo , de poculo invadere, 
desiderare, in mente habere, si et peregre frater adve?iiat, quod in aliena 
do?no hospitium? Si cui largie?idum erit, horreum, poma prceclusa sunt. 

50 Semleri Index Latinlfatla TcrtuUianeas s. v. tormentum. 

Mnnteri Primordia Ecclesice AfricancB. 24 



186 

Deinde paucis iiiterjectis c. 6. Moratiir ancilla Dei cum larihus alienis, et inter 
illos omiiibus honoribus dcemonum, omnibus solennibus regum, incipiente 
anno , inciviente me?ise, nidore thuris agitabitur. Et procedit de janua 
laureata et lucernata, ut de novo co?isistorio libidinum. Discumhit cum marito 
i?i sodalitiis, seepe in cauponis, et ministrabit no?inunquam i?iiquis, solita 

q?io?idam sanctis ministrare cujus manum desiderabit, de cujus poculo 

participahit? Quid maritus suits illi, vel marito quid illa ca?itabit? Audiat 
sane , audiat aliquid de sce?ia, de taberna, de ganea? qjice Dei mentio? 
qua3 Christi i?ivocatio? ubi fomenta Jidei de scripturarum i?iterlectione? uhi 
sviritus refrigerium? uhi divina henedictio? Omnia extranea, omnia inimica, 
omnia damnata , adtere?tdcB salutis a malo immissa. Et sacra quidein 
matutina, coetus illi antelucani, ethnicis a rei Christianae fere priinordiis adeo 
invisi, raaritorura in uxores Christianas suspiciones in Africa quoque excitasse, 
auctor est scriptor ethnicus Apulejus, cujus verba vix de alia quam de raatrona 
Cliristiana inteliigi possunt. Is enim sic habet^i: Timc (mulier) spretis atque 
calcatis divinis numinibus, i?i vim certce religionis, me?itita sacrilega prcB- 
su?ntio?ie Dei , quem prcedicaret unicum , co?iJictis observatio?iibus vanis, 
fallens om?ies homines , et miserum maritum decipiens , ?natuti?io mero 
(vino eucharistico) et conti?iuo stupro corpus ma?icipat ^^. Hae igitur in 
Christianos calumniae Antoninorum jam tempore, sub quibus Apulejus floruit, 
per Africam grassatae sunt! Sed redeamus ad Tertullianum. IUa eniin, quce 
de statu ac conditione raatronarum Christianarum Ethnicis iiuptarum tradit, 
licet hostili valde in omnera cultura Deorura, quos Dsemones esse persuasum 
sibi habuit, animo scripta sint, taraen complura vera continent, miseramque 
Christianse matronae in dorao ethnica conditionera vividissirais coloribus pingunt. 
Et licet mariti interdum indulgentiores essent, quod ipse TertuIIianus fatetur, 
etsi et hoc infesto aniiuo fieri statuits*; licet fieri quoque nonnunquara potuerit. 



51 Metamorph. IX. p. 223. Elinenh. guarum arcana in periculum, quod cre- 

52 Jablonskii Oi3uscula IV. p. 46. «^""f' «^'•«^^"^' "' f"'^^ lcedantur, ipsl 

sustinent , quaruin dotes , objectioncm 

53 Sustinent (indulffcnt) quidem, sed ut in- , . •. ^- ^ • x • 

^ o y z nominis, mercedem silenta faciant, sci- 

culcent, ut illudant hujusmodi femlnis. 



187 

ut iixor Christiana maritum Etlinicum lucraretur (1 Corinth. VII. 16.) hoc 
tamen rarius evenisse putandura est, inprimis Carthagine, urbe omnibus vohiptatibus 
libidinibusque quam maxime dedita. 

2. Ut vero nuUa regula sine exceptione, ita quoque aliquando uxor 
Cliristiana cum marito ethnico concordem vitam transegit. Exemphim habemus 
illustre Pescenniae Quodvultdeus , (nomen hoc Christianam indicat) uxoris C. 
Quinctilii Marcelli5*, Proconsulis Africae ex Morcelli sententia anno 227 55. Cui 
epitaphium posuit raaritus, in Museo Veronensi^s adservatum. Ita vero Iiabet: 

PESCENNIA QVODVVLTDEVS57 

H. M. F. BONIS NATALIBVS 

NATA MATRONALITER 

NVPER VXOR CASTA 

MATER PIA GENVIT FILIOS 

III ET FILIAS II VIXIT 

ANNIS XXX VICTORINA 

VIXIT ANNIS VII 

SVNNIVS VIXIT ANNIS 

III 31ARCVS VIXIT 

ANNIS II MARCEL 

LVS VIXIT ANNO I 

FORTVNATA VIXIT ANIVIS 

XIII M. VIIL MARCELLVS 

PROCOS CIV 

SED ET FILIIS ET 

FILIABVS NOSTRIS ME VI 

VO MEM0RIA3I FECI 

03INIBVS ESSE PEREMNEM. 



licet apud arbitrum specuiatorem litiga- 55 Pag. 91. 
turi, Quod plerceque non providentes, 
aut re excruciata , aut fide perdita, 
recensuerunt. ad uxor. II. c. 5. 



56 Paff. 4G4. no. 6. 



5' Idem hoc nomen legitur in Inscrlptione 
5* Consul processit una cura Alexandro Graeca litteris ab iraperito horainc cac- 

Severo Augusto anno u. c.979. Chr. 226. latis, R0BB0TJJE0X2, quae Panormi 



188 

3. Si vero matronae puelldeque Christianse in domo ethnica tristis 
plerumque erat conditio, statui certe potest, longe deteriorera fuisse servorum 
atque anciilarum, inprimis ubi hi religionis Christianae promovendae studio intra 
ipsos domesticos parietes veritatis semina spargere, atque insciis parentibus et 
paedagogo puerorum animis elementa doctrinae purioris insinuare, iliave in Gynaeceis 
docere sustinerent^^. In servos enim per ipsas leges Roraanas saevire licuit; hi ne 
juribus quidem personarum gavisi bestiarum instar habebantur, emebantur, vende- 
bantur, dominorumque arbitrio ia omnibust vita unice excepta^!>, obnoxii erant. 



CAR XXYII. 

MARTYRES SCILLITANI. 



I. M.n hos annos cadit Passio Martyrum Scillitanorum , quorura acta inter 
panca illa prisci aevi genuina Martyrum Acta, quibus temporum injuria pepercit, 
servata sunt. Excepta ea fuerunt a Notariis et in acta proconsularia relata. 
Duo extant apographa una cum fragraento tertii, in nonnullis quidem diversa, 
quae vero cardinem rei haud tangunt^. Africam illo tempore Proconsul rexit 
Satuntinusy de quo supra jam diximus. Consulem vero habent acta prima 
Claudium, fragmentum Claudianum, qui erit Tib. Claudius Severus Cons. III. 
(fragm. bis Consulem dicit), una cum C. Aujidio Victorino. a. u. c. 953. p. Ch. 200. 

ia Mnsco adservatur. Torremuzza Inscr. e. 7. Hanc legem commemorat tabula 

Sicul. p. 263. marraorea in Amphithcatro Pompejano 

58 Hac de re locus insignis extat Celsi in reperta, quam edidit Michael Arditua 
ILhro, quemadversusChristianos edidit, ^. C. in dissertat. La Legge Petronia 
ah Origene scrvatus, lihro in. c. Ccl- iHustrata col mezzo di un' antica Iscri- 
sura c. 55. ed. Rujei Tomo L p. 484. ''''«"« rinvenuta nel Amfiteatro diPom- 
Spenceri p. 144. P"- ^apoli 1817. 

59 Lege Petronia, ut vldetur suh Augusto 1 Me'moire9 de Tilleraont III. p. 57. et289. 
lata. Cf. d'Arnaud de jure servoruui 



189 



Scillitani dicuntnr a Scillita Proconsularis provinciae urbe^, unde procul dubio 
Carthaginem deducti proconsuli oblati fuerunt. Et numero quidera fuerunt duo- 
decim: Speratus, Narzales, Cittinus, Donata, Secunda, Vestina, Veturius, 
Felis , Aquilinus, Lcetantius, Januaria, Generosa ; sic nomina exhibentur 
ia capitali proconsulis sententia, quam primum apud Ruinartum apographura 
eshibet, quamque sequor '. In his Narzalis (in al. Apographo Nazarii) nomen 
Foenum hominem indicare videtur. Si jam bina exemplaria horum actorum. 
inter se comparamus , fateamur necesse est, proconsulem humaniter cum reia 
egisse. De delatione, apprehensione eorum et primo interrogatorio ex actis 
iiihil constat. Captivis, qui erant Speratus, Narzales, Cittinus, una cum Donata, 
Secundina et Vestina, die 16 Julii magistratuum jussu coram proconsule ductis, 
Saturninus tempus ad liberandum, triginta dierum moram, obtulit, quam vero 
recusarunt; et quumSperatus illi dixisset (quod quidem primus codex actorum 
et fragmentum tertii habent) , si tranquillas "prcebueris aures tuas , dicam 
Mysterium mansuetudinis ; proconsul respondit, dicente te de Mj/sterio, non 
inferam mala, tantum jura per Genium Hegis nostri. Quoe quidem verba 
mite ejus ingenium aperte produnt ; quum , licet bene sciret i'eligionera 
Christianam haud esse Mysterium eo, quo haec vox vulgo accipiebatur, sensu*, 
occasionem tamen lubens arriperet, qua a poena capitali Christianos iramunes 



2 Ruinarti Notae ad Victorem Vitensem 
de Persecutione Vandalica p. m. 63. et 
128. Dupin not. ad Collationera Car- 
thaginiensem , in Optato MilleTitano 
ed. Antverp. p. 275. 

3 Acta haec Initio differunt nb ezordio a 
Mahillonlo edito In Analectis Vet. Tom. 
IV. p. 172. 

i Ipse TertuUianns Apolog. c. "7. reli- 
gtonem Christianam Mysteriis qnodnm- 
modo componerc, ut simllia cum his 
jura postulet, vldetur ; si semper late- 
tutts, inqult, quando proditum est quod 



admittimus ? Imo a quibus prodi potuit ? 
ab ipsis enim reis. Non utique , quum 
vel ex forma omnibus mysteriis silentii 
fides debeatur. Samothracia et Eleusinia 
rettcentur, Quanto magis talia , quce 
prodita interim etiam humanam anim- 
adversionem provocabant , dum divina 
servatur. Si ergo non ipsi proditores 
eui, sequitur ut extranei, et unde extra- 
neis notitia? Quum semper etiam pice 
initiationea arceant profanos et arbitris 
caveant , nisi si impii minus metuunt. 
Slmilia habet ad Nat. I. c 7. 



190 

se prcestiturum sperabat. Haud enim amplius , ut ad Deos gentUium bono 
animo converterentur, postulavit: modo, respondit Sperato, jwra ^e/- Genium 
Regis nostri , scil. Imperatoris, (descriptus enim videtur codex ex antiquiori, 
tempore Vandalorum, qui Reges habuerunt). Credidit forsitan proconsul, 
Christianos hujusmodi juramentum , quo Ethnici majorem erga liomines quara 
erga Deos suos praestitere reverentiam^, facilius praestituros esse, Deum suum, 
qui etiam Imperatoris esset dominus atque protector, subintelligendo. Plebi 
autem Mystei*ii nomine fucum facere voluit; nam per omnem Africam Mysteria, 
Isidis inprimis Aegyptiae , magna religione celebrata fuisse, ex Apulejo constat. 
Sic enim reos, si Mysteriis quibusdam initiatos sese esse declararent, salvos atque 
incolumes evasuros speravit. At spes eum fefellit; hi enim unanimes et con- 
stanter se Christianos professi sunt. Itaque, ut tamen ad deliberandum aliquod 
tempus, (triginta enim dierum illud, quod ipsis obtulerat, recusaverant), conce- 
deretur, in carcerem ducti et in ligno positi fuere, ne fuga salutem quaererent. 
Quum autem postridie mulieres, quas, utpote debiliores , ad defectionem a 
religione Christiana facilius sese commoturura proconsul credidit , constanter 
negassent, virique eandem Christianismi professionem repetiissent, neque ullum 
deliberandi tempus accipere voluissent, proconsul in eos sententiam tulit secun- 
dum legem Trajani: si deferantur et arguantur, puniendi sunt, et capite eos 
plecti jussit. Qua sententia audita, Deo gratias egerunt, (qui fuit omnium fere 
Martyrura mos ; nam martyrii corona summa erat, quam in votis habuerunt, 
felicitas) ducti sunt, gladioque percussi. Facta vero hsec sunt XIV. et XIII. 
Kalendas Augustas. Eadem sententia lata est in Veturium, Felicem, Aquilinum, 
Laetantium, Januarium et Generosara, antea, ut videtur, interrogatos, quorum 
vero acta perierunt 

2. Eorura oraniura raeraoriara sexto decirao Kalend. Augusti celebrat 
Ecclesia Roraana. Horum Martyrum antiquiore jam terapore raerainit Victor 
Vitensis Persecutionis Vandalicse Libro I. traditque, suo tempore Basilicam 
eorum noraini dicatara extitisse Carthagine, in qua sine dubio corpora eorura 



S Tertull. Apolog. c. 28. Citius apud vos per omnes Deos guam per unum Genium 
Ccesaris pejeratur. 



191 

coiidita fueriint. In eadem Iiac Augustinus Hipponensis Episcopus duobus post 
secuiis habuit sermonem eorura in honorem (ed. Bened. Tom. 5. sei-mo 155) 
ab alio deperdito, quera refert Possidius in indiculo, c. 9. per Katalem S. S 
Martyriim Scillitanorum , Ruinarto judice, diversura. Mirari ceterura subit, 
Lorum Martyrum apud Tertullianum , qui taraen S. Perpetuam habet, nullara 
inveniri raentionera. Leguntur vero in vet. Kalendario Carthaginiensi ap. 
Ruinart. p. C94. add. XV. Kal. Augusti. 

3. Nescio, an ad idera hoc tempus referendura sit factura, quod Ter- 
tullianum ad librura de corona railitis anno 201. scribendura irapulit ^. Miles 
nimirura Christianus laureara castrensera capiti imponere noluerat, gladiumque 
postea reddiderat, et ob id poena adfectus fuerat, incertum taraen an capitali'; 
nam verba Tertulliani c. 1. hanc haud indicant, quara, si railiti inflicta fuisset, 
haud dubie sine ambagibus retulisset. Qua de re quum diverse sentireut 
Christiani, et prudentiores quidem abruptum, prcecipitem, mori cupidum 
homiiiem vituperarent , TertuIIianus , Montanista jara factus, libro, si factura 
in terapora Martyrum Scillitanorura cadit , paulo serius , anno nimirum 201. 
edito laudavit, primoque quaestionera movit, liceatne Christiano caput corona 
ornare , dein a cap. inde 11. an in totum Christianis militia conveniat; 
quas quidem quaestiones quoraodo solverit, ex orani ejus sentiendi statuendique 
ratione facile intelligetur. Militem vero illum ante persecutionem Severi 
coronam respuisse probabile fit, eo quod poena capitalis ei inflicta haud expressis 
verbis comraemoratur. Postquara enim haec exarserat, in hujusmodi delictum 
certe non minori poena animadverti potuit a Legato Legionis, nisi ipse capite 
periclitari vellet. 

6 Morcellus II. p. 97. hoc faetum refert ' Sul) Maximino ponit Tillemont Histoire 
ad an. 237. Ea autcm setate Tertulli- des Eiupereurs III. ji. 270. 

anum adhuc i» vivis fuisse, credi \!s 
potest. 



193 
CAP. XXVIII. 

PERSECUTIO SEVERI. 



1. J55everum Aiigustum initio principatus sui Christianis favisse, supra ostensum 
est; nec facile causae indicari poterunt , cur animum mutaverit. Turbulenta 
taraen forte quae incidebant temporal morosiorem eum reddiderunt, et magi- 
stratus et hostes Christiani nominis adversus eos concitabant. Accedebat for- 
sitan et alia ratio. Chronicon enim Hieronymi ad annum Severi quintum a. u. 
c. 951. p. C. 198. habet verba, Judaicum et Samariticum bellum motum, qnam 
tamen rem Eusebii Chronicon, e quo plurima excerpsit, ignorat. Latrones 
forsitan debellaverat ; nam belli inter Judaeos et Samaritanos exorti meminit 
Abulpharagius, et Claudium latronem eo terapore in Judaea fuisse, perhibet 
Dio Cassius. LXXV. c. 2. Triuraphum quoque de Judaeis Caracallae a Senatu 
delatum fuisse narrat Spartianus in Severo c. 16., quem tamen prudens Imperator 
infra dignitatem Iraperii ratus, si facilis de Judaicis catervis victoria tanti duceretur, 
in triumphum de Parthis commutavit^. Haec igitur in causa fuisse videntur, cur, 
dum in Palaestina erat , teste Spartiano c. 17. Judceos fieri sub gravi poena 
vetaret. Nec injuria; nam Judaeos orani terapore proselytos fecisse, notum est; 
et Carthagine quoque eos idem hoc tentasse, docet TertuUianus adv. Jud. c. 1. 
ubi de disputatione inter Christianum et Judaeum proselytum habita scribit. 
Addit vero Spartianus: idem de Christianis sanxit; eo fortassis sensu, quod 
Christianos in posterum fieri prohiberet, iis tamen, qui jam essent, nulli poenae 
obnoxiis'. Istud vero post decretum adversus Judaeos ab Iraperatore constitutnm 
puto, quum ex plurimorum sententia persecutio adversus Christianos non ante 

1 Mosliem. Comment, de rel». Chrlstianor. 3 Itaqne liocce edictum lenius erat anti- 
ante Const. M. p. 253. qiuoriLus , quibus omnis religionls 

Christianee professio pruhibita ernt, 

2 Cf. opusculum nostrum : dcr judischc atquc iis, qui jam Christiani essent, 
Krieg unter den Kaisern Trajan und coruraque posteris in rcligione Chri- 
Hadrian p. 102. stiana natis, pepercit. Cf. Kcandri 

G. d. T. p. 1>5. 



193 

annum 201. aut 202. mota fuerit. Priorem , qui erat Severi nonus , habet 
ClironiconAlexandriuum; posteriorem autem, Severi septimura, Chronicon Eusebii. 
Invitus fortassis, et quasi coactus, Plautiani potissimum impulsu, qui auctoritate 
et gratia maxima apud eum valebat, et anno demum 203, quum insidiae ab eo 
domui Augustae structae detectae essent, deletus est, ad belhim Christo ejusque 
cultoribus indicendum movebatur. Quae quidem persecutio inprimis Alexandriae, 
ubi Leonidas, Origenis pater, occubuit, grassata est. Neque vero Africa ab 
hac calamitate immunis evasit; inquirebatur enim in Christianos, deferebantur 
aservis, a militibus extorquendae pecuniae causa vexabantur, a plebe in jus 
rapiebantur, et ipsi eorum sacri conventus turbabantur *. Et in Africa quoque 
sauguis Christianorum fluxit. Legimus enim apud Tertuliianura ad Scap. c. 4. 
PrcBsidem Legionis^ et Prcesidem MauretanicB^ vexasse Christianos , sed 
gladio tenus. Addit: at a 'primordio mandatum est, animadverti in hujusmodi. 
Et hoc quidem secundum leges Trajani. Itaque initio mitior fuit persecutio', 



4 TertuU. Apolog. c. 8. 

5 In Hisjjania. Neand. p. 247. Morcellus 
p. 67. Legatum Legionis Mauretanicae 
intelligit. 

6 Huc forte referenda sunt , quae Ado 
Viennensis hatet ad XII. Kal. Jan. In 
Mauretania CcBsareensi natalis S. S. Ti- 
mothei, Polii et Eutychii diaconorum , 
qui apud prcsfatam regionem verbum 
Domini disseminantes , pariter coronari 
meruerunt. Hosce Martyres Morcellus 
p. 67. ad an. 205. recenset , licet jeta- 
tem ignotam esse fateatur. In Miiure- 
tania Csesareensi Idam v. Diddam et 
Novam s. NoLam Cypriani jam aetate 
episcopos haljuisse, ex catalogo eorum 
c. VI. rclato videre est. Itaque hoa 
diaconos ad alterutram harum ecclc- 



siarum pertinuisse, veri aliquam hahet 
speciem. 

' Nescio an ad persecutionem Severi et 
universe ad Christianos referendum 
sit Rescriptum Severi et Antonini Augg. 
de suspectis tutoribus et curatoribus, 
quod MorcelUis p. 65. suspicatur eo 
consilio editum esse, ut quos Christianos 
csse constaret , a tutela curave tanto 
facilius remoAcri possent. Duhitatum 
in Africa fuit , an suspectus apud 
Legatum Proconsulis postulari posset. 
Rescripserunt Augusti (Digest. XXVI. 
Tit. X. 1. 4.) BradujE Maurico Procos. 
Africae : Posse , quia mandata juris~ 
dictione , officium ad eum totum Juris 
dicendi transit. Hunc Braduam Mauri- 
cura essc M. Mauricum Rufinum, Mor- 



MHntcri Primordia EcclesicB Africante. 



25 



IH 



deincle vero per iiitervalla ^ recruJuit ; nsmque Christiatii ab eodcm Scapula, 
qui anuo 211. Africara pro Consule rexit , igne torquebantur et cremabantur ^. 
Hoc autem tempore Severum post necem Plautiani , veteris erga Christianos 
favoris memorem, hostium Christiani nominis furorem quodammodo retrinxisse 
credo; qui vero jam, Imperatore Eboraci die 4 Februarii ejusdem anni mortuo, 
et filio ejus Caracalla reipublicoe clavo admoto , haud amplius coliibebatur* 
Facillime sane accusationes in amicos Getae Imperatoris a fratre inter amplexus 
matris occisi intentatae ansam praebere potuerunt novis adversus Cliristianos 
soevitiis exercendis. Pro tatita innocentia, exclaraat Tertullianus 1. c. pro 
tanta probitate , pro justiliay pro pudicitia , pro jide , pro veritate , pro 
Deo vivo cremamur , quod nec sacrilegi, nec hostes ptiblici veri, nec tot 



cellus ostendit, iileoque Rescriptiini ad 
an. 204. refcrt. Hoc rescriptum forte 
occasionem dedit canoni concilii illiHS 
Carthaginicnsis c. XXIV. relato , dc 
quo Cyprianus loquitur ep. 1: Ne 
quis frater excedeiis acl tntelam vcl 
curam Clericum nominaret. Sed incerta 
est res, quum omnia pendeant e quoC- 
etione illa, an rescriptum Severi Chri- 
etianos respexerit ; quod quidcm Cra- 
merus , quem hac de re par literas 
consului , ncgat , quum in provincils, 
ubi praeses omnium prlmi ordinis 
magistratuum urhicorum vices gerehat, 
quacstio illa facilius suhoriri potuerit, 
anjusilli esset mandandi jurisdictionem, 
quae cura Imperio facile confundehatur. 
Si igitur duhium erat , utrum postu- 
latio suspecti ad hoc an ad illud per- 
tineret, non est quod mireraur Irape- 
Tatorem consultum fuisse. £x yerhis 



vero Iiujus legis patet, Antoninum 
(Caracallam) cum divo Severo re- 
spondisse. Ergo non Severi est sed 
Caracallae, qui prior nominatur, et 
fortasse antiquius patris rescriptura 
repetiit. Qua; vero si ita sunt , in 
liersccutlonis Severiauce tempora haud 
cadit. 

8 Quum TertulIIanus lihrura de Pallio 
ecriheret, pacis otia erant. c. 1. De pacc 
qua Christiani fruehantur , intelligit 
quoque Noesseltus de Script. TertuU. 
II. p. 31. 

9 In rego et in ferrea cathedra C^M^iSQ(f 
aiSriQif v. xriYavof) cui imponehantur , 
antequam hestiis ohjicerentur, utMar- 
tyres nonnuUi Lugdunenses. v. Episto- 
lam Eccles. Viennensis et Lugdunensis 
ap. Euseh. H. E. Lih. V. 1-4. Routh 
Rel. Sacraj I. p. 282. 287. 288. 



193 



majestatis rei pati solent? Ail bestias etiara damnabantur, ut TertuUianus 
eodem loco de Adruraetlco Mavila refert, quem Scapula hoc supplicio adfecerat^*. 

2. Mirari igitur nullo modo subibit, Christianos salutem fuga quaesivisse, 
id quod Tertullianus libro de fuga in persecutione (quam rero pariter ac 
redemtionem inquisitionis " improbat) c. 5. tradit. Narrat enim de Rutilio, 
quem nihilo tamen secius sa7ictissimum Martyrem vocat, eum totiens fngisse 
de loco in locum, etiam periculum, ut putahat, numis redemisse, post totam 
securitatem , qttam sibi prospeserat , ex inopinato apprehenso et Prcesidi 
ohlato, tormentis dissipato , dehinc ignibus dato. Quem quidem Rutiliura 
prorsus ignoramus. Conspicuum tamen fuisse virum oportet, quuni ab hostibua 
ita pressus fuerit, ut non solum vitoe periculum redimeret, sed de loco quoque 
in locum fugeret. Nomen passim obvium est, neque tuto quaeri potest in familia 
Rutilia plebejai2, quum Severi eetate paucissimae superessent familiae Republica 
stante florentes. Ne Romanum quidem civem fuisse credo ob supplicii genus. 
Comraemoratur in Martyrologio Romano ad diera 4 Non. Augustii^. 

In hac persecutione episcopi quoque , presbyteri atque diaconi sese 
fiiga subtraxerunt (ad Scapulara c. 11.). Hanc quidem TertuIIianus , antequam 
Montanista factus esset, haud plane damnavit. Dicit enim de patientia c. 13: 
sifiiga urgeat, adversus incommoda fugce caro militat ; quae quidem verba 



m Ad Scap. c. 3. anno 206. Morcellua 13 An. 206. vetusta Martyrologia ejus me- 



p. 69. 

11 Neand. p. 133. 

12 EckhelDoctr. Numor.VeterumV. p.298. 
Rutilius hic haud memoratur Werns- 
dorfio in Prooemio de Rutilio N^uma- 
tiano ejusque Itinerario. Poetarum 
Latinor. minorum Tomo V. Parte II. 
p. 28. ubi de claris Rutiliis agitur. 
Hutilium praeterca Rufum haberaus 
intcrlocutorem in Ciceronis libris de 
R. P. Dc eo vide A. Majum p. LXVI, 
ed. Moseri. 



minisse videntur XII. Kal. Martii, 
quanquam Rutulum potius appellant. 
Socios ei addunt Silvanum, Classicura, 
Secundinum , FhictuUira Damasum. 
Codex Regins Christina; auget nume- 
rura : In Africa natalis sanctorum 
Ratuli , Silvani et aliorum duodecim. 
Morcellus p. 71. Ignota plane eunt 
romina, ac incerta omnia. Sed pro- 
habile est Rulilium non solum occu- 
huisse. 



198 

oT)Scura lucera nanciscuntur ex iis qua3 libro 1. ad uxorem c. 3. habet: Etiam 
in persecutiojiibus melius est ex permissu fugere de oppido, quam depre- 
hensum et distortum negare. Atqui isti heatiores , qtii valent beati testi- 
monii confessione non excidere. Postea vero rigidiorem tulit sententiam : 
Novi et pastores eorum, Catholicorura, haec sunt ejus verba libr. de corona 
c. 1. in pace leones , in proelio cervos. Nec excusationera admittit ipsam 
veniam a Christo Matth. X. 23. concessam. Hoc enim emigrandi prceceptum, 
ait de fuga c. G.^t solis Apostolis datum esse (Matth. X. 25.), quamdiu in 
Judcea evangelii fundandi causa esse?it victuri. In sui vero temporia 
Christianos, inprimis Afros, sic invehitur (de corona 1.) Mussitant scripturas : 
emigrare , sarcinas expedire , fugce accingi de civitate in civitatem. 
NuUam enim aliam Evangelii (Matth. 1. c.) memoriam curant. Lpnge vero 
mitius post Tertullianum statuerunt Cyprianus et Comraodianus. Prior , quod 
omnes norunt, ipse se fuga subduxit , et libro de lapsis p. 122. secundum ad 
glorlam gradum dixit, cauta secessione subtractum Domino reservare. Sic 
quoque Commodianus Instructione 50. 

TransfLuviat hostis : Tu suh latehra conde: 

Aut si intrare potest, si necne, ne cessa. 

Undique te redde tutum, tuosqne; vicisti. 

Res infamis erit, si quis se propalat hosti. 

Et vigilanter age, ne quis incurrat in illal 
Svadet igitur in persecutione fugara aut latebras. Omnino vetat , ne quis in- 
currat, ne quis se oflTerat; denique ait Christianum, qui se hosti propalat, 
esse sui ipsius proditorem^^. 

3. Praeter hos, qui fuga suae saluti consulebant, alii pecunia magistratibus 
railitibusque soluta persecutionis pericula redimebanti^; neque singuli tantum- 

14 Hunc Tertulliani libruni de fuga ex 15 Sic Schurzfleischius in editione Cora- 

Noesselti sententia (II. p. 7.) anno 202 modiani Iiunc locum paulo ohscurio- 

scriptum, Morcellus p. 96. ad extrema rem cxplicat. Eum sequitur Davisius. 
ejus rcjicit, et editum putat anno 236. 

Per quatuor capila 6-9. fugam magno- 16 Ad Scapulam c. 12. 
pere improhat. 



197 



modo, sed integri quoque coetus, quara quidem rem quara indigne tulerit 
Tertullianus , ex libri de fuga c. 13. videre est i'. ^Erario autem publico 
augendo hasce pecunias ab Imperatoribus nunquara destinatas fuisse, sed 
privatos tantummodo homines ditasse, Tertullianus haud sine aliqua admiratione 
asserit^s. li vero, qui remanebant, si imprudentia forte propinquorum^s aliisve 



17 Locus est obscurus, allam vero haud 
adinittlt interpretationem. Sed quid 
non timiditas persuadebit, quasi et fu- 
gere scriptiira permittat et redimere 
prcEcipiat. Parum denique, si unus aut 
alius ita eruitur. Massaliter (a : simul 
et pro omnibus) totce ecclesice tributum 
tibi irrogaverunt (concussores nostri). 
Nescio , dolendum an eruhescendum sit, 
cum in matricibus beneficiariorum et 
curiosorum, inter tahernarios et lanios 
et fures balnearum et aleones et lenones, 
Christiani quoque vectigales continentur, 
Hanc episcopatui formam Apostoli pro- 
videntius condiderunt , ut regno suo 
securi frui ^^ossent sub obtentu procu- 
randi. Scilicet enim talem pacem Chri~ 
gtus ad patrem regrediens mandavit a 
militibus per Saturnalitia redimendam, 
Beneficiarii dicebantur milites bene- 
iicio principis ad officia s. ministeria 
certa adsnmti. Ex eorum schola erant 
Curiosi v. Stationarii cursus publici 
curs praepositi, per stationes dispositi, 
quibnsCodicis decurlosislexl injungit: 
ut crimina judicibus nuncianda memine- 
rint ; qul igitur persecutlonum tempore 
Chrlstianos quoque qujesh erunt , eo3 
defercbant , tribunallbusque slstebant. 



H«c vero officla In pra^varicatlones et 
raplnas degeneravere. Beneficiarllenlm 
et Curlosi, pensionihus annuls v. men- 
struls corruptl, tabernarlorum, furum 
etc. scelera dlssimulabant, ita ut domi 
servarent matrlculas turplum hujus- 
modl pactlonum. HIs tandem Chrl- 
stlanl, ut securltati suae consulerent, 
decorl et honestatis immemores, pecu- 
nias pactis pensionlbus, quas Tertulli- 
anus Vectigalia vocat, numerare coe- 
perunt. Cf. Indlcem Latinltatls Ter- 
tullIanecB , Ed. Semleri Tomo VI. sub 
vei'bo Curiosi p. 366. 

18 De fuga c. 12. Tanta quotidie cerario 

(Impcratorls) augendo prospiciuntur re- 
media censuum, vectigalium, collationum, 
stipendiorum : nec unquam usque adhuc 
ex Christianis tale aliquid pruspectum 
et sul} aliquam rcdemptionem capitia 
est sectCB redigendis, quum tantce mul- 
tiiudinis nemini ignotce fructus ingens 
meti posset. 

19 Inter Christlanos ipsos eo tempore fulsse 

tradltores , affinesque ipsos exfitisse, 
qui fratres , parentcs filiosque accu- 
sarent , neutiquam inducor ut mihi 
persuadeani. Exfant tamcn in Tertulll- 
ani Scorpiaces c. 9. et 10. locl, qui 



im 

de causis Etlmlcis suspecti, vel a delatoribus accuSati essent, in carcerem 
conjecti sunt; hos vero non ab omni cura fratribus commercio cohibitos legiraus. 
Christianis nirairura eos visitare , iisque humanitatis et benevolentiae officia 
praestare licuit, ut TertuIIianus libro II. ad uxorem, cujus taraen annus dubius 
est), c. 4. perhibet: et Lapsi ab iis literas pacis exoraverunt atque irapetrarunt 
Hos moechos et fornicatores statim ambire, nec ullos magis adilum carceris 
redimere, quam qui ecclesiam perdiderunt, ait TertuUianus de pudicitia c. 22. 
Quae qiiidem verba, licet tempus, quo istud Gpusculum ediderit, incertuni sit, 
ad Severi tamen hanc persecutioncm refero. Stipes porro a Christianis ad 
alendos eos, qui exulaverant, coliecti sunt (de fuga c.l3. 14. Apologet. c.S9.2«). 
In hac autem persecutioue eadem Montanistarum ac Catholicorum fuit calamitas. 
Montanistas enira martjrium rainirae vitasse, constat ex eorum historia, quae 
testatur eos Martjribus, de quibus gloriati sunt^', abundasse. Eosque in Africa 
quoque vexatos fuisse, e libro de fuga a TertuIIiano , Montanista jam facto, 
circa ista terapora, anno niraiinim 202 coraposito, abunde patet^z. 

4. Ad Gnosticos vero quod attinet, eraut quoque in hisce sectis, qui 
sese persecutionibus subducerent. Ili enim fidei raysterium coram oculis 
profanorum hominum haud esse declarandum rati, Deura in spiritu et veritate 
adorandum , ncque caeremoniis externis tantum momentuni concedendum esse 
docuere , itaque haud esse opus ut mortem pro Christo ejus cultores subirent. 
Semel enim Christura pro nobis mortuura esse, ut a morte nos liberaret, neque 
a nobis retributionera illum poscere, ut pro eo vicissim nos raorti devoveamug. 
Hi igitur, Ethnicorum cultum simulantes, ab orani persecutione imraunes fuisse 

huc trahl possint. Hujugmodi enim Domini necesse erat, ut alicubi com- 

flagllia commeraorat a Cliristo Matth. mltterentur. 

X. 21. pra^dicta. Attamcn ea Cartha- ^o Cf. Zieglerura in Horreo Henliano X. 
glne patrata esse, nullo verl)0 signifi- o» 



cat, id quod cerfe haud omlssurus 

fulssct , si cognovlsset. Prohahilior 

igltur Yidetur Eplscopi Llncolncnsls 

sententla p. 40. eum de tallhus criml- 22 v. c. cap. 3. 

nlbus lociui, qula secundum vatlcinluai 



21 Moshemlus de rehus Christianorum 
ante Constantinum M. p. 424. 



199 

Tidentur. Nec nnice in Africa. Nam licet et Gnosticae sectae , v. c. Marcionitae 
habuerint Martyres, alioe tamen, ut de Basilidianis iiotatum est^^, omne Mar- 
tyrium repudiarunt- Contra liujusmodi Tero homines Tertullianus anno 204 media 
persecutione librum edidit Scorpiace iuscriptum, in quo omnes eorum argutiaa 
refutavit^i 

5. Verum enimTero non solum in Christianorum personas saevitum fuit, 
sed in res quoque eorum sacras. Hoc enim Ethnicos haud diu latere potuit, 
eos cum reliquis civibus communi sepultura haud uti, sed in propriis coemeteriis, 
quae Areas Tocabant, cadavera vita functorum sepelire. Inde Ililariano Procura- 
tori , qui loco 31inucii Timiniani Proconsulis defuncti 25 jug gjadii acceperat, 
teste TertuUiano , populus haud dubie in hido quodam edito acclamavit : 
Arece non smt^^, cui quidem Toci Proeses cessit^'. De ecclesiis, quae haud 
dubie ea adhuc tempestate Gentilibus ignotae erant, Christianis ademtis nil me 
legere memini. 

6. Ex omnibus autem colligere licet, haud omnes magistratus humanitatis 
leges violasse, eosque , si Scapulam, qui iniquior fuit, excipiamus, secundum 
decreta Trajani tanturamodo egisse. Horum jam catalogum ex Tertulliani libro ad 
Scapulam texemus, addituri, si qua in scrlptoribus et monumentis de iis relata 
habentur. Verbis Tero utemur ipsissimis TertuIIiani, qui ad Scapulam capite 4 
ita: Quanti autem prcBsidcs et coiistantiores et crudeliores dissinmlaverunt 
ab hujusmodi causis? Ut Cincius Severus, qui Thistri (Africae Proconsularis 
urbe) ipse dedit remedium , quomodo responderent Christiani , ut dimitti 
possent ; ut Vespronius Candidus , qui Christianum , quasi tumultuosum 
civihus suis satisfacere, dimisit : ut Asper , qui modice vexatum hominem, 
et statim dejectum, nec sacrijicium compulit facere , aiite professus i?ifer 
advocatos et adsessores, dolere se incidisse in hanc causam. Pudens etiani 

23 Kirchliche Alterth. der Gnostiker p. 49. 26 Ca^, 3. 

24 IVeand. G. d. T. p. 138. et Episc. Lincoln. 

p. 151. sequ. 27 Ad Scapulam c. 3. Prsses appellatur; 

25 Hunc fasti omittunt. Morcellus p. 54. in actis S. S. Pcrpetuas et Felicitatis 
Notus est ex actis S. S. Perpetuae et Judex audit. 

Fclicitatia. 



200 

missum ad se Christianum cum elogio, concussione ejus intellectaf dimisit, 
scisso eodem elogio, sine accusatore negans se auditurum hominem secundum 
mandata. Hcec omnia tibi et de ofjicio suggeri possunt, et ah iisdem ad' 
vocatis, qui ipsi benejicia habent Christianorum, licet adclament quce volunt. 
Plura in hisce Tertulliaiii Terbis occurrunt paulo difficiliora; nara neque 
raagistratuum officia indicata sunt, neque teraporum ordo accurate observatus 
videtur. Quod enim ad primum attinet, in hisce nominibus haud discernere 
licet inter Proconsules 28 et Procuratores Caesaris vel Prsesides. Illi provinciam 
Senatus nomine rexerunt, quippe quod Africa in divisione provinciarum ab 
Augusto facta populo evenerat, excepto tamen deinceps regno Ptolemaei, post 
hujus necem ab Imperatoribus administrato, quia omnes novee accessiones Caesari 
regendae tradebantur. Complectebatur autem raagnara Mauretaniae partem cum 
]Niumidia29. Hi vero in provincias Caesari reservatas interdum etiam cum imperio 
civili missi sunt, et a Claudio omne jus acceperunt ^o ; licet propriura eorura 
officium esset, reditus Imperatoris percipere. Accessit denique tertium officii 
genus , quod cura legati propraetorii legionis iliius quae in Africa militabat^i, 
quibus a Caji inde tempore imperium militare tributum erat, tum proesides 
legionis Mauretanicse exercuerunt. Temporum praeterea ordinem Tertullianus 
haud observasse videtur, quum in his quos recenset magistratibus Pudens et 
Vespronius Candidus reliquis fuisse videantur antiquiores. IIoc enim ex eorum 
nominibus cum fastis Consularibus comparatis colligere est, licet fasti, inprimis 
illorum temporum, magnis premantur obscuritatibus , et Consules suffectos raro 

28 Africa3 atque Asiae praesides solos pro- 29 Dio Cassius LIX. c. 20. 

prie Proconsules dictos esse, ut Consu- 30 Taciti Annal. XII. 60. Sveton. Claud. 

latu functos, statuit Eckhelius D.Num, c 12. 

Vet. IV. p. 251. contra rabricium, qui '1 Una erat Tlberio Imperatore. Crevier 

ad Dionera LIII. 15. oinncs prcefectos llistoire des Erapereurs 11. p. 355. 

provinciarum , quas Augustus populo 406.417. Duas vero, Primara et Ter- 

reliquisset, corarauni Proconsulum no- tiam , hal)ent numi a Clodio Macro 

mine, etiam qui pro Pra^tore essent, eignati, quarum una taraen fortasse 

venissc notaverat. Vidc quoque p. 240. erat Mauretanica. Eckhel D. N. Vet. 

VI. p. 288. 



201 

adraodum exliibeant, ita ut rieutiquam sit mirum, si Froconsulum Africae nomina 
in iisdera frustra quoerantur, quanquam ad Asiam Africamque regendam Con- 
sulares semper eligebantur 32, reliquas vero provincias Praetoriis quoque viria 
administrare licebat. Denique, quum Proconsulatus in Africa plerumque esset 
annuus^^, fieri facile potuit, ut nomina nuUa celebritate florentia exciderent, 
uec justum ordinem fida meraoria servarent , qui hac de re scriberent. 

7. Hisce in praevium observatis, videbimus jam de singulis eo, quo a 
Tertulliano recensentur, ordine, si qua in scriptoribus vel lapidibus occurrant 
eorum uomina illustratura. 

CiNciVM Severvm Iiabent Larapridius in Commodo Ci 20., ubi Cingius 
Severus vocatur; et Spartianus in Severo, qui eum a Severo accusatum fuisse, 
quod se veneno appetiisset, ideoque interfectum perliibet, inter annos 202. et 208., 
ut Dodwellus censet^*. 

Vespronivm Candidvm Veterem Consularem appellat Spartianus. 
Hic legationem obiit a Didio Juliano ad exercitum Severi. Loco cognominis Vetm 
ponendum forsitan erit Verus, Legimus euim Vespronium Candidum Verum Con- 
sulem cum Commodo processisse a. u. c. 032. Chr. 179^^ De hoc itaque conjicere 
posset aliquis, eura Africam post Consulatum rexisse, et quidem ante Cincium 
Severura, Marco vel Commodo Augustis. Incerta tamen conjectura, quia Pro- 
consules et Praetores haud statira ab abdicato magistratu, sed nonnisi quinquennio 
post, Provincias adire solebant; quod quidem Augustus sapienti consilio sanxerat^^. 

32 Crevier 1. c. 1. p. 49. sub Claudio iicr biennium Proconsu- 

38 Ibid. II. p. 855. 35r. 359. De annuo lemAfrics fuisse legimus. Crevier. IV. 

quoque proconsulatu intelllgo verLa p.479.486. aliosque diutias v. c. Gordia- 

ApulejiFlorid. p.347. Quid noLis cum ""™' 1"' *" ^*""^* P" quinquennium 

istis Proconsulum vicibus ? quid cum *="" imperio fuit, antequam purpuram 

annis brevibus et festinantibus mensi- sumeret. Cf. MorceUum II. p. 73. 
bu8? Ita quidemdecreto Augusti(Dio 34 De paucitate Martyrum p. 70. Tille- 

Cass. Lib. LIII. c. 13. p. 705. Reiraar.) mont Memoires III. p. 56. 

erat constitutum. Attamen Proconsula- or ., , • x' ^- .r^ , ^ .^ 

io Alraelovceni Fasti Consulares p. 141, 
tus interdura prorogabatur. Galbam 

enim, qui Neroni in Imperio succcssit, ^ Crcvier Hist. des Empereurs I. p. 50. 
Miinteri Primordia Ecclesiw Africance. 26 



202 

Hic Christiamim diraisit, quasi tumultuosiira h. e. in republica bene adrainistrata 
haud admittendura esset facinus, civibus, mortem ejus haud dubie postulantibus, 
contra leges optimorum principum satisfacere. Quae quidem Marci tempora 
indicare videntur. 

AsPROs habemus duo Consules a. u. c. 965. p. Chr. 212. M. Pompejum, 
X. secundum alios C. Jul. Asprum et P. Asprum; ut proinde, si eorum alter 
Africa; fuerit Proconsul , ejus magistratus iu extrema Caracallae incurrere 
debuisset; quod vero quum chronologiae parum conveniat, crediderim eum ante 
Cousulatum in Africa jam fuisse. Invenio enira in lapidibus veteribus ivl. 
ASPRVM QVAESTOREM PROV. AFRiCAE ''. Forsan igitur e mandato Proconsulis 
aliquando accusationes contra Christianos audivit, sententiaraque tulit. Et hic 
quoque se mitem erga eos exhibuit. Christianum raodice tortum ad sacrificium 
faciendum haud corapulit, dolcns se in hanc causam incidisse. Haud tamea 
refragabor, si quis patrem horum Asprorum a Tertulliano indicatum putet, a 
Caracalla ignominiose patrios lares colere jussum^s. Quod si hic erit, ia Africa 
€um fuisse oportet ante Consulatum, quem initio Caracallae gessit^^. 

PuDENS, illustre nomen, si idem fuit cura Scrvilio Pude7ite, qui sub 
Marco bis Consul processit a. u. c. 918. p. Chr. 165., et sequenti. Hic utique 
sub Marco vel sub Commodo Africam rexisse potuit; neque caret veri specie, 
Airum ita clarum, ut bis, duobus nimirum annis sese excipientibus, amplissimum 



37 Marini AttL dei Fratelli Arvali p. 780. TAtEM (malim aeqvitatem) et pro- 

"784. TSS. et Norisii aiini et epochaB pbivm iiv siivgvi.os noivoREM. Ex 

Syromacedon. p. 184. 285. Hinc igitur scliedis Andr. Christiani Gjerlew, Viri 

patet, provinciam Africae semper man- amicissimi , qui ante paucos annoa 

sisse provinciam popiili ; nam in pro- Consulis Danlci apud Tunetanos mu- 

'vlncias Caesaris omnino Quajstores non nere functus est. 

mittebantur, iit docet Gajus Comment. 38 Cf. Tillemont Histoire des Empcreurs 

Institut. I. 6. Alium ProvincicE Africae III. p. 114. et Crevier Histoire des 

Qusestorem laiidat marmor quod Susae Empereurs IX. p. 292. 

cxtat. 1. TEREivTio AQViLAE GRATTi- 39 -Consulcm proccssisse a u. c. 665. Chr. 

ANo 9VAEST0RI PROviivciAE AFRicAE 212. doccnt Almclovccni Fasti Conss. 

AMici OB PAREM i:v vMVERsos ATQVE Marinlus p. 784. 



203 

maglstratura gesserit, e maximis quoque miara, brevi postquam duplici Consulatu 
abiisset, sortitum fuisse proviuciara. Hic ne inquirere quidem voluit in Christi- 
anum sibi cum elogio missum. Compertura enim liabuit ex elogio, Christianum 
hunc minis ad confitendura adactura fuisse 4". Scisso elogio diraisit hominem, 
negavitque secundura mandata, se eum auditurura. Hunc qnidem inter omnes 
Africae praesides, quos Tertullianns recenset, ordine fuisse primum confidenter 
assererem, nisi obstarent ultima ejusdem verba, quibus ad testimonia provocat 
Advocatorum , qui causam Christianorura egerant : quae quidera si de facto 
Pudentis intelligenda sunt, tempora persecutioni illi, quae tura exarserat, propiora 
iadicare videntur. 

Ex hoc igitur loco discimus, Christianis accusatis datos fuisse j^dvocatos ; 
quod quidera beneficiura , utrura in sola Africa , an ubique per Imperlum 
Romanura, iis concessum fuerit, ignoro. Attamen eos, etsi vellent, haud semper 
integra dicendi libertate frui potuisse, colligere est ex verbis Apologetici c. 2. 
Sed Christianis solis nihil permittitur loqui, quod causam purget, quod 
veritatem defendat, q?iod judicem non faciat injustum ^^ Facile tamen con- 
cedetur, diversa fuisse haec pro ratione temporura, atque magistratuum ingenio et 
indulgentia vel severitate. Ex verbis porro Septimii patet, ipsos hosce Advocatos, 
qui beneficia hahuerunt Christianorum , h. e. eorum causam defendendam, 
vel libenter, vel Praesidis jussu, in se susceperunt, diverso erga eos adfectos 
fuisse animo. Nam hostilem interdum, forsitan seepius, animum indicant ultima 
ejus verba: licet adclament quce volunt. 

Ultimus denique qui nobis innotuit Africae Proconsul florente Tertulliano, 
ad quem ipse Doctor Afer apologeticum pro Christianis dedit librura, ^si Scapvla. 
Scaptdam Tertullum habemus Consulem cura T. Flavio Clemente a. u. c. 948. 
post Christum 195. apud Pagiura Critic. Baron. I. p. 184. Hunc Africae Pro- 
consulem Morcellus Q. Flaviura Scapulam Tertullum vocat ''^. Huc fere ea 

40 Concussione ejus intellecta sunt verba sationem habebant magistratus, quum 
Tertulliani ad Scapulam c. 4. Cf. religio Christiana a legibus religioni- 
Keaudri Kirchengeschiclite . I. i». 149. Lus illicitls adnumerata fuerit. 

41 Gf. Neandrura G. d. T. p. 60. Excu- «2 Pag. 69. 



204 

redeiiiit quse de Magistratibus illo tempore Provinci^e AfricoB prgefectis ex 
antiquitate erui possunt. Paucas hucusque Inscriptiones protulit desolatum 
Cartliaginis solum, et desunt hac periodo numi in istis regionibus cusi. Vix 
igitur sperandura est, hasce tenebras unquam pulsum iri. 

8. Quura igitnr ordo chronologicus restitui nequeat, de tempore, 
quo singuli qui commeraorantur Martyres pro reiigione occubuerint, nil certi 
statuere licet. Multos habet Martyrologium Romanura vel Carthagine vel 
in Africa passos, sine nota temporis; seepe ne Imperatores quidem indicantur. 
Equidem non is sum, qui omnem Martyrologio Romano, iitpote quod magnara 
partem ex vetustis Kalendariis conllatum est, fidem denegem; at ubi tantum 
noraina exhibcntur, nihil ad lacunas historiae explendas conferunt. Idem hoc 
statuendum est de veteri Kalendario Carthaginiensi apud Ruinartum '^\ Iii 
Augustini sermonibus laudantur quoque Martyres, et in his Thubiirbitance, 
quae licet a multis et ab ipso Doctore Hipponensi pro Perpetua et Felicitate 
habeantur, quas una cum sociis Thuburbii passas esse statuunt**, haud tamen 
dubie sunt alii cum hiscc permutati, quorum vero memoria interiit. Legimus 
autera in Kalendario Carthaginiensi ad 3 Kalendas Augusti : Memoria 
Sanctarum Thuburbitanariim et Septimice, quam quoque ignoramus. IIuc 
etiam refer ea, qure habet Cyprianus de lapsis p. 127. de Casto et Aemilio, 
quibus Dominum aliquajido ignovisse dicit, id est , qui apostasiae veniam 
Martyrio adepti erant*^. Hi iu prima acie succubuisse videntur, deinceps for- 



« Hocce Kalendarium erutura fuit a Ma- codicis indicare poterit allquod niagnae 

l)iIIonio ex veteribus memLranis pene Carthaglnis suburbium. Ceterum con- 

corrosis Monasterii Cluniacensis, ct eule Ruinartum in actia Martyrum 

cura Ruinarto communicatum , qui In p. 82. §. 30. ab initio , et Morcellum 

ActIsMartyrump.692. edidit. Scriptura p. 57. et 58. qui Perpetuara ejusque 

videtur initio persccutionis Vandalicte. soclos fuisse etatuit. 

4i Serraone 345. Tomo V. editionis Maurin. ^5 De lapsia p. IZIf. Excusationes affert 

Sed in codice, ex quo exscriptus est, eorum, qui coacti a Christo defece- 

loco Tuburhitanarum legitur Suhurhi- runt; deinde pergit : potest cUo ad vc- 

tanarum. lucertum igitur est Doctoris niam profccere causa talis; potest ejus- 

Hipponensis testimonium; lectio enim modi excusatio csse miserabilis. S;c hic 



205 

tiores facti Chiistum morte sua confessi sunt : vivi enim arserunt. Quum vero 
Cyprianus scribat , Dorainum aliquando Aemilio et Casto ignovisse , indicare 
videtur eos jam pridem occubuisse aute Decianam, in qua scripsit, persecutio- 
nem; forte igitur ad Martyres Severianae pertinebant. Eorum memoria clara 
fuit in Ecclesia Africana, et Augustini adhuc tempore ceiebrata, qui in Sermone 
eorum lapsum abrenunciationi Petri componit^^ ; et hodieque ad antiquonim 
Kalendariorum fidem'*', quoe eos in Africa passos perhibent, celebratur XI Kal. 
Junias^s. Aliam Martyrem Proconsule Rufino*^; Consulibus vero Plautiano et 
Geta , anno u. c. 956, p. Chr. 203 passam , Gude?ien nomine , quod vero ex 
Gaudentia corruptum esse videtur, perhibent 50. Passa dicitur cum aliis nonnullis 
die 26 Junii, post diuturnos cruciatus longamque captivitatem , gladio deniquc 
percussa^i. Augustinus post duo secula memoriam ejus Carthagine celebravit 52. 
In Cypriani denique epist. 39. habemus Celerinum lectorem ab Episcopo ordi- 
natum, cujus avia Celerina jam pridem martyrio coronata est ; ilem patruus 
ejus et avunculus Laurentius et Ignatius , in castris et ipsi quondam^ 

sectdaribus militantes palmas domini et coronas illustri passione 

meruerunt, Quce qiumi jam pridem accidisse tradat Cyprianus, deque avia 
Celerina loquatur, ad haec tempora i-eferenda videntur. Ilorum oranium 

(intclligo heic, nimirum Carthagine), 48 Morcell. p. 64. passos esse conjicit 

Casto et Aemilio aliquando Dominus anno 204. 

ignovit; sic in prima congressione dc- 43 j^j aja„j.je„g ^„^„„3 mortuo Minuclo 

victos victores in secundo proelio reddidit, Timiniiuio hanc proyinciam adiit 

ut fortiores ignibus fiercnt, qui ignibus ^^^^ ^OS , Hilariano eam usque a.l 

ante cessissent; et unde superati essent, ^.^^ adventum adrainistrante. Cf.Mor- 

inde superarent. ^,gll„^ p gg ^t 65. 

4G Sermo 285. ed. Maurin. Tom. V. p. 1145. 5« ^^^^ pcrierunt. Martyrium narratur ab. 

47 Kal. Carthag. ad XI Kal. Jun. apud ^^«"« Viennensi, Morcell. p. 63. 

Ruiuart. p. 693. In Martyrologio Bedae »1 Quater torta, ungulisqueferreis dilaniatn 

et aliorum legitur eadem die : In dicitur, antcquam gladio percuteretur. 

Jfrica Casti et Jemilii , qui per ignem 53 ^^^^ 394. ed. Maur. V. p. 1183. 

passionis Martyrium comstinimaverunt. 



206 

mentionem facit Martyrol. Rom. ad III Non. FebruarSS. Memoriam eorum 
Cyprianus quotannis celebravit, et Augustini exstat Sermo 48. in honorem 
Celerinae habitus Carthagine in sede hujus nomini dicata, cujus meminit Victor 
Vitensis, a Vandalis deinde occupata^*. 

9. Magnos jam illa aetate Martyribus atque Confessoribus exhibitos 
fuisse in Africanis, uti quoque in reliquis, ecclesiis honores, omnis antiquitaa 
testatur. Qua veneratione TertuIIianus eos habuerit, indicant exordium libri ad 
martyres et c. 35. libri de anima anno fere 205. conscripti. Magnam eorum 
iu altera vita futuram esse felicitatem docet 53; attamen de desiderio martyrii 
caute ac prudenter judicat. Ergo inquitis , sunt ejus verba Apolog. c. 50. 

cur querimini , quod vos insequarmir , si pati vultis plane volumus 

pati; verum eo more, quo et hellum nemo quidem libeiis patitur, quum et 
trepidare et periclitari sit necesse: tamen et prceliatur omnibus viribus, et 
vincens in proelio gaudet , qui de prcelio querebatur , quia et gloriam 
consequitur et prccdam. 

A Confessoribus libelli pacis petebantur et impetrabantur , qui lapsis 
ad veniam et reconciliationem obtinendam viam munirent 5<5. TJnde postea 
gravissimi orti sunt abusus. Pro Martyribus sacrijicia semper (scil. precum) 
offerebantur, quoties Afri Martyrum passiones et dies anniversaria comme- 
moratiotie celebrabant. Haec Cyprianus de Celerina, Laurentio et Ignatio ep. 39. 

53 Acta Sanctorum ad h. d. Tillem. H. 55 ]S!emo enim peregrinatus a corpore , sta- 
Emp. p. 103. et Me'moires III. p. l'?^. tim immoratur penes dominum, nisi ex 

Morccll. p. 64. refert ad an. 204, martyri prcerogativa , paradiso scilicef, 

non inferis deversurus. De resurr. car- 



nis c. 43. Vide quoque Scorpiac. c. 12. 
De patientia c. 13. 



M De persec. Vandalica I. c. 4. Cum 
Scillitanis Martyribus eam confudisse 
videtur; dicit cnim : Basilicam majo- 
rem, ubi corpora sanctorum Martyrum 56 TertuUianus de pudicitia c. 22. admar- 
PerpetucE atque Felicitatis sepulta sunt, tyrcs c. 1. Sclielstrate Eccles. Africana 

Celerinje vel sciLLiTANORvm , et c. 4. p. 83. Boehmeri Dissert. I. E. 

alias, quas non destruxerant (Vandali), p. 160. 182. Ortus forte hic abusua 

sucB religionis licentiu tyrannica manci- est in ipsa Africa. 

parunt. 



207 

Hi dies aniiui Martyrum natalitia appellabantur, voce a Gentilium festis, qui 
natalitia Ccesarum et Impp. agebant , ad sacra Christianorum translata, 
Occurrit hoc noraen apud Tertullianum de corona mil. c. 3. de oUationibus 
pro dsfunctis annua die. Arece, quae quoque martyria, coemeteria, mensce 
V. memoricB martyrum vocabantur , saepe occurrunt 5'. Celebris est mensa 
Cypriani. Nunquam vero preces ad Martyres dirigebantur , uno Deo semper 
invocato. 

10. Denique ipsis Christianorum persecutionibus nihil effectum. Chri- 
stiani enim animum minime desponderi passi suut: ii qui timore doloribusnue 
ad deficiendum coacti fuerunt, mox, cessante vel languescente persecutione 
humillimis precibus reconciliationem petebant, multique, constantia Martjrum 
moti, e persecutoribus Cliristiani sunt facti. Hinc TertuIIianus ad Scapu!a.Ti 
c. ult. Nec tamen deficiet hcBC secta, quam tunc magis cBdiJicari scias, cum 
ccedi videtur. Et Apologetici c. 50. plures efficimur, quoties metimur a vobis. 
Semen est sanguis (editt. habent sanguinis) Christianorum ^^. Quae quoque 
Acta S. S. Perpetuae et Felicitatis testantur. 

57 Leidekker S. 3, 2. et Knittelii prisca 58 Locos Patrum idem hoc testantes col- 
ruris ccclesia p. '72. 73. ubi loci Augu- legit Kortholtus ad Epistolam Plinii 

stini excitantur. junioris dc Christianis p. 167. 



208 
CAP. XXIX. 

PASSIO S. S. PERPETU.E ET FELICITATIS ATQVE SOCIORUM. 



1. J. Imburbii, oppido Africae proconsularis, passas eaS esse, nonnulli existimant'. 
Sic ex Sirmondi sententia Augustinus Sermone 22. Chronicon Hieronymi, 
vetus Martyrologiura Romanum, aliique, quibus forte accensendum quoque est 
vetus Kalendarium Carthaginiense apud Ruinartum, quod, Perpetuae et Felicitatis 
nominibus omissis, tantura ad III Kal. Aug. habet: Sanctas Thuhiirhitaiias et 
Septimiam. Alii vero bene multi Carthagine passas asserunt, et lioc quidem 
mea sententia optimo jure. Nam Carthagine erat tribunal summorum magi- 
stratuum , Carthagine castrura militum Legionariorum ; ibi quoque Amphi- 
theatrum, ibique ludi solennes edebantur, deuique Carthagine sepulti fuerunt 
lii Martyres. Tliuburbitanas vero Augustini esse Maximam, Donatillam et 
Secundam, sub Valeriano et Gallieno passas III Kal. Apr. quas quoque liabet 
Kalendarium Carthaginiense, Valesii fuit sententia 2. 

2. Occasionem dedit Natalis Getae Caesaris , anni 202, quo die ante 
quinque annos Caesar fuerat renunciatus. Illo tempore Hilarianus erat Csesaris 
in Afiica Procurator. Hic enim post raortem Proconsulis Minucii Timiniani 
et ante adventum Maurici Rufini jus gladii acceperat. Natalem vero Getae 
Caesaris indicant ipsa acta'. In munere castrensi h. e. ludis, qui militum nomine 
populo Carthaginiensi exhibebantur *, quibusque proesidebat Hilarianus, Christiani 
bestiis objiciendi erant; quare apprehensi fuerunt Catechumeni, Revocatus et 
Felicitas conserva ejus atque Secundulus , hic quoque servilis conditionis : 
praeter vero hos Ubia Perpetua, honesta liberaliter instituta matrona, annos 
viginti duo nata. Habuit filium ad ubera, et tota ejus farailia, excepto patrc, 
Christo nomen dederat. Felicitas praegnans erat octo mensium, quapropter 
supplicium ejus secundum Hadriani leges , quaruraque similes a prisco inde 

1 Meiii. de Tillemout III. p. 291. Vide ct Fclicitatis p, 3. 4. Vide quotiue 

quoque supra p. 204. Tillemont Mem. III. p. 293. 

3 Apud Ruinart. p, 89. et 93. 
" 3 Prjefat. ad Passionem S. S. Perpetu» 4 Tillemont. Mcm. III. p. 293. 



209 



tempore Aenfvptii, Atlienienses aliique veteres populi habueraut, differebatur 
post partum: peperit vero ante diem ludorum. Ex visionibus, quibus recreatam 
se sensit Perpetua , valde fit verosimile , eam sociosque Montanismo fuisse 
addictos^. Hujus sane Martyrii acta (genuina, si quae unquam), quae Pontius, 
auctor vitae S. Cypriani, cognovisse videtur', non sine tenerrimo animi sensu 
atque commotione Jegi possunt^. A nupero partu debilis, a marito, qui ipse 
Christianus fuisse videtur, derelicta (nam ne verbo quidem noraiuatur), in 
ipso carcere baptizata, firma et immobilis precibus patris ad pedes ejus obvoluti 
resistit, seque constanti anirao Christianara profitetur: reliqui quoque constantiaa 
et fortitudinis laude cumulati fuere. Felicitas, partu felix, loeta martyrium subit. 
In carcere, qui erat Castrensis, Amphitheatro vicinus, quo transferebantur, 
prcBter consuetudinem castigutius tractalantur, in nerms tenebantur; deinde 
tamen melius habiti, fratribusque facultas facta introeundi et refrigerandi 
cum eis, haud dubie intercessione Christianorum Carthaginiensium, quum duos 
hujus ecclesiae diaconos, Tertium et Pomponium, iis ministrasse legamus. Pridie 
quam paterentur administrata iis fuit coena libera^^ quam ia agapam 



6 Eorum Orthodoxiam adversus Basna- 
glum vindicare minus feliciter studuit 
Joh. Augustinus Cardinalis Orsi Disser- 
fatione Apolog-, p. 145. nota 47. citata. 

"i Huc enim spectant verba ejus in initio 
vittB S. Cyprianl, ed. Felli p. 1. Ma- 
jores nostri , Pleiejis et Catechuments 
Martyrum consecutis , tantum honoris 

. pro martyrii ipsius veneratione dederunt, 
ut de passionibus eorum multa, aut prope 
dixerim pene cuncta , conscripserint , ut 
ad nostrum quoque notitiam , qui non- 
tlum nati fuimus, pcrvenirent. Cf. quo- 
que Orsi Disscrtat. Apologet. p. 20. et 
Holsten. in Kotis ad passionem S. Perpet. 
et Felicitatis §. 11. vers. 1. 

Munteri Primordia Ecclesice Africance. 



8 Plura horum Actorum extant manu- 
scripta nonnihil diversa. Duo adscrva- 
hantur Farisiis in Bibl. Monasterii S. 
Victoris , aliud Holstenius in Bihl. 
Montis Casini invenit. Neque desunt 
exemplaria in Bibliothecis per Galliam, 
Angliam , Gerraaniamque. Vlsiones 
euas ipsa Perpetua atque Saturus scrip- 
serunt. Interrogatoria et historia Pas- 
sionis a notariis Christianis et oculatis 
testibus calamo excepta , et ab incerto 
scriptore Christiano, uno aut pluribus, 
in unum coiigesta videntur. De Ter- 
tuUiano , num auctor habendus sit, 
infra videbimus. 

9 Hanc liberam cocnara commemorat 
quoque Tertullianus Apologet. c. 42: 

27 



210 

converternnt. In ipso amphitheatro flagellis, postulante populo, caedebantur. 
Habitum Deorum induere debebant; viri quidem (nam Perpetua et Felicitaa 
complures passionis habebant socios) sacerdotum Saturni, mulieres Sacratarura 
Cereris, ut sic Diis consecrarentur. Sed deprecationem admisit qui supplicio 
praefuit. Reticulis taraen involutge bestiis objiciebantur : mulieres vaccae feroci, 
Revocatus leopardo , Saturus apro^»". Populus vero, ubi sanguinem Martyrura 
e vulneribus scaturientem animadvertit , ferociter exclamavit: Salvum lotum. 
Itaque gentilibus jam tum nota erat intima Christianorum de haptismo sanguinis 
ejusque salutari effectu persuasio. Quicuuque a bestiis tracti , morsuque 
vulnerati erant, ad jugulationem prosternebantur loco solito, in Spoliario. Praeter 
hos commemorantur in Actis tres alii Christiani, Jocundus, Saturninus et Artaxias, 
qui eadem iu persecutione vivi arserunt i^. Haec omnia suppliciorum genera 



Non in publico Liberalibus discumbo , 
guod bestiariis supremam coenantibus mos 
est. Cf. quoque Cramerum ad commen- 
tario9 Tetustos in Juvcnalem p. 425. et 
Lydium in Ag^onistica sacra p. 69. 

10 Sic Bladina, reticulo inclusa tauro oL- 
jecta est , diuque in altum jactata. 
Epistola Ecclesiar. Viennensis et Lugd. 
aT) Euscbio H. E, LV. c. 4. sequ. relata, 
ap. Routh Rel. Sacrae I. p. 288. 

11 Qaanta in Africa fuerit ferarum copia, 
vel ex eo patet, quod in ludis circensi- 
l)us, quos Cajus Iraperator Romse an. 
37. edidit, 500 ursi aliaeque multae be- 
etiee ex Africa accitae tells sagittisque 
conficiebantur. Urso quoque objectum 
fuisse Saturum, in Actis legimus. Ho3 
quidem in Africa Plinius neg-avit : at 
poetae habent Libystidem ursam , et 
Libycos ursos. Vide Salmas. Plinian. 
Exccrcitat.' p. 311. et HoLstenium in 



Notia ad Acta p. 174. Raros tamen 
esse ursos nigros in montibus Africae 
eeptentrionalis, docent lUigerus intJber- 
blick der Saugthiere nach ihrer Ver- 
theilung uber die Weltthcile, et Schre- 
ber Saugthiere III, p. 505. 

12 Martyrologium Romanum ad V Idus 
Januarii habet : In Africa S. S. Mar- 
tyrum Epicteti, Jocundi, Secundi, Vi- 
talis, Felicis, et aliorum septem. Mar- 
tyrologium in Bibliotheca Regins 
Christinae addit post Jocundi nomen : 
Quinti cum aliis decem , sed omittit 
Secundum , Vitalem et Felicem.. Hos 
illos csse Martyres putat Holstenius, 
quos S. Perpetuam in visione paradisi 
vidisse Acta testantur, quamvis Epicteti 
nomen in iis diserte non legatur. 
Holstenii Animadversa ad Maityrolo- 
gium Romanum , iii ed. Passionis S. S. 
Pcrpetuae et rciicitatis p. 253. 



211 

indicat TertuUiamis acl Martyres c. 5. Certe ad feras tpsas adfectatione 
descendmit, et de morsibus et de cicatricihus formosiores sibi videntur'^\ 
Jam et ad ignes quidam se autoraverunt, ut cerlum spatium in tunica ar- 
dente conficerent i*. Alii inter venatorum taureas (flagella lorea) scapulis 
patientissimis inambulaverunt^K Et Scorpiace 1. Alzos ignis, alios gladius, 
alios besticB Christianos probaverunt ; alii fustibus interim et ungulis in- 
super degustato martyrio in carcere esuriunt. Nos ipsi ut lepores, destinata 
venatio, de longinquo obsidemur^^. 

3. Ilac vero persecutione non in omnes qui Cartliagine erant Christianos 
saevitum fuisse, jam ex iis patet quae de fratribus narrata sunt, quibus introeundi et 
refrigerandifactafuerit facultas; in quibus certe fuerunt Clerici, quos tamen ante 
Cyprianura martyrium haud obiisse, testem habemusPontium, qui vitam ejus scripsit. 
Praeterea ex ipsis uostris Actis colligitur, Christianis adPerpetuam etFelicitatem 
jara vuhieratas in Amphitheatrura descendere licuisse: id quod de Catechumeno 
quodam Rustico et fratre Perpetuae narratur. Causas igitur oportet extitisse 
peculiares nobisque ignotas, cur e tanta Cliristianorura multitudine hae una cum 
sociis eligerentur, quae in castrensi isto munere fidera suo sanguine obsignaturae 
essent. Sicut constantia horum Martyrum , ita quoque commiseratio multos 
religionis adversarios, qui in carcere eos visitaverant, martyriique fuerant testes, 
ad amplectenda sacra Christiana moviti': ex quibus, ut Acta habent, multi 

13 Alio loco, de anima c. 58. Morsus fe- anno 199, triennio ante hanc Severi 

rarum ornamenta Juventutis dicit. peisecutionem. 

14 De tunica ardente vel molesta. Cf. Sa- 16 Scripsit hunc librum mcdia perseeu- 

gittarium de Martyrum CruciatiLus tione , anno 204. Koesselt II. p. 20. 

p. 179. sequ. Kriegk de tunica molesta ad confirraandos in constantia Christl- 

Christianorum. Jenae 1701. aliosr|ue anos. Neander G. d. T. p. 140. 
historiae martyrum scriptores. 17 ;vec quicquam tamen efficit, verba sunt 

11 De hisce Martyribus Lucas Ilolstenius TertuUiani Apologet. c. 50. cxquisitior 

intellexit verba Tertulliaui in Apolog. quwque crudelitas vestra, illecebra est 

c. 50. Epistolae selectae ed. Boisson- magis sectfB. Plures efficimur, quoties 

nade p. 513. At de priori persecutione metimur a vohis ; semen est sanguis 

agunt, quum Apologeticus scriptus sit Christianorum. 



212 



crediderunt y et ipse Piidens miles, optio (praepositus) carceris , Christianus 
deinceps factus, martyrii coronam adeptus est, incertum quo temporej comme- 
moratur vero in Kalendario Carthaginiensi ad III Kal. Maji i». 

4. Magna fuit horum Martyrum per subsequens tempus in univers» 
Africa veneratio. Perpetuoe meminit Tertullianus coaevus de anima c. 55. 
Qiiotnodo Perpetua, fortissirna 3Iartyr, sub die passionis in revelatione 
yaradisi solos illic Commartyres suos vidit, Augustinl quatuor habentur 
tractatus de natali Perpetuae et Felicitatis ^», et saepius idem Doctor de iis 
loquitur, quos omnes locos collegit Holstenius^». Acta Martyrii earum publice 
in Ecclesia Africana perlecta fuerunt^i. jn Canone Missae Romanse veteribusque 
Martjrologiis memoria earum exstat 23. Sepultae fuerunt in Basilica majori 
Carthaginiensi , ut perhibet Victor Vitensis Persecutiouis Vandal. Libro I. Et 
si plura superessent priscai Ecclesiae Africanae monumenta , haud dubie earura 
laudes seepissime in hisce celebratas legeremus. Mirum vero, a Cypriano, qui 
tamen in laudibus martyrii tam disertus est, eas ne verbo quidem commemorari. 



18 Morcellos statuit p. 62. Pudentern anno 
204. duodecimo Imi^erii Severiani ims- 
eum esse, quum Romas hidi secularcs 
celel)rarentur , in quorura locum Ru- 
finus Proconsul caedea Christianoram 
ede1)at. 

19 Tillemont Meraoires III. p. 60. 291. 



20 In Editione Passionis earum a Valesio 

curata p. 39. sequ. 

21 Augustinus Serraone I. de S. S. Perpe- 
tua et Felicitate. 

22 Omnia haec coUecta reperiuntur in edi- 
tione Valesiana p. 60. et 248. 



213 

CAP. XXX. 

OPERA TERTULLIANI ET CYPRIANI APOLOGETICA. 



1. i erseciitiones in Christianum nomen Tertullianum moverunt ad libros 
Apologeticos pro religione et ecclesia Christiana edendos, quo calumnias quibus 
Christiani afficiebantur refelleret, eorumque innocentiam probaret. Exemplo illi 
fuere antiquiores Apologetae, iu Latinis 3Iinucius Felix. Sed antequam Apologe- 
ticum ederet, libros composuit ad Nationes lectoribus eplebe, cultioribus niminim, 
destinatos, e quibus quasi coUectaneis brevi post anno 199. v. 200. retractando 
secundisque curis ^jjoZo^e^/cww composuit a magistratibus legendum, quem^, licet 
nomen suum reticuisse videatur Severo filioque Antonino inscripsit^; hi enim soli 
per hanc setatem fuerunt Imperii Romani Antistitea, et aequo quidem jure, quum 
Caracalla ab anno inde a. u. c. 951. p. C. n. 198. Augustus esset renunciatus '. 
In hoc vero libro, quo causam Christianorum, ut Lactantius censuit*, plene pero- 
ravit^, Ethnicos, pravis legibus obsequentes, injuste inChristianos saevire ostendit, 
calumnias a Christianis removet, easque ex parte in Ethnicos potius eorumque 
sacra cadere probat. Summam doctrinae Christianee exponit. Quid de Ethnicorura 
gacris statuendum sit docet, Christianam doctrinam atque coetum nuliius mali, 
quo Imperium Romanum adfectum sit, causara esse, et omnia boni civis Christiani 
officia a Christianis non minus sancte , immo sanctius , quam ab Ethnicis 
praestari demonstrat; atque Christianorum instituta solennia eorumque mores 
lectoribus ante oculos ponit. Criminationes quasdam, propter quas Ethnici 
Christianorum sanguinem flagitare solent, recenset et retundit: denique quacdam 



1 Liceat veritati vel occulta via tacitarum 3 Eclchel. Doctrina Kuniorum Veterum, 
litterarum ad aiires vestras pervenire. p. 22. Mosliera. de vera setate Apolo- 
Apolog'. c. 1, Sic haec verba mtelligit getici §. 23. 

MorceUus p. 49. 4 i„stjt^ dj^ y. c. 4. n. 3. 

2 Moshemius de Tera setate Apologetici 5 Dissertationem viri eruditi Coenen de 
Tertulliani, in Dissert. ad Histor. Eccl. Tertulliano Apologeta in Actis Acade- 
Vol.I. Noesselt dc cetate scriptor. Ter- miae Rheno-Trajectinae an. 1824. con- 
tuUiani. Disscrt. I. p. 34. sulcre nondum mihi licuit. 



214 

disserit de re Christiana, foiite sapientiae gentilis, de resurrectione mortuorum, 
deque Christianorum constantia in morte subeunda^. Eundem hunc librura, ut a 
Graecis legi quoque posset, in Graecum sermonem aut ipse transtulit aut verti 
curavit. Laudatur haec versio ab Eusebio Hist. Eccles. II. c. 2. In hisce libris duo 
Imprimis invenies argumenta pro veritate religionis Christianae a ceteris Apologetis 
neglecta'. Primum in libro ad Nationes 1-5. 9. 12. adversus Gentiiium theologiam 
Physicam, quae Deos elementa esse statuit, aliosque ex hisce natos Deos, quoe 
VaiTonis fuit doctrina^, Alterum (Apolog. c. 17. et 23. et libro de testimonio 
animae), quo ex eodem hoc testimonio animae, quamvis rudis et impolitae, Dei veri 
notitiam animae ab ipsa natura insitam probat esse, ex coramuni quo illa se prodat 
hominum sermone, usitatisque loquendi forraulis: Deus raagnus, Deus videt etc^ 
Tertiura librum Apologeticum scripsit ad Scapulam Africae pracsidera, quem ad 
mitiorem de Christianis sanctis et innocentibus sententiam ferendam permovere 
studeti". Exaratus vero est hic liber post mortem Severi Imperatoris, id quod 
valde fit probabile ex capite 4. ubi de Severo, patre Antonini, Christianorura 
araico, qui eorum memor fuerit, loquitur; et post deliquium solis magnum, 
Uticae observatum (ibid. c. 3.), quod incidit in an. 210.1^ Et quum Severus in 
Britannia obierit 4 Febr. a. u. c. 964. p. C. n. 211, eodem hoc anno scriptus 
videtur liber ad Scapulara. Nara persecutio duravit aliquantulum post mortem 
Severi, donec a Caracalla repressa fuerit. 

2. Hisce libris apologeticis ex nonnuUorum sententia adjunguntnr Acta 
Passionis S. S. Perpetuae et Felicitatis, quae a Tertulliano collecta et in ordinem 

6 Oelrichs dc scriptt. eccles. Latinaj 9 Eisenlolir 1. c. p. 28. Hic quoque liber 

p. 18. 19. quodamraodo inter Apologeticos Ter- 

' Eisenlolir argumenta ab Apologetis tuUiani referi meretur. Ejus argu- 

sec. 11. ad confirmandara Rel. Cluist. mentnra copiosius expositum vide apud 

veritatem ac prscstantiam contra Gen- Neandrura G. d. T. p. 84. sequ. et 

tiles usurpata. Tubing. l^S/. p, 19. 20. Episc. Lincoln. p. 1/7. sequ. 

8 Villoison de Theologia Mysteriisque " H">^ ^^^" argumentum dat TUIemont 

Veterum, in Baron de Ste Croix Re- Histoire des Erapereurs III. p. 100. 

cherchcs surlcsMysteres duPaganisrae, H Cf. notara Holstenii in Pass. S. S. 

eJ. 2da, Tora. II. Append. Perpet. et Felicit. p. 204. 



215 

redacta esse statunnt. Et snnt sane tnnltoe locutiones, quae cum Tertullianeis 
conspirant, quas sedulo collegit Holstenius in notis. Sed ex iis nihil probatur; 
nam Africano fuisse possunt idiomati peculiaria. Itaque satius ducimus, auctori 
anonymo hocce opusculum attribuere, notario nimirum Christiano, qui et visiones 
Perpetuae et Saturi exscripsit, interrogatoria prae oculis habuit, et martyrii fuit 
testis. Neque fucile intelligendum, si hoc opus a TertuIIiano scriptum fuerit, 
qui fieri potuerit, ut a nullo unquam scriptore ecclesiastico ei attributum fueriti^. 
3. Huc denique referendura est opus Cypriani de vanitate Idolorum, 
ante ejus episcopatum , et dum adhuc Neophytus erat , scriptum anno 247. 
quoniam tales libri Apologetici pro Christianis adversus Gentes a viris eruditis, 
qui Christianam religionem amplexi erant, conscribi solebant; et Cyprianus 
praeterea de hoc argumento scribere voluisse videtur, quum antea, tit tradit 
Hieronymus, idololatriae assertor fuisset^'. Presbyter factus scripsit tres libros 
Testimoniorum adversus Judaeos, et librum de habitu virginum ^*, quem 
h. 1. memoramus, quum ante ejus Episcopatum editus sit. 

12 Noesselt de ffitale scriptorum Tertulliani 13 Pearson Annales Cyprianici p. 8. 
Commentatio IIL p. 41. et Ruinaiti 
Acta Martyrum p. 83. 14 Morcellus p. 97. 



216 
CAP. XXXI. 

CONCLUSIO. 



1. Jrost mortetn Severi pacata plerumque Christianorum fuere tempora. 
AQtoninus euim Caracalia lacte Christiano fuerat educatus (ad Scapulam c. 4.) 
et licet persecutio imperii ejus iuitio recruduerit, ut Tertullianus perhibet, hrevi 
tamen sedata est: Macrino nec tempus fuit persequendi, nec animus memoratur 
a Christiauis alieuus. Elagabalus Christianos odio haud habuit, quin cogitavit de 
Christiana devotione Romam transferenda, ut omnium culturarum secretum 
ipsius sacerdotium teneret^. Alexander Severus, optimus princeps, Christianis 
manifeste favit; Christianos esse passus est, verba suntLampridii^, et de raatre 
ejus Julia Mammaea etiaranum dubitatum, annon fuerit Christiana. Maximinum 
persecutorem perhibent Eusebius, Hieronymus, Augustinus aliique, sed tantum 
in ecclesiarum sacerdotes , testante Eusebio H. E. VL 28., et Hieronymo iu 
Chronico. Africam haud laesit, alias certe indicassent Cyprianus et Eusebius^. 
Praeterea habemus testimonium Pontii in vita Cypriani saepius jam commemo- 
ratum , a?ite hunc Carthaginiensem Episcopum nunquam aliquem episcopitm 
vel clericum ad passionem venisse. Gordianorura Imperium perbreve, ut et 
Balbini et Pupieni , tumultu insuper civili turbatum : Gordianus III pius ac 
mitis princeps. Philippus Arabs ipse, licet nulla idonea de causa, pro Christiano 
habitns. Itaque per quadraginta fere annos res Christianorum, ut in universo 
orbe Romano, sic quoque in Africa, edictis principura haud affligebantur. Sed 
abrogatae liaud erant veteres leges. Populus, haud dubie a sacerdotibus concitatus, 
Christianorumsanguinem interdum poscebat, neque semperMagistratus velLegionum 
Legati ejus furorera, etsi vellent, corapescere valebant. Hoc quidem modo in 
Christianos vi antiquarum harum legum animadversum fuisse videtur ; unde 
Martyres et Confessores illi in Concilio Cypriani, quos CAP. VI. retulimus, qui 

1 Lampridius iii Heliogabalo c. 3. Rom. Christianorum sacris per Gnosti- 

2 In vita Alexandri c. 22. Gnosticismo «os initiato, in Opusculis a Te Watero 
eura addlctiim fuisse conjicit Jablon- editis Tom. IV, p. 38-79. 

skius, Diss. de Alexandro Severo Imp. 3 Cf. Me'moires de Tillemont III. 271. 



217 

tamen vix omnes in Deciana persecutione ab anno 249-251. vexati fuerunt, sed 
jam ante ista tempora pro religioue Christiana vincula, tormenta et exilium passi 
videntur. Ex horura fortasse niimero erat Faustus ille Timidae Regiae Zeugi- 
tanai Episcopus, qui Concilio Cypriani interfuit atque baptisraum haerericorum 
reprobavit ** , et Martyres Tiraidae in veteri Kalendario Cartbaginiensi apud 
Kuinartura commemorati; de quonim vero aetate nibii accuratius definiri potest. 
Et Lapsos quoque Cypnanus commemorat in persecutione , incertum tamen 
quanam : in quibus recensentur Fortunatianus Asturi Episcopus (ep. 65.) et 
Repostus Saturnicensis Episcopus , qui cum PriVato et quatuor aliis Fortunatum 
Episcopum consecraverat , ep. 59. anno 252. data p. 132. et epist. ad Confes- 
sores , ep. 50. p. 115. eodem anno data. 

Et sic quidem, sparsas de rebus Christianorum Afrorum per duo circiter 
secnla notitlas sedulo colligendo, invicem componendo et in qualeracumque or- 
dineni redigendo, tempora attjgiraus Decii Imperatoris, Aspasii Paterni Pro- 
consulis Africae et Cyprlani Episcopi Carthaginiensis. Obscuritates , quibus 
historia Ecclesiae Africanae per inopiam monumentorum , cum Ethnicorum tum 
Christianorum , ad haec usque tempora pi'emebatur, jam sensim sensimque a 
majori quam historia praebet luce pelluntur. Res Cypriani ex mutuis ejus et 
collegarum epistolis, nec non ex aliis ejus scriptis satis notae, a Pearsonio, 
Episcopo Cestriensi , in Annalibus Cyprianicis erudite expositae sunt. Series 
succcssorum ejus nullis araplius difficultatibus laborat, neque controversiae in 
ecclesia Africana agitatae, quales fuere Novatiana atque Donatistica illa, qua 
inprimis Africa orani calamitatls et saevitiac genere affligebatur, post tot virorum 
doctorum lucubrationes, inter quas eminent Walchii in Historia Ilaeresium, 
uberiori illustratione indigent. Magui ecclesiae doctoris Augustini Hippouensis 
Episcopi multa quae supersunt voluraina ditissiraos aperiunt fontes, unde illorum 
temporum notitia haurienda est; neque desunt Conciliorum in Africa habitorum 
acta atque canones, in editionibus Concilioriim, atque a Justello^, Beveregio", 

4 Cypriani Opera. p. 239. 6 In Pandectis Canonum S. S. Apostolo- 

5 In Codice Canonum Ecclesia Africans "'™ '^^ Conciliorum al> EccIesiaGrsca 
Paris. 1615. receptorum (Oxon. 1C82.) Tom. I. Con- 



218 



Fuchsio'', aliisque collecti et illustrati, e quibus regiminis ecclesiastici forma 
cognoscitur. IIujus quoque ecclesiae fata sub Vandalorura imperio , et sub 
Justiniano ejusque successoribus , usque ad Saracenonim invasionem haud ita 
pauca sunt scripta quae manifestent. Haec vero, quum ad primordia ecclesiae 
AFRicANAE minime pertineant, in initio Episcopatus Cypriani ab anno 248. per 
decem aunos usque ad gloriosum ejus martyrium, quod anno 258. subiit, gesti, 
gradum sistimus ; quod quidera Cypriani initlura nobis, filo uarrationis soepe 
quidem interrupto, ad istam tamen epocham haud infeliciter, quod speramus, 
producto, scribendi otium facit. 



cilium Cypriani legitur Graece et La- 
tiiie p. 365. Concilium Carthaginiense 
sub Aurelio (anno 419.) p. 508. utruin- 
qve cum notis Balsamonis et Zonarae. 



7 Bibliothek der Kirclrenversamlungen 
des vierten und funften Jahrhundcrts. 
Tom. III. LipsisB 1783. 




APPENDIX. 



I. 

ACTA PROCONSVLARIA 
MARTYRYM SCILLITANORYM^ 



EX ANNALIBUS BARONIANIS, 
AD ANNUM CCII. 

1. Joxsisfente Claudio* Consule quartodecirao Kalendas Augustas Carthagine 
Metropoli, statuto forensi conventu, preeceperunt Magistratus adstare sibi Speratum, 
Narzalem, Cittinumy Donatam, Secundam, et Festinam. Et adstantibus eis 
Saturninusf, Proconsul dixit: Potestis Teniam a Dominis nostris Severo etAntono* 
promereri, si bono animo conversi fueritis ad Deos nostros. Speratus diiit: 
nos rainime aliquando malum fecimus, neque iniquitatem sequentes in peccatis 
egimus operationem, nec aliquando cuiquam malediximus; sed male suscepti a 
vobis, gratias egimus semper. Quamobrem Dominura rerum et Regera adoramus. 



1 Typis exscripta ex Ruinarti Actis pri- 
mornm Martynim sinceris ct selectis. 
Paris, 1689. p. 77. scqu. 

2 In alio codice Prcestante, in tcrtlo Prce- 
sente, in quo Claudianus ctiara Consul 
appellatur. Ruinart p. 7/, Sic in 
fragmento Iiorum actorum , cui III. 
iiiseripsimus. Vera lectio videtnr osse 
Claudio. HaLemus Tiberium Claudium 
Severum, fiui Consul processit anno 200. 



ProLabile vero est, Speratnm et socioa 
passos csse anno 202. 

3 Is est procul dutlo , de quo TertuIIIa- 
nus ad Scapulam c. 3. de prsesidiTjus 
agcns, qui Christianos persecuti divini- 
tus punlti sunt, hsec hal)et : Vigellius 
Saturninus , qui primus giadium in nos 
egit, lumina amisit. R. De hoc Satur- 
nino vide qua; p. 180. notavimus. 

4 Lcgendum Antonino, quod nomen tiUIt 
Caracalla Severi filius. R. 



220 



Saturninus Proconsul dixit : Et nos electi sumus, et mitissima est elegantia 
nostra: et juramus per genium domini nostri Imperatoris^; et pro salute illiua 
intercedimus, quod et vos facere debuistis. Speratus dixit: Si tranquillas ad- 
hibeas mihi aures tuas, dicam mysteriura mansuetudinis. Saturninus Proconsul 
dixit: Dicente te de mysterio, non infcram mala^: tantum jura per genium 
Regis nostri'. Speratus dixit: Ego Imperatoris mundi genium nescio, sed coelesti 
Deo meo ' servio , quem nullus hominum vidit , nec videre potest. Ego enim 
non furatus sum aliquando ; sed quodcumque emam , tributum do , quoniam 
cognosco eum dorainura meum : sed adoro Dominum meum Regem Regum, et 
umnium gentium Dominum. Saturninus Proconsul dixit: De cetero a tumultu 
garrulitatum quiescite, et accedentes sacrificate Diis. Speratus respondit: IUa est 
mala concitatio, quae facit homicidium, et falsam accusationera adversus aiiquera. 
2. Saturninus Proconsul ad alios conversus dixit: Nolite furoris hujui 
insipientiae participes fieri, sed timete potius Regem nostrum, obedientes prae- 
ceptis ejus. Cittinus dixit : Nos non habemus alium quem timeamns , nisi 
Dominura Deum nostrura, qui est in coelis. Saturniniis dixit : Detrudantur in 
carcerem, ponantur in ligno^ in diem crastinum. 



5 Genivm avgvsti raro tantiimmodo ha- 
. bent numi. Nonnlsi duo mihi innotue- 

runt exempla in niimis Neronis et Ga- 
leriiMaximlani. EckheliiDoctr. Numor. 
Vctt. VI. 272. VIII. 38. Genivm impk- 
RAT0B.IS hahet numus ejusdera Galcrii 

1. C. GENIVS POPVLl ROMANl StEJjiua 

occurrit. 

6 Romanos Mysteria , Bacclilca si exci- 
piamus, de quihus celeherrimum illud 
cxstat S. C. de Bacchanalibus, venera- 
tos fuisse, inter omnes constat. Spc- 
rato igitur dc Mysterio dicente, Pro- 
consul voceni arripuit , eo consUIo ut 
Chrislianoa a furore pldjii incolumes 



eisteret , et salvis legibus ab omni 
culpa absolveret. 

t Deus Coelestis fortassis opponitor Dcx 
Coelesti v. Uraniae, a Carthaginiensibus 
tantopere cultse. 

8 Lignum quod Nervus dlcltur ; h. e. 
trabs crassior, multa habens foramina, 
quibus pcdes, manus, interdum ctiam 
cerviccs vinctorum immittebuntur et 
jiervis (Ita interdum vincula ferrea 
nppellantur quibus pcdes impediuntur, 
qui allas compedcs audlunt) vincleban- 
tur, GriEce ^vXov, iu?.07iiSi], nodoxv.y.t]. ctc. 
Vlde Actor. XVI. 24. et Schleussncrura 
in Lcxico N. T. 



221 

3. Sequenti die Saturninus Proconsul, setlens pro tribunali, eos praesen- 
tari jubet. Qui cum adstitissent, dicit ad foeminas: Honorate Regem nostrum^ 
et sacriticate Diis. Tunc Donata dixit: Honorera quidem Ccesari tamquam Ccesari, 
Deo autem nostro lionorem et orationem ofFerimus. Stans Vestina dixit: Et 
ego Christiana sum. Secunda simiiiter dixit : Et ego credo in Deo meo, et 
volo iu ipso esse: diis autem tuis non servimus, neque adoramus. Saturninus 
Proconsul, auditis Iiis, praecepit eas servarii®, 

4. Advocatis viris, dicit Sperato : Perseveras ut Christianus sis? Speratus 
dixit: Etiam persevero : et omnes audite, quia Christianus sum. Audient^s omnes, 
qui cum iilo reteiiti fuerant, consenserunt confessioni illius, dicentes: Sumus et 
iios pariter Christiani. Saturninus Proconsul dixit : Nec liberationem i^ , nec 
remissionem vultis? Speratus respondit: In certamine justo nulla est remissio. 
Fac quod vis! Nos enim pro Christo gaudentes morimur. Saturninus Proconsul 
dixit: Qui sunt libri, quos adoratis legentes ? Speratus respondit : Quatuor 
Evangelia Domini nostri Jesu Christi, et Epistolas sancti Pauli Apostoli^^^ et oranem 
divinitus inspiratam Scripturam. Saturninus Proconsul dixit: Spatium triura 
dierum tribuo vobis, ut resipiscatis. Speratusdixit: Christianus sum, et omnes qui 
mecum sunt; et a tide Domini nostri Jesu Christi non discediraus. Fac quod vis! 

5. Proconsul, videns etiara ipsorum mentis stabilitatem et fidei firrai- 
tatem, dedit in eos sententiam per Exceptoremi^, dicens sic: Speratura, Narza- 

9 Ex hisce vcrLis probabile fit , Actorura 12 Respexit fortassis vetuslas illas iilera- 

hoc exemplar ex aliis antiquioribiis rumque Novi Testamcnti liLroruni 

conscriptum esse tempore qiio Afrl collectiones , Evaugeliura et Apostolus 

Reges hahuerunt , h. e. Vandalorura dictas, quae inprimis in Ecclesia Orien- 

tttate. Romanos enim vel ah ipso vo- tali sec. II. in usu erant. Vidc Pri- 

cahulo ahhorruisse, inter omnes constat. raordiorum CAP. XV. Sic omnis divi- 

10 Lon-e raelior lectio, quam alii codd. "'''"'" «»«/"''•«'« scri^tura erit codex 
hahent , separari in textura recipi me- Veteris Tcstamenti. 

^ ' 15 Exceptores , qui notis excipiehant ora- 

11 Lcgendura : deliberationem. Nam in tiones. Scnecje Epist. XIV. Eraut igitur 
codice Colbertino : Forsitan ad libe- Nolarii in foro Roraano. 

runduni tempus vultis accipere. R. 



222 

lem^S Cittinmn^s^ Veturiura, Felicem, AcylliuumiG, Lxtantium, Januarium^s 
Generosam, Vestinami^, Donatam, et Secundara, Cliristianos se esse confitentes, 
et Imperatori honorem et dignitatera dare recusantes, capite truncari praecipio. 
Haec cum essent ex tabella recitata", Speratus, et qui cum eo erant omnes 
dixerunt: Deo gratias conferimus, qui dignatus nos hodie Martyres accipere ia 
caelis pro confessione sua. His dictis, ducti sunt; et flexis genibus unanimiter, 
cum iterura gratias Christo agerent, truncata sunt singulorum capita. Consummati 
sunt Christi raartyres mense Julio, die septirao decimo, et intercedunt pro nobia 
ad Dominura Jesura Christura^", cui honor et gloria cum Patre et Spiritu sancto, 
in saecula saeculorum. Amen. 



1'! Cod. CoILertinus Nazarium. Beda Mcr- 
tialem, quod noinen etiam Rabanus et 
Notkerus in aliquibus Mss. habent. R. 

15 Cod. Colbertlnus, Beda et Rabanus 
Cythium, Cod. Augiensis Cattlnum. R. 

Ifi Alii fere oranes Aquilinum et sequcntem 
Lactaniium appellant. R. 

n Januarium et Generosum habent Cod. 
Colbert. Rabanus in uno Codice Ms. 
et Beda genuinus. Hic tamen in uno 
Cod. Ms. habet Generosam. R. 

IB Iii cndem Colbertino et Cod. Aug-iensi 
Vcstiam. Beda sincerus et Rnbanus 
/ 



Vestam, 
Bessiam. 



Ado. 
R. 



Usuardus et Notker 



19 SententicC judicum communiter e ta- 
bella recitabantur. Tertiilliani Apolog. 
€. 2. Pollet historia foriRoraani p. 52t>. 
Plures hujusmodi servarunt Acta IViur- 
tyrum apud Rulnartum p. 1.36. 218. 
247. 251. Et sententiam a Pontio Pi- 
lato in Jesum Christum latam fmgit 
Evangelium Nicodemi c, 9. 

20 Hinc quoque colHgitur, haecce Acta 

esse seriore tempore conscripta ; nam 
prisca Ecclesia nonnisi nnum intercci^ 
sorcm et mediatovera, Jteum Chrlstera, 
agnovit. 



223 

II. 
EX COD. MS. BIBLIOTHECiE COLBERTINiE. 

Passio sanctorum Marlyrum Sperati, Nazarii, Cicii, Donatce, Secundce, 
Vestce, et comitum eorum, qui passi sunt Carthagine sub Saturnino 
Proconsule XFL Kal, Aug, 

1. Adductis ergo in secretario 21 Carthaginis apparitorum 22 officio 
Sperato, Nazario, Cicio, Donata, Secunda et Vesta, sociis eorum, Satur- 
ninus Proconsul his omnibus generaliter dixit : Potestis indulgentiam omnes 
a dominis nostris Imperatoribus promereri , si ad bonam mentem redeatis , et 
Deorum nostrorum cereraonias observetis. Sanctus Speratus dixit : Nunquam 
gessisse conscii sumus iniquitatem, opem atque assensum non prsebuiraus , nulii 
uraquam nos male dixisse recoiimus, sed male tractati ac lacessiti semper Deo 
gratias egimus. Siquidem et pro iis oraviraus, quos injuste patiebamur infestos, 
pro qua re et Imperatorem nostrura adtendimus, a quo nobis haec vivendi nornia 
concessa est. Saturninus dixit: Et nobis reh'giosissima et simplex est nostra 
religio, et juramus per regnum dominorum nostrorum Imperatorum, et pro salute 
eorum supplicamus , quod vos facere debeatis. Speratus sanctus dixit: Si 
tranquillas praebueris aures tuas, dicam mysterium Cliristianse siraplicitatis. 
Saturninus Proconsul dixit: Incipienti tibi dicere male de sacrificiis nostris, 
aures praebebo? Sed potius jurate per regnum dorainorura nostrorum Impera- 
torum, ut vitae istius loetitia perfruatis. Speratus sanctus dixit: Ego imperium 
hujus saeculi non cognosco , sed magis illi fide spe et caritate deservio Deo, 
quera nemo hominum vidit, nec videre potest. Facinus, quod legibus publicis 

21 Forum Praetorianum in Cod. Juetini- 22 Koraen a^erencZo vel apparendo dictum, 

aneo, Privatiira sancturaque ConsIIIura. quod omniLius miuistris commune eet. 

OTiservavit et Alcialus in Cod. Theod. Erant Scribas velComraentaricnses, Ac- 

non semel Secretarium dici , quod illic censl, Prcecones, Interpretes, Viatores, 

«ccreta sumraa; rerura contrectentur. Lictores, Custodes. IIoc loco de Licto- 

Pollet hlstorla fori Romani p. 29. No- ribus etCustodibus inprimls accipienda 

men , quod serlorem quoque indicat est vox. Cf. Polletum p. 497. 506. 
setiitem. 



224 

et divinls comperltur esse tlaranabile, iion feci. Si quiJ autem in publicum 
egero, de id exactoribus publicis vectigalia reddo. Imperatorem omnium gentium 
Deum et Dorainum meum agnosco: querelas nulii intuli, sustinere non debeo. 
2. Saturninus Proconsul ad ceteros ora convertit , et socios sancti 
Sperati sic adorsus est, dicens: Deslnite hujus etiam persuasionis, qua Speratus 
inlectus est; quos ejus habuerit professio, socios nihilo minus habebit et poena. 
Speratus sanctus dixit : Mala est persuasio falsura testimonium dicere, mala 
utique probatur esse consensio, si contra divinis legibus agatur et publicis 
legibus2', quibus humanae vitoe ordo disponitur. Persuasio vero divinae culturos 
sectanda est potius quam deserenda. Saturninus Proconsul dixit: In praeteritis 
jam ego admonui, ut furoris hujus dementiae non annuatis esse participes. Sanctos 
Cythius respondit : Non aliud oportet a nobis audire , Proconsul , nisi quae 
socius noster Speratus confessus est. Scito enim quod non habemus alium quem 
timearaus, nisi unum Deum et Dominum nostrum, qui est in caelo. Sancla 
Donata similiter dixit: Honorem Caesari reddimus, timorem autem aut cultnm 
Christo Deo vero praestamus. Vestia vero venerabilis secuta est dicens: Hoe 
semper meditabitur cor meum et labia mea pronuntiabunt, quia Cliristiana sum. 
Sancta vero (Secunda) similiter ait: Quod sum Chrlstiana, ipsa id esse volo, et 
a raeorum sociorum professione ullo obstante^* recedo. 

3. Saturninus Proconsul sancto Sperato dixit: Perseveras, ut video, 
esse Christianus. Sanctus Speratus dixit: Hanc perseverantiara Christianara 
non meis viribus sed divini muneris me habere confido. Proinde si vis fixam 
cordis mei scire sententiam, Christianus sum. In hac ergo confessione et 
ceteri Dci Martyres consenserunt. Saturninus proconsul dixit: Forsitan ad 
liberandum spatixun vultis accipere. Sanctus Speratus dixit : In rem tara 
bonam 25 (non) quaeritur secunda deliberatio. Tunc enim deliberavimus nos a 



23 Ejusmodi casuum, ut vocant Gramma- 24 An NuUo instantc? sunt et infra aliqua 
tlci, mutationes sffipius in Mss. occur- loca depravata , quaf!, prout Coilex ha- 

rnnt. Hic lcgcndura: divinas ct l)et , retulimue. R. 

publicas leges. R. 25 /„ rc tam bona? 



225 

cnltiira Christi non dcserere, quando baptismi gratia renoTati, et diabolo abre- 
iiimtiaviinus , et Christi vestigia secuti sumus. Saturninus Proconsul dixit: 
Quae est, dicite mihi, res doctrinarum in eausa et religione vestra? Speratus 
sanctus respondit : Libri Evangeliorum , et Epistolae Pauli , viri sanctissimi, 
Apostoli 26. Saturninus Proconsul dixit: Accipite raoram triginta dierum, ut 
retractetis hujus sectce confessionem. Forsitan ad deorum sacras ceremonias 
revertemini. Speratus sanctus responditj non triginta dierura mora mutare 
poterit professioiiem nostram, sed potius optatae vitae hoc spatium deliberandi 
accipere, ut de tam turpi cultura idolorura Christianae religionis amator existeres. 
Ceterura si hoc non es dignus accipere, suspende moram, sententiam recita. 
Nam quales nos hodie cernis, tales post hanc induciara futuros esse non dubites. 
4. Cernens Proconsul Saturninns sanctorura perseverantiam , decretura 
recitavit ex tabella. Speratura, Nazariura, Cythiura, Donatara, Secundam et 
omnes Christiano ritu vivere se confessos , et quod oblatam sibi facultatem 
redeundi ad deorura culturara obstinate non receperunt, gladio naraque animad- 
verti placet. Sanctus Speratus dixit : Gratias Christo agimus. Nazarius sanctus 
dixit: Hodie Martyres in coelo sumus. Deo gratias. Saturninus Proconsul per 
proeconem sanctos duci jussit, id est, Speratum, Nazarium, Cythium, Verum, 
Felicem, Aquilinum, Lactantium, Januarium, Generosum, Vestara , Donatara 
atque Secundara, et sic venientes ad locura raartyrii, gladio sunt percussi, 
beatas Deo animas tradiderunt. Dorainus autem suscepit Martyres suos in pace, 
cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen. 

26 Viile quaj supra adnotaTlmns p. 221. not. 12. 



Mimteri Primordta EccUsice Afrtcana:. 29 



226 



III. 



FRAGMENTUM DE MARTYRIBUS SCILLITANIS. 

Es cod. ms. Augiensi apud Mahillon. Tom. IF. Vet. Analect. Incipit 
Passio Sanctorum Scillitanorum quod est XVI. Kal. Augusti. 

In diebus illis praesidente bis Claudiatio Consule 2' XVI. Kai. Augusti. 
Cartliagiiie iii Secretario, impositis Sperato, Narthalo^s, et Cattino , Donata, 
Secuuda, Vestia, Saturninus Proconsul dixit: Potestis indulgentiara domini nostri 
Imperatoris promereri, si ad bonam mentem redeatis. Speratus dixit: Nunquam 
malefecimus; iniquitati nullam operam pragberatis, nunquara malefecimus; sed 
raale accepti gratias egimus , propter quod iraperiura nostrum '^^ observamus. 
Saturninus Proconsul dixit : Et nos religiosi sumus , et simplex est religio 
nostra: et juraraus per ingenium^" Doraini nostri Imperatoris, et pro ejus salute 
supplicaftius, quod et tos quoque facere debetis. Speratus dixit: Si tranquillas 
praebuei-is aures tuas, dico mysterium ^^ 



21 Hocce bis haud intelligo. Habemus 
ad ann. u. c. 953. p. Chr. 200. Tiberluni 
Claudlum Severum, qui hoc anno ter- 
tium processit Consul. Hoc vero loco 
Consul iterum dlcitur: et quum totum 
lioc negotlum Carthagine peractum sit, 
liand video quomodo Fracsidens dici 
posslt , nlsi Talde improprie. Obstat 
prixterea annus qui est Christi 200, 



quum Sclllitanos Martyres anno potiu3 
202 passos esse prohabile sit. 

28 Narthalus , in allla Narzales, parum 
mutata adsplratlone. 

29 Festrum. R. 

30 Genium quae certe vera est lectio. . 

31 Hjbc valde consplrant cum narratis in 
Actorum exemplo prlmo. 



227 
11. 

P A S S I O^ 

SANCTARVM PERPETVAE FT FELICITATIS 
CVM SOCIIS EARVM2. 



PRAEFATIO. 

1. Si vetera fidei exempla, et Dei gratiam testificantia et aedificationem hominis 
operantia, propterea in litteris' sunt digesta, ut lectione eorum quasi repensitatione 
rerum , et Deus honoretur , et homo confortetur ; cur non et nova documenta 
aeque utrique causae convenientia et digerantur? vel quia et haec vetera futura 
quandoque sunt et necessaria posteris, si in praesenti suo tempore minori depu- 
tantur* auctoritati, propter praesumtam venerationem antiquitatis. Sed viderint, 
qui unam virtutem Spiritus unius sancti pro aetatibus judicent temporum : cura 
majora reputanda sint novitiora quaeque ut novissimiora ^ , secundum exupera- 



1 Passionis noraen retineraus , qaod his 
actis compctere probat Holstenius in 
notis ad Passionem S. S. PerpetucB et 
Felicitatis Paris. 1664. A GraEcis Mar- 
tyrium vocatur. lu Cod. Salisburg. 
additur : in Civitate Turbitana. Scd 
in eo Codice deest Frsefatio, sicut et in 
Corapendiensi. RVINART. 

2 Ex editione Holstenii: Passio S. S. Per- 
petuae et Felicitatis, Itera Passio Bo- 
nifacii Romani Martyris etc. Parisiis 
1664. et Ruinarti Actis Martyrura p. 85. 
quae Jos. Augustinus Orsi R. E. Car- 
dinalis una cum notis exscripsit in dia- 
eertatlone apologetica pro S. S. Perpe- 
tua?, Fclicitatis et sociorura Martyrum 
Orthodoxia. Florent. 1728. p. 1-15. 



3 In Uteras. 

4 Hoc sensa deputari sspius legltur apnd 
Tertullianum. t. c. de poenitentia c. 3, 
Id peccato deputandum a quo Deus arcet ; 
et mox ibidem : quce delicto deputanda 
sunt. Sic quoque adv. Hermogenera 
c. 11. 13. 25. de Idolol. c. 10. ad uxorem 
II. c. 4. de fuga in persec. c. 1. H. 
Cf. praeterea Semleri Indiccra Lalinitatls 
Tertullianeae. Opp. Vol. VI. p. 375. 

5 Ejusraodi loquendl modos soli fere 
usurparunt Afri , et in his Afri agno- 
scendl snnt. SIc apud Tertulllanum 
extretniora , extremissimi scepius. R. 
Apad Apulejum postremissimus et no- 
vissimo extremius; apud Araoblum mmi- 
missimiis. H. 



228 

tionera gratiac iii ultima seculi spatia decreta. In novissimis enim diebus, dicit 
Dominus, efFundara de Spiritu meo super omnera carnera, et prophetabunt fiiii 
filiseque eorum, et super servos et anciilas meas de raeo Spiritii efFundam: et 
juvenes Tisiones videbunt, et senes somnia soraniabunts. Itaque et nos, qui sicut 
prophctias^, ita et visiones novas, pariter repromissas, et agnoscimus et lionora- 
mus; coeterasque virtutes Spiritus Sancti ad instrumentura Ecclesire^ dej.utamus, 
cuiet missus est idera orania donativa^ administrans in oranibus, prout unicuique 
distribuit Dominus , necessario et digerimus, et ad gloriara Dei lectioue 
celebramus, ut ne qua aut imbecillitas aut desperatio fidei apud veteres tantura 
eestimet gratiara divinitatis conversatara, sive martyrura, sive in revelationura 
dignatione 1" : cum semper Deus operetur quae repromisit, non credentibus in 
testiraoniurai*, credentibus in beneficium. Et nos itaque quod audivimus et 
contrectavimus, annunciamus et vobis, fratres et filioli : ut et vos qui inter- 
fuistis rememoremini gloriae Domini: et qui nunc cognoscitis per auditum, 
communionera habeatis cura sanctis Martyribus , et per illos cura Domino Jesu 
Christo: cui est claritas et honor in secula seculorura. Amen. 



6 Joel II. 28. Actor. 17. Sunt Montani- 
starum visiones atque vaticinia, dc qui- 
l)us auctor, qui ipse Montanisticis pla- 
citis imLutus erat, h. 1. cogitat. 

7 Montanistae doctrinara suani novam vo- 
carunt Prophetiam. H. Vide CAP.XXII. 
p. 139. 

8 Instrumentem hac signiflcatione saepiua 
legitur apud Afros. Tertullianus libro 
de fuga in persecutione c. 2. Diaholi 
inlquitatem ad instrumentum persecu- 
tionis esse ait. De cultu feminarura : 
c. 8. de gravitate Instrumento pudicitia: 
loquitur, ct saepius. II. Cf. praeterea 
Indicem LatinitatisTertullianeac p. 431. 

9 XaQia^uaza veteris ecclesias. 1 Cor. XII. 
adv. Marcionera V. c. 2. Data dedit 



filiis hominum, id est donativa quce cha- 
rismata dicimus. H. 

10 Dignatio apud TertuUianum, Cyprla- 
num, aliosque Afros idem quodGratia, 
quam Deus conferreautprasstaredigna- 
tur. TertuU. de Patientia c. 11. Gra~ 
tulari et gaudere nos dicit dignatione 
divincB castigationis. De cultu feminar. 
c. 2. Nam vohis et . . .. eandem judicandi 
dignationem pollicetur. De haptismo 
c. 3. 18. Praescr. c. 34. De patient. 
c. 4. Pontius in vita Cypriani. Fingc 
enim tunc illum Martyrii dignatione 
translatum: et saepius apud Cyprianum. 

11 Tertull. de anima c. 51. Vbique Deus 
potestatis Si«B sigua proponit sicis in 
solatiutn, externls in tcstimonium. 



229 



INCIPIT PASSIO. 

2. Apprehensi sunt adolescentes Catecluimeni , Revocatus et Felicttas 
conserva ejus, Saturmmts'^'^^ et Secundulus. Inter hos et Vbia'^^ Peryettia, 
honesta, liberaliter instituta, raatronaliter nuptal^j habens patrem et matrem, 
et fratres duos: alterum aeque catechumenura , et filium infantera ad ubera^^. 
Erat autem ipsa circiter annorum Tiginti duo. Haec ordinem totum raartyrii sui 
jam hinc ipsa narrabit, sicut conscriptura manu sua et suo sensu reliquit. 

3. Cnm adhuc, inquit, cum persecutoribus essem^^, et me pater ever- 
tere cupiret^', et dejicerei^ pro sua affectione perseveraret : Pater, inquio, vides, 
verbi gratia, vas hoc jacens, urceolum, sive aliud? et dixit; video. Et ego 
disi ei: numquid alio nomine vocari potest? Et ait: Non. Sic et ego aliud 
me dicere non possnm, nisi quod sura , Christiana. Tunc pater raotus hoc 
verbo mittit se in me, ut oculos mihi erueret: sed vexavit tantumi", et pro- 
fecto20 est victus cum argumentis Diaboii^i. Tunc paucis diebus quod caruissem 



12 Codd. addiint : Saturninus, quem in 
textnm recepit R. 

13 Hanc lectionem alteri apud R. quae 

Vivia haljet, praefero. Ubla eatuomen 
Bomanum, Viviam ignoro. 

H Hunc locum e codicilius restituit R. 
Haliet enim tcxtus Holstenii Matrona 
licet nupta. 

13 Mariti nulla flt mentio. An qvod mu- 
liere graviorig crlminis coraperta, dis- 
solutum tunc matrimonium censeLatur, 
ut innui videtur lege 5 D. de Lonis 
damnalorum ; an qvod Christlanus erat, 
ut ex paulo inferlus scriptls ah ipsa 
Perpetua recte vldetur colligi? H. 

16 Cum Ethnicls, antequam in carcerem 
detruderetur. Loco cssem , hahet R. 
cssemus. 



1' Sic eorrexlt R. et me pater averterc, 
omisso verho cupiret , at slne idone.i 
causa; everti enim optime dicl potuif, 
quae ad deserendara rellgionera Chrl- 
stlanam seducehatur. 

18 Dejiciendi vox a pugillhus et palcestra 

translatafrequentlsslma est apud scrip- 
tores Chrlstlanos in sensu tentandi et 
pervertendl. H. 

19 Vexandi verhum h. I. usurpatur in 
sensu leniori pro irapulsu vlolento 
cltra lEBsioncm gravem, qvam alias in- 
dicat. Sic Tertullianus, ad Scapulam 
c. ult. Ckristianum nomen vexari dixlt, 
quum gravisslma persecutione preme- 
retur. H. 

20 Profecto. H. 

21 Signo Crucis, ut putat H. 



230 

patre, Domino gratias egi, refrigeravit^z absentia illius. In ipso spatio paucoriim 
dierum baptizati suraus, et mihi Spiritus dictavit, non aliud petendura ab aqua^', 
nisi sufferentiam carnis. 

Post paucos dies recipimur in carcerera 2* : et expavi, quia nuraquara 
experta erara tales tenebras^». diera asperum! aestus validus, turbarum bene- 
ficio26 concussurae militum^': novissime macerabar solicitudine infantis^s. Ibi 
tunc Tertius et Pomponius, benedicti Diaconi^» qui nobis ministrabant^», con- 
stituerunt praemio , ut paucis horis emissi in meliorera locura carceris refrigera- 
reraus^i. Tunc exeuntes de carcere universi sibi vacabant. Ego infantera 



22 Graece avinuvosv vel SiavinavaEV' requiem 
dedit , juvit , consolationem attulitf 
quod legltur ap. Eusebium H. E. VIII. 
c. 10. H. alii codd, refrigerata sum. R. 
Sed Graecisraum malo. Refrigeravit 
praiterea in allis actis Africanis oT)ser- 
vavit Ruinartus. 

23 A vi divina cum aqua sacramentali con- 
juncta. Rulnartus habct in aqua: h. c. 
in ipso haptismi momcnto , quum in 
aquam demergeretur. Prlorem lectio- 
nem prjeferendara duco. Holsteniua 
intclligendum putat de tempore : ab 
eo inde tempore quo baptismum suscepi. 

24 Phrasis in actis M. M. SEepe ohvia. H. 

25 Habet tenebras carcer , sed lumen estis 
ipsi. Tertull. ad Martyr. c. 2. 

26 iEstus magnus ob inclusorum multitu- 

dinem. Falidos R. turbarum heneficio : 
Toi! oyj.ov yaQi^v. H. 

21 oid-us^m ap. Procopium histor. arcanje 
pag. ultima. Nota milltum barbaram 
feritatera in vinctos, cujus tot exempla 
prjehct historia Martyrum. H. 



28 Elegans admodum et natlva materni 
amoris expressio. H. 

29 Diacones. R. 

30 ]Votum est ex hlstoria ecclesiastica Dia- 
conornra in carceribua mlnisterinm. 
De his Cyprianus Epist. 11. Semper 
sub antecessoribus nostris faetum est, 
ut Diaconi ad carcerem commeantes , 
Martyrum desideria consiliis suis et 
scripturarum prceceptis gubernarent. 
Benedictos dicit.'- SIc Tertulllanus ad 
Martyr. init. et eaepios hosce Benedictos 
vocat. Item mulleres Christianas, et 
Episcopos. H. HIDIaconi in excerptls 
Mahillon. dicuntur TitiusetPontius. R. 

31 Hunc in usnm et ecclesiae et singali 
fideles de opibus suis erogabant, ut 
Confessoribus et Martyribus in carcere 
alimenta ceteraque vitas snbsidla ac 
neccssaria refrigeria suppeditarentur, 
ant, ubi opus esset, a custodum ini- 
quitate largitlonlbus expriraeretur, ne 
miseriis victi ante ipsum certamen de- 
ficcrent. Conjecti fuerant in carcerem 



231 

lactabam jam inedia defectiim ^2 Sollicita pro eo adloquebar matrem, et con- 
fortabam fratrera, commendabam filium'*. Tabescebamideo, quod illos tabescere 
videram mei beneficio. Tales sollicitudines multis diebus passa sum, ut usnrpavi 
ut mecum infans in carcere maiieret : et statim convalui ; et relevata sum a 
labore et sollicitudine infantis, et factus est mihi carcer subito pr3etoriiun^*j 
iit ibi mallem esse quam alicubi^^. 

4. Tunc dixit mihi frater meus: Domina soror, jam in magna digna- 
tione es'8; et tanta, ut postules visionem^', et ostendatur tibi, an passio sit, an 
commeatus'^. Et ego, quae me sciebam fabulari cumDomino^^^ cujus beneficia**' 
tanta experta eram, fidenter repromissi ei dicens^^, crastina die tibi renunciabo. 
Et postulavi*2^ et ostensum est mihi hoc: Video scalara^^ miree man-nitudinis, 
pertingentem usque ad coelum, et angustam, per quara non nisi singuli ascendere 



interiorem, ut vocalur Actorum c. XVI. 
24. verl)o refrigeraremus explicatur 
Graecum uyaxi^v^^tiv, H. 

'2 Ferme ad mortem redactum. 

'5 Cod. Salisb. Et confortabam , fratri 
commendabam filhim. R. 

S4 Palatium publicum , in quo Proconsul 
jus dicebat. Non modo carceris in- 
commoda non me amplius conturLa- 
bant, sed ct iis gaudeLam , tamquam 
in splendidis et commodis aedibus de- 
gerem. H. 

35 Sic 11. alibi. R. 

56 Sic Cyprianus: quippe quam illustrarat 
jam gloriosis initiis divina dignatio 
ep. 5. Confessoribus de carcere consti- 
tutis. Tertull. ad uxor. I. c. 4. de soro- 
ribus quae nuptiis sanctitatem antepo- 
nunt: a6 eocZem (Domino) dignationem, 
velut munera dotalia , quotiescunque de~ 
sidcrant , conscquuntur. R. 



37 Tanta ut postulem visionem. H. 

38 Vox e castrensi disciplina ad mUitiam 

Christianam traducfa est. Commeatus, 
inqult Festus, est tempus quo iri redi- 
rique joossit. Alia auctorum et P. P. 
loca Tide apud Holstenium. 

39 Gratia apud eum valere, quales qui 
Principibus familiares sunt. H. 

40 Beneficio. Cod. Salisb. R. 

41 Repromissionibus ejus dixi. Cod. Sallsb. R. 
Porro ejusmodi visionibus Martyres de 
proximo martyrio sa;pius adraonitos 
fuisse, afllrmat Cyprianus passim, idem- 
que testantur omnia ferc acta genuina 
ex Africa. R. 

42 In precibus ad Deum fusis. 

43 Auream. Codex Corapend. Salisb. vero 
et Corbejensls cum Victorino .Eream. 
In Caslnensi quo usus est II. hujus 
scalse materies non exprimitur. R. 



232 

possent: et in lateribus scalae orane genus ferramentorum ^* infixum. Erant ibi 
gladii, lanceae, hami, machserte: ut si quis negligenter, aut non sursum adten- 
dens ascenderet, laniaretur, et carnes ejus inhoererent ferramentis. Et erat sub 
ipsa scala draco cubans mirae magnitudinis, qui ascendentibus insidias parabat*^, 
et exterrebat ne ascenderent ^^. Ascendit autera Saturus prior, qui postea se 
propter nos ultra tradiderat, et tunc cum adducti^^ sumus praesens non fuerat: 
et pervenit in caput scalae, et convertit se*^, et dixit mihi: Perpetua, sustiheo 
te'*^: vjde ne te mordeat draco ille. Et dixi ego : non me nocebit in nomine 
Domine JesuChristi, et de sub^'' ipsa scala, quasi timens me, lente ejecit caput: et 
quasi priraura^^ gradum calcarem, calcavi illi caput. Et ascendi et vidi spatinm 
horti immensum , et in medio sedentem hominem canum, in habitu pastoris^^ 



44 Unci, Tel certe amTe , quo noTnine to- 

cantur harpagines, i. e. maximai falces, 
eeu ferramenta recurva, longissimls 
contis.affixa,^^^«A.£la otSfiQu in Glossis. 
H. et R. 

45 Prccstabat. h. e. tenilehat , strnehat , 
moliehatur. Hujus gcnerls locutiones 
apud Tertull. freriuentissimae. t. c. c. 
Marclon. IV. c. 35. ad Scapulam c. 2. 
etc. H. 

46 De hac draconls Tlslone agit Augusti- 
nus Sermone I. de his eanctis. R. 

47 TertuU. de patient. c. 3. Cum traditur, 
cum adducitur ut pecus ad victimuifi. H. 

48 Jd me, ut hahet Editio Rulnarti. 

49 inf'x<^, vrcoftero) as. SIc Vulgatus Tcrhum 

Graccum Tertlt TohleD V. 9. et lUm» 
Matth. XXVr. 38. Actor XX. 5. Su- 
stlnere igltur est exspectare. Sic quo- 
que acta passlonis S. Cyprlanl: Cum 
se Dalmatica expoliasset, in linea stetit, 
et coepit spiculatorem sustinere. H. 



50 Locos adduxlt Holstenlus , in quibus 
idem hoc de sub et slmnia leguntur; 
T. c. in actls S. Clementis P. P. De 

sub cujus pede. 

51 Lente elevavit caput, et cum primum. R. 

53 PerpetuEB repr£Esentatus est Christus ea 
forma, qua pictus cernehatur in Tasis 
eacris illlus temporis t. TcrtulHanum 
de pudlcltla c. T. «t 10. Est idem hic 
Pastor honus, quem sexcentles In ana- 
glyphls et plcturls, nec non, sed rarlus, 
in gemmis et lucernis veterum Chrisfi- 
anorum conspicimus : qua de re consn- 
lantur auctores ^omce suhterraneoB , Bo- 
sius , Arlnghlus , Bottarius , alilque 
qui de antiqultatihus Christlanls scrlp- 
eerunt, t. c. Bonarota, Boldettlus, Ma- 
machlus, alilsque multi. Vlde q^ioque 
lihrum nostrum: Sinnhilder undKunst- 
vorstellungen der alten Chri^ten I. p. 60. 



233 



grandem , oves mulgentem: et clrcumstantes candidatos^', millia raulta. Et 
elevavit caput et aspexit me et dixit mihi: Bene venisti tegnon^*, et clamavit 
rae^^^ et de caseo, quod mulgebat, dedifc. mihi quasi buccellam^^, et ego- 
accepi junctis manibus, et raanducavi, et universi circumstantes dixenmt, Amen. 
Et ad sonum experrecta sum, commanducans adhuc dulcis nescio quid. Et retuli 
statim fratri raeo, et intelleximus passionem esse futuram: et coepimus nullam 
jam spem in seculo habere^'. 

5. Post paucos dies rumor cuc^rit ut audiremnr. Supervenit autem et 
de civitate pater meus, consumtus taedio. Ascendit ad me ut rae dejiceret^^, dlcens : 
miserere, filia, canis raeis ; miserere patrij si dignus sum a te pater vocari: 
si his te manibus ad hunc florem aetatis provexi: si te proeposui omnibus 
fratribus tuis; ne me dederis in dedecus hominum. Aspice fratres tuos: 
aspice matrem tuam et materteram: aspice fiiium tuura, qui post te vivere non 
poterit, depone aniraos^^, ne universos nos extermines'''': nemo enim nostrum 
libere loquetur, si tu aliquid fueris passa. Ilasc dlcebat pater pro sua pietate 
basians raihi manus , et se ad pedes raeos jactans : et lacrimis me non filiam 



53 Albig vestibus indutos. RespicitApocal. 
VII. 9. 11. 

54 lYzioi'. Salutatio quasi parentls ad 
filiam. H. Etsi rarius , aliquando 
tamen , filiam designat. R. 

55 IndlcIulnLallnitatis in vulg^ari usu cor- 

rurapi inclpientis. II. 

56 Augustlnus vocat buccellam lactlg. 
Montanisfas caseo loco panis frultoa 
esse in S. Coena vetus est caluninla. 
Inde dlcti sunt "AQxoTVQtcui. llaud vcro 
duble in Agapis, ii inprlmis qui rure 
dogeLant, lacdclnlls. usi sunt. Cf, 
Walchli Hlst. dcr Kelzcrelen I. p. 639. 



^'J Cyprlanus de ha"bitu Vlrglnum : Apud 
Martijres non est carnis et secull cogi~ 
tatio. Multa alla P. P. loca collegit 
Holstenius. 

68 Vide supra p- 229. Notam 18. 

59 Splrltus s. afTectiones veliementiorcs. 
Sic TertuU. dc spectaculls : Itur in fu~ 
rias et animos ct discordia^, ..H. 

CO Codd. Corapend. et Sallsb. et noli nos 
universos exterminare. Augustlnus Per- 
pctuam laiuhit scrmone 2 de hls 
sanctis, et In Psalm. XLVII. quod nec 
Christi prffccpta nec nnturae lcgcs cci 
in occaslone vlohiverit. R. 



Miinteri Primordia EccJcsiw Africava>.. 



30 



234 

nominabat, sed domina. Et ego dolebara caiios^i patris mei, quod solus passione 
mea gavisurus non esset de toto genere meo ^2 : et confortavi eum , dicens : 
hbc* fiet in illa catasta ^^ , quod Deus voluerit ; scito enim nos non iu uostra 
potestate esse constitutos, sed in Dei; et recessit a me contristatus. 

6. Alio die, cura pranderemus, subito rapti sumus ut audiremur : et 
perveniraus ad forura. Rumor statim per vicinas fori partes cucurrit, et factus 
est populus immensus ^*. Ascendimus in catasta. Interrogati caeteri , confessi 
sunt^^ ventura est et ad me, et apparuit pater illico cum filio meo, et extraxit 
rae de gradu^^, supplicans; miserere infantis^. Et Hilarianus Procurator, qui 
tunc loco Proconsulis Minucii Tirainiani defuncti jus gladii acceperat, parce, 
inquit, canis patris tui : parce infantioe pueri, fac sacrum pro salute Iraperatorum^^. 



61 Sic Codd. Ruiiiarti, quorum lectionem 
praefero Holstenianje causam vel, ut 
illi magis adridet , causa. 

62 Ex his verl)is videtur constare, et virum 
et matrem et fratres omnes et cognatoa 
PerpetuoB (excepto uno patre) fuisse 
Cliristianos. H. 

63 Catasta proprie erat locus editior, in 
quo servi venales exponebantur , uno 
rov y.aTugtjmi, id est ab exponendo, dictus. 
Martyres similiter in loco edito ostensoa 
fuisse popnlo , qunm judicarentur aut 
torquerentur , annotat Pamelius ad 
epist. 33 Cypriani. Usurpabatur quo- 
que de equuleo , tormenti genere. Sic 
Prudentius Hymno l.Tif^ji iecpumv. Post 
vim crepantum, post catastas igneas. 
Sed hsec posterior notio huc non facit. 

H. 

61 Immensa popiili turha congregata est. 

H. 



65 Se Christianos esse. Sic Eusebius H. E. 
XIV. c. 15., IIokmctQZoq miio^koyriQi laviotf 
J[qi;iuv6v elmi: H. 

66 Gradus fuisse videtur locus altior in 
Catasta, quem singuli rei ordiue con- 
ecendebant, ut judici populoque eo 
magis esaent conspicui. Sic apud Eu- 
sebium H. Eccl. VIII. c. 9. et V. c. 1. 
in utroque loco firj/ia appellatur, a tri- 
bunali, in quo judex sedebat, benc 
distinguendum. Dionysio Alexandrino 
apud eundem Euseb. VI. c. 41. ^uQ-qov 
audit. H. 

67 Uterque Ruinarti Codcx pro infanti 
liabet canos meos. 

68 Hanc preecipuam explorandi rationem 
a Gentilibus usurpatam , omnium fere 
Martyrum acta docent , ut repudiata 
sacrificandi snperstitione in Deos simnl 
etPrincipem commisisse convinceretur. 

11. 



235 

Et ego respondi: noii facio^^ Hilariamis, Cliristiana es, inquit, etego respondi: 
Christiana snni '". Et cum staret pater ad me dejiciendam , jussus est ab 
Hilariano dejici: et virga percussus esi''\ et doluit mihi casus patris mei, quasi 
ego fuissem percussa: sic dolui pro senecta ejus misera. Tunc nos universos 
pronunciat, et damnat ad bestias'2, et hilares descendimus ad carcerem''^. Tunc 
quia consuererat a rae infans mamraas accipere, et raecura in carcere manere, 
statim mitto ad patrem Poraponiura Diaconura , postulans infantera. Sed pater 
dare noluit'*, et quoraodo Deus Toluit, neque ille amplius mararaas desideraTit; 
neque mihi fervorem fecerunt, ne sollicitudine infantis et dolore mammaruin 
macerarer. 



^9 Hasc, inquit Tertull. est lex nostra pro* 
pria Christianorum, per quam ah Ethni- 
cis agnoscimur et examinamur. De Idol. 
c.ult. Unde foculum et acerram exami- 
natorem Christianorum appellat, Apolog. 
c. 9. Ut Perpetua, ita quoque Polj- 
carpus suadentibus, ut Cacsarem Domi- 
num appcllarct et sacrificaret, respondit, 
ov tiiD.u) TTQcTXHv o avf(f^ovXtviT£ ffoi. Euseb. 
H. Eccl. IV. 15. H. 

'0 Hisce TevLis omnes fere Martyres ro- 
sponderunt. S. Blandina inquit : Chri- 
stiana sum. Kera S. Diaconus cjus so- 
cius. Miles aTertuIIiano laudatus quod 
coronam abjecisset , causas expostula- 
tus, Christiaa7ius sum , respondit. H. 

'1 Sic codices Ruinarti. Holstenius habet 
percussit , id quod intelligendum fo- 
ret de Hilariano pafrem Perpetuae 
virga ferientc. Displicct. Augustinus 
Serm. 2. de his sanctls, id Diaholi ma- 
Iltiae tribuit, qui undique (a Perpetua) 
iuperatus , patrem ejus virga percuti 
fccil , ut cujus vcrba eontcmserat , sal- 



tem verba condoleret. R. Hoc ex loco 
apparet, patrem Perpetu», etsi honesto 
loco natum, haud fuisse civem Roma- 
num, quia alias Hilarianus, quum eum 
verberarc juberet, legem Porciam de 
tergo civium vchementer violassct. Vide 
Interpretes ad Actor. XXV. 11. 

'2 Etsi Romee et alibi frequenter ad be- 
stias Christiani damnabantur, tamen 
in Africa preccipue hoc suplicii genere 
in eos s^evitum fuisse, in Severi maxime 
persecutione , ex multis Tertulliani te- 
stimoniis constat. H. Vide quee hanc 
in rem CAP. XXVI. p. 1T2. notavimus. 

'3 Christiani damnati, ut ait Tertnllianus, 
gratias agere solebant, et magis dam- 
nati quum absoluti gaudebant. H. Ago 
gratias sjepe legitur in actis Martyrura. 

'4 Credibile est, patrera Ethnicum ad ne- 
gandura filicB infantem , quo f empore 
lac sumere debebat, raotum fuisse, ne 
ex damnata jara sacrilcgii raatre con- 
tagio quffidam in prolem propagari vi- 
deretur. H, 



236 



7. Post dies pancos, diim universi oramus, subito media oratione pro- 
fecta est mihi vox, et nominavi Dinocratem'^: et obstupui quod nuraquam mihi 
in mentem venisset nisi tunc, et dohii commeraorata casus ejus, et cognovi rae 
statim dignam esse''"', et pro eo petere" debere'''^. Et coepi pro ipso orationem 
facere multum , et ingeraiscere ad Dorainum. Continuo ipsa nocte ostensum 
est mihi hoc. Video Dihocratem exeuntem de loco tenebroso, ubi, et complura 
erant loca tenebrosa'^, aestuantem valde et sitientem^", sordido vultu, et colore 
pallido; et vubius in facie ejus, quod, cum moreretur, habuit. Hic Dinocrates 
fuerat frater meus carnalis^i, annorum septera ; qui per infirmitatem facie can- 
cerata^^ male obiit, ita ut mors ejus odio fuerit oranibus hominibus. Pro hoc 
ego orationera feceram^^, et inter me et illura grande erat diadema ^^ : ita ut 
uterque ad invicera accedere non possemus. Erat deinde , ubi Dinocratcs erat. 



piscina plena aqua, altiorem marginem 



habens quam erat statura pueri, et 



'5 Vidctur dicere , sibi oranti indelibera- 
tara voccin subito excidlsse Dinocra- 
tem nominanti , de quo dudum non 
cogitaA'erat. H. 

'6 Sensu fiduciaB interiorls intellexi me 
omnino exaudleudam, si pro Dinocrate 
. orarem. 

« Pati. Cod. Salisl). R. 

'8 Sperat, se in tanta apud Deum gratia 
esse, ut impetrare quidq^uld possit. H. 

'«9 Ubt et complures erant. R. 

80 Haec Holstenius intellig-I de purg-atorio, 
cujus tamen sec. III. ineuntc nulla in 
ecclesia facta est mentlo. Nec opus 
ad explicandura liunc locura, Dinocra- 
tes enim, puer septennls , liaud duLie 
slne baptismo mortuus erat, lilnc fell- 
citatis nondara comiJos. Appctebat yero 
baptlsnmm , ut ex visionu Perpetua; 
patere \Idelur. Hinc nnUi ejus spes, 



preces suas pro eo haud irrltas futuras 
esse. 

81 Sic Afii vulgo 'loquel>ahtur. Augusti- 
nus Eplst. 22.5. Neque hoc inviderunt 
ecclesicE TagasteJisi, quce carnalis patria 
mea est. H. 

82 Cancer prlscis Latinls idera sonat quod 
Gangraena. Marccllus. Gangra:na est 
cancer. Grcccis nuQy.nwfta. Plura vlde 
apud Ilolstcnlura, p. 139. Cod. Salisb. 
habet macerata. R. 

83 Africana locutlo. Apud Tertullianum 
legltur facere .preces. H. 

84 Haud dubie Diastema. $i('.;tiuu, quod 
apud scriptorcs Latinos occurrit. H. 
Est idcra quod xuaiiu, quo Infcri a sinu 
Abrahuml separantur , Luc. XVI. 26. 
Cf. TertuU. de anlma c. 7. 8. de idolol. 
c. 13. 



237 

extendebat se Biiiocrates qtiasi biLitunis. Ego dolebam , (jiTod et piscina illa 
aqnam Iiabebat, et tameu propter altitudiuem marginis bibiturus nou esset^s. 
Et cxperrecta sum , et cognovi fratrem meum laborare. Sed fidebani ^^ me 
profuturam labori ejus, et orabam pro co, quousque transivimus in carcerem 
castrensem^'; munere enim castrensi^^ eramus pugnaturi. Natale tunc Getae 
Caesarissa, et feci pro illo oratiouemS'' die et nocte, gemens et lacrimans, ut miiii 
donaretur. 

8. Die''! quo iu nervo mansimus, ostensura est mihi hoc. Video locum 
illum quem retro videram, et Diuocratem , raundo corpore, bene vestitura, 
refrigerantem : et ubi erat vulnus, video cicatricem; et piscinam iliam, quam 
retro videram , summisso margine usque ad umbilicum pueri : et aquam de ea 
trahebat sine cessatione, et super raargine fiala aurea, plena aqua, et accessit 
Dinocrates, et de ea bibere coepit: quoe fiala non deficiebat; et satiatus abcessit 
de aqua, ludei-e more infantium gaudeus, et experrecta sum. Tunc intellexi 
translatum eura esse de poena^^. 



85 Pex' pisclnara aquam histralem , per 
potum baptismum iutelligit ; altitudo 
vero marginis , qua impcdiebatur ne 
biberct, indicat causas, cur Dinocrates 
anle mortem baptismo initiatus haud 
fuerit. 

86 Cod. Salisl). Considerabam. R. 

8< In carccrem in ipso castrorum loco po- 
situm. II. Cseteri codices unice Iiabent 
carcerem. R. 

88 Quura castra Romana ex(ra urbes, 
long-a ct quasi perpetua statio militum 
essent, in ea transfereLantur prjBcipua 
civitarura coramoda, ne iis lailites frau- 
darcntur. In hisctiaraspectacula, qui- 
bus mirc dedlti Roraanl erant. Munus 
vcro signiPiciit pugnam , rel gladiato- 



rum intcr se, vel testiarum cum Iio- 
minibus morti addictis, quae proprie 
&>joiotic'.xi!v dicitur. Ita quod apud Eu- 
seLiura H. E. V. c. 1. ^r^oioiw.yimt rii(cnc(i, 
eleganfer a Rufino vertuntur Munerum 
(lies. H. Metaphorice eodem verbo 
utitur Paulus Apostolus 1 Cor. XV. 32. 
Vide quoque CAP. XXIX. p. 208. 

89 II)id. 

80 Vocem aurea oraittunt codices , quibus 
usus est Ruinartus. 

91 Codices Ruinarti addunt: autem. 

92 Preccs viventium aDeo impetrarepossc, 
ut animas defunctorura refrigerium et 
in prima resurrectione consortium acci- 
piant, sfatuit Tertullianus de monug-. 
c. 10. 



9. Deinde post dles paucosPudens", miles Optio^*, prepositus carcerii*, 
qui nos magiii faciebat, coepit intelligere magnam virtutem esse in nobis^^; qui 
multos ad nos admittebat^s^ ut et nos et iili invicem refrigeraremus. Ut autem 
proximavit dies muneris, intrat ad me pater meus conssuraptus taedio, et coepit 
barbam suam evellere , et in terram mittere, et prosternere se in faciem, et 
improperare annis suis, et dicere tanta verba, quae moverent universam creaturam. 
Ego dolebam pro infelici senecta ejus. 

10. Pridie quam pugnaremus, video in horomate^' hoc: venisse Pom- 
ponium Diaconum ad ostium carceris, et pulsare vehementer, et exivi ad eura, et 
aperui ei: qui erat vestitus distinctam candidam, habens multiplices calliculas^. 



93 Cod. Salisb. Prudens. R. 

9* Optio , Praefectus carcerig, Staiio<fvla%. 
Actor. XVI. 27. Nomen in Inscriptio- 
nibus interdum occurrens. Sic atbb- 

I-IO CAIVDIDO FILIO DYLCISSIMO q. V. 
ANN. IIII AVBE1IV8 CAIANDINVS MII,. 
COH. VIII. PB. OPT. G. SECVNDI. B. M. P. 

ap. Ilolstcn. p. 148. Et in titulo Mau- 
solci, quem in ruderibus Coloniac Scil- 
litanae descripsit Shawius (Itin. edit. 
GalliciB p. 263) mhitavit i.. annis iv 

IN I.E6 II... LIB... TESSER. OPTIO 
SIGIVIFEU FACTVS EX 8VFFBAGIO 

LEG E Sic. addunt Acta expllcandi 

gratia verba Prcepositus Carccris, 

95 Cod. Ruinarti: qui nos magni facere 

coepit, intelligens, magnum virtutem Dei 
esse in nobis. 

96 lixc erat custodia delicata, ulvocatPon- 

tius in vita Cypriani, opposita custodice 
diligcnti , de qua Cujacius Observat. 
XIV. c. 34. ct Heraldus ad Tcrtull. 
apolog. p. 97. H. 



87 ^Ev oqufiuxi. Actor. XII. 9. Latini scripto- 
res hac voce rarius utuntur. Exempla 
collegit Holstcnius p. 149. 

98 Cod. Sallsb. Galliculas. Videntnr esse 
globuli , ut malogranata , quEe vesti 
8ummi Pontificis apud Judxos appcn- 
debantur. R. InParaliporaenis p. 192. 
excitat Holstenius Glossarium vetus, 
in quo xQoxu(; callicula, additque: vi- 
dentur fuisse calliculae appendices ro- 
tundee ornatus causa addits capitibus 
militarium thoracuin , in acumcn de- 
sinentes. Hee poterant ex bysso , pur- 
pura, aut slmili materla esse, interduin 
e metallo, ut habetur infra: buhens 
calliculas multiformcs ex auro et argento 
factas. In Glossario manuali du Can- 
giano III. 732. Glossa antiqua habct: 
Gallicula signum vestis. In picturis 
quoque Cliristianis cernuntur. Vid« 
Bottari Roma sotterranea Tab. LIX. 
Aringhi Roma subterr. II. p. 117. no. 5. 



239 



Et dixit mihi : Perpetua, te expectamus, veni. Et tenuit mihi raanura, et coepimug 
ire per aspera loca et flexuosa. Vix tandem pervenimus anhelantes ad araphi- 
theatrum, et induxit me in raedia arena, et dixit mihi: Noli pavere, hic sum 
tecura, et conlaboro tecura, et abiit. Et adspicio populura ingentem attonitum, 
et quia sciebara me ad bestias datam esse, mirabar quod non mitterentur raihi 
bestiae. Et exivit quidam contra me Aegyptius, foedus specie ^^, cum adjutoribus 
suis , pugnaturus raecura. Veniunt et ad me adolescentes decori , adjutorea 
et favitores mei, et exspoliata sura, et facta sura raasculus. Et coeperunt rae 
favitores mei oieo^°" defrigere^<'i , quoraodo solent in agonem, et illum contra 
Aegyptium video in afa volutantem. Et exivit vir quidam mirae raagnitudinis, 
ut etiam excederet fastigiura araphitheatri , discinctatus purpurarai''^ inter duo3 
clavos per medium pectus, habens calliculas ^**' multiformes ex auro et argento 
factas, efFerens virgam quasi lanista^"*, et ramum viridem , in quo erant mala 
aurea. Et petiit silentium ^''^, et dixit: Hic Aegyptius, si hanc vicerit, occidet 
illam gladio : et si hunc vicerit, accipiet ramum istum^'"'^ et recessit. Et 



99 Flautus inPoenulo. Itaque replebo acri- 

tate, atrior multo ut siet quam Mgyptii. 

Ausonius: 

Tinctus colore noctis, 
Manu puer loquaci 
Mgyptius choraules. H. 

De hac yisione agit Augustlnus de ori- 

gine animas ad Vincentium libro III. 

c. 18. Vide et sermonem 283 novae 

editionis (Maurinae). R. 

100 Cod. Compend. et Salisl). aqua , sed 
mellus afa, g. apha , aut hapha, i. e. 
pulvis, quo pugiles post unctiouem in- 
spcrgeLantur. Huc citant Martialem 
Epigr. VII. 66. R. 

101 Defricare Cod. Salisb. R. 

102 Discinctam habens tunicam et purpuram. 
Codd. Ruinarti. Purpuream vestera 



gerens , clavis duoLus s. fasciis di- 
Etinctam sine zona. Gymnasiarcliarum 
erat pupurea vestis. H. 
103 Galliculas. Cod. Salisb. R. 

101 Lanistae, s. praefecti ludi gladiatorum 
virgas tenebant, quasi censores, neordo 
pertui'baretur, R. Palcestrae modera- 
tores easdem gerebant. H. 

105 Per Prjeconem aut Tibicinem. H. 

106 ]Von solum Gymnasiarcha; sed et Bra- 
beatas, prcemiatoris personara gercbat. 
Brabeutae enim, ut habet Efyraologi- 
cum M. dicuntur guasi Rhabdeusfa;, 
h. e. virgarura et surculorura largito- 
res. Hi enira palmas tcI sirallis arboris 
ramo3 dabant , insignia victorice. H. 



240 



accessimus ad invicem, et coepimus mittere pugnos. Ille mihi pedes appre- 
hendere volebati*''^: ego autem illi calcibus faciem cajdebam, et sublata sum in 
aere, et coepi eura sic caedere teiTam concalcans. At ubi vidi moram fieri, junxi 
manus, ut digitos in digitos mitterem^*'^: et apprehendi illi caput, et cecidit in 
faciera : et calcavi illi caput. Et coepit populus clamare, et favitores mei psallere. 
Et accessi ad lanistam ^**^, et accepi ramum. Et osculatus est rae, et dixit mjhi : 
Filia, pax tecum, et coepi ire cum gloria ad portam Sanavivariam ii". Et exper- 
recta sum, et intellexi me non ad bestias, sed contra Diabolum esse pugnaturara, 
sed sciebam mihi esse victoriam m. Hoc usque in^^^ pridie muneris egi: 
ipsius autem muneris actum, si quis voluerit, scribat. 

VISIO SATVRI. 

11. Sed et Saturus benedictus hanc visionem suam edidit, quam ipse 
conscripsit. Passi, inquit, eraraus, et exiviraus de carne, et coepimus ferri a 
quatuDr angelis in orientera , quorura manus nos non tangebat. Ibamus autem 
iion supini sursum versi , sed quasi raollem clivum^^** asceudentes , et libcrato 
primo mundo l^* vidimus lucera iraraensam ; et dixi Perpetuoe (erat enim haec 



10' Qiicerelat Codices Ruhiartl. 

IfiS SigniScat, se in altuin sublatam, ut 
certantera secum pugilem in terram 
dcjiceret, compectinati3 utriusque ma- 
uus digitls , ejus verticem amLaLus 
palmis in unum junctls magno Irapetu 
depressisse ; unde contiglt j^Egyptlum 
in faciem cadere II. in Paralip. p. 193. 

109 Quem Gyranasiarcham potius et Bra- 
beutam Indicaverut, jaraLanistam vocat, 
non sine catachresl forte quadam. H. 

110 Bis Iiujus portae fit mentio. Erat in 
Arapliitheatro. Dua; iu hujusmodl a;dl- 
ficiis erat portae raajores. Fulsse hoEC 
yidefur illa, qua; ad forum ducehiit 



eos qui sani et vlvi arenae periculb 
superfucrunt. Caetcrura istud nomen 
hoc sfiltem In loco occurrlt, nec a Lipsio 
in llbro de Amphltlicatro c. 21. com- 
memoratur. IL In Parallpora. j). 194. 

111 Mihi victariam immincrc. Cod.RuInarti. 

112 Rectius dixlsset ad pridie rauncrls. H. 

113 Cod. Corap. glebam. R. 

ll'! Et libcrati piimam jam vidimus luccm 
immcnsam. Cod. Salish, et libcrati pri- 
mum jam mundo vidcmus luccm immen- 
sam. Comp. R. Liherato , ut Holste- 
nius habet , est transmisso , strpcrato 
mundo. Vel nobis privium mundum jam 
egrcssis, tiut sujJcrgrcssis. il. 



241 

in latere raeo). Hoc est quod nobis Dominus promittebat : percepiraus pro- 
missionem. Et dum gestamur ab ipsis quatuor angelis, factura est nobis spatium 
grande, quod tale fuit quasi Tividarium ^^^^ arbores habens rosae, et omne genus 
flores. Altitudo arborum erat in modum cypressi, quarum folia cadebantii^ gine 
cessatione. Ibi autem in viridario alii quatuor angeli fuerunt clariores ceteris, 
qui, ubi viderunt nos, honorem nobis dederunt^^', et dixerunt caeteris angelis: 
Ecce sunt, ecce simt; cum admiratione"^. Et exparescentes quatuor illi angeli, 
qui gestabant nos, deposuerunt nos : et pedibus uostris transivimus stadiura 
via lata^^': vhi invemmxis Joctmd?fm, et Saturninum^'^^, et Artaxium, quieadera 
persecutione vivi arserunt ^21 j et Quintum , qui et ipse martyr in carcere 
eiieratl22^ et quaerebamus de illis, ubi essent ceteri. Angeli dixerunt nobis^^s. 
Venite prius, introite, et salutate Dominum. 

12. Et venimus prope locum, cujus loci parietes tales erant quasi de 
luce aedificati, et ante ostium loci illius quatuor angeli stabant, qui introeuntes 



115 De hoc viridario fnse agit auctor ser- 
monis, quem Holstenius sul) nomine 
Augustini in Bibliotheca Vaticana re- 
perit, qui nunc ultimus cst dubiornm 
in nova editione. R. 

116 Cod. Salisb. ardehant. R. 

117 Cod. Salisb. qui ibi viderunt nos et Jia- 
norem. R. 

118 Cod. Salisb. et Compend. Ecce sunt. 
Expavesccntes cum admiratione quatuor 
illi angeli, qui stabant, deposuerunt nos. 

R. 

119 Omnlno lcgendum via lata loco tuo- 
lata , ut habuit Holstenii Codex. So- 
lebant in hortis ct porticibus amhula- 
cra stadiis dlmctiri; inde portlcus sta- 
diatte dictae Vitruvio V. c. 9. H. 



120 In Codd. Compend. et Salish. deest 
Sdturninum. R. ^ 

121 Tale gupplicium passim occurlt in hi- 
eforla Pcrsecutionum. Populus Smyr- 
nensls petilt Polycarpum tonru /.uTuy.atJaM. 
In persccutione Alexandrina suh Dccio 
frequens fuit vivicomhuriura. EuseL. 
H. E. VI. c. 34. Summum erat supplicium 
apudRomanos, quo servi, nonnunquara 
etiam liberlpIeTjcji et humiles personae, 
quales Christlani habiti sunt, adilcie- 
bantur. H. 

122 Esire, discedere, abscedere, i. e. mori. 
Sic ssplus apud scriptorca ecclesiasti- 
cos. H. 

123 Dixerunt uutem nobis Angeli Cod. Salisb. 

R. 



Miinteri Primordia Ecclesia Africanoe. 



Sl 



242 



vestierunt stolas cahdidas. Et introivimus , et audivimus rocem ^24 unitam 
dicentem: Agios, Agios, Agios, sine cessatione. Et vidimus in eodem loco 
sedentem quasi hominem canum, niveos habentem capillos^^^^ g^ vultu juvenili; 
cujus pedes non vidimus, et in dextra et ia sinistra seniores quatuor; et post 
illos ceteri seniores corapluresi26 stabant. Et introeuntes cum admiratione 
stetimus ante thronum^^?^ gt quatuor angeli sublevarunt nos : et osculati sumus 
illum, et de manu sua trajecit nobis in faciem^^s. Et caeteri seniores dixerunt 
nobis: Stemus; et stetimus, et pacem fecimus. Et dixerunt nobis seniores: 
Ite et ludite. Et dixi Perpetuaei^S: habes quod vis, et dixit mihi: Deo gratias, 
ut quomodo in carne hilaris fui, hilarior sum et hic modo. 

13. Et exivimus , et vidimus ante fores Optatura Episcopum ^^o ad 
dexteram , et Aspasium Presbyterum doctorem ^^i ad sinistram , separatos et 
tristes, et miserunt se ad pedes nobis, et dixerunt: Componite inter nos, quia 
existis 132^ et sic nos i^^ reliquistis^^i Et diximus illis : Non tu es Papa ^'^ 
noster, et tu Presbyter, ut vos ad pedes nobis mittatis? et moti sumus ^^^; et 
complexi illos sumus. Et coepit Perpetua cum illis loquii*', et segregavimus eos 



124 Codd. Ruinarti omittunt et introivimus ; 
habent quoquc dicentium, 

125 Apocalyps. I. 14. 

126 Codices Ruinarti ceteri complures. 

127 Introivimus cum magna admiratione et 
stetimus ante thronum. R. 

128 In facie. R. 

129 Codd. Ruinarti ; et dixi: Perpetua. 

130 Cartha^iniensem credo Episcopum. 
Vide CAP. VII. 

131 Doctorem Catechumenorum. De hisce 
doctoribus loquitur Dionysius Alexandr. 
apud Euseb. H. E. VII. 24. Svyy.uleouq 
rohi notoi^vTfQovi; xal diSuoy.u^.ovq tw*' it> 
TViiq y.wi.iai^ «dfAtjpw)'. II. 



132 Sc. e vita. 

133 Sic Codd. Ruinarti, quorum lectioncm 
praefero. Holstenius hahet non reliqui- 
stis. Mortui estis, dicunt Optatus et 
Aspasius; itaque nos his in terris reli- 
quistis. 

134 De causa dissidiorum inter Optatum et 
Aspasium nil plane constat ; nec juvat 
conjecturis indulgere. 

135 IVomcn commune illa aetatc Episcopis 
datura. Cod. Salisb. Nonne tu pater 
noster cs? R. 

136 Codd. Ruinarti : ut quid vos ad pedes 
nostros mittatis , et misimus nos. R. 

137 Cod. Salisb. et Compend. et coepit Per- 
petua Grcece cum illis loqui. 



243 

in viridarium ^'^ sub arbore rosae. Et dum loquimur cum eis , dixerunt illis 
angeli: Siuite illos , refrigereut "^ : et si quas habetis iuter tos dissensiones, 
dimittite vobis invicem, et conlurbaverunt eos. Et dixerunt Optato: Corrige 
plebem tuam^^Oj quja sic ad te conveniunt quasi de circo redeuntes, et de 
factionibusi^i certantes^^^. Et sic nobis visum est, quasi vellent claudere portas. 
Et coepimus illic multos fratres cognoscere^*^, sed et martyras: universi odore 
inernarrabili alebamur, qui nos satiabat. Tunc gaudens experrectus sum. 

14. Hae visiones insigniores ipsorum Marfyrum beatissimorum Saturi 
et Perpetuae , quas ipsi conscripserunt. Secundulum vero Deus maturiore 
exitu de seculo, adhuc in carcere , evocavit : non sine gratia', ut bestias lucra- 
retur, gladium^*^ tamen, etsi non anima, certe caro ejus agnovit. 

15. Circa Felicitatem vero et ilii gratia Doraini ejusmodi contigit. 
Cum octo jam menses suum ventrem haberet (uam praegnans fuerat apprehensa), 
instante spectaculi die in magno erat luctu^^^, ne propter ventrem dilferreturi*^; 
<i[uia non licet praegnantes poenae representari ^*' : et ne inter alios^^^ postea 
Bceleratos sanctum et innocenlem sanguinem funderet. Sed et commartyres 
graviter contristabantur , ne tam bonam sociam quasi comitem solam in via 

138 lid. codiccs Virtdario. 1*'^ Cod. Compend. cognoscere Martyres, 

139 lid codd. quiescite et refrigerate. "*' '"^'"'^- 



W4 Cod. Ruinarti: gaudium. Sed mellor 
Holstenii lectio , ita tamen nt anima et 
caro transponantur. Sententia hausta 
videtur ex Luc. II. v. 35. 



140 RepTehensio Episcopi negligentis aut 
errantis. Sic in Apocalypsi episcopi 
quidam arguuntur. H. in Faralipom. 

141 Holstenius : defatigationibus. 

H2 Verba sunt de dissidiis Optati et Aspa- 
sii, cjuibus Holstenius Tuhurhitanam 
ecclesiam vexataifi fuisse statuit, mihl 
potiua uterque fuisse videtur Cartha- 
giniensis , litesque Ciirthagine actae. **' ^^^ *"^* Aegyptiorum , preegnantem, 
llnc rcspiciunt quoqucAngelorum verha, «* "»'""^'^ /"^"* '^omnata, asscrvari donec 

qua; paulo snperius legiraus: Si quas ?«"«*• Eadem Giacis fuitRoraanisque; 

habetis intcr vos dissensiones , dimittite de quiLus omnibus adeas Holstenium. 

vobis invicem. 148 AUquos Codd. Ruinarti. 



145 Cod. Salisb. in magna lucta 2. R. 
14G Ita Pontius Diaconus de S. Cypriano : 

Vir tam necessarius a martyrii con^ 

summatione dilaius est. H. 



244 



ejusdem spei reliuquerent. Conjuncto itaque unito gemitu ad Dominum 
oratiouera fuderunt ante tertiura diera muneris. Statim post orationem dolorea 
invaserunt. Et cum pro naturali difficultate octavi mensis in partu laborans 
doleret, ait illi quidara ex ministris cataractariorumi*»: Quae modo doles, quid 
facies objecta bestiis , quas contemsisti , cum sacrificare noluisti ? Et illa 
respondit: Modo ego patior quod patior: illic autera alius erit in me, qui 
patietur pro rae^^o^ quia et ego pro illo passura sum. Ita enixa est puellam, 
quam sibi quaedam soror in filiam educavit^^i. 

16. Quoniam ergo permisit, et permittendo voluit Spiritus Sanctus 
ordinem ipsius muneris conscribi , etsi indigni ad supplementura tantae gloriae 
describendura , tamen quasi mandatum sanctissimac Perpetuae, immo fidei cora- 
missum ejus exequimur^^^: unum adjicientes documentum de ipsius constantia 
et animi sublimitate. Cum a Tribuno castigatius eo tractarentur ^53 j quja ex 
admonitionibus horainum vanissimorura verebatur, ne subtraherentur de carcere 
incantationibus aliquibus magicis^^^j in faciem ei respondit: Quid utique non 
permittis refrigerare noxiis , Nobilissimi Caesaris ^^^ scilicet , et natali ejusdem 



l-ts Cataractae sunt fortiores qufedam iiortac, 
quaj catenis levantur et demittuntur; 
ut habentur in urbium aut arclum 
januis. Qui eis deputati erant, dice- 
"bantur catarractarii. Has vel olim 
Tinctia custodiendis adhi)i)el)antur j 
un.de et y.cauquy.xti'; pro carcere ponitur 
apud LXX. Jerem. XX. 2. in quem 
locum vide Origenis Horail. 18. H. 

150 Nempe Christus in aiartyribus patiens. 

H. 

151 De praematuro Felicitatls parfu prae- 
clara habet Augustlnus Sermone 281 
novae editionis (Bcnedictinorum). R. 

152 Nempe supra c. 10, Perpetua dixit: 
iimus autem mnneris actum , si quis ro- 
liierit, scribat. R. 



153 Cod. Salish. et Compend. Avia tribuno 
castigante eos et male tractante , quo- 
niam ex admonitionibus etc. Trihunu* 
SBgre permitlehat, ut cibi inferrcntur, 
unde Christiani diariis solito tenui- 
oribus pascchantur. Sic Tertulliano 
castigatio victus , jejuniuni aut cibus 
parcior. H. 

154 Sic S. Ignatius ep. ad Philippenscs 
queritur de avy.oqianCcf f.tc'.'/eiaq, Christia- 
nis impacta. H. 

155 Noxios , xaaovqyov:; , Christianos dicit 
Gentilium scnsu verboque, licet inno- 
centes. Nobilisstmus , appellcUio filio- 
rum Impcrntoris natu minonim propria. 
Casaris, Geta:. 



245 



inigiiatuns? Aut non tua gloria est, si pinguiores illo producamur^se^ Horruit, 
ct erubuit Tribunus; et ita jussit iilos humauius haberi i^', ut fratribus ejus et 
ceteris facultas fieret iatroeuudi, et refrigerandi cura eisj tamen ipsoiss Optione 
carceris credente. 

17. Pridie quoque cnm illa coena, quara liberara vocant^^g^ quantum 
in ipsis erat, non coenam liberam, sed agapen coenarent^^*', eadem constantia ad 
populum verba ista jactabant, comrainantesjudiciumDomini, contestantes passioni 
Suae felicitatem ^^^ , irritantes ^^^ concurrentium curiositatem , dicente Saturo : 
Crastinus satis vobis non est, quod libenter videtis , quod odistis, hodie amici, 
cras iuiraici^fi'. Notate tamen vobis facies nostras diligenter, ut recognoscatis 
nos in die illo. Ita omnes ^^^ inde attouiti discedebant : ex quibus multi 
crediderunt. 

PASSIO VT SVPRA. 

18. Illuxit dies victoriae illorum , et processerunt de carcere in amplii- 
theatrum quasi in coelura hilares , vultu decorii^^; si forte, gaudio paventes. 



156 jyatalis, dies annuus in memoriam ejus 
in Ciiesarera adlcctionis celeLratus. Cod. 
Salisb. et Compend. Quia natali ejus 
sumus pugnaturi. H. R. 

157 Manibus hiberi habct H. emendationem 
proponit : cohiberi y sed longe melior 
Ruinarti lectio. 

158 Jam et ipso. Codd. Ruinarti. 

159 Mos erat, eos, qui tcI poenEB causa 
ad g^laditorlum aut venatorlum ludum 
dati esscnt, aut sponte se iisdem ad- 
dicerent, saginari prius a maglstris ludi, 
ut habitiores ac valentiorcs produce- 
rentur. Slc Quintlllanus declamat. IX. 
Alebat devotum corpus gravior omni 
fame sagina. H. 



160 Quiadbestlas damnati erant, coenabant 
lautissime, omnibus qui cupiebantprce- 
sentibus (Tertull. Apol. c. 42.), quse 
coena /?6era appellatur, quamChristiani 
nostri in Agajien commutabant. II. 
Agapcn coenare famlliai-is est Tcrtalli- 
ano loqnendi modiis R. 

161 Cod. Salisb. passiones suas et felieita- 
tem R. 

162 Irridentes. Codd. R. 

163 Ubi bestiarii in arenavi producti sunt, 
populus de spectatore in adversariiim 
vertitur. Seneca de Ira I. c. 2. qncni 
etlam vide de Tranquillltate c. 10. H. 

164 Multi. Codd. R. , 

165 SIc quoque Martyres Vienncnses et 
Lugdunenses ap. Euseb. H. E. V, 1. H. 



246 

non timore. Sequebatur Perpetua lucido incessu, ut matrona Christi, ut Dei 
delicata ^^^ : vigore oculorum dejiciens omnium conspectum ; item Felicitas 
salvam se peperisse gaudens, ut ad bestias pugnaret, a sanguine ab obstetrice 
ad retiarium lotura post partum baptismo secundo^^'. Et cum ductii^s essent 
in portam, et cogerentur habitum inducere, viri quidem sacerdotura Saturni^^^; 
ferainae vero sacratarura Cereri i'", generosa illa in finem usque constantia 
repugnavit i'i. Dicebat enim : Ideo ad hoc sponte pervenimus , ne libertas 
nostra obduceretur i^^; [^qq animam nostrara ^^* adduxiraus^'*, ne tale aliquid 
facereraus; hoc vobiscum pacti sumus. Agnovit injustitia justitiam. Concessit 
Tribunus, ut, quomodo erant, simpliciter inducerentur. Perpetua^'* psallebat, 
caput jara Aegyptii calcans. Revocatus , et Saturninus, et Saturus populo 
gpectanti corarainabantur de hoc. Ut sub conspectu Hilariani pervenerunt, 
gestu et nutu coeperunt Hilariano dicere : Tu nos , inquiunt ; te autem Deus 
judicabit. Ad hoc populus exasperatus *'^ flagellis eos vexari pro ordine 



166 Sequebatur Perpctua placido vultu et 
pedum incessu , ut matrona Ckristi Dei 
dilecta: vigorem oculorum suorum de~ 
jiciens ah omnium conspeetu. Codd. B. 

167 Mar<yrio. 

Hif^ Delati. Codd. R. 

169 "Ijuetantius VI. c. 20. Venationes, quce 
appellantar munera, Saturno sunt atiri- 
huicB. Noxil ut hostiae humanae Sa- 
turno ex pi-isco Phoenicum more ofFe- 
rehantur. Coccineum erat Sacerdotum 
Saturni palHum. TertuU. dc testimon. 
animse c. 2. de Fallio c. 4, II. 

no Sacratae Cereris vitta erant redimita;. 
TertuU. de tcst. anims c. 2. H. 

171 Tertullianus de idolol. c. 18. inter ce- 
teraldolotatriffi gcnera, habitus quoque 
inquinatos fideli recusandos doccf. II. 



172 Obducere , usitata Afris locutione , cst 
ofFuscare, obscurare, imminuere, vio- 
lare, Ifedere. Ita saipe TertuUianus. 
V. c. Apolog. c. 50. 

173 Animas nostras. Cod. Salisb. R. 

174 Legendum fortc addiximus , h. e. capi- 
tali Bupplicio eu])jccimus. Sed lectio 
■vulgata defcndi satis potest, qnum ad- 
ducere sit nQoaayuv sensu offerendi. II. 

175 perpetuae noracn omittit Ilolstenius, 
nos ex Codd. Ruinarti restituimns. 

176 Seneca de Ira I. c, 2. Quid gladiato- 
ribus? quare populus irascitur, et tam 
inique, ut injuriam putet , quod non lir 
hcntcr pereunt? Contemni se judicat, 
ct vultu, gestu, ardore, de spcctatore in 
adversarium vertitur. H. 



247 



renatorum i'^ postulavit. Et utique illi gratulati sunt, quod aliquitl iet de 
Domiuicis passiouibus essent consecuti 1'^. 

19. Sed qui dixerat: petite, et accipietis^^^, petentibus dederat eum 
exitum, quem quisque desideraverat. Nam si quando inter se de martjrii sui 
voto serraocinabantur , Saturninus quidem omnibus bestiis velle se objici pro- 
fitebatur; ut scilicet gloriosiorem gestaret coronam^^". Itaque in commissione 
spectaculi ipse et Revocatus^^i leopardo expertus, etiam super pulpitum ab urso 
erat vexatus ^^^. Saturus autem nihil magis quam ursum abominabatur : sed 
uno morsu leopardi confici se jam praesumebat. Itaque cum apro subministra- 
retur, venator potius, qui illum apro subligaverat^^', subfossus ab eadem bestia 
post dies rauneris obiit. Saturus solummodo tractus est. Et cum ad ursum 
substrictus esset^Q^ in ponte^^^^ ursus de cavea^^** prodire noluit i^'. Itaque 
secundo Saturus inlaesus revocatur. 



}Ti Stabant venatores cum flagris longa 
serledispositi; ante quos damnati trans- 
ire coacti, a singulis transeuntes cajde- 
bantur. R. A preeside vero populns eog 
vexari poposcit; qui de plano fustium 
aut flagellorum castigationem irrogare 
poterat. I. 9. §. 3. ff. de offic. Procon- 
sulis. H. R. 

178 Dominus quippe flagellls quoquc caesus 
fuit. R. 

IW Joh. XVI. 14. 

180 Majora certamina majora sequuntur 
prcemia. Tertull. H. 

181 Vcrba ipse et addlta sunt ex Cod. Comp. 
Nil de Saturnini passione haLebatur 
omisslone harum vocum. R. 

182 De Ursls in Africa vide CAP. XXIX. 
p. 210. not. 11. 



183 Suhminlstraverat. R. 

184 Hffic et praecedentla, illum apro suhli- 
gaverat, slgnificant, bestiarlos alllgarl, 
ne fir^erent , solltos , ante conspectum 
ferarura in ipsos immittendarum. H. 

185 Xlphllinus refert in Commodo: hunc 
Impera.toreui per Amphitheatri avenam 
pontem struxisse, ut inde feras con- 
ficerct. H. 

186 Cavcffl nlmirum varlse ferls asservan- 
dis clrca arenam erant, et Inde immit- 
tehantur. Lipsius de Amphitheatro. 
p. 20. H. 

187 In utroque Ruinarti Cod. adduntur 
verha: Pudens miles de industrin effe- 
ratorum adfirmasset portas putris car- 
nibus, magis ne mitteretur efficit , ita 
secundo etc. qua: haud intelligo. 



248 

20. Puellis autera ferocissimam vaccam^^^, ideoque prseter consuetn- 
dinem comparatam ^^^ diabolus proeparavit : sexui earum etiam de bestia 
aemulatus. Itaque despoliatae et reticulis indutae ^^^ producebantur ^^^. Horruit 
populus, alterara respiciens puellam delicatarti, alterara a partu recentem stillan- 
tibus mamrais. Ita revocatae, et discinctis^^^ indutae, prior Perpetua jactata est: 
et concidit in lumbos, et ubi sedit^^', tunicara a latere discissam ad velamentum 
femoris reduxit; pudoris potius memor quam doloris. Deliinc requisita^^*, et 
dispersos capillos infibulavit: non enim decebat Martyrem sparsis capillis pati, ne 
in sua gloria plangere videretur. Ita surrexit, et elisam Felicitatera cura 
vidisset, accessit, et mamira ei tradidit , et suscitavit illara. Et ambae pariter 
steterunt: et populi duritia devicta revocatae sunt in portam Sanevivariam. 
Illic Perpetua a quodam tunc Catecliumeno, Rustico nomine, qui ei adhaerebat, 
suscepta, et quasi a somno expergita, (adeo in Spiritu et in extasi fuerat), 
circumspicere coepit: et instupentibus omnibus ait: Quando, inquit, prodn- 
ciraur ad vaccam lllam nescio ^^^, Et cura audisset quod jara evenerat, non 
prius credidit, nisi quasdara notas vexationis in corpore liabitu suo recognovisset, 
et illum Catecliumenum. Exinde accersitum fratrera suum et illura Catecliu- 
menumi^^ allocuta est, dicens: In fide state, et invicera omnes diligite; et 
passionibus nostris ne scandaltzemini. 



188 L. I. §. Bestias fF, de post. Bestias 193 Codd. R. et ut conspexit. 

accipere debemus ex feritate magis, quam ,g, ^ioc est : post excei.tura furentis vaccs 

ex animalis gcnere. H. impetum, et quasi post pugnam jam 

189 Paratam. Holst. depugniitam , a venatoribus atque are- 

nariis rcvocata, et, ut EuseLius loqui- 

190 Ita S. Blandma post vana tormento- ^ 

tur, ix OmCav av&i^ umXriip&iiou. H. 
rum genera tU yvqyv.&ov (>),7}0-nau xuvntii 

nuqi^XilO-ri. Euseb. n. E. in Epist Lugd. W5 Codd. rass. nescio quam ? Vbi erat, 

ecclcsiae. inquit Augustinus , Serm. 280, quando 

-. ,. ,. , ad asperrimam caccam se pugnare non 

191 In utroque Ruicarti codice dispoliatce 

sensit ? R. 
promovebantur. 

_ 196 In Codd. mss. desunt hjcc verba: ct 

192 Ita revocatce discmgtintur R. 

illiim Catechumcnum. K. 



249 

21. Item Saturus in alia porta militeraPQdentem^^^ exhortabatur, dicens: 
adsum^^^ inquit, certe, sicut praesumpsi ct proedixi; iiullam iisque adhuc bestiam 
sensi. Et nunc dc toto corde credas. Ecce prodco illo, et ab uno morsu leopardi 
coiisumor. Et statim in fine spectaculi leopardo ejecto, de uno morsu tanto 
pcrfusus est sanguiue, ut populus revertenti illi secundi baptismatis testimoniura 
reclamarerit: Salvum lotum, salvum lotum^oo. piane utique salvus erat, qui 
hoc modo laverat^oi. Tunc Pudenti miiiti, Vale, inquit, et memor esto fidei 
mcae; et haec te nou conturbent, sed confirment. Simulque annulum^oz de digito 
ejus petiit, et vulneri suo mersum reddidit ei, hereditatem pignoris relinqucns 
illi^os^ et memoriara sanguinis. Exinde jam cxanimis prosternitur cum ceteris 
ad jugulationem solito loco^"*. Et cum populus illos in medio postularet^®^, 
ut gladio pcnctranti in eorum corpore oculos suos comitcs Itoraicidii adjungeret, 
ultro surrexerunt , et se quo volebat populus transtulerunt : ante jam osculati 



198 Pudentia nonien Holstenius hiiud es- 
primit. Pudcns Martyr colitur 3 Kal. 
Maji in vetusto Kalendario Karthagi- 
niensi ; an isfe ? alius enim est Pudens 
Senator, de que Paulus 2 ad Timoth. 
IV. 21. ct Pudens Martyr AlcxandrinHS 
de quo Bollandiani hac die agunt. R. 

199 Ad summum Holstenius. Negcio cur? 
adsum hal)et R. 

200 Acclamatio populi petulanter illudentis 
Christiunis sacris. Cum cnim vulgo 
notum esset, Christianos cxistimare, 
salvoa iicri homines per Laptismum, 
populus e theatro spectans Christianum 
sanguinc pcrfusura , salvum eura pro- 
clamahat, quisic lotus esset. H. Paralip. 

201 Baptismo nimirum sanguinis, quem tanli 
laciehant veteres Christiani. Hi vcro 



jam ante incarcerationem haptizati 
erant. 

202 Ansulam. R. 

203 Cod. Salisb. Reddidit ei beatam hcere- 
ditatcm, relinquens ei pignus et memo- 
riam tanti sanguinis R. 

204 Spoliarium intelligit, uhi conflciehantur 
quos arena semivivos reliquerat. De 
hoc Seneca Epist. 94. Numquid ali~ 
quem tam stulte cupidum esse vitce pu- 
tas , ut jugulari in spoliario quam in 
arena malit ? Ita mortuo Commodo 
acclamatum scrihit Lampridius : Ho- 
stis patrice, parricida, gladiator in spo- 
liario laniatus ! H. 

205 Postulandi vox Amphitheatri propria. 
Hinc depostulatores Christianorum. 
Tertull. Apolog-. c. 85. 



Miinteri Primordia Ecchsice Africance. 



32 



250 

invicera, nt mai*tyrium per solemnia pacis2<»<» consnmmaveut 207. Ceteri quiilem 
immobiles et cum silentio ferrum receperunt: multo raagis Saturus, qui et prior 
ascenderat, prlor reddidit spiritnm; nam et Perpetuani sustinebat. Perpetua 
autem , ut aliquid doloris gustaret , inter costas ^os compuncta exululavit ; et 
errantem dextrara tirunculi giadiatoris^o^ ipsa in jugulum transtulit^^*. Foi-tasse 
tanta foemina aliter non potuisset occidi, quia ab immundo spiritu timebatur, 
nisi ipsa voluisset. 

O fortissimi ac beatissimi Martyres ! vere vocati et electi in gloria 
Domini nostri Jesu Cliristi! quam qui magniftcat, et Iionorificat, et adorat, 
utique et heec non minus veteribus exempla in aedificatione ecclesise legere debet^ 
ut novae quoque virtutes imum et eundem semperSpirituraSanctum usque adhuc 
operari testificentur ; et omnipotentem Deum Patrem, et Filium ejus Jesum 
Christum Dominum nostrum : cui est claritas et immensa potestas in secula 
seculorura. Amen. 



20G Osculura paci3. Hoc pacig syraLolo 
recte ad martyriura praeparahantur. H. 

207 Vox propria perfecti martyrii. Sic 
Tcrtull. de patientia c. 15. patientia 
martijria consummat. Cyprianus mar- 
tyrium consummationem appellat ep. 4. 
Respondct consummare Graecorum te- 
y.Hova€-ai , quo ejus linguED antores in 
referendis martyriis passim utuntur. 

II. 

23S Inter ossa Iiahet Holstenius. Malo 
Ruinarti lcctioneni. 



299 Qui arenas victima destinabatur, ut 
. Ctedibus adsuesceret, tirociniirudimciita 
in spoliario ponebat, ibiqiie bcstiarios, 
quibus ferae vitam non eripuerant, ju- 
gulabat. Quintilianus Declam. 9. Cru- 
entum confectorem vocat. Sic quoque 
in epistola Smyrnenslum de raartyrio 
S. Polycarpi ap. Euseb. H. E. IV. c. 14. 

H. 

210 Sencca cp. 30. Sic gladiator tota pugna 
timidissimus jugulum adversario prce- 
stat , et errantem gladium sibi attem- 
perat. H. 



251 

m. 

KALENDARIUM CARTHAGINIENSE. 

HIC CONTINENTUR DIES NATALICIORUM MARTYRUM 

ET DEPOSITIONES* EPISCOPORUM QUOS ECCLESIA 

CARTHAGENIS ANNlVEaSARIA CELEBRANT \ 



PR^FATIO MABILLONII. 

JlI.oc Kalendariura Sanctorum, quod olim Carthagiuiensis Ecclesia quotannis 
recolebat, Africauum dicere licet, omniura, quoe hactenus typis vulgata sunt, iit 
quidera puto, antiquissimura et rarissimum. Repertum a nobis est felici casu 
in quodam veterrimo codice raonasterii Ciuniacensis , continente b. Ilieronymi 
Commentarios iu Isaiam, imo in codicis ligneo operculo, tineis ac verraibus 
corroso, affixura. Operae pretiura fuit vetustissiraara et seraesam membranara a 
ligno carioso divellere. Operculi pars antica Kalendarii principiura , postica 
reliquum continebat. Scriptura Romana est, literis majusculis exarata , seculo 
septirao non inferior. 

Antiquius est Kalendarium, quum in eo nulli Sancti, nedum Fulgentius 
Episcopus, reperiuntur iis posteriores , qui in Vandalorum persecutione sub 
Hunnerico Rege passi sunt. Qui tunc in Africa annuo cultu honorabantur Sancti, 
plerique erant populares : quidam tamen ex Italia et ex Hispania praeter 
Apostolicos viros. NuIIum Deiparee festum, de qua nullus apud Augustinura 
tractatus seu serrao. Airaus a XIII Kal. Maji incipit, nempe post Pascha; 
desinit XIII Kal. Martii, id cst per totara Quadragesiraam. 

Hactenus Mabillonius in Veteribus Analectis, ed. Parisiensis 1723. fol. 
p. 163. Idem hoc Kalendarium exhibent Ruinarti Acta Martyrum, ed. Parisiensis 
1699. in Qu. p. 693. Addimus notas Mabillonii , plcrisque tamen iis exceptis, 
queeMartyres spectant haud Africanos; nonnuila quoque exMorcello subjunximus. 



• Depositiones , sepultur». 1 Sic tituhis in Manuscriplo. 



252 

XIII. Kalend. Maias Martyris Mappalici^. 

III. Kal. Mai. Martyris PudentisS. 

ir. KaL Mai. Martyris Ciaud. 

III. Non. Mai. depositio Grati Einscopi*. 

II. Non. Mai. Marini et Jacobi Martyris^. 
Nonas Mai. depositio Genecli Eplscopi^. 
V. Idus Mai. sancH Majuli'. 

III. Idus Mai. Martyris Secundiani^. 

II. Idus Blai. sanctoe Felicis , CcEcili et comitum^. 
XI. Kal. Junias sanctorum Casti et iEmilii". 
X. Kal. Jun. sanctorum Luci et ]\Iontani i^. 



2 Una cum sociis occubuit anno 250. 
Exspiravit in ipsa quaestione, Soclorura 
complures fame nccati sunt. Ejus Mar- 
tyrium narrat Cyprianus ep. 10. De 
eo et sociis liaLctur quoque testimo- 
niumLuciani Confessoris ad Celerinum, 
inter Cyprianlcas epistolas 22. Cf. prae- 
terea Morcellum II. p. 103. 

3 Haud duLie Pudentis Optionis, de quo 
CAP. XXIX. p. 212. et in xictls S. S. 
Pcrpetuae et Felicltatis p. 238. Tide 
quoque p. 248. not. 98. 

4 Episcopi Carthaglniensis al) an. 344-233. 
Literfuit Concilio Sardicensi. 

5 Marinus v. MarianusLector et Jacobus 
Dlaconus, Miigua; pvope Clrtliam Nu- 
mldicE an.269. subValeriano cum mul- 
tls allls passi. Cf. Ruinarli ActaMartyr. 
p. 224. et Morcell. IL p. 154. 

6 Geneclius Episcopus Carthagln. ah an. 
374-391. Episcopum hcatce mcmorice Augu- 
stinus, ct Sanctum Ferraudus appellant. 



"i Majolus , Victorlnus , Fortunatus ; in- 
certi Martyres in Africa. 

8 Duo occurrunt Secundiani; alter, qui 
in Martyrologiis dicitur Episcopus et 
Martyr; alter loci Thamheis dlctlEpi- 
icopus, qul conclllo Cyprlani interfult, 
cujusque Augustinus meminlt Ilb. VII. 
de haptlsmo contra Donatistas c. 44. 

9 Fellx haud dubie Tibursici Burensiura 
in Provlncla Proconsulari Eplscopus , 
qni cum libros sacros tradere nollct, 
Maxlm. Herculeo Imperatore anno 303 
capitc truncatus est. MorccII. II. p. 184. 

10 Vide CAP. XXVIIL p. 204. Martyrio 

coronati sunt anno 204. eorumque no- 
mina leguntur in Bedae, Rabani, "Sot- 
keri et Usuardi Martyrologiis. 

11 Hi et socii Carthaglne Martyres sub 

Valcrlano anno 259. De IIs vide Ruinarti 
A. 31. p. 233. Morcell. 11. p. 156. 



253 



Vin. Kal. Jun. sancti Flaviam et Septiraia3^2. 

II. Kal. Jan. sanctorum Tiinidensiura 13. 

III. Non. Jun. sancti Pcrseverauti Martyris. 
Nonas Jun. sancti Systi. 

III. Idus Jmi. sancti Galloni. 

XIII. Kal. Julias sancli GerTasi et Protasi Martyrum^*. 
VIII. Kal. Jul. sancti Johannis Baptistoe. 
sancti et Ilogati Martyris^^. 

. . . Jul. sancti E... Martyris^e. 

. . . Jul. sanctoruin .... Apostolorura^'. 

. . . Jul 

Idus Julias sancti Catulini Martyris *^. 
XV... Kal. Augustas sanctorum Scilitanorumi^. 
XII. Kal. Aug. depositio sancti Auriii Episcopi 20. 
XI. Kai. A":. sanctorura MaxuIitanorura^J. 



12 Fla-vianus uriis e eociis Liicii ct Mon- 

tnni. Morcellus II. 157. Se[»timiixm 
hanc quEE diversa fiiit a Septimin pag. 
seqnenti laudata, ignoramus. 

13 CAP. VII. p. 217. Horum acta, si exti- 
tere uspiara , exciderunt. Forsan cx 
eorum nuraero fuit F.iustus a Timida 
regif!, Confessor, qui synodo Cypriaiii 
interfuit, et memoratur alj Augustino 
contra Crescon. Lib. VII. c. 21. 

1i Mcdiolancnses hi ledis sacrEc honore 
aucti fuci*e in villa Victoriana, agri 
Illpponensis vico. Augustinus dc Civit. 
Dci XXIL c. 8, 7. 

15 Qui e nuraero Ahitinensium Martyrnm 
fuit. Morcell. ad annumS04. II. ii.lSS. 

16 Forsan legcndum S. Elafi , in Africa, 



qui IV, Kal. Jul. notatur in vulgato 
Hieronymi Martyrologlo. 3Iorcelhis 
conjicit quoque dc Egnatio, qui anno 
204 occnt)uIt. Afric. Chrlst. II. p. 64. 

17 Petri ctPauIi, qui in omnibus Martyro- 
logiis III Kal. Jul. locum raerentur. 

18 Nolus cst ex Augustini serraone per na- 
talcm Catulini perorato, Diaconum 
dicunt Martyrologia Hieronyrai ct 
Usuardi. Passus vidctur Carthagine. 

19 Vide CAP. liXVn. p. 188. 

20 Episc. Ciirthaglnicnsls, Augustini Eequa- 
lis, sah quo tcnipIumCoelesiis clausum 
cst. Ecclesiam suam rexit ah anno 
392-420. 

21 Maxulitani Martyres t. Massilllaui lau- 

dantur ab Augustino sermon. 42. et 43. 



254 . 

. . . Kal. Ag. depositio sancti Capreoli Episcopi22. 
lll. Kal. Ag. saiictorum Tuburbitanaruni et Septimia! 23. 
Kal. Ag. Macchaboeorum. 

VIII. Idus Ag. sancli Systi Episcopi et Marlyris Romce. 
IIII. Idus Ag. sancti Laurenti. 

II. Idus Ag. de sanctos Mariuus. 
Idus. Ag. sancti Hippoliti. 

. . . Kal. Sept. sanctorum Massse-Candidae 2*. 

. . . Kal. Sept. sancti Quadrati. 

. . . Ka!. Sept. sancti Tijuotliei. 

. . . Kal. Sept. sancti Genesi Mirai. 

IIII. Kal. Sept. depositio Ilestituti^s et Agustini Episcopi^e, 

III. Kal. Sept. sancti Felicis , Mvd& et Regiolee mart.2'. 
. . . Idus. Sept. sancti Ampeli 2«. 



de diversis. Maxula colonia erat in 
Provincia Proconsulari. Acta perie- 
runt. Neque constat de tcmjjore Mar- 
tyrii. 

22 Capreolus Episc. Carthagin. ab anno 
429-437. 

23 Vide CAP. XXVIII. p. 204. Septlraiara 
cura 15 aliis liisce TuLurLitanis Martyri- 
Lus adjiingit Martyrologium Hieronymi. 

2t Trecenti nuraerantur Marlyres Massa; 
Cdndids, qui ct Uticcnses dicunttir, qui 
anno 258 in fossam calcaream furaan- 
tera prosilire maluernnt qnam Diia 
safrificarc. Eoriim martyrium de- 
scrlbitur a Pontio in vita Cyprianl. 
Prudentio Ilyra. 13. atque Augustino 
in Ps. 49. et serraon. ll'i. dc divcFsis, 
qucm Possidius in Indiculo c. 9. nota- 
vit. V. quoquc Morccll. II. p. 150. 



25 Restitutus Episc. Carthaginiensis an. 
354-374, licet in Martyrol. Rom. dicu- 
tur Blartyr, ah Augustino tamen Mar- 
tyr liaud hahetur, ut videre est apud 
Possidiura c. 10. De alio RestitutoPres- 
hytero Calamensi raira pra^dicat Augu- 
stiuus dc Clvit. DeiXII. 24. et plurcs in 
Afrlta fuere Restltuti Eplscopi. Itaque 
haud certo statui potcst Carthaginien- 
&em Eplscopuui hlc nonilnari. 

20 Ilaud duhie Augustinus ille Hlponensia 
Episcopus, qui Hippone a Vandalie oh- 
gldlone pressa anno 430 ohllt. 

27 et 28 Martyres Alatinensis v. Alutlnen- 
SC8, divcrsc enim noraen scrlhltur, in 
Kuraldla. Ruinarti A.M. p. 409. Vasd 
eunt anno 304. Morcell. II. p. 188. 



255 



XVIH. Kal. Octo. sancli Cypriani Episcopi et Martyris Crrthag.29. 

XVI. Kal. Oct. sanctac Eufimioe. 

. . . Kal. Oct. sancti Januarii Mart.'*'. 

. . . Kal. Oct. sancti Sossi. 

VI. Itlus. Oct. sancti Qnintasi^*. 

III. Idus. Oct. sancti Lucae Evangelistse et Martyris. 

XVI. Kal. Nov. sanctorum Volitanorum^^^. 

. . . Kal. Nov. sancti Luci et Victurici Martyrum'*. 

. . . Kal. Nov. sanctae Victurioe^*. 

IIII. Kal. Nov. sancti Feliciani et Vagcusium ^'. 

ICal. Nov. sancti Octavi. 

. . . Idus. Nov. sanctorum Capitanorura ^^. 

Idus sancti Valentini^'. 



29 Martyrio coronatus anno 258. 

30 Miilti in Africa fuerc Jannarii. Forsan 
heic indicatur Januarius ille, qui anno 
302 unacuniPaulo Gerontio et aliis sex 
mortera pro relig-ione Christiana oLiisse 
dicitur. Morcello tamen ignoti sunt. 
Hic enira putat, Januarii et Soseii cul- 
tum in Africa invexisse Episcopos ex 
Carapania reduces, quos Vandali in 
exilium cjecerant. 

31 Notatur in Martyrologlo Ilieronymi ut 
Afer. Noraen ejus legitur in suh- 
scriptionibiis cpistolae Patrura Arela- 
tensium ad Silvestrum Episc. Roraanuni. 
Sed scdea ejus incognita. Hoc nomlne 
episcopl aliquot in Africa fucre. 

32 Volitana v. Bolitana civitas ProvInciiE 
Proconsularls. Martyres Bolitanos ha- 
Let Augustinus in titulo sermon. 13. 
de rerbis Apostoli , quem in Basllica 



Gratiani ih'e natali S. S. Martitntm i?o- 
litanarum habuit. 

33 Ilorum et aliorum In Afrlca Martyrum 
gcsta ad anno 262 rcfert Earonius. 
Vlctorlci bis memlnit Cyprianus in cpi- 
stolis, euraque Paraelius a Thabraca 
vocatum observat. Morcclliis ad ann. 
259. II, p. 156. 

31 Ad Marfyres Abitlnos v. Alutincnscs 
refertur. v. Ruinartum. Morcellus 
vero ad ann. 484 rejicit, III. p. 210. 

35 De hisce nihil prsetcr heic allata cim- 
stat. 

3G Septera Monachi ab Ilunerlco necaii, 
qui Capsitani csse vidcntur ex Pro- 
vincia By/.accna. Morccll. III. p. 212. 

^"i Cogitandum fortasse de Valentino Ca- 
stelli Medianl Eplscopo in Maurefania 
Caesareensl, quem IVotitia Provinciarnm 
Afric» sui^fferit. 



256 

. . . Kal. Dec. sancti Clemeiitis. 

. . . Kal. Dec. saiicti Crjsogoni Martyris. 

. . . Kal. Dec. saiicti AndreaB Apostoli et Martyrls. 

Nonas Dec. sanctonim Martyrum Bili, rotamiae, Crispinae et comitum^. 

IIII. Idus Dec. sanctae Eulaliae. 

III. Idus Dec. sanctorura Martyrum Eronensium. 

XVI. KaLJan. sanctorum Martyrum Felicis, Cleraentianae, Honoratae et Massanioe^!». 

X. . . Kal. Jan. saucti Nemessiani. 

VIII. Kal. Jan. Doraini nostri, Jesu Christi, filU Dei. 

VII. Kal. Jan. sancti Stephani, priini Martyrie. 

VI. Kal. Jan. sancti Johannis Baptistoe et Jacobi Apostoli, quemHerodes occidifio. 

V. Kal. Jan. sanctornm lufantum, quos Herodes occidit. 

Nonas. Jan. depositio sancti Deogratias et Eugeni Episcoporura *i. 

VIII. Idus. Jan. sanctum Epefania*^. 

VI. Idus. Jan. depositio Quodvul-Deus Episcopi*'. 
III. Idus. Jan. sancti Martyris Salvi. 

XVIII. Kal. Feb. sancti Felicis^NoIensis**. 

38 Passi sunt tres prlores Thagura; in Nu- 41 EpiscopiCartliaginienses, prior ab anno 

midia. Crispina, cnjus Augustinus sae- 454-458. posterior ab anno 480-505. ul- 

pius meminif, Tliebastc in eadem Pro- tiraus xtaie hic est Episcopus Carthag. 

Yincia anno 304. Morcell. II. p. 193. qui in hocce Kalendario nominatur. 

Mortuua est exul in Gallia. 

39 Incerti omnes. Cum Cypriano duo Fe- 

,. „ „ . t 1? !• „„„, n,.Marr'.a *2 Celehre festnra auudAfros, qui teate 
lices passx sunt. l<clix cum L-ollegis *^ ' ^ 

X' t ' A t „.1 .»o«^iii Victore Vitensi iyso die benedicebant 

a. \ aleriano danmatur ad metalla , ' *■ 

i-. , r^^i^^r, ««.«ina fontes, nt baptizurentur accedcntcs ad 

aliique coraplures, Cetera uomma j^ ^- > i 

, . . ., iidem. Auffustinus hahuit dc Euinhania 

plane sunt incognita. j'^^ b i k 

tractatua 7. testante Possidio in in- 

40 Kcmessianns TuLunarum in Nuraidia ^^ 

dicalo, c. 1». 

l]pi.scopu9, ad qucm tres Cypriani ex- 

43 Euisc. Carthaginiensis ah anno 437-444. 
tant cpistoIiE , cujusque alioruraque *^ 

ad raetalla damnatorum cpistola ad 4* Episcopi Merabresitani eecundum Ma- 

Cyprianura extaf. hillonium. Exiraia de illo contra Cre- 

sconium et adr. Parraenianum scrihit 



257 



XVr. Kal. Feb. sanctonim RuhrensJnm. 

XIIII. Ka!. Feb. sanctorimi TertuIIensium et Ficariensium ^*. 

XIII. Kal. Feb. sancti Martyris Sivastiani^^ 

XII. Kal. Feb. sanctoe Martyris Agnes. 

XI. Kal. Feb. sancti Martyris Vincenti. 

VIII. Kal. Feb. sancti Martyris Agelei". 

Kalend. Feb. sanctorum Luciani et Vincenti raartyris*^. 

III!. Non. Feb. sanctorum Carteriensium ^'. 

Nonas Feb. sanctae Martyris Agatce. 



Augustinus, qui et sermoncm Iiahult 
per Natalem S. Martyris Salvii ex 
Possldii c. 3. et trac(atum unum de 
Natali S. Salvli, ex c. 10. Mcmbresi- 
* tanum tamen fuisse negat Morcellua 
m. 268. quem nunquam Catholicum 
fulsse, licet multa a Donatlstis jier- 
pessus fuerlt, asserit. 

45 Hi fuisse Tidentur Afri. Notkerus ha- 
het ad h. d. In Africa Pauli , Quinti 
et pluriniorum Martyrum. IlaEC forsan 
prima classis Tertullcnslum fuit: Car- 
thagine Picarice , Pia; et aliorum tri- 
ginta duo. 

46 Sehastianus Comes a Genserico necatus 
anuo 449. Cf. Morcellum III. p. 158. 

4' Augustinus in Natalem S. Agelei ser- 
monem hahult ad populum testc Pos- 
sidio c. 9. Cnveus putat eum fulsse 
Eplscopum Novatianorum apud Con- 
stantinopollm, quem a:tate decrepltum 
\ivere desllsse anno 384 refert Socrates. 
Quid vcro hic intcr sanctos eccle^ise 

Munteri Primordia Ecchsia Jfricance, 



Afrlcanje? -\gelei Martyris Basilicam 
Carlliaginc a Gunthamundo Vandalo- 
rum rcge Ca{h<iiicls anno 487 reddl- 
tam lego ap. MorccUum ad h. a. III. 
p. 218. 

48 Lucianus forsltan alter post Carpopho- 

rum Cvprianl successor, qui ah anno 
204-292 juxta Morcellum Ecclesiam 
Carthaginiensem rexit. Idem esse 
potest cum Luclano illo, quem Cypria- 
nus ep. 27. nonnihil reprehendlt, qnod 
circa intclli gentiam Doininica; lectionis 
minus pcritus et facilitate sua molestvs 
ipsi esset, ncmpe lapsis veniara passini 
concedendo. De Vincentio nihil con- 
stat. 

49 Incerti. Cartcnna Maui-etanlas Ceesareen- 
eis fuit urbs ; Carteia yero Ba-tica?. 
Hosce Carterlensis vero Afros fuisse 
prohablle fit ex sermone ab Augustlno 
per Natalem Carterlenslum hablto. 
Possid. Indlc. c. 9. Plures hoc dic 
Africae martjres laudat ^lartyrologlum 
Hieronymo adscrlptum. 

33 



258 

V. Idus Feb. sanctorum Felicis, Victoris et Januarii. 

XIIII. Kai. Mart. sanclorum Martyrum Macrobi et Luciilae, Nundinari^^i, Cdecilianae 
et Petrensium 51. 



50 Macrobius et LucIIIa cum multis aliis 

recensentur hoc die in Martyrologio, 
quod HieronjTTii appellatur. In Actis 
Cirthcnsiura Nuiidinarius et Lucilla 
nominantur, sed ahsque martyrii titulo. 
Rellqui oranes iucogniti. 

51 Kalendarium a die XIIII Kal. Martias 
ad d. XIII Kal. Mfijas neminem clet; 



quippe eo fere tempore quadragena- 
rium jejunium et Paschalia agebantar 
festa, ac religioni antiquitus habeLa- 
lur, alia per eos dics obire solcmnia, 
quam quE ab Ecclesia omni ex majo- 
rum praescripto servabantur. Morcell, 
III. p. 262. 



259 

A D D E N b A. 



Jrag'. 20. lin, 16. Magniim quoque Christianorum Afrorura nuraerum indicaut verLa 
TertuUiani in libro de fuga in persecutione c. 12. Tanta quoCidie airario augendo 
prospiciuntur remedia censuum, vectigalium, eollationum, stipendiorum : nec unquata 
usque adhuc ex Christianis tale aliquid prospectum est , sub aliquam redemticnieni 
capitis et sectce redigendis^ quum tantce multitudinis ncmini ignotce fructus ing^ns 
meti possit. 

Pag: 35. not. 3. Sicquoque de anima c.9. de sororeXQ^mtnr revelationum charismata sortita. 
quas in ecclbsia inter dominica solemnia per extasin in spiritu patitur: qu»E verba 
haud aliter quam de «ede sacra intelligi possunt. 

Pag. 45. lin. 23. addenotara.Sec. IV. fortasseOrdinationlEpiscopiCarfhaginiensiaEpiscopi 
vel Metropolitanus NumidisE interfuerunt. Ad hanc saltem consvetudinera Donatigt«e 
in CoUatione Carthaginiensi provocasse videntur. v. Neandri Allg. Gesch. d. christl. 
Religion und Kirche 11. 1'. p.' 399: 

Pag. 59. lin. 3. addc notara; Neandri K. G. II. 1. p. 333. 

— — lin. 22. Eas quoque laudat ad uxor. I. c. 4. adhihe sororum nostrarum exempla, 
quarum nomina penes Dominum, qucB nulla formae vel cetatis occasione pressce (sic 
legendum videtur) maritis sanctitatem opponunt ; malunt enim Deo nubere. Deo 
specioscE, Deo sunt pnellce ; cum illo vivunt, cum ilto sermocinantur } illum dicbus 
tt noctibus tractant: orationes suas velut dotcs Domino adsignant: ab eodem digtia- 
tionem vclut munera maritalia , quotiescumque desiderant, consequuntur. 

Pag. 62. lin. 12. Seculo autera h. e. rauneribue publicis gerendis obstrictos in Clerum 
Africanum receptos haud fuisse, ex eo patcre videtur, qvod idem hoc libro de 
pracscriptionibus c. 41. haereticis vitio vertitur. 

Fag. 68. lin. 19. adde. Id quod ipsi quoque Ethnici animadvertcrunt, licet hominum 
emendationem religioni sanctissima3 , quam araplexi essent, haud attribucrexit. 
Vide TertulIIani Apologcticura c. 3. ct notas Havcrcarapi. 

Pag. 101. lin. ult. Baptizandi facuhatem habebant prcsbyferi et diaconi, non tamen sine 
cpiscopi auctoritate. Terfull.de bapfismp c. 17. (videsupra p. 57.) Atfamcn urgente 
neccssitate laicos quoquebaptismura confulissc, verbaTerf ullianisequentia docenf : 
(ilioquin etiam laicis jus est : quae quidem egregie conspirant cum sententia ejus 
de ipirituali oraniura Christianoruni sacerdotio. Idera hoc jus in reliqua quoque 
ecclesia laicis conccssuni erat , raajorem tamen passim antiqai valoiera tribuisse 
baptismo ab episcopo, vel ejus auctoritate a presbytcro aut diacono, administrato, 



260 

quamelqui a lalco esset peractus. Et in lite de Laptismo haereticorum Cjprianus, 
Firmiliauiis eorumque collegae hunc plane rejiciebant statuehantque : non alio numero 
esse habendum quam. qui esset acceptus de manu laici , adeoque dcbere expurgari 
vero ecclesice baptismate. Idera hoc habet Bafllii epistola Canon. 1. can. 1. Cf. 
Ludov. Petri Suringar Coraraentat. exhibentem Christianorura e tribus post C. N. 
prioribus sacculis sententias de S. Baptismo. GroeningEe 1826. p. 21. 22. 
Pag. 105. Iin.l2. Adde notara. Sunt, qui statuunt, ritum, quem hodieque servat ecclesia Graeca, 
panem in yinum inting^endi, prisco jam terapore in ecclesia Africana invaluissel, 
eo consilio, ut utruraque eleraentura infantibus una porrig^eretur ; nara de adultis 
idem hoc statuendi nulla est ratio, Provocant enira hi ad narratlonem Cyprlani 
, de parvula filia, cui apud idolura panis mero mixtus datus fuerlt, et eui post- 
modo, reluctanti licet, diaconus de sacramento calicis infuderit: in corpore, ita 
pergit Cyprianus , atque ore violato eucharistia permancre non potuit. Sanctijicatus 
in Domini sanguine potus de pollutis visceribus erupit. Tanta est potestas Domini, 
tanta majestas. Secreta tenebrarum sub ejus luce detecta sunt etc. 2. His quidem 
verbis de calice unice loquitur Cyprianus ; atlamen , cura Eucharistiam vocet, 
haud iraprobabilis foret conjectura , panem intinctura fuisse, nisi obstaret, idem 
illud fuisse poculura , quod ceteris quoque Christianis diaconus prxbuerit. Qnae 
autem utcunque sint , id tamen constat , sec. IV. hunc eucharistiam porrigendi 
modum in Aegypto fuisse receptum. Hocinnuere videturEusebius H. E. IV. c. 44., 
ILcet obscurius ; nara haud clare patet, panem consecrutum, quem Dionysius 
Alcxandriae Episcopus Serapioni seni moribundo misit, vino eucharistico^ fuisse 
intinctura a puero, cujus curas committebatur. Constat vero ex Julii I. Episcopi 
Romani epistola Decretali ad episcopos per Aegyptum in Decreto Gratiani 
Distinct. II. c. 7. in concilio Bracarensi anno 675. repetita^, unde fides illi conci- 
liatur, quura alias inter raerces Pseudoisidorianas esset rejiciendaS. 

1 Cf. Sontag- de iiitinctione panis Eucha- Roraanorura Decretales incipere cre- 
ristici in vinura. Altorfi 1695. p. 13. duntur. Sed inter antiquiores esse 

2 De baptisrao p. 132. quoque poterunt , quibus nulla roO-tfiti 

inurcnda slt raacula. Cf. Spittleri Ge- 

3 Binffhamus VI. p. 404. aqua intinctum . • i , i i • i n i ^ v 

" , ' schichfe dcs Kanonischen Rechts bis 

iianem fuisse statuit. - c i- rj '. i <• i u t -j 

• auf die Zeiten dcs falschen Isidorus 

Labbci Conoilia Tom. VL p. 562. p. 218. Dc toto isto argumeuto vide 

5 Julius enira seraiseculo ante Siricium Binghamum VI. p. 441. seqq. 

PiiiJam vixit, a quo genuina: Pontificum 



261 

Pag. 106, lin. 6. Et Eucharlstiam Cypriani saltem terapore datara fuisse omnibus instante 
persecutione, fidcm faclt eplstola synodica ecclesiae Africanae ad Romanam anno 
252 data, intcr Cyprlanicas 57. ul)i: at vero nunc non injirmis sed fortibua 
pax necessaria est, nec morientibus sed viventibus communicatio a nobis danda est, 
ut quos excitamus et hortamur ad proelium, non inermes et nudos relinquamus, 
scd protectione sanguinis et corporis Christi muniamus. Et cum ad hoc fiat Kucha- 
ristia , ut possit accipientibus esse tutela , qaos tutos esse contra adversarium 
voluimus, munimento Dominic(E saturitatis armemus. 

Pag. 112. lin. ult. lege: juxta positu monog-rammate additisqne literis A et Jl hanc in 
formam : 




Pag. 116. lin. 19. adde notara. Confer quoque Luciani epistolam ad Celerinum, inter 
Cyprianicas 22. et Neandri K. G. I. p. 375. 

Pag. 139. lin. ult. adde notam. Hinc explicandus locus in Actis S. S. Perpetua; et Felicitatis, 
ubi illa c. 13. p. 92. Aspasium PresLyterum et Optatura Episcopum ad concordiam 
hortatur. Kam, licet Montanismo fuerit addicta, haud tamen ab ecclesia Catholica 
secesserat. 

Pag. 161. lin. 4. add. Qua quidem formula (in epist. Synodica ad Cornelium R. E. de 
pace lapsis danda , inter Cyprianicas 57. p. 119.) Patres ConcIIii haud dubic 
imltati sunt decretum Hierosolyraitanum, quod legitur Actor. XV. 28. 'ESoti tw 
uyiM nvivjAoxi yul fiulv. Visiones vero addidere, quo raajorcm fidem assertioni, 
Spiritum S. decretum hoc ipsis snggessisse, conclliarent. 



I N D E X *. 



Abrenunclatio Satanas . . . . p. 100. 

Acoluthi 58. 

Acta Synodorum 158. 

Administratlo redituum et bonorum 

ecclcslae 67. 

Adonis idem qui Christus hahltus 97. 

Adsidendl mos oratlone peracta . 109. 
Advocati Christianis accusatls dati 203. 

^milius martyr 204. 

^EscuIapius (Esmunus) Deus Carthag. 4. 

— hahuit fanum in civltate 

Oea 24. 

AfricancB ecclesicc divisio .... 31. 

Afrlcani sermonis indoles in versio- 

nlbus nonnullisLatinis conspicitur 88. 

Agapje 64. 111. 

Ayc.ntjTcd 74. 

Agrippinus, ep. Carthag. 25. 26. 44.46. etc. 

— ep. Neapolitanus . . 26. n. 4. 

— ep. Alexandrinug . . ihid. 

— haptismiiterandiauctor 152. 
Allegatlones memorlter factse . . 81. 

Altare • • • , 35. 5. 

Ammon a Carthagln. cultus . , 4. n.24. 
Annulus baptizato traditus . . . 101. 

Antlphonae 107. 

Antlthescs Marclonis 119. 

Antra sacris Christ. conventibus destlnata 36. 
Appellationes ad eccl. Rom. ecclesia 

Afr. Cypriani setate haud admislt 53. 

Apelles Marcicnlta 120. 

Apellejanl 121. 

Apolllnis templum Utlcae .... 4. 

l4n6?oAo? 80. 87. 

Apostolatus et apostolica dignitas 

attribuitur episcopo Carthag. . 46. n. 9. 



Apulejus Chrlsllanor. adversar. p. 168. 186. 

Aquarii 127, 

Ara Dei 35. 

Arca 65. n. 3. 

Arca ecclesiifi 57. 65. 146. 

Arcarlus Montaulstarum .... 146. 
Areae h. e. coemeteria Chrlstlanorum 36. 199. 

a locis sepulturEe gentillum distlnctee 38. 

in persecutionibus delebantur . 199. 

ArccE Martyrum 207. 

Arnoblus de Gaetulls Tingitanla et 

Mauretanls religione Chr. Irabutls 18. n. 14. 

Artes exulantes 113. 

Artes magica; adhuc sec. IV. exeunte 6. 

Artaxias martyr 210. 

Asinarli Christlani dlctl .... 167. 
Aspaslus presbyter, doctor audien- 

lium 28. 57. 

Asper 202. 

Aspersio aqus 99. 

Astarte Dea Cartliaglnicnsls, Dea 

Coelestis, Tolatha 3. 

culta a Chrlstlanls nonnullis . . 95. sq. 
Augustinus de primls rcIiglonisChr. 

scminlbus extra Cnes Iraperii Romani 18. 

Aulae 36. 

Aurelius confessor 58. 

Avaritia magnse partis Clericorum 63. 72. 
Axionicus proeses coetus Valentinla- 

norum Anllochcni ..... 123. 
'A'^id}fiuTCf. 48. 

B. 

Baal (Tolad) Deus Carthag. ... p. 3. 
Beetyllorum , lapldum unctorum, 

culfus 5. 

Baptismi ritus 99. 



Indicem conscripsit Juvenis oinatissimue Theodorus ab Oldenburg, S- Miuistcrii Candidatus. 
Munterl Primordca EcclesicB AfricancB. 34 



264 



Baptismus Salus dlcltur .... p. 99- 

— clinicorum 102. 

— haereticorura . . . 103. 151. 

— unicus ecclesiae catliol. . 116. 
Baptismi iterati Marcionitarum 103. 120. 
Baptismus procrastinatug .... 71. 

commendatur a Tertulliano . 102. n. 19. 
Benedictus, epitlieton martyrura ITG. n. 22. 
Benedictiones matrimoniorum 

sacerdotales 106. 

Bibliotheca Carthaginiensis . . 21. n. 24. 



Cabiri, eorumque cultus . . . p. 3. 96. 

Cabyli 17. 

Caecilius presLyter Carthag'. . . 28. 

Cainitee 121. 

Caldonius ep. incertae sedis . . . 30. 

Calix mixtus 105. 

Calicis temperamentum .... ibid. 

Canon S. S. priraus ecclesiae Africanae 82. 
Canones Conciliorura anticiuiorcs 

nonnulli 159. 160. 

Cauonura collectiones Ferrandi ac 

Cresconii 158. 

Canonura codex ecclesije Afr. . . ibid. 

Canonis Missae antiquissima vestigia 108. 

Captura h. e. reditus 66. 

Carpocrates 121. 

Castus martyr 204. 

Catechistffi pleramque ipsi fuerunt episc. 107. 
Catechumcni nura a Tertulliano 

in Audientes et Consistentes di- 

stinctl sint 62. 

Cautio in corpore Dorainl servando 105. 

Celcrinus confessor 58. 

Celerina martyr 205. 

Cereris sacra Carthagine peracta 4. 
Chorepiscopi ecclesia! Orientalis di- 

versi ab episcopis in vlcis . . 50. 

Chrlsma 101. 



Christlana ad lenonem damnata 

Cincius Severus 

Clarus , Masculae cpisc, confessor 

Clerici urbici 

Clerici urbici jus habebant una cum 

episcopis suffragia de politia eccl. 

ferendi 

Clericorum numerus 

ClericoruraRoraan. numerus sec. 3. 

med 

Cleiicos tutores nominare haud licuit 63. n. 1 
Clinici in clerum haud facile 

cooptabantur 

Coemeteria 

martyrum 

Coena sacra 

Coena libera 

Coetus antelucani, Romanis suspecti 

104. 179. 186 
Collyridiani et Collyridianae . . 94. 97, 
Coraraodianus, poeta Christianus, Afer 25. 

sibi ipsi converslonis auctor 
Communlo quotidiana 

— sub una specie . . . 

Computus de Pasclia 

ConcIIiura Afrlcae universale . . 
Concilia provlnclalia generalibus 

uon subordinata 

Conclliura Carth. sub Agrippino 24. 153. 

— cujus locus et lempus 
ignotura ..... 

— Lambesac habitum . . 

Concllia ordlnaria 

Concilia divinara nacta auctoi'itatera 
Conciliorura forma . . .... 

Consecratio aquarum 

— Dlaconissarum . . . 

Conservus et Conserva .... 
Convivium Doraini v. Dei . . . 

Corban 

Cornellus episc. Romanus . . . 



p. 173. 

201. 

63. 

23. 



56. 
59. 

ibid. 



103. 
36. 
207. 
104. 
209. 



90. 
104. 
105. 

47. 

45. 

43. 



161. 
162. 
156. 
161. 
157. 
100. 

59. 

23. 
104. 

65. 

53. 



265 



Cornelius Fronto Chiistlanorum 

adversarius p. IfiS. 

Crucis signum . 108. 

CuruLitani lapides . . . .■ • 113. 113. 

Cyprianus cpisc. Cartliag-. ... 27. 

Cyrila, primus patriarclia Carthag. 

Arianus 4o, n. 1. 

Cyrus episc. Carthag-. ... 26. 114. n. 1. 

D. 

Dccima3 Ilerculi Lihyco solutse . . p. 3. 

Dccimffi ex fructibus 63. 

Decimae a Christianis eccl. Afr. non 

Bolvcbantur 66. 

Deraocratica regendi ccclesiam forma 51. 

Diaconorum munera 57. 

DiaconisstB 58. sq. 

Digesta, Tertulliano S. S. . . . 79. n. 2. 
Dispeusatores episcoporum . . . 57. 

Divortium 106. 

Docentes preshyteri (oppositi rcgen- 

tihus) 57. 

Domus Columhae v. Dei .... 34. 

Dominicum (xvnur/.oi') 35. 

Donatus episcopus Carthaginicnsis 26. 

Donatus episc. Donatistarum Carth. 

primus episcopus dictus . . 43. n. 2. 

Donatilla martyr 208. 

Dorotheus Tyri episcopus . . . 6. n. 4. 
Doxologia 107. 

E. 

Ecclesia de jede sacra dicitur . . p. 35. 
Ecdesia quid sit juxta Tertullianum 38. 
"Ey.Soaiq y.owti evangeliorum . . , 87. 

'Ey.caani 138. 144. 

Ennianus , Valentinianorum episc. 122. 

Encratita; 127. 

Enochi liber TO. 

'Enulv)jToq idem qui Laudatus . 25. n. 1. 
Episcopus episcoporum . . ' . . 46. 47. 
Episcopi apostoli dicti apud Cyprianum 42. 



Episcopi primae sedis p. 48. 

— in vicis 49. 50. 

— eligehanturacleroet populo 50. 

— ordinabantur aPrimatibus 51. 
Episcoporum auctoritas .... ihid. 
Episcopi Romani jurisdictio nulla 

fuit in ecclesia Africana . . . ihid. 

'EnkQOTtai Montanistarum .... 146. 

Esraunus (.3Esculapius) Deus Carth. 4. 
Ethnicorum convicia et ludibria 

in Christianoa 166. 

Eucharistia 104. 

Eucharlstiae saeramentum . . . ihid. 

Eucharistia post coenam celehrata 105. 

— in carcerihus celehrata 106. 
Eucharistiae celehratio forsltan fuit 

intcr ritus copulatlonis . . . ihld. 
Eutychius diaconus , niartyr . . 193, n. 6. 

Evangelium Marcionis 119. 

Exomoh)gesi3 ng. 

Exorcismus 100. 



Exorcistae 



58, 111, 



Fahianus episc. Romanus . . p. 26. 27. 
Faustus, Timida; cpisc, confessor 62. et 217. 

Felicitas martyr 208. 

Fclicissimus diaconus 55, 

Fellx urhls Acci eplsc 49. 

Felix ah Uthina 29. 

Festa 109, 

Fidei regulee dua; antiquissImcB . 93. 

Fidei regula publica a TertuIIiano 

servata .... 92, 

— — apud Cyprianum . . ibld. 

Fidus episc 33, 202. 

Fontes Vex-slonura S. S ^'J. 

Fortunatianus Assuri epise,, lapsus 29. 117. 
Fuga in persecutlonibua .... 195, 

Funera . » 112. 

Furnltana ecclesia 30. 



266 



G. 

Oaefuli quando religione Christiana 

iinbuti p. 18. n. 14. 

Geminius Faustlnus presLyter , . 30. 

Geminius Faustus 63. 

Genius Cart3iaginis a Romanis cultus 4. 

Gcstus orantiam ....... 108. 

GIossEB in textura Versionum S. S. 

Africanarura admissae . - . . . 88. 

Gnostici in Africa 22. 24. 118. 125. 127. 
Gnosticorum multi persecutionibus 

se subdiixcrunt 198. 

Grseca episcoporumAfrorum nomina 18. n.l5. 
Grcecismi Versionum a Tertulliano 

adhibitarura 88. 

Gregorius M. de origine ecclesiafe 

Carthaginiensis Romana . . . 14. 

Gudene s. Gaudentia martyr . . 205. 

Gurzensis inscriptio ..... 16. 

Gustatio lactia et mellis . . . 100. 

H. 

Haereticorum inAfrica multitudo p. 24. 118. 
Hebraismi in versionibus S. S. 

Africanis occurrentes .... 84. 

Hercules Libycus ...... 3. 

Herculanus episc. incertae sedis . 30. 

Hermogencs 124. 

Hicrosoly raa nova a Montan. exspectata 141. 

liilarianusCEEsarisin Africaprocurator 208. 

Ilomicidce lafiori scnsu .... 115. 

Ilonor quid sit sensu ecclesiast. . 38. 
Honores martyribus et confessoribus 

exhibiti 206. 

Hostife humanae ....... 3. 

HydroparastatcB 127. 

Hyginus cpisc. Rora 111). 

Hyranorura collectiones .... 107. 

Hymni Punici ....... ibid. 

Hyrani ctPsalrai inagapiscanebantur 111. 

Hypogaea in quibus scpulcra . , 112. 



I. 

Jader, Midilae episc, confessoir et 

martyr p, 62. 

Janitores 58, 

Idololatria habebatur si qnis cadavera 

apud profana sepulcra deposuerat 36. 

Idololatria artes nonnullas compre- 

hendere putabatur 114. 

Jejunium post baptisraura . . , 101. 

Jejunia, eorumque specics , , , 110. 

• — extraordinaria , , . . ibid. 

Ignatius mai-tyr 205. 

Iramersio trina 99. 

Impudicitia clericor. ac feminarum 74. 75. 

Index eplscopatuura 31. 33. 

Infula 62. 

Infantesbaptizati s. coen* participes 105.111. 
Initiationes Valentin. pecunia redimcndas 22. 
Innoccntius I. episc. Ronian. priraua 

praerogativam Romani episcopi a 

Petro derivavit 13. 

Inscriptio Punica duarum colum- 

narura 15. n. 

— Gurzensis 16. 

Inscriptiones bilingues 16. 18. 

— CarpocratiancE . . . 122. 

Instrumentum dicitur de S. S. 79. n. 2. 
Intercessio raartyrum et confessorum 

pro lapsis 116. 

Jocundus 210. 

Irenacus, Ululi episc, martyr . , 62. 

Isis a Carthag. culta . , . . , 4. 

eadera quae Astarte, a Christiania 
nonnuiiis culta . , , . ., . 95. 

Itala versio . , 85. 

Jubaianus episc. incertae sedis . . 33. 

Judiei in Africa 165. 

Jura sacerdotallaomnibus Christianis 

a Tertulliano tributa .... 38.40. 
Jura saccrdotalia nura Montanistce 

omnibus suis tribuerint . . , 39. 



267 



Jura eplscoporum secundum Tertull. 

et Cyprianum * p. 43. 

— • cplscopi Carthag- 45. 

... — primatum IVumid. ct Mauret. 48. 

^— pleLis 51. 

— omnibus ccclesiis Ecqua secun- 

dum Cyprianum « . 53. 

— stolas 66. 

JusChristianorum Iionores adipiscendi 20. 

— ollarum 36. 

-— clericorum num mere humanum 

statiiat TertuIIianus . S9. 

— docendi laicorum .... 41. 

— — solis epp. competens 107. 

— paschatis constituendi num 

episcopo Carth. competierit 47. 

— matrimoniorum cleri Africani 73. 

— sufTragiorum solis epp. com- 

petiit in conc. Carth. sub 

Agrippino . . .... 156. 

— suITragia per alios fercndi 157. 158, 



Lamhassitana v, Lamashitana ecclesla p. 29. 
Lapis bilingvis Lepti repertus . . 16. 

Latina liiigva in cultu publ. adhibita 84. 
LatinEc S. S. versiones multae . . ibid. 
Laudatus , Simonis Apost, comes, 

primus Carthag. episc. habitus 25. 

Laurentius mai-tyr ...... 205. 

Lectio propria S. S, nulla fere fuit 

apud Christianos Punicos . . . 84. 

Lectorcs 58. 61. 

Liber Enochi 79. 

Libelli s. Iltera^ pacis a confessoribus 

petebantur 198. 2G6. 

Librarii in ecclesia Afr 90. 

Literffi clcricae . . ..... 58. 

Liturgias 108. 

L:icanus Marcionita 120. 

Lucius episc. Romanus .... 54. 



Lucius Membresae episc. confessor p. 62. 
Luminaria in asde sacra accendebantur 35. 

M. 

Macarius et Macariana ecclesia . . p. 12. 

Magna Dea a Carthag. culta . . 4. 

Mappalia Afrorum 34. 

Marcion ng, 

Marcionitae in Africa 24.118. 

Marcus Evangelista primus evangelii 

in jEgypto praeco ...... 7. 

Martyres Scillitani et Tuburbitani 30. 
Martyres TertuIIiano et Cypriano 

iidem (jni confessores .... 61. 

Martjres Timidae ..,.,. 217. 

Martyria 37. 207. 

Martyribus auxilium administratum 

177. 178. 198. 

Martyrum natalitia , 206. 

— honores ...,,, 207. 
Martyrium nonnullce gnost. sectie 

repudiarunt , . 199^ 

Materiarii 124. 

Matrimonia mixta f^. 

Matrimoniorum benedictiones sacer- 

dotales iO(j^ 

— dissolutio .... ibid. 

Matrices et orlginales fidei (ecclesicB) 52. 

Matrix rcligionis n^ 

Mauretani quando religione christ. 

imbuti 18. n.l4. 

Mavila Adrumeticus martyr . . . 195. 

Masima martyr 208. 

Melcarthus Carthag. Oioi; ncaQwog 3. 

Memoriae martyrum 37. 207. 

Mensa Cypriani 207. 

— martyrum 207. 

— oblationum 35. 

Metalla 181. 

Militia num Christianis conveniret 191. 

de ea varite sententiae . . 76, 
35 



268 



61. 



Modallstica doctr. de trlnitate exposltio p.l23. 

Moeclii 113- 

Monogsiniia clericoruni '/S. 

Montaniis Cybeles cjuondam saccrdos 143. 

Montanistae in Africa 24.39. 

Montanistarura dona prophetica . 142. 

visiones .... 144. 

stips communis . 146. 
Montanismus nova proplictia dicitur 13!). 
Monumcnta pura et religlosa . 36. n.lO. 
Morum impuritas in AfricaRoraana 5. 
Mysterium dlcitur religlo Clir. . . 189. 
Mystica S. S. expositio ab Afrls 
adamata . 

N. ■ 
Namplianlo Arclilmartyr cjusciuc 

socii P- 183. 

Natales Christl 109. 

Natalitia martyrum .... 108. 207. 
Ne"-otia seculruia diehus festis 

intermissa 98. 

Neophytl ad saccrdotluni haud 

faclle admissi 55. 

Neoplntonica pliilosophia religioni 

Christ. viam munlvit .... 21. 

J>'igidius llicrcticus ...... 125. 

Nomina post hiiplisianm mutata . 103. 

Novatus prcshytcr 28. 56. 

Numerus Christianorum in Africa 

ante Agrippinura 24. 

Numidlcus preshyter ..... 29. 

O. 

Ohlatlo priniitlarum p. 66. 

Ohlationes 64. 

— menstruaj s. mensurnaB 65. 

"Oiy.orhuoi . : 146. 

Onochoites I>eus Christianorum . 167. 
Operta Johknhis ... . . . 82. n. 14. 

Ophitaj 132. 



Optatus episc. Carthag p. 25. 

Optatus confessor 58. 61. 

Oralis doctrlna maxime solemnis 

apud Christianos Punicos . . 84. 

Oratlo pro defunctis 108. 

Oratloncs pro mora finis .... 109. 

— pro Imperatoribus . . . ihid. 
Ordinum trium saepe meminit 

Tertull. . 50. n. 5. 

Ordinatio eplscoporum .... 51. 

— prcshytcrorura .... 55. 
Ordinationes peragendl jus pocno 

solum discrlraen fccit inter episc. 

et preshyteros 50. 55. 

Ordo (opp. plebi) 38. 

Ordinura dlffcrentia Tertulliano dlvinae 

originis 40. 

Orlentalis reccnslo cvangcliorum 87. 

Osculum pacls 109. 

Ostiarii 58. 

P. 

Paedobaptismus , . p. 102. 

Palmas Amastriensis episc. . . . 49. 

Papa dicitur episc. Carthag. . . 46, n. 9. 

ITanf/.gaaiq et ■nuQay.^r^vui 143. 

Paschatis celebrandi tempus . . 109. 
Paulus cpisc. Obhae v. Bobhae, 

confcssor 2. 62, 

Perpetua martyr 208. 

Pescennia Quodvultdeus .... 187. 
Petrus Apost. Carthaginem venisse 

dictus , . ........ 6, 

Phllumene Gnostlca ..... 126. 

Pictas coloniarum Chrlstianarura erga 

metropoles 54. 

Plautlanus auctor persecutionls 

Severi ......... 174,193. 

Plebs (t)pp. ordini) 38. 40. 

Plebis jura ,51, 

Pollus dlaconus martyr . . ♦ 193, n. 6, 



269 



Fomponlus diaconus p. 29. 

Pomponius Dionysiana2 eccl. episc. 

mi;r(jr 62. 

Pontifcx maximua dicitui- episc. Carth. 46. 
Pontius, Cypriani diaconus, vita-que 

ejus auctor .... 27. 165. 209. etc. 
Populus omnium negoliorura eccl. 

particeps 41. 

Potestas sacerdoles eligendi plebi 

competiit iu eccl. Afr. et Rom. ibid. 
PrEECones prirai religionis Christ. 

quando Africam visitarint . . 25. 
PriEsidentes apud Tertullianum - 

dicuntur episcopi ..... 50. 

Praxeas 125. 

Preces sine formulis praescriptis fusae 108. 

— pro pace anirase .... 113. 

— non ad martyres dirigehantur 207. 

JTqs^-iiCa 48. n. 17. 

Presbyteri eligebantur a clero et 

populo 55. 

— ajquales fere episcoporum ihid. 

— ruris Augustini temp. 

paria cum presh. urbis 

jura haheLant . . . 5G. 

— docentes et regentcs . . 57. 

— doctores 61. 

Prlmas ecclesice Africanaj . . . ^ 44. 

Priraatum numerus auctus . . ibid. 

Primates secundi ordinls .... 48. 

Principes saccrdotes ..... ihid. 
Principalis dicitur ccclesia Rora. 

a Cypriano 11. 53. 

Priscus, HlaurttaniiD CEEsareensis 

primas 48. 

Pristinus martyr 183. 

Privatus Lamliaesitanus .... 27. 29. 

— haereticus ...... 125. 

in conc. Lambss. daranatur 163. 

Proclus TertuUianum ad Montanis- 

mum seduxlt 129. 



Proculus p. 172. 

Prophctiara habentes 39. 

ProserpinaE sacra Carthagine peracta 4. 

Psalniodia ecclcsicB 107. 

Pseudo-Dorotheus 6. 

Psychici h. e. CaMuiIiciapud Tert. 129, 132. 

— dlversL ab hasreticls . 138. n.l4. 

Pudens Proconsul 202. 

Pudens, miles, conversus , postea 

martyr 212. 

Pulpitum eccIeslEe 35, 58. 

Punica episcoporura et aliorum 

Chrlstlanorum nomlna * . , 17. 



Quintilla hseretica 



Q- 



R. 



p. 121. 126. 



Rabbinl Carthaglnienses . . . p. 165. 
Reconciliatlo per quosnara facla 115. sq. 
— semel lantummodo 

concedebatur . . . 116. 

Regcntes prcsbyteri 57. 

Reges IVumidiae ac Maurctaniae post 

mortem consecrati 5. 

RegulcE fidei 91. 

Rcpostus episc. Suturnlcensis . . 33. 

Revocatus raartyr 208.210. 

Rogatianus prcsbyter 29. 

Romana ecclesia. Testlraonla de 

ea Tertulliani ac Cypriani . . 52.33. 
Rusticus, catechumenus, frater Per- 

petua; ... 211. 

Rutllius martyr 193. 



Sacerdotium epirituale p, 40. 

Sacerdotlum Aaronitlcum ad Clirist. 

transiisse prlmus asseruit Tertull. ibid. 



270 



Sacerdotlum omnium Christianorum 

spirituale p. 149. n, 59. 

Sacerdotalis habitus .... 170. n. 25. 

Sacra coena 104. 

Sacramentum panis et calicis . . ihid. 

■ — eucharistia; . . . ibid. 

Sacrae scripturee usus 89. 90. 

Sacriflciura 104. 

Sacrificia pro martyribus oblata . 20fi. 

Salus dicitur de baptismo ... 99. 

Salvianus, Gauzafal» episc, martyr 62. 

Sarmentitii Christiani appellati . 168. 

Saturnus presb. v. diacon. ... 28. 

Satarninus presb. v. diacon. . . ibid. 

Saturninus martyr , 210. 

Saturus martyr ibid. 

Scantinia lex 73. 

Scapula proconsul 203. 

Scholae , num Christiani Afri eas 

habuerint 60. 

Scillitana ecclesia 30. 

Scriptura quid sit apud Tertull. 80. n. 5. 

Scrobes . . 182. 

Secunda martyr 208. 

Secundinus, Tarabes episc, martyr 62. 

Secundulus martyr 208. 

Sedatus a Tuburbo 

Scmaxii Chrisliani appellati . . 168. 

Seminarium clcricorum .... 61. 
Senes dicebantur priraatcs Numidia; 

et Mauretaniie 48. 49. 

Seniores popull una cum clericis 

ecclcsiam regebant 41. 

Seniores probati qulque in conven- 

tibus Christianorura preesidebant 51. 

Senium 49. 

Sepeliendi ritus Christianorum 

Afrorum ignoti sunt .... 113. 

Septera capitalia delicta .... 114. 

Septimia martyr ...... 204. 



Seqiiestratio divisionis mensurnaB, 

modus clericos puniendi . . . p. 67. 

Serapis a Carthag. colebatur . . 4. 

Serniones ad populum 107. 

Signaculum orationis 109. 

Signatio crucis 101. 

Sihora armen, verba Vandalica . 12. 

Simon Cleopha; filius 7. 

Simon Zclotes Apost. Afr. falso dictua 6. 

Speratus episc. v. presb. Scillitanus 30. 

Spiritales 52. 

— uxores 74.n. 24. 

Spirituales ......... 39. 

Sponsores . 100. 

Sportul» ... . . ... . . 64. 

Statlones 110. 

Stephanus, eplsc. Rom 53.152. 

Stipendla accipiebant religionis 

doctores apud Montanistas . . 146. 

Stipes collatee 66. 

— voluntarias ibid. 

— ad exules alendos coIIectcE 198. 
Subdlaconi 57. 

— sine manuum Irapositione 

ordinati 56. 

Suranii sacerdotes 40. 48. 

Supplicla Christianorum . . 180. sq. 210. 

^wdovUq 23. 

^vvciaaKTca (sublntroducta;) . . . 74. 

Symbola apiid Augustlnura • . . 93. 

Syrabola corporis et sangvinis Christi 104. 
Synodorum origo 155. 



Tammuz , Phoenicum Deus . . . p. 95, 
Tcmpla publica Christianorum Cy- 

priani aetate nulla fuerunt . . 34. 

Templum dicitur de sede sacra . 33. 

Teraperamentum calicis .... 105. 
Termini theolog-lci a TertuIIiano 

primo adhlbiti 132. 



2 

Tcrtiiis diaconus p. 29. 

Tertullianus presLytcr .; . . . 129. 

— nura ille Jiire Consultus 
fucrit, cujus inDigosto 
fragiucnta sunt . . . 130. 

— ; testis ranltitudinisChri- 

etianorum .... 19. sq. 

— prinuis inter doctores 

eccl. Afr 28. 

— iraproLat luminaria in 
Eedibus sacris . . . 35. 

— tcrminologise theol. Latinas 
auctor 133. 

— episc. Montanistarum 139. 

— de Judecis .... 165. sq. 

— de baptismo liEereticornm 151. 

— Montanista factus fu- 
gani in persecutionibus 
iniprobavit . . . . 195. 

--' persecutionis redemtio- 

nem damnat . . . 197. 

— . pcedobaptismum repro- 

bavit 102. 

Tertulliani de eccl. Rom. tcstimonium 52. 

— • canon T^sq. 

-— paradoxa 133. 

— opera 134. 135. 

TertuIIIanista; 140. 147 sq. 

Testaraentum, ajHid TertuIIianum 79. n. 2. 
Tcxtus reccptus nullus fuit in eccl. Afr. 89. 
Tliuburbitana ecclesia ..... 30. 

ThuburbitanEe martyres . . . 204.208. 

Tolad Dcus Casth Ibid. 

Tractare h. e. concionem habere . 83. 

Traditio apostolica 90. 

Tribunal ccclesiee ....... 35. 58. 

Tunica ardens v. raolesta . . . 210. 
Tutores clericos nominare haud 

licuit patribus familias . . 63. n. 1. 161. 



71 

u. 

Unctio baptismum antegressa Tcr- 

tulliano ignota p. 100. 

Ungvenfum confirmationis . . . 101. 
Unitas ecclesice 37. sq. 

— consistit in consensu lidei 

sec. Tertul. . 52. 

Unitas sacerdotii . . .... 53. 

Usus sacrae scr. in eccl. Afr. , . . 89.90. 

Uthinensis ecclesia 29. 

Uxorati presbyteri 73. 

Uxores spiritales 74. n. 24. 

V. 

Valentiniani in Africa . . . p. 22. 24. 122. 
Variantes Versionum S. S. apud Tertull. 86. 

Vectigalia 197. n. 17. 

Vcla virginura 108.109. 

Venantius , Tinisffi episc, confessor 62. 

Vcrsio sa«-raE scr. nulla scripta apud 

Christianos Punicos adhibebatur 83. 

^'ersiones sacree scr. Latinae multas 84. 

Versionum Latinarura fontes . . 87. 

Verulus, Russicada; episc, martyr 62. 

— "de schismaticis" . . . 1,50. 
Vespronius Candidus Vetus . . . 201. 

Vesta raeretricum 5. 

Vestitus Clericorum a Laicorum 

non diversus 62. 

Vicarius episc. Romani Carthagini- 

ensis falso habitus ..... 53. 
Victor, episc. Roraanus, Afcr, , , 28. 51. 

— presbyter ...... 117. 

Victorinus 124. 

A^^idua; atl munus Diaconissurum electse 58. 
Vigellius Saturninus, proconsul 

Africee , primus gladlum in 
Christianos egit 177.180. 

Virgines ecclesiastlcae 59. 

Vita dicitur sacramentum corporis 

Christi 99. 



272 



VUac genera licita 

Vitia Christianorum Afrorum . 
Vitia clericorum Afrorum . , 



■76. 
67. sq. Xerophagiae 
72. sa. 



earumque tempus 

64. 136. n. 3. 140. n. 26. 



E R 11 A T A. 



Pag. Lin, lege: 

4. 8. Bomanonim — 

6. 8. curpinnt — 

22. 13. sascra — 

14. inltationem — 

- pi-oljal)illc — 

29. 12. linifes — 

39. 17. rcccsetur — 

43. 9. ro^TiNATiO -^ 

46. 5. sacarraura — 

51. 4. quinque — 

56. 21. Cliricis — 

.57. 5. pag. 29 — 

65. 9. destitulig — 

70. 3 in not, capilla- 

nenlura — 

71. 2 not. suLLata — 

72. 15. adfirmat — 
77. 12. nuncios — 

98. 14. deficientibag — 

99. 12*. ad hanc enim — 



Romanorum. 

cupiunt. 

sacra. 

initiationem. 

prohabile. 

limites. 

recenseiur. 

CONTlJflTATlO. 

sarcasiaum. 
quiqne. 
Clericis. 
epist. 29. 
destitutis. 

capillamentum. 
sabhata. 
adllrmat. 
nuncios. 
deficientihus. 
ad hanc enim ad- 
epersionem. 



Pag. 
100. 

101. 
103. 



114. 

126. 

138. 

160. 
162. 
172. 

173. 
178. 

194, 
209. 
215. 



Liii. lcge : 

penult: mnndan — mundari. 
13. BassiliumM. — EasiliuraM. 
2. fait — fuit. 

13. adCyprianum — jam longo antc 

usque Cyprianum tem- 
pore. 

14, CAP. XXVII CAP. XXIII. 

8. missericordi- 

ain — miscricordiam. 
12. offere — offerre. 

11. Christriano- 

rum — Christianorum. 
1. volumtatis — voluntatis. 

5. desessori — decessori. 

16. punctHmpostyzKjdcIendum est, 
1 in iiot. Senutu — Senatu. 

6. Imperatroris — Iinperatoris. 

5. jejuno — jcjunio. 
2innot. pagna — pngna. 

15 in not. rego — rogo. 

12. castigutius — costigatius. 

6. fucile — facile. 



^l 



21G 



DOES NOT 
ORCULATE