Skip to main content

Full text of "Manuale ambrosianum : ex codice saec. XI olim in usum Canonicae Vallis Travaliae"

See other formats


Digitized by the Internet Archive 

in 2011 with funding from 

University of Toronto 



http://www.archive.org/details/manualeambrosian02cath 



1 1 • 1- I.. -. 




rop^^O O^]^ 




MONUMENTA 

VETERIS LITURGIAE AMBROSIANAE 



II. 



OUAE A LEGE SUNT lURA RESERVANTUR 



Mcdiolaiii, 1905 — l-^x Tyi>OKiai>ln:o Iliiml)i.ili AllcRreUi 



AIONUMENTA 

VETERIS LITURGIAE AMBROSIANAE 



MANUALE 

AMBROSIANUM 

EX CODICE SAEC. XI 

OLIM IN USUM CANONICAE VALLIS TKAVALIAE 



IN DUAS PARTES DISTINCTUM EDIDIT 

DOCTOR MARCUS MAGISTRETTI 

V. CAPITUI.I KR. BKNEFICIATORUM OKFICIAI.IUM 
IJT SS. CAERKMONIARUM METROPOLITANAE MEDIOLANEN. PRAEFECTUS 



PARS PRIMA 

PSALTERIUM ET KALENDARIUM 
praeviis Praefatione, Dissertatione et Excerptis e.\ aliis codd. 




MEDIOLANl 

APUD ULRICUlM IIOEPLI 

BIBLIOPOLAM 



AnxNO Christi M. DCCCC. V. 



withcUrafwiiYfrom 



jMediolani, IV novembris MDCCCCIV. 

Nihil obslat quomiiius imprimatur. 
Doct. Balconi Franciscus, Arcipr. Eccl. iVedioL, Ccns. eccl. 



IMP RIMA TUR. 

Iu Curia Archiep. Mediolani, die V nov. MDCCCCIV. 

Can. lo.VNNES Rossi, Vic. Gen. 






^o ^ 



Toronto, Q^ 




PRAEFATIO 



DISSERTATIO ET EXCERPTA 



PRAEFATIO 



Dicturus de Mamiali Ainbrosiano quod ex antiquissimo 
saeculi XI codice in pluteis Ordinariorum Ecclesiae me- 
diolanensis servato nunc primum typis edendum curavi, de 
singulis libris ambrosiani ritus aliquid dicam, ut vel ex eo- 
rundem notitia constet praestantia Mamialis, quod omnium 
librorum liturgiae nostrae index et quodammodo compen- 
dium iure vocari potest. 

Beroldus ecclesiae maioris Mediolani cicendelarius, in 
suo Ordine (Magistretti, Beroldns, sive Eccl. Anibr. Mediol. 
Kalend. et Ordines saec. XII. Mediolani 1894) passim com- 
memorans libros a clero mediolanensis metropoleos in sacris 
peragendis adhibitos, eorundem seriem suppeditat, quae non 
inveniretur in aliis scriptoribus ante saec. XII, neque argui 
poterit ex codicibus qui ad nos pervenerunt; nam aliquorum, 
ex. gr, tabidariun et rottdorum, nullum exemplar apud nos 



servatur 



Codicem, quem romani Sacramentarhim vocare consue- 
verant, Missale vocatum fuisse constat ex Ordine beroldiano : 
(luantum coniicere licet ex epistolis Pauli et Gebeardi ratis- 
bonensium presbyterorum ad Martinum custodem ambro- 
sianae basilicae, circa annum 11 32 missis (apud Mabillon, 



PRAEFATIO 



Musaeiim ital., tom. I. p. II. pag. 97 — Maglstretti. bna 
corrisp07idenza ambros. del sec. XII, in ephem. La scuola 
catt., Mediolani 1897) vox Sacramentarium tunc Mediolani 
prorsus ignorabatur ; alioquin presbyteri illi ad eundem 
Martinum rescribere non debuissent: « quod autem ambi- 
guitatem removeri postulas ab appellatione Sacramentarii » . 
Sed si non nomine, re conveniebat Missale ambrosianum 
cum Sacramentario romano ; nam adhuc habemus antiquos 
codices, qui revera, ut ratisbonenses subiungunt, sunt « Hber 
missahum orationum absque lectionibus evangelicis, apo- 
stoHcis et propheticis » (1. c). Missalia plena, de quibus 
infra dicendum, nec nobis defuerunt; sed constat ex ipsis 
codicibus saec. IX-XII nomine Missale designari Sacramen- 
tarium ambrosianum. quod commemorat Beroldus noster 
[op. cit., pag. 47) utpote delatum a minore custode hebdo- 
madario ad basihcam aestivam ; et adhuc extant huiusmodi 
codicis exemplaria, hcet pauca, quae in usum Archiepiscopi 
et cleri metropohtani fuerunt. 

Ceteri Hbri In Missa adhibitl « pro lectionibus evan- 
geHcis, apostoHcis et prophetlcis » apud eundem Beroldum 
{o. c, pp. 47 et seqq.) passlm designantur nominibus 
propriis, Evangelitim, Epistola, Lectio, utl ex contextu conlici 
potest. Primus, scIHcet Evangelium, portabatur a lectore heb- 
domadario, uno ex quatuor dlctls clavlculariis: lector mlnor 
septimanarlus, nempe unus ex undecim termlnarils nuncu- 
patis, portabat Epistolam ; et ipse clavicularius hebdoma- 
darius ponebat Lectionem In ambone. Huiusmodi codices 
continebant omnes lectiones uno corpore coHectas, quae sive 
in Missa, sive in 'officlls hebdomadae authenticae, in statio- 
nibus Tridui Litaniarum, et allquibus vesperis legebantur 
(V. Auctarium Solesme^ise. Sei'ies liturgica, 1. 1. Solesmis, 1900, 
pp. 194, et scqq.). Non abs re erlt advertere nuHum codlcem 
antiquiorem saec. IX extare, nec aHa documenta ad nos per- 
venisse, quibus statui possit, quando prlmaevus usus legendi 
lectiones in corpore BlbHorum cessaverlt, quem obtlnuisse 
adhuc saeculo IV luljente certum cst, cum, Ambrosio auctore. 



PRAEFATIO 



nondum omnes lectiones in sacris legfenclae statutae es- 
sent (cf. Magistretti, La liktrgia della Chiesa milanese nel 
sec, IV, Milano 1899, vol. I, p. 79 et seqq.): idipsum 
indirecte etiam probatur ex facto, quod ipse s. Ambrosius 
(De SpiritiL sancto, lib. III, c. X, n. 59) narrat, nempe 
« tempore quo impiae infidelitatis Auxentius mediolanensem 
« Ecclesiam armis exercituque occupaverat » arianos era 
sisse ex ecclesiasticis codicibus mediolanensibus verba s. loan- 
nis (lo. III, 6) Qiioniam Dens spiritns est, quae tamen 
nunquam occurrunt in ambrosiano textu Evangeliorum, quae, 
ut recte iam notavit cl. v, Antonius Ceriani (cf. Magistretti, 
Della nnova ediz. tip. del Messale Ainbr. : Appunti e Do- 
cumenti. Monza 1902, p. 16), ante saec. VII iam statuta 
erant, ut patet ex initiis sumptis ab antiquissima latina 
versione in Mediolanensi ecclesia servata, et diversa a 
Vulgata: unde dicendum est, Ambrosium (1. c.) ecclesiasticos 
codices nuncupasse codices continentes libros integros Sacrae 
Scripturae. 

Alium librum liturgicum, quem Tabnlam vocabant, for- 
tasse veteri Gradnali romano comparandum, memorat Be- 
roldus [p. r.). Nullum exemplar, quantum scio, huius codicis 
superest: sed ipsum constitisse ex foliis, in quibus descripti 
erant psalmelli canendi post propheticam lectionem, et ^'^' 
in Alleluia post Epistolam, satis liquet ex dictis in Ordine 
beroldiano (p. 48, 11. 30 et seq. ; p. 49, 11. 37 et seq.; p. 50, 
11. 20 et seq.). Cur has Tabulas comparaverim Gradnali non 
tacebo: forma ipsius romani cantus gradualis post Episto- 
lam bene respondet his duobus cantibus ambrosianis simul 
iunctis ; ita ut in graduali romano viderem vestigium anti- 
quissimi ordinis Missae catechumenorum, in qua ex primaevo 
usu (ut patet ex lustino, I Apolog., § 67; Tertulliano et 
Augustino apud Martene, De antiq. Eccl. Rit. 1. I, IV, IV, 
et Sulpicio in Vita s. Martini. 1. III) lectio ex Veteri Te- 
stamento ante Epistolam usurpabatur. Sed quidquid sit de 



PRAEFATIO 



hac hypotliesi. habeat lector specimen psahiielH et V in Al- 
lehiia, comparatum cum g-raduah Missahs romani. 



Ad Tcrtiam Missam 
in dic Nativitatis Domini. 

Psalmellus. Tecum principium 
in die virtutis tuae in splendoribus 
sanctorum : ex utero ante lucife- 
rum genui te. 

y Dixit Dominus Domino meo : 
Sede a dextris meis : donec po- 
nam inimicos tuos scabellum pe- 
dum tuorum. 

(Post Epist.) AlleUiia, alleluia. 

y Hodie in Bethlehem puer na- 
tus est: et nomen eius sanctum 
et teiTibile. Alleluia. 

Ad Missam dc Solcmn. Paschali. 

Psalmellus. Haec dies, quam fe- 
cit Dominus : exultemus, et lae- 
temur in ea. 

y Confitemini Domino,quoniam 
bonus : quoniam in saeculum mi- 
sericordia eius. 

(Post Epist.) Alleluia, alleluia. 

y Pascha nostrum immolatus 
est Agnus, qui est Christus Do- 
minus Deus noster. Alleluia. 

hi festo SS. Pctri ct Pauli. 

Psalmellus. Constitueseos prin- 
cipes supcr omnem terram : me- 
mores erunt nominis tui, Domine. 

y Pro patribus tuis nati sunt 
tibi fiiii : propterea populi confi- 
tebuntur tibi. 

(Post Epist.) Allehiia (bis in 
Mctropolitana) . 

vTu es Petrus, et supcrhanc pe- 
tram aedilicabo ecclesiam meam. 

AUeluia. 



Ad Primam Missam 
in noctc Nativitatis Domini. 

Gradualc. Tecum principium 
in dievirtutistuae: insplendoribus 
sanctorum , ex utero ante lucife- 
rum genui te. 

y Dixit Dominus Domino meo : 
Sede a dextris meis : donec po- 
nam inimicos tuos scabelluni pe- 
dum tuorum. 

AUeluia, alleluia. 

y Dominus dixit ad me : Filius 
meus es tu , ego hocUe genui te. 

Alleluia. 

Dom in ica Resurrectionis. 

Graduale. Haec dies, quam fe- 
cit Dominus : exuUemus, et lae- 
temur in ea. 

y Confitemini Domino.quoniam 
bonus, quoniam in saeculum mi- 
sericordia eius. 

AUeluia, aUeluia. 

y Pascha nostrum immolatus 
est Christus 

Alleluia. 

In fcsto SS. Pctri ct Pauli. 

Graduale. Constitues eos prin- 
cipes super omnem terram : me- 
mores erunt nominis tui, Domine. 

y Pro patribus tuis nati sunt 
tibi filii : propterea populi confi- 
tcbuntur tibi. 

AUeluia, alleluia. 

yTu cs Petrus, et super hancpe- 
tram acdificabo ecclesiam meam. 
Alleluia. 



I ria (.'xempla ahata sufficere ad prohandam hypotesim 
ego crederem, praesertim si advertatur psahnelliuii ambro- 



PRAEFATIO 



sianum saepissime convenire ciim cluobus primis tt, qui 
graduale proprie constituunt, De codice, qui, ut dixi, voca- 
batur Tabtda, utpote eburneis tabulis ad modum dyptici 
compacto, fusius inter nostrates disseruit Bugatti, in Meinorie 
stojdco-critiche intorno le reliqnie ed il cidto di s. Celso Mart. , 
Mediolani 1782 (pp. 245 et seqq.) qui illa verba Beroldi 
(p. 95, 1. I 5 et p. 115, 1. II) ubi refertur, quod Sabbato in 
Traditione Symboli et die sancto Paschae in processione 
Primicerius lectorum ferebat tabidas et cohcrna virgidta ijdus 
cwn foliis, ita interpretatus est, ut intelligi debeat, Primi- 
cerium tunc portare tabulas eburneas complectentes virentes 
virgas ex corylo vel alio arbore, referendo verba cuni foliis 
ad colurna virgidta ; ego tamen crederem a scriptore infimae 
latinitatis per illa verba cjim foliis bene potuisse indicari 
chartas sive viembranas ipsis tabulis insertas, quemadmodum 
eadem vox foliuni a Plinio (1. 37, c. 7 a med.) adhibetur 
pro cJiarta; et in casu Beroldum voluisse affirmare, ipsam 
colurnam virgultam (quidquid sit) insertam fuisse una cum 
fohis in tabuhs eburneis. Si haec interpretatio Ordinis be- 
roldiani constat, dicendum erit, pauca fuisse folia inserta 
in tabuhs, et fortasse substituenda, pro ratione officii vel 
temporis ; et hac de causa, vel usu consumptum, vel de- 
perchtum, nuUum exemplar huius codicis ad nos pervenisse; 
hcet a Beroldo nobis constet c^uod, saltem saec. XII, psal- 
mehi et %'\^ post Epistolam canerentur ex Tabjdis, non ex 
Antiphonario. 

Tabulas adhibitas fuisse tantum in solemnibus caere- 
moniis ecclesiae metropohtanae non dubito, cum earum 
notitia in cochcibus aharum ecclesiarum, quantum scio, 
nunquam occurrat ; et bene probari potest, inspecto Ajdi- 
phojiario, quod erat codcx complectens universas partes 
totius htursfiae ambrosianae ad notas musicas canendas a 
choro, in quo omnes psalmellos et ^^ in Allelida per 
extensum suis locis reperies. Antiphonarium ambrosianum, 
saltem a saec. XII (nam antiquiores codices non novi) 
duobus vohmiinibus digestum erat ; unum pro officiis pro- 



PRAEFATIO 



priis hyemalis temporis, a festo s. Martini ad Sabbatum 
saiictum inclusive ; alterum pro officiis aestivis. a Pascha 
ad Adventum exclusive, quibus accedebant Commune Do- 
minicarum, Feriarum, Sanctorum, et Officia pro mortuis. 
Huiusmodi fuisse Antiphonarium quod saec. XII presbyteri 
ratisbonenses a Martino custode thesauri s. Ambrosii expo- 
scebant (Mabillon et Magistretti, 11. cc.) licet scripsissent: 
« duplicem ambrosianae auctoritatis Antiphonarium diurnum 
« ac nocturnum sine mora transmittere comparandum a 
« praesentium latore, etc. » deprehendet quisquis adeat Anti- 
phonarium editum in Paleographie Musicale, tt. V, VI, So- 
lesmis 1900, et errorem ratisbonensium, scribentium elapsis 
iam decem et amplius annis a die quo « cum ceteris am- 
« brosianis laetissimam sancti Spiritus festivitatem » celebra- 
verant (cf o. c, epist. II), facile excusabit, eo quod ipsi 
meminissent se duo vidisse volumina, quin recordarentur 
(|uicl in iisdem contineretur. 

Antiphonarii ambrosiani antiquitas, etiam si non con- 
staret ab ipso textu antiphonarum, a versione antiquissima 
mss. biblicis saec. VI probata, tamen argui posset ab ipsis 
partibus mobilibus, ut aiunt, canendis in Missis, quae desunt 
codicibus Missalibus antiquioribus saeculi IX (ex. gr. codd. 
ambr. A 2^ inf., et A 24 bis inf.) qui complectuntur suis 
locis distributas lectiones Evangelii et Epistolarum et interdum 
Lectionum pro solemnioribus festivitatibus. His Missalibns 
plenis.^ in usum ecclesiarum minorum conscriptis, successu 
temporis separatim accesserunt antiphonae Missarum, utique 
sine notis musicis, in antiquissimo cod. ambr. A 2^ inf. 
appositae ad calcem seriori aetate (saecc. XIV-XV), in cor- 
j)orc voluminis per singulas Missas, uti in Missalibus ho- 
diernis, suis locis distributae (cf. cod. ambr. E iS inf.). 

Recensitis codicibus ad Missarum solemnia adhibitis, 
nunc de his qui ob Psalmodiam divinam, sive diurnam sive 
nocturnam, praeter Antiphonarium iam memoratum, adhibe- 
bantur, dicere convenit. 

Psalteidnm, uti cius argimientum postulat, in primis 



PRAEFATIO 



recensendum. Codices qui nunc extant (ex. gr. cod. ambr. 
A i8g inf., saec. XII) continent integrum davidicum psal- 
terium, cui tamen praemittitur hymnus Te Deicm laudaimis, 
et post psalmum 150 ponunt cantica V. et N. Testamenti, 
Hymnarium, et quandoque nonnulla alia, uti Kalendarium, 
Orationes , etc. , veluti appendices , quae variae sunt in 
diversis codicibus, desumptae ab aliis libris liturgicis, quos 
infra memorabo. Non praeteribo quod hymnus Te Deuvi, 
in aliquibus codicibus (ex. gr. codd. vaticc, 82, sec. X, 
<?j, saec. XII) primum locum tenet post cantica V. et N. T.; 
sed ex Beroldo, ordo Psalterii incipiens ab eodem hymno 
probatior existit, et veluti solus authenticus, nam « quando 
« ordinarii canunt psalmos (i. e. integrum psalterium) .... 
« archiepiscopus aut presbyter incipit: Deus in adiutorinm 
« meimi intende ; sequitur Te Deum laudainus ; deinde sa- 
« lutat (i. e. per ^' Dominus vobiscuni), postea incipit psal- 
« terium. » (Beroldus, p. 57, II. 15 et 30-32). 

Rotulus, qui deinceps Collectarium vocatus est, omnes 
orationes sive collectas continet, quas archiepiscopus vel 
eius vice presbyter canebat sive ad Laudes, Horas, Vesperas 
et Vigihas, sive ad supphcationes, quae pro chversitate of- 
ficii nunc litaniae, nunc psallentia dicebantur. Vox ipsa 
rotulus satis indicat primaevam formam huius codicis, nempe 
membranae in rotulum convolutae, ad instar illarum quas 
saec. V in ecclesia ravennate adhibitas illustravit cl. v. An- 
tonius Ceriani (// Rotolo opistografo del Prificipe Pio di 
Savoia, Mediolani 1883 — et in Archivio Storico Lombardo, 
Mediolani 1884); sed dolendum quod nullum exemplar 
huiusmodi rotuli ambrosiani ad nos pervenerit, fortasse quia 
maturius rotuli obsolevissent , licet saec. XII a Beroldo 
passim memorentur rotuli et rotularii, ministri ad custodiam 
huiusmodi membranarum deputati. Quidquid sit de forma 
rotulorum, antiquissimo hoc nomine in Ordine beroldiano 
diversi recensentur rotuli, continentes orationes pro diver- 
sitate officiorum distinctas : illae enim ad Laudes, Vespe- 
ras, etc. legebantur in rottdo orationum {0. c. p. 55, 1. 29); 



PRAEFATIO 



orationes vero ad statlones Tridui Litaniarum in tribus di- 
stinctis rotulis extabant: « minor custos hebdomadarius ponit 
« i^otidum letaniarum super altare, tmiuscumsgiie ciici sicut 
« competit » {p. c. pp. 57. 11. 22 et seqq.). Solemnis vero 
benedictio cerei, in Sabbato sancto peragenda, descripta erat 
in alio rotulo, quem subdiaconus hebdomadarius portabat: 
« et debet tenere ipsum rottdwn ante diaconum donec le- 
« gerit et benedixerit ceram et ignem » [o. c. p. 11. iio, 
11. 3 et seq.). Tantum huius rottdi paschalis, ut dicitur, 
exemplar extare in Bibliotheca Parisiensi me docuit cl. v. 
P. Ambrosius Amelli Prior Monasterii Casinensis. 

Pro supplicationibus Tridui litaniarum, et aliarum quae 
peragebantur Feriis IV et VT quadragesimalibus, et Feriis 
II, III et IV de Exccptato, praeter rotulum Litaniarum 
adhibebatur etiam peculiare volumen, qui iure dici posset 
excerptum Antij^honarii, in quo omnia ili? et antij)honae or- 
dine digestae erant. Huius libri exemplar locuplctissimum 
saec. XIV adhuc asservatur in Bil)liotheca Capituli metro- 
politani (cf. nota 1 74 in Bcrolduni). Similia excerpta pro 
Feriis de Exceptato et cjuadragesimalibus accedunt veluti 
appendices ad libros Manualia dictos (de (juibus infra) uti 
ex. gr. in codd. U. V. W. in collationibus huius editionis; quae 
tamen cum desint in aliis saec. XI, ex. gr. codd. S et Z, 
crederem has litanias tunc temporis nondum fuisse receptas 
in penso quotidiani officii private recitando a sacerdotibus 
aml)rosianis. 

lam supra, ubi de codicibus pro lectionibus Missae, 
notavi in eisdem lectiones reperiri pro stationibus Tridui 
Litaniarum, et nonnullis Vesperis, scilicet Nativitatis, PLpi- 
phaniae, Pentecostes. et cuiusque Feriae VI quadragesi- 
malis, atque offtcii Tridui hebdomadae in Authcntica: sed 
in psalmodia ambrosiana aliae lectiones ad Matutinum, ad 
Psalterium, ad Vigilias et, tempore ([uadragesimali, post 
Tertiam et ante Missam (cf. Beroldus, passini) legebantur. 
Libri pro huiusmodi lectionibus, (luantum ex indiciis lilurgicis 
in codicibus adhuc asservatis argui potest, erant ipsa volu- 



PRAEFATIO 



mina Bibliorum, vel Passionaria (haec probabiliter primaeva 
aetate ad Missam cathecumenorum adhibitae fuerunt), et 
Homiliaria ad usum liturgicum parata: tantum seriori aetate 
forma voluminum commodior pro sacrae Scripturae Hbris 
adhibita invenitur ; cuiusmodi sunt codices singuU pro sin- 
guHs Hbris canonicis, praesertim pro Genesi, Proverbiis, 
lob et Tobia, qui quadragesimaH tempore in ambone le- 
gebantur. De Passionariis si quid lector ultra nosse veHt, 
adeat Cataloguni Codiciini Hagiograpliicoriiui Biblioth, anibr. 
(Analecta BoHand. t. XI, 1892) ubi ampHssime recensentur 
Passionaria Hturgica in MetropoHtana mecHolanensi oHm 
acUiibita. 

Pro Sacramentorum et SacramentaHum ministratione 
non poterant deesse vel cocHces vel rotuH Hturgici, a quibus 
Rituale Sacramentorwn derivasse censendum est: attamen, 
sive usu consumpti, sive deperditi, pauca exemplaria horum 
codicum, et haec antiquitate non ita praestantia, ad nos 
pervenerunt, quae multum inter se quoad partium distri- 
butionem cHscrepant: attamen non nego Riiualia huiusmodi 
concordare et convenire cum OrcHnibus pro Sacramentorum 
administratione in calce nostri ManuaHs R. insertis. 

Praetermitto notitiam Pontijicalis , sive codicis in usum 
archiepiscopi pro functionibus orcHnis pontificaHs propriis, 
etenim de eodem iam disserui in vol. I Monunientorum , 
et novissime cl. v. loannes Mercati {Antiche reliquie litur- 
giche ambrosiane e romane, Roma 1902) plura et scite pro 
modulo suo conscripsit. 

De Manuaii, quod praestantissimum inter Hbros' am- 
brosianos locum tenet, nunc dicendum, a quo saec. XV 
et XVI derivata sunt Bi^eviaria. 

Manuale, ut vox ipsa audit, erat codex ad manus prae 
ceteris habitus, nedum in privata psalmodiae recitatione, 
sed etiam in pubHcis functionibus sacris, sive pro Missis, 
sive pro choraH psahnodia aHisque funtionibus, ut constat 
ex codice metropoHtano Beroldo novo (cf. Magistretti, Be- 
roldus, etc, p. xxv) quem maiores nostri semper habuerunt 

Magistretti — Man. yol. I. *i 



lo PRAEFATIO 



veluti totius lituri^-iae clcri metropolitanae dircctorinni, in 
quo potiorem partem tenet libcr nianna/is, cui amanuensis 
inseruit, ad instar rubricarum, excerpta Ordinis beroldiani. 
Mannale omnes officii et Missarum partes quae ad chorum 
pertinent cum indicatione psalmorum continet, distributas 
ratione temporum, ita tamen ut praecedat Sanctorale et 
lenipo}-ale proprium, sequatur Commune, cum Officio pro 
mortuis. Hac ratione Mannale convenit cum Antiphonario, 
exceptis notis musicis ; sed Manuale locupletius apparet 
additis ad praxim choralem nonnulHs ahis, quae tamen in 
diversis codicibus plura vel minora sunt pro diligentia vel 
peritia amanuensis. In ahquibus enim (ex. gr.: codd. S. V. M.) 
adduntur, suis locis apte distributae, orationcs quae a pre- 
sbytero vel archiepiscopo legendae erant, et etiam initia 
lectionnni in Missis et officiis propriis de tempore : in aHis 
vero, ad calcem, adduntur antiphonae et Htaniae pro sup- 
pHcationibus Feriarum de Exccptato, et quadragesimaHum. 
Manuale, oHm VaUis TravaHae, quod nunc primum 
editur (Hcet ei desint initia lectionum), aHis praestare ratione 
acicHtionum huiusmodi ([uisque concedet; ipsi enim, praeter 
orationes et hymnos in corpore officiorum, accedunt, initio, 
inteofrum Psalterium ambrosianum cum Kalendario, et in 
calce, ritus pro Haptismo et Extrema unctione, cum ahis 
nonnuHis: et nedum his rationibus praeferendum est, sed 
insuper commendatur, tum antiquitate, tum integritate textus, 
qui locupletissimus et, quod praestat, cum codice metropo- 
Htano M, sive Bcroldo novo concordat. Non tamen, benigne 
lectdr, credas ahos codices a metropoHtano discrepare: di- 
Hgenti coHatione instituta, praesertim quoad partes proprias 
et communes de tcmporc atque proprium Sanctorum, quorum 
cultus antiquissimus in ecclesia mediolanensi probatus est, 
nuHa vel levis discrepantia inter codices deprehenditur, quod 
est indicium maximae anticputatis; et hac de causa in notis 
sohimmodo recensui varietates inter R et M, de cuius 
authenticitate non est dubiuin, una simul cum ceterorum 
codicum variantibus lectionibus te.Ktus Hturgici. Unum super- 



PRAEFATIO II 



est notandum, nempe Mamiale, originem duxisse ab Anti- 
phonario, quemadmodum nos docet codex U, saec. XII, 
inscriptus : « In nomine scae Trinitatis incipit Antiphonarium 
« de universis festi\-itatibus anni circuli Mediolanensis ec- 
« clesiae » : sed nomen suum habuisse, ut distingueretur 
ab Antiphonario proprie dicto, probant ahi codices coaevi co- 
dici U, ex. gr. cod. V, qui inscribitur: « In nomine.... incipit 
« liber qjii appellatiLr Mamialis de singulis dominicis sive 
« festivitatibus in circuitu anni ». Hac ratione codicem R, 
Mamiale appellandum chixi, potiusquam Breviarium vel An- 
tiphonarium, cum ipse potiori parte, quae incipit foL 66 
post Kalendarium, contineat librum qid appellahir Mamiale 
(cf. cod. V) et diserte ac rectius in aho cod. Z inscribitur: 
« Iiicipit Liber Mantialis secimduni institutionem Anibrosianae 
ecclesiae » . 

Paucis praelibatis de universis libris hturgicis ambro- 
sianis, nunc de singulis codicibus ad hanc editionem pa- 
randam collatis, aliquid dicam. 



I. - DE MANUALI AMBROSIANO SAEC. XI, 

OLIM ECCL. S. VICTORIS VALLIS TRAVALIAE, 

NUNC CAPITULI METROP. MEDIOL. 

Archetypon huius nostrae editionis est codex, ohm 2102, 
in Bibliotheca V. Capituh Mediolanensis Ecclesiae ; hunc de- 
signavi littera R, qua in notis criticis ad Missahs anibro- 
siani editionem typicam usus est cL v. Ant. Ceriani, quem 
secutus sum in delectu siglarum pro aliis codicibus collatis, 
paucis exceptis. 

Aetas cothcis iudicio virorum peritorum in hturgica 
paleographia est saec. XI., licet ignota manus in charta 
interioris tegumenti haec scripserit : 

« Breviarium seu Antiphonarium Ambrosianum, quod fuit 
olim Canonicae Vallis Travaliae, et scriptum videtur circ. an.D. 1 152 
quin et antiquius reputari potcst ». 



ti PRAEFATIO 



Rationem. qua aetas codicis statuitur circa annum i i 52, 
non video. nec ulla nota in codice suppeditat ; imo paucitas 
officiorum pro festis Sanctorum antiquiorem aetatem suadet, 
ita ut crederem, Muratorium ad fidem suprascriptae indi- 
cationis bibliographicae asseruisse (A. M. M. t. IV, c. 843) 
cjuod codex noster, quem ipse Antiplionarium vocat, fuit 
scriptus circiter anno 1 1 50. 

Oriii^o codicis confirmatur melius per notam in calce 

fol. 288, manu saec. XIII scriptam : 

« Iste Manualis est ecclesiae sancti Victoris : 
qui fecit hoc opus a Deo sit benedictus. » 

quae probabilius conscripta fuit antequam in ccclesia Sancti 
Victoris Vallis Travaliae, in pago Bederi ad Verbanum 
in Comitatu Sepriensi dioecesis mediolanensis, canonicorum 
collegium institueretur, alioquin legeretur: est canonicae. Sed 
non hic immorandum hcet haec nota historiam plebis Tra- 
vahae attingat. 

Codex est membranaceus, fohorum 296, formae min. 
(o,'"265 X 0.180) hneis plenis una manu nitide exaratus, 
grandiuscuhs characteribus servatis in orationibus et hymnis, 
Ruljro colore usus est amanuensis ad ducendos titulos, htte- 
rasc^ue capitales initio orationum et hymnorum describendas. 
SecuncUi manus, ad singula foha in verso, numerationem 
htteris romanis appinxit; ex qua constant duae lacunae: una 
fohorum sex inter ff. 277 et 278 novissimae numerationis 
in recto; aha chiorum foliorum ante f. 286. 

\\\\ inclex huius codicis: 
f. I (insiticium) : in recto legitur num. « 2102 » antiquae 

numerationis cochcum Hibhoth. Capituh Metrop. ; in 

verso fragmentum instrumenti venthtionis. 
f. 2.' Inci[)it Psalterium, cui morc ambrosiano praeponitur 

liymnus Te Denni. 
f. 60.^ /// Christi nominc, incipit Martyrologiiini, idest Ka- 

lenckirium. 

Post fol. 65'. incipit Mannale A))ibrosiamini pro- 

j)rie chclum, hoc orchne chstributum: 



PRAEFATIO 13 



ff. 66-75. Proprium Sanctorum, a vigilia S. Martini. ad 
festum S. Thomae /\post., XXI mensis dec. 

ff. 75''- 108. Proprium de Tempore, a Sabb. ante Doniin. 
de Advenin, ad Doni. V post Epiph. 

ff. 108-116. Proprium Sanctorum, a die XX men. januarii, 
ad Septuagesimam. 

ff. 1 16-185. Proprium de Tempore, a Doniinica in Septua- 
gesima, ad Sabb. post Pentec. 

ff. 185-227. Proprium Sanctorum, a die XII mensis mart, 
ad diem IV mensis nov. 

ff. 2 2 7'-2 4i'. Commune Sanctorum, 

ff, 242-255. Commune Dominicarum, cum indice antiphona- 
rum et i?i? pro Dominicis a Pentecoste usque ad Ad- 
ventum. 

ff. 255-263. Commune Feriarum. 

ff. 263-266. Commune Horarum et Completorii. 

ff. 266-268'. Propria Horarum. 

f. 268'. Incipit (ordo) ad aqnani sanctam faciendam. 

f. 269'. Incipit ad cathecumemim faciendnm. 

f. 273. Incipit ad baptisjnum gravitalem, nempe in casu 
necessitatis extra tempus paschale. 

ff. 274-276'. Incipit ordo qualiter debet (sacerdos) dare poe- 
nitentiam: mutilus in fine, deficientibus sex foliis de- 
perditis. 

ff. 277-282. Sequitur ordo in agenda mortuorum, mutihis in 
principio ; sed quae desunt, in ecHtione characteribus 
minoribus supplentur, desumpta a cod. ambr. T. g6. 
\\\ codice nostro nonnulla accedunt. quae desiderantur 
in aUis Manualibus : 

ff. 282-284'. Formulae acl ludicia Dei, sive Piwgatioties 
vulgares, ut aiebant, quarum excerpta nonnulla dedit 
iam Muratorius, in A. M. M., t. III, diss. XXXVIII, 
De ludiciis Dei, etc; quae formulae, cum minime ad 
genuinam Liturgiam Ambrosianam pertineant, sed su- 
perstitiose fuerint privata auctoritate usurpatae et in 
codices hturgicos relatae, in hac editione edentur cha- 
racteribus minoribus. 



14 PRAEFATIO 



f. 285. Beneclictionum formulae ad barbam et capillos in- 
cidendum. ad incensum. et « ad omnia ». 

Post lacunam duorum foliorum deperditorum, quinque 
homiliae in Evangelia, pro festis Apostolorum, Martyrum, etc, 
in tribus lectionibus distribuendae ad Matutinum, quarum 
initia et fines hic subnectere sufftcit, utpote quae, iam ahas 
editae in Patrum operibus, et privata auctoritate in codice 
nostro insertae, (^) parum vel nihil conferant ad notitiam am- 
brosianae hturgiae, quarum lectiones, in propriis codicibus 
sive lectionariis, reperiendae sunt. 

f. 286. (In natali Apost.). In iho temp. Dixit Ihesus di- 
scipulis suis: Hoc est praeceptum meum, ut dihgatis 
invicem, sicut dilexi vos. Maiorem hanc dilectionem 
(sic) nemo habet, ut animam suam ponam quis pro 
amicis suis: et rehqua. (Hcwielia. Inc.) Dum cuncta 
sacra eloquia dominicis plena sunt praeceptis, quid est 
quod de dilectione quasi de singulari mandato Dominus 
dicit. (Des.) Virtus ergo caritatis ut invicta sit in per- 
turbatione, nutriatur per misericordiam in tranquihitate, 
quatenus omnipotenti Deo primum discat sua impen- 
dere, postmodum se. Oui cum Patre, (Ed. Migne P. L. 
t. 76, p. 120^, inter Opp. S. Gi-eg. Pp. Jioni. 27 in Evang.). 

f. 287'. In natali tuiitis Martyris. In iho tempore. Dicebat 
Dominus Ihesus discipuhs suis. Si quis vuk post me 
venire, abneget semetipsum, et tohat crucem suam, et 
sequatur me : et rehcjua. (Inc.) Ilomilia. Ouia Dominus 
ac Redemptor noster novus homo venit in mundo, 
nova praecepta edidit mundo. (Des.) Ego quidem 
a memetipso extinctus sum, quia carnahter vivo. (Ed. 
Migne P. L. t. yd, p. I2;^2, inter Opp. S. Greg. Pp. 
honi. J2 in Lvang.). 

(i) Si cxcipias lcctiones in nataH Confcssoruni, casdem reperie.s 
in Hreviario Roinano, in Couiniuni Sanctoruni; non tanien clicereni 
a hturgia romana mutuatas: scd (juaestionem doctioribus relinquo. 



PRAEFATIO 15 



f. 288'. I)L natali pbtrimorum Sanctoriim. Evang. In illo 
tempore. Dicebat Dnus Ihesus discipulis suis : Cum 
audieritis praelia et seditiones, nolite terreri, et reliqua. 
(Inc.) Homelia. Sup. (?) Dominus ac redemptor noster 
perituri mundi percurrentia mala denuntiat, ut minui 
perturbent venientia quae fuerint praescita: minus enim 
iacula feriunt, quae praevidentur. (Des.) Et quot prius 
in mundo incolumes habuimus gaudia, tot de ipso pdst- 
modum cogamur sentire tormenta. (Ed, Migne P. L., 
t. yd, p. i2Sg, inter Opp. S. Greg. Pp. hom. j§ iji Ev.). 

f. 290. In nat. Confessornm. Hom. In illo tempore. Dixit 
Ihesus discipulis suis: Ego sum pastor bonus. Bonus 
pastor animam suam ponit pro ovibus suis: et reliqua. 
(Inc.) Audistis, fratres charissimi, ex lectione evangeUca 
eruditionem vestram; aucUstis ex lectione evangehca (^j^zVj 
periculum vestrum : Ecce enim is qui non excidenti 
dono, secl essentiahter bonus est, chcit: Ego sum, etc. 
(Des.) Sed contra haec mercenarius nuho fervore cU- 
lectionis excitatur: qui sola exteriora commoda requirit, 
interiora gregis damna negUgenter patitur. (Ed. Migne 
P. L. t. /(5, /. Ti2y, inter Opp. S. Greg. Pp. Jiom. /_/ in Ev.). 

f. 291'. Li natali Virgiimm. Homelia. Evang. In iUo tem- 
pore. Dicebat Dominus Ihesus discipuUs suis, Simile 
est regnum caelorum decem virginibus, quae accipientes 
lampades suas exierunt obviam sponso et sponsae: 
et reUqua. (Inc.) Homelia. Saepe, fratres karissimi, 
admoneo prava opera fugere, muncU huius inquina- 
menta devitare; hed hodierna sancti evangeUi lectione 
compeUor dicere, etc. (Dcs.) Sed soU ad sponsum 
cum oleo veniunt, qui de his quae foris egerint gloriam 
intus requirunt. (Ed. Migne P. L. t. jd, p. 11 18, inter 
Opp. S. Greg. Pp. hom. 12 in Ev.). 

Ad haec accedit fragmentum unius ex epistohs 
S. loannis ApostoU et Evangelistae. 

f. 293, et seqq, (^lnc.) Episiola sci loJiannis Apocalipsis (sicj, 
Ouod fuit ab initio, quod vidimus. (Des.) in Deo manet 
et Deus in eo. 



i6 PRAEFATIO 



Haec est Epistola I, mutila iii fine (ad v. i6, 
c. IV) ubi codex noster desinit. Textus est ipse Vul- 
gatae editionis, exceptis variantibus lectionibus seqq. : 

c. I, 3. et annuntiamus. 4. Et haec scripsimus vohis (2. nia.) 
ut gaudium nostrum. 5. Et haec annunciatio. 6. non 
facimus veritatem. 9. Si autem..,. et mundet nos. 

c. II. 5. est: in hoc scimus. 8. quod est verum.... quoniam 
tenebrae.... et lumen verum. 10. in hice permanet. 
11. ([uoniam tenebrae. 13, quia ab initio est. 14. in 
vobis manet. 16. et in concupiscientia oculorum est, 
et superbia vitae esse (sic). i'] . transibit. 18. venit, 
nunc autem. 19. prodiderunt. 21. Non scribo. 22. nisi 
his qui negant, quoniam Ihesus non est Christus ? 
23. qui autem confitetur. 24. permanet.... ab initio 
audistis. 26. quae seducunt. 27. habeatis.... doceat 
vobis.... de ovibus.... manere. 

c. III, I. qui non novit. 3. spem hanc. 5. quoniam.... pec- 
cata tolleret. 6. et non peccat. 8. ex (2 lua.) diabulus 
est. 1 1. haec annunciatio. 12. Cain ex.... propter quod..., 
autem iusta. 14. in vitam.... et qui non diligit. 15. in 
se manentem. 16. pro nobis animam suam.... pro fra- 
tribus nostris animas nostras. 18. nec lingua.... et 
virtute. 19. cognovimus. 22. quodcumque.... quae pla- 
cita coram eo sunt. 24. et hoc scimus. 

c. IV, I. ex Deo sunt. 7. diligamus invicem, quoniam. 
8. cognovit. II. Carissimi, sicut dilexit nos. 16. Et 



cognovimus. 



In hac editione Manualis Ambrosiani saec. XI, com- 
munes et manifesti errores scripturae correcti sunt : nec 
aetas codicis rigorem diplomaticae, ut aiunt, editionis sua- 
debat, cum mcns mea sit parandi editionem expeditiori 
omnium usui profuturam ; attamen orthographia nominum 
servavi, et, ubi dubiuni aliquod quoad interpretationem 
textus poterat exurgere, ipsam erratam lectionem textus in 
notis dihgenter adnotavi, vel in textu addita nota (sic) 
retinui. 



PRAEFATIO 17 



II. - DE CODICE METROPOLITANO SAEC. XIII. 

BEROLDO NOVO. 

Inter ambrosianos codices collatos in hac editione 
paranda, codex metropolitanus saec. XIII, in notislitt. Afdesi- 
gnatus, primum locum, non antiquitate, sed auctoritate tenet, 
quem diligenter alias descripsi in Praefatione ad Beroldum 
(Magistretti, Beroldiis sive Eccl. Ambi^ Mediol. Kalend. et 
Ordines saec. XII. Mediol. 1894, cf. pp. xxi et seqq.), 
est enim exemplar locupletissimum Manualis ambrosiani 
perpetuo usu Capituli metropolitani commendatum, ideoque 
authenticus testis a quo dignosci possunt si quae a genuino 
ritu discrepent in cod. R saec. XI a me edito : attamen, si 
excipias leves variantes in ordine orationum vel antiphona- 
rum et simiHum, dihgenter in notis recensitas (quas, ut in 
similibus accidit, arbitrio amanuensium serioris aevi invectas 
puto) lector cognoscet codicem R cum codice M plane con- 
venire. Codex iste metropolitanus insuper suppeditat seriores 
officiorum et rubricarum additiones factas antiquissimo Ma- 
nuali saec. XI, suis locis in notis apte distributas sequendo 
ordinem Manualis ecclesiae metropoHtanae, ita ut una edi- 
tione vere duorum codicum textus habeatur. 

Quin repetam iam dicta in Praefatione ad Beroldum, 
iuverit tamen denuo recudere summarium codicis metro- 
poHtani, omissis additionibus secundae manus et aHis a 
ratione Manualis Ambrosiani proprie dicti ahenis, ahas 
{p. c.) iam re(^ensitis. 

f. I . Hymniis Te Deum laudamus. 

f. i'. Incipit liber psalterii, etc. 

f. 67'. Hymnus ss. Virginis Mariae, qiii canitiir omni die 

ad vesperas, nisi in diebtis veneris de Quadragesima 

et in Authentica. 
f. 69. In nomine sanctae et individuae Trinitatis : Incipit 

iiber Manualis de universis festivitatibus et dominicis 

NlAGlSTRETTI — Man. Vol. I. *2 



i8 PRAEFATIO 



et singulis diebiis, tam de JuatiUinis, missis, vesperis et vi- 

o-i/iis totius anni, secundum histitutionem sanctissimi ac 

venerabilis patris Jiostri Ambrosii Mediolan. Archiepiscopi. 
(Ordo officlorum est ipsissimus cod. R, exceptis 

additionibus in notis diligenter relatis). 
f. 328. Incipit ordo officii ad cathecumemi?n faciendum. 
t. 331. Oratio ad benediceiidam aquam, seu ad sajictificandam 

illis pueris, qui infirmantur ad mortem ut ad paschale 

baptismum pei^vefiire 7i07i possi^it. 
f. 332. hicipit ordo officii qualiter fieri debet ma7ius inipositio 

super infir77tos (Hic ordo cum seqq. intra est editus 

inter Excerpta cod. M.^. 
f. 336. hicipit co77i77iendatio animae, qua7ido a7iima egreditjir 

de corpore. 
f. 338 . I7icipit ordo officii sepelie7idi corpora mortuo7'U77i. 
f. 341. hicipit ordo officii 77zort7io7'7im. 

f. %347 . Licipit ordo offcii ad aqua77i be7iedicta77i facie7idam. 
f. 349. Hy77i7i7is ad pluvia77i postula7ida7n. 
f. 350. Hym7ius ad sere7iitatem poscenda77i (Uterque hymnus 

est editus inter Excerpta cod. M). 
{. 351. Expositio 77iatuti7ii officii 77iediola7ie7isis ecclesiae, edita 

a Theodoro eijtsdem ecclesiae Po7itifice (quae, iam typis 

vuliz-ata a Petro Casola ordinario Eccl. Mediol. ad 

calcem Brev. Ambr., anno 1490, nunc denuo editur 

infra inter Excerpta cod. M). 
I". 388. Off. in Fe7'ia VI i7i/7'a Albas (edituni in uotis 

vol. III, p. 223). 
I. 426. Incipit Martyrologiu77i Bedae presbyte7'i'{Ka.\ei\d3.n\.\m) 

sec?i7idum ambrosia7i?im 77iore77i. 

III. DE FRAGMENTIS TRIUM MANUALIUM 

SAECC. X-XI. 

Dc Frag77ie7ito Ma7??ialis Lod7'i7ii m Helvetiis. Est codex 
membr. saec. X-XI. acephalus, '^. 91, bonae conditionis 
(o,2 5Xo,i6),lineis plenisuna manu exaratus et in Bil^l. Ambr. 



PRAEFATIO 19 



asservatus, sign. SH. IV. 44, quem in hac edit. littera Q 
clesignavi. Circa aetatem huius codicis paleographi non 
convenerunt: nonnulH saec. XII ilkim conscriptum auto- 
marunt; sed ex intrinsecis indiciis clar. Doct. A. Ceriani, 
cuius in re iudicium maximi ponderis sequendum duxi, eum 
saec. X-XI tribuit. De origine huius codicis, quem parochus 
Lodrini an. 1882 dono dedit Bibhotecae Ambrosianae, 
satis non hquet: attamen ex quatuor notis, quas annis 1448 
et 1451 in margine cochcis conscripsit Presbyter Martinus 
de Falchis de Ludrinio, capellanus seu benefitialis capellae 
S. Antonii de Zornicho (cf. in Bolleitino Storico della Svizzera 
italiana, Behinzona, 1902: pag. 164), constat saltem a 
saec. XV in Pago Lodrini Manuale istud ad usum litur- 
gicum adhibitum fuisse ; hcet ex officio pro festo ss. Stephani 
et Zachariae (f. 42) quod cleest ahis Manuahbus R et U, 
et teste Guifredo de Buxero (n. 461) erat proprium basihcae 
S. Stephani ad rotam Mediolani, suspicari liceat codicem 
exaratum fuisse in usum praefatae basilicae, vel saltem ex alio 
codice ad ipsam pertinente depromptum fuisse. Codex, licet 
lacunosus, orchnem Manuahs R tenet, uti patet ex secp indice: 

ff. 1-9. A baptismate Sabb. s., acl Dom. I post Albas. 

ff. 10-52. A festo Annunciationis, acl festum chei VII nov. 

ff. 52-63'. Commune Sanctorum. 

ff. 63-64'. Hymni ad pluviam et ad serenitatem petendam. 

ff. 65-71'. Commune Dominicarum. 

ff^. 71 '-79. Proprium dominicale a Pentecoste ad Adventum. 

ff. 79'-86. Commune Feriarum. 

a f. 86' ad finem. Epistolehae et %% ad Horas minores, 

Aliud fragjnentimi Manualis Anibrosiani saec. X-XI, in 
notis meis littera .S designatum, suppechtavit Bibliotheca 
cl. Marchionis Trotti mecholanensis. Est codex membr. si- 
gnatus n. 414; lacunosus, licet bonae conditionis, constat 
ff. 57 minoris formae (0,20x0,15) una scriptura nitide et 
hneis plenis exaratis, in quibus reperiuntur non integra 
officia, scd partes c|uac occurrunt: 



20 I'RAEFATIO 



H". 1-32. a Dom. IV Adv., ad Dom. V post Epiph. 

H. 32-43. a die XX jan.. ab diem X\' febr. 

H. 43-55 . a Dom. m Septuag., ad Sabb. hebd. I Ouadrag. 

ff. 56-57. Communis feriarum II et IV. 

Codicem hunc speciaHter commendant aetas et initia 
lectionum. quae in aliis ManuaHbus serioribus raro inve- 
niuntur: hinc patet, quod. iam saec. X Capihdarhwi usus 
obsoleverat (aHoquin in ManuaHbus non tantum initia sed 
etiam fines lectionum reperirentur) et statutae lectiones in 
cocHcibus propriis, non in BibHis, descriptae haberentur : 
quod evidentius probatur Evangelario saec. IX, oHm in 
ecclesia metropoHtana pro sacris solemnibus adhibito, nunc 
in Bibl. Ambr. asservato (cod. membr. sign. A 28 inf.), de 
quo disseruerunt Bugati, Memorie di S. Celso, p. 96 et seqq.. 
MazzuccheHi. Osservaz. sopra il Rito ambr., p. 79, et Dozio. 
Opuscoli liturgico-ambrosiani, Milano 1853, Append. I, p. 116. 

Tertiu?)i Manualis Ambrosiani fragmentum saec. X-XI. 
Httera T\x\ meis notis designatum, item mihi praesto fuit in 
BibHoteca Ambrosiana. Est codex signatus T 10 j sup., 
membranaceus minoris formae (0,22 X 0,45) diversis manibus 
exaratus, in ahquibus foHis poene evanidus etsaepe lacunosus. 
quem P. S. Baumer ( Geschichte des Breviers , p. 614) 
saec. XII conscriptum iudicavit; sed circa aetatem huius 
codicis, ex intrinsecis notis textus liturgici et paleographicis. 
.sententia cl. Doctoris A. Ceriani praeferenda est. quaeque 
confirmatur auctoritate Patrum Solesmensium, D. A. Moc- 
querau (in Ainbrosiana, Mediolani 1897; f^-sc IX, p. 47) 
et D. P. Cagin (in Paleographie Musicale, t. V. p. 2). 

In codice T ante fragmentum ManuaHs plura aha 
continentur. quorum indicem sufficiat hic habere. 

'i^. 1-6. Incipit traditio Catholicae Fidei. bito^r. Quid est 
fides ? R F^ides est creduHtas iUarum rerum quae non 
videntur; ut ilhid ApostoH: Plst fides sperandrum, etc. 
(sic) mutihis, desinit ad verba: « ////. Et quare cle- 
sccncHt? Ut ([ui (h;tin(;bantur ;d) iiifcrno (n-iper(.'t » . 



PRAEFATIO 21 



ff. 7-10'. Expositio dominicae orationis; acephala incipit per 
verba : « essemus cinis et pulvis, et non essemus digni 
ut diceremur servi Dei, tantam potestatem nobis dedit 
ut vocemur et simus filii Dei. Int. Ouare non docuit 
nos Dominus dicere Pater meus, sed Pater noster?... 
(des.) oportet semper orare. ut Deus solita pietate 
non permittat nos induci in temptationem, sed potius 
liberet ab omni malo ». 

ff. 10-13'. Sequitur alia expositio symboli, quae sic incipit: 
« Incipit ti-aditio syviboli. Ouomodo vocatur haec do- 
ctrina fidei? ^ Symbolum. Int. Symbolum autem graeca 
lingua dicitur an latina?... (des.) Aeternam dicit: quia 
semper fuit, est, erit. Amen vero hebreus sermo est ; 
latine dicitur vere fideHter, sive fiat » . 

ff. 13-20'. « Incipit expositio Missae Canonicae > . Est brevis 
expositio litteralis Canonis Missae ambrosianae ; sed 
mutila in fine desinit ad verba: « et sacrijicinm pa- 
triarchae nostri > . (Haec expositio, sicuti et Traditio 
Catholicae Fidei, qua codex exorditur, in muhis con- 
venit cum opuscuhs simihbus, in Beroldi codice am- 
brosiano sign, I, 1^2, iiif. (flf. 133 et 140) descriptis. 

f. 21. In compactione huius codicis, octo foh. Manuahs 
hoc loco posita fuerunt, quae in fine amandanda erat: 
continent enim fragmenta Communis Dominicarum et 
Feriarum. 

f. 26'. Post Commune Vesp. Sabb,, diversis manibus addita 
sunt seqq. : 

« Oraiio ad ferrwn sanctificanduni. 
« Rythmis de calvis: « Ouiddam. clari seniores, 
facih sermuncolo » etc. 

« Benedictio crncis » (v. Excerpta cod. 7^). 

f. 29. Incipit Manuale Ambros.; sed initio, deperditis qua- 
tuordecim paginis, aha manus saec, XIII-XIV sup- 
plevit officia propria a Vigiha S. Martini ad Missam 
S, Andreae Ap.; deinceps a foL 35 prima manus re- 
currit usque ad finem, p. 151 ; sed fol. 131 assutum 



22 PRAEFATIO 



alia manus saec. XI exaravit, in quo propria officiorum 

S. Bartholamaei et Nativitatis Scae Mariae ; ex hac 

additione bene comprobatur antiquitas huius ManuaHs. 

cuius ordo ita in compendium referri potest: 
ff- 35'39- Proprium Sanctorum a psallentio in festo S. An- 

dreae. ad Sabb. Adv, 
H. 39-74'. Proprium de Tempore a Dom. I Adventus, ad 

Dom. \' post Epiph. 
ti'. 74-81. Proprium Sanctorum. a die XX jan., ad diem 

XX II II (sic) viartii. 
ff. 81-121 . Propr. de temp., a Dom. in Sexagesima usque 

ad Sabb. post Albas. 
f. 122. Fragmentum officii Tridui Litaniarum. 
f. 123. » officii Pentecostes. 

\i. 123-142. < hicipiimt orationes de nataliciis Sanctoruni. 

In primis XII die men. martii: sci Greg07'ii Pp. etc. 

repetendo propria off. mensis martii in foll. 80-81 

conscripta : haec pars, deperditis nonnulhs fohis. e.st 

lacunosa. 
ff. 142-151. Commune Sanctorum. mutihnn in fine ad hym- 

num in natah Virginum. 

Sane dolendum quod iniuria temporis et hominum 

perdita sit magna pars huius codicis. quem anti([uitas 

valde commendat. 



IV. - DE MANUALI AMBROSIANO SAEC. XII 
OLIM ECCL. .S. VICTORIS AD THEATRUM MEDIOLANL 

Hoc Manuale, quod in meis notis sigla U recenseo. 
est codex nunc in Bibl. Ambrosiana asservatus sub sign. 
A I inf., quo usus est I. P. Puricelhus, qui a rectore ipsius 
(•cclesiae mutuo acceperat, ut in Dissert. Nazariana (c. LXV, 
!>. 349. n. X) ipse testatur, et ahunde constaret ex notis 
to|)()graphicis, cjuas in margine officiorum Tridui Litaniarum 
ipsc PuriceHius appixit. Codex iste, membranaceus, saec. XII. 



PRAEFATIO 23 



formae mediae (0,27x0,19), bonae conditionis, sed ali- 
quibus foliis mancus, inscribitur : « In nomine s. Irmitatis 
incipit Antiphonarium cie universis festivitatibus anni circuli 
Mediolanensis ecclesiae », sed iure dici debet Manuale, nam, 
ut supra dixi, appellativum Antiphonarium potius convenit 
codicibus ad cantum paratis, 

Hoc Manuale, ut patet ex scriptura et ex officiis Cathe- 
drae, s. Gregorii, s. Benedicti et Annunciationis. quae bis 
occurrunt primo ante Septuagesimam, et secundo post Sabb. 
Pentecostes, est conflatum fragmentis saltem duorum co- 
dicum saec. XII. quorum primum a fol. i ad fol. 119, 
alterum a fol. 144 ad fol. 358., quibus tertia manus sed 
coaeva supplevit officia a fol. 120 ad fol. 143: tria folia 
postrema, manu recentiori exarata fuere. Ante compaxionem, 
quae est satis recens, perierunt foHa, quae intercedere de- 
buissent inter fol. 78 et 79 et fol. 310-31 1 novae nume- 
rationis, pro officiis a Dom. III post Epiph. ad festum 
s. Sebastiani, et pro communi Sanctorum. His praenotatis. 
notae secundae manus ad Vigilias in festo s. Andreae, 
quod solemniter peragebatur tantum vel a clero metropo- 
htano vel a clero basihcae Ambrosianae, Hcet non infirment 
aham notam quae in calce codicis legitur : « Iste liber est 
ecclesiae s. Victoris ad Theatruni portae Vercellinae Mediolani» 
indicant, quantum video, quod saltem primum fragmentum. 
ubi officia s. Andreae fuit excerptum a codice qui in usum 
vel ecclesiae metropoHtanae, vel basiHcae s. Ambrosii Ma- 
ioris erat, antequam perveniret ad ecclesiam s. Victoris ; 
quod auctoritatem codicis certe quoad primam partem 
confirmat. 

Huius ManuaHs transumptum dedit MabiHon (in Mils. 
Itat., t. I, p. II, pag. 107. n. XV) ex quo Georgi, in Praef. 
ad Martyrologium Adonis, p. xxi plura exscripsit ; sed ut 
opportune iam notavit Bugati {p. c, pag. 8, n. XI) in eodem 
transumpto desideratur notitia nonnuHorum officiorum, quae 
in cod. U suis locis, uti in codice R a me edito, extant; 
ex. gr., Mabillon omisit festa Translationum s. Nazarii 
(X maii) et s. Victoris (XIV maii). 



24 PRAEFATIO 



Ordo Manualis est ille conimunis ceteris Manualibus, 
uti lacile patet ex seq. sunimario: 

tl. 2-2 1. Proprium Sanctorum, a festo s, Martini, ad festum 

s. Thomae Apost. 
ff. 21-78. Proprium de tempore. a Sabb. I Adv., ad Do- 

minicam IV post Epiph. exclus., quae deperditis foHis, 

exulavit cum nonnulHs aHis off. 
ff. 79-93. Proprium Sanctorum, a festo s. Sebastiani, ad 

Annunciationem incl. 
ff. 93-209 . Proprium de tempore, a Septuagesima ad Sabb. 

Pentecostes. 
ft". 209-293. Proprium Sanctorum, a festo Cathedrae, ad 

s. Martinum excl. 
ff. 291-314. Commune Sanctorum. 
ff. 314-328. Commune Feriale. 
ff. 328-346'. Commune et Proprium Dominicarum post Pen- 

tecosten usque ad Adv. 
ft". 347-353. Litaniae post Tertiam in Triduo de Exceptato, 

et Feriis IV et VI QuadragesimaHbus. 
ft. 353-359. Proprium de tempore ad Horas minores. 
f. 359 ad fin. (ma. saec. XIV-XV). Officium Primae, et 

Orationes ad Completorium quotidianum. 

In marginibus huius codicis, passim, diversis et quidem 
recentioribus manibus saecc. XIV-XV appictae fuerunt non- 
nuUae rubricae ad dignoscendam praxim in officiis ordinandis 
valde utiles, quibus in brevi expositione de ordine ofjiciorutn 
aliquandousus sum; attamen cum in notis ad Manuale cod. R 
easdem pro meo instituto non retulissem, huc in unum col- 
Hgere ckixi, ut conferantur cum rubricis cod. M in iisdem 
notis allatis, quas tantum perpetuus usus ecclesiae metropo- 
Htanae mihi speciaHter commendat. 

Snbh. I Adventus. (f, 2\) ad Vcsp. « Quaere in sabbato de 
communibus feriis. Antiphonas et psalmos dic sicut in 
aHis sabbatis, praeter iUud (^uod hic habet de proprio ». 



PRAEFATIO 25 



Dom. I Adv. (f. 22) « Amodo non dicitur Gloria in ex- 
celsis ad Missam ». 

Fer. II, III, IV dc Exceptcito (f. 41). « In istis tribus 
diebus letaniae fiant. Require retro (sic). Nota quod 
in istis tribus diebus finitur Vesperum cum XII k. k.'k. 
post orationem de Magnif. » . 

(f. 44) « Iste hymnus (Inteiide qid regis) dicitur per totam 
octavam (Nativ. Diii) ad Matutinum (intellige Laudes) 
et ad Vesperum. | et in octavis Sanctorum {idest 
dieb. 2, j, y ct 5 Jan) nisi habetur proprius et usque 
ad Epyphaniam | Si fuerint duo vesperi dicitur ille 
Sanctorum proprius » . 

Ad dieni II. febr. (f. 85') 7na. saec. XV. init. « Si hoc festum 
venerit in die dominica debet dici de festo et non 
de dominica quia est festum Domini ». 

Ad Landes sing. feriaruni quadrag. al. nia. saec. XV sup- 
plevit initia \'%' 8 psalm. i 1 8, C2mi sua ant. 

Ad fer. II Jiebd. I quadrag. ante tect. Genesis (f. 99') « Ad 
III epist. Ecce nunc tempus » . 

Ad fetias IV et VI quadrag. ante Lect. Genesis in niarg. 
ma. saec. XIV posuit rubr. « Letaniae ». 

(f. 104) « Nota quod in istis quatuor diebus dominicis, 
vlz. Samaritana, Abraham, Caeco et Lazaro ad lectiones 
(matutini) non dicitur: 7?/ aiitem, Domine, nostri mi- 
serere, nisi in ukima lectione ; quia cantantur tono 
pasionabiU » (sic). 

Ad fer VI hebd. V quadrag. (f 127') « Nota quod in hac 
feria [ad matut.) leguntur Lamentationes leremiae, et 
non dicitur: Tu autem, Dne, nostri miserere, nisi in 
tertia lectione » . 

Ad Sabb. in traditione symboli (f 128') Hic [ad lect. mattct.) 
non dicitur: lic (autem) Donmie, nostri misej'ere, nisi 
in tertia lectione ». 

Ad Dom. in ramis olivarum (f. 1 30): « Hic cantantur lectiones 
(^ad matut.) tono cotidiano, et dicitur: Tu autem, Do- 
mine, nostid miserei^e non (?) ad omnes lectiones (sic). 

Magistretti — Man. Vol. I. *3 



26 PRAEFATIO 



Ibid. ad Land. « Hodie non dicltur nisi tantum una oratio 

post Beitedicite >. 
Ad fer. II in Authentica (f. 134») « Ad lectiones (niatut.) 

nota quod per hanc hebdomadam non dicitur: Tu 

anteni, Dne, nostri miserere, sed reiteratur versus, nisi 

in ukima.... (sic) dicitur: Tu autem Dne: et cantantur 

sicut in dominicis praeteritis. — Nota quod non dicitur 

Benedictus Dnus per hanc ebdomadam, sed finita ul- 

tima lectione incipitur oratio secreta^». 
Ibid. ad orat. in Latidibns. « Istae orationes dicuntur ad 

tertiam, sextam et nonam : et sic fit per ebdomadam 

in ahis feriis ». 
Ibid. (fol. 134) « Matutina (Laudes) istius ebdomadae fi- 

niuntur post hymnum statim cum XII Kyr., ut moris 

est. praeter in Sabbato sancto, quia non dicitur /v'. k. ». 

« Nota quod dicitur tantum In iniquitatibus [idest 

Laud. Defimct.) usque ad feriam quintam inckixive 

(sic) ad Matutinum mortuorum ». 
Ibid. ad Vesp. « Nota quod in istis feriis vl. II, III. IIII, 

finitur vesperum cum XII Ayr. post orationem psahni: 

et in istis non dicitur (j)s. ijj cum 116) Ecce mmc 

benedicite Doniinum. — Non ckcitur Magnificat per hanc 

ebdomadam nisi in Sabbato sancto » . 
Ad Vesp. Fer. V in Coena Dni (f. 140) « Finitur cum 

tribus K. k. k. post orationem » . 
Ad Matut. Sabb. s. (f. 148') « Nota quod in antiphonis 

duplis.... (sic) mittuntur ckio versus ultimi loco Gloria 

Patri et Filio et Spiritui » . 
Ad Laud. Sabb. s. (f. 1 50') « Non dicitur Gloria in ex- 

celsis Deo » . 
Ad Dom. S. Paschae (f. 157) « Istae orationes {ad Latid.) 

dicuntur per totam octavam ». 
Ibid. « Ista oratio (I ad Laud.) dicitur in dominicis diebus 

usque ad Pentecosten cum sequentibus ». 
Ibid. ad Vesp. (f. i 59) « Istae orationes dicuntur usque ad 

Pentecosten, nisi aka rubrica habetur, vz. in diebus 

dominicis » {sic). 



PRAEFATIO 27 



Ad Laud. Fer. II in albis (f. 160) « Istae orationes quae 
habentur per has ferias dicentur in feriis paschaHbus 
usque ad Pentecosten ». 

Ad Fer. II post albas ad Lattd. (f. 1 74') « Dicuntur ora- 
tiones secretae de feriis communibus ». 

Ibid. ad Vesp. (f. 175) « Nota quod debent dici psalmi et 
Ant. [cum All. [add. al. ma.y] de feriis, et orationes 
de paschalibus. Li diebus meis invocabo, etc. All. ps. 
Dilexi qnia audiet » . 

Ad diem I Litaniar. (f. 183') « In istis tribus cHebus le- 
taniarum dicuntur matutini et vesperi et aha cHvina 
de communi feria, et die primo et secundo finitur 
Vesp. cum XII Kyr. post orationem de Magnificat: 
tertio vero finitur cum tribus ». 

Ad Vesp. fer. IV Litaniar. (f. 204) « Hodie finitur Ve- 
sperum cum tribus K. k. k. post orationem de Magnif. » . 

Ad hymn. Pentec. (f. 205) « per octavam ». 

(f. 209) Suppletur in marg. ordo Vesp. pro Fer. II et III 
Pentecostes, et proprium off. Cathedrae S. Petri. 

(f. 233) Suppl, in marg. ordo Vesp. II Nativ. S. lo. Bapt. 

(f. 273) Suppl. in marg. ordo off. proprii Nativ. B. M. V. 

Ad fest. Exalt. S. Criicis (f, 273) « Omnia aHa ( praeter 
orationes proprias) sicut in inventione habentur, tam ad 
Vesperum quam ad Matutinum », 

f. 280) « Nota quod in Sabbatis post Dedicationem dicitur 
(ps. 118) Beati immacidati usque Ad Dominum cum 
tribularer (ps. 119) usque ad sabatum oHvarum in- 
clusive dicitur » {sic). InteUige quod unoquoque sabbato 
temporis hyemaHs dicitur integer psalmus 118, 

(f, 3^4 et seqq.) In officio feriarum communi ad Laudes 
post ps. Miserere ponuntur tres Orationes (sicut et nunc 
leguntur in feriis quadragesimalibus) et in margine 
(f, 314) legitur seq. rubr, « Hic dicitur bis Dominus 

vobiscum et postea Ne quis cathecumenus . Oratio I 

Ne quis cathecumenus. Sine Dominus (vobis.) oratio II,,.. 
Ne quis cathecumenus . Sine Dominus (vobis.) orat. III....» 



28 PRAEFATIO 



Item m singulis feriarum Laudibus (exceptis feriis V 
et VI) ponitur i? graduale, de quo in fer. II (f. 314) 
legitur: « Hoc l^ non dicitur in capelis [sic) idem [su) 
est in aliis feriis » . 

f, 328 et seqq.) In communi Laudum pro Dominicis a 
Pentecoste ad Domin. III post Dedic. ponuntur tres 
orationes (ut in hodierno ofhcio quadragesimali) post 
Benedicite. 

NB. Litaniae pro tribus Feriis de Exceptato. et Feriis IV 
et VI quadragesimalibus, ponuntur in calce huius co- 
dicis, ut supra notavi. 

V. - DE MANUALI AMBR. SAEC. FERE XI. 
OLIM ECCLESIAE CISNUSCULI. 

Codex in meis notis littera ^^distinctus, nunc in pluteis 
ambrosianis signatus / ^^ sup., est ipse quem Muratorius 
{A. M. yE., t. IV, c. 840) his verbis recensuit: « Adservat 
« Ambrosiana BibHotheca antiquum codicem saltem ante 
« annos sexcentos, uti mihi videbatur, manu exaratum cum 
« hoc titulo Maniialis (sic) de singulis Doniinicis seu Festi- 
« vitatihus in circuitu anni ». Ex intrinsecis caracteribus 
textus Hturfrici iudicium Muratorii cl. Doct. A. Ceriani con- 
firmavit, qui insupcr in suis schedis sive commentariis in 
Missale Ambrosianum hunc codicem affirmavit exaratum 
saec. fe7'e XI. Titulum Muratorius ex rubrica quae occurrit, 
post Psakerium, in fol. 96 desumpsit. 

Codex est membranaceus, ad instar Breviarii, foHo- 
rum 293, minoris formae (0,24X0,15), bonae conditionis, 
tenui et densa scriptura, Hneis plenis et una manu exaratus, 
cum ulHs rubricis, et Htteris initiahbus tum rubris tum cae- 
ruleis, ex ([uibus capitales non ineleganter ornatae ad sin- 
gulas partes l^sakerii, initio ManuaHs, et ad officium Sab- 
l)ati sancti. 

Notae 2 ma. appictae in calcndario, (piod initio prostat 
sed mutihun, deest enim mensis januarius, nos docent aH- 



PRAEFATIO 29 



quando hoc Manuale adhibitum fuisse in ecclesia Cisnu 
scuU (Cernusco): annuale in ecclesia de Cisnuschido ; quantum 
enim scio duobus pagis in Dioecesi mediolanensi hoc nomen 
convenit quod in antiquissimis documentis ante saec. XI 
etiam scribitur Cixinuscuhtni, qua forma adhuc occurrit in 
chartis saec. XIV, ex. gr. in Notitia Cleri Mediolanensis 
de anno I3<)8 (edita in Archivio Storico Lombardo, an. 1900) 
ubi , in plebe de Grogunzola ( Gorgonzola) , recensentur 
« Cappellae S. Mariae de Cisinuschulo, S. CateHne de 
Cerinuschulo, et S. Genesii de Cerinuschulo » et in plebi 
de MassaUia (MissagHa) annumerantur « capeHae S. lo- 
hannis de Cisinischulo Lombardore , S. Dionisii de Ci- 
sinischulo, S. Laurentii de Cerinischulo » . Sed, quidquid 
sit de ecclesia in cuius usum hic codex exaratus fuit, iu- 
verit notare eundem apprime convenire cum ceteris Ma- 
nuaHbus supra recensitis, non exckisis codicibus metropo- 
litanae Ecclesiae; et in notis acl codicem VaHis TravaHiae 
nunc editum (cf. vol. III, p. 123 et seqq.) referri suis 
locis quod Muratorius edidit (0. c.) sub titulo Ordo Ec- 
clesiae Anibrosianae in solemni Baptismo Sabbato sancto ex 
antiqtnssimo codice ms. Sequens summarium quaHter officia in 
hoc codice referantur, indicat: 

f. I. Kalendarium Ambrosianum; deest men. jan. 

» 7. Hymnus Te Deum. 

» 8. Psalteidiim, cHstinctis Htteris capitaHbus, ad Matutinum 

per decem ferias in duabus hebdomacHs, et ad Vesperas 

divisum. 
» 80. Hymni et cantici ad Matutinum pro Dominicis et 

ad Laudes (|uotidianas. 
» 86'. Ad Horas : Commune et proprium Horarum. 
» 96. /;/ nomine sanctae et individuae Trinitatis incipit liber 

qui appellatur Manualis de singuhs dominicis seu festi- 

vitatibus in circnitit anni. 

Officia propria Sanctorum et de Tempore in hoc 

Manuali alternantur ut in praecedentibus : notatu dignus 



30 PRAEFATIO 



est in fol. 145 Ordo quadrageswialis sicuti Jit in ecclesia 
maiori ; qiiem in meis notis recudendum putavi, nam 
editio muratoriana ordinem codicis non retinet. 

> 246'. Commune Sanctorum, 

» 258'. Officia pro Dominicis a Pentecoste ad Adventum. 
» 270. Officium in cottidianis diebus, sive pro Feriis com- 
munibus. 

> 278. Incipiunt litaniae quae dicendae sunt ante Natalem 

Doniini (in feriis de Exceptato) et in quadragesima. 

Ordo Tridui litaniarum suum locum tenet ante 
Pentecosten (f. 190 et seq.) in Proprio de Tempore. 

> 283. Incipit ofjicium parvum B. Mariae. Si non primum 

est certe exemplar antiquissimum huiusce officii votivi, 
quod vide infra inter Excerpta. 
» 287. Reliqua folia usque ad finem exhibent officia pro 
agenda Defunctorum. 

VI. - DE MANUALI AMBROSIANO 
OLIM ECCL. PLEBANAE BRIPPIL 

Ecclesia ss. Sisinii, Martyrii et Alexandri Brippii, ple- 
bana Mediolanensis metropoleos (cf. Dozio, Notizie di BHvio 
e sua Pieve, Mediolani 1858, pag. 12 et seq.) hunc codicem 
tenuit, quem Ambrosiana BibHotheca nunc custodit signa- 
tum / 2j S7cp., et in meis notis sigla Z designat. Originem 
docet nota manu saec. XIV in fol. ultimo: « Iste Hber est 
ecclexiae sanctorum Sisinii, Martyrii et Alexandri burgi 
Brippii », ad c[uam referuntur aHae notae, diversis manibus 
exaratae, quas Doct. lo. Dozio edidit {0. c, p. 17 et seq. 
in nota) ; aetatem vero, ut paleographica indiciia et textus 
indicant, circa finem saec. XII ponendam esse confirmat 
nota coaeva (^uae in foHo antipenultimo legitur: 

« Scriptus est autem hic Hber anno ab incarnatione 
D. N. I. C. MCLXXXXIII, temporibus Celestini papae. 
(eadem manus primum scripsit luecestini, deinde corrcxit 
hce/estini) et regnante Henrico imperatore ». 



PRAEFATIO 31 



Codicem ambroslanum / ^7 sup., membran. ff. 223 
formae min. (0,23x0,15) bonae conditionis, una manu 
exaratum lineis plenis, sed characteribus distinctis pro ora- 
tionibus, qui exhibet partem Hyemalem Manuahs ambro- 
siani, mihi commendat perpetuus usus ecclesiae antiquissimae 
et inter praecipuas plebanas mediolanensis Dioecesis, hcet 
non ita accurate conscriptum, imo saepissime mendosum 
quoad textum. Ordo officiorum, quemadmodum in ahis Ma- 
nuahbus, est distinctus, ut patet ex seq. indice; sed non 
desunt additiones, quas pariter hic notandas duxi: 

f. I. hicipit liber Maiiiialis secimdtim iiistitutionem ambro- 
sianae ecclesiae. In priinis in vigiliis sci Martini, etc. cum 
offtciis propriis sanctorum novembris et decembris. 

> 1 7 insertum : add. orationes proprias s. Dahnatii. 

» 26. Proprium de tempore, a Dom. I Adventus usque 
ad Dom. V post Epiph. 

» 62 insert. 2 ma. suppL omissa in matut, fer. V de Exceptato. 

» iio. Proprium Sanctorum ianuarii et februarii. 

» 126 insert. supplet i ma. off. Conversionis S. Pauh. 

» 125. Proprium de tempore, a Septuagesima ad Sabbatum 
sanctum. 

» 195 et seqq., sumpta forte ex parte aestiva modo deper- 
dita, continent nonnuhas partes communes officii in 
Laudibus et Vesperis dominicae, et Commune feriarum. 

» 207. Commune Sanctorum. 

» 221'. Ah ma. saec. XIV-XV exaravit EpistoleUas et Wi 
brevia ad Horas minores, pro diebus Nativit. et Epiphan. 

VII. - DE MANUALI AMBR. AN. MCLXXXVIII 
OLIM ECCLESIAE METROPOLITANAE. 

Codex iste improprle Manuale vocatur, cum eidem 
deslnt omnes antiphonae et %%, sive propria sive communia, 
officll; attamen contlnet Psalterium, CoUectarium, Hymnos, 
Commune et Proprium ad Horas, praeter aha etiam Ca- 
lendarium , ut infra patebit. Ex aureo numero, in calce 



32 PRAEFATIO 



ante calendarium. aetas codicis nempe anniis 1188 constat: 
et eundem adhibitum fuisse in ecclesia maiori S. Mariae 
Mediolani. docet notitia in calendario ad diem XV iunii, 
ubi est memoria obitus Uberti de Tertiago archiepiscopi 
nostri « qui fecit fieri hunc Hbrum »: cui notitiae concordat 
mentio nominis Henrici (nempe VI) in oratione feriae VI 
in Parasceve (v. f. 96) pi'0 chin.stianissiino iinperatore. 

Est codex membranaccus foll. 149, formae maximae 
(0,285 X 0,385), una manu diversis et nitidis characteribus 
exaratus. Initio, in Psalterio, sunt Htterae maiores initiales 
ornatibus expressae, quarum uHae excisae fuerunt. Textus 
Hturgicus aHquando scatet erroribus amanuensis, attamen 
eunclem commendat perpetuus usus OrcHnariorum ecclesiae 
Mediolanensis, quorum nonnuHos recensent notae necrolo- 
gicae ad calendarium diversis manibus appictae. 

En summarium huius cocHcis, quem in meis notis Ht- 
tera W designavi. 

f. I . Psalteriwn Avibrosiannin. 

Litterae capitales ornatibus et coloribus distinctae, 
indicant divisionem psalterii usque ad psahnum 109 
exckis., per decem ferias in duabus hebdomadis ad 
Matutinum. Similes Htterae capitales indicant psalmos 
ad Vesperas dominicarum et feriarum communium. 
AHa manus aHquando in margine exaravit cum notis 
musicis antiphonas communes sive ad timnas (nocturna) 
sive ad psahnos vespertinos. 

f. 59. Cantica communia ad Matutinum.Laudes et Vesperas. 

» 63'. Commune et Propriuni, ad Primam, reHquas Horas 
minores et Completorium. 

» 70'. Iiicipit ordo ad cathecuinintun faciendnin. 

» 73. Benedictio aquae. 

» 73'. Ad visilanduni iiijirinuin, oxww ox(}^\n^ ad inipositionctn 
nmnuwn super infirmwii (nempe Extremae Unctionis) 
et precibus pro aoonia. 

» 76. Ordo in Agenda mortuorwn. 



PRAEFATIO 33 



f. 79'. Collectarium : Incipmnt oratiottes qnae dicendae snnt 
ifi festivitatibus Sanctornm, sive in dominicis vel cotti- 
dianis diebiis ; ubi inseruntur hymni, sive proprii sive 
communes. 

» 125. Incipit offitiuni diebus doniinicis adbreviatuni: ^stom- 
nium antiphonarum et l^R! de communi, pro dominicis 
a Pentecoste ad Adventum, index pro singuHs domi- 
nicis digestus, ut in codice nostro R. 

» 132. Orationes ad officiuni quotidiannni ; nempe orationes 
ad Laudes et Vesperas feriarum communium. 

» 135. Litaniae post Tertiam, quae dicendae sunt in feriis 
de Exceptato, et in feriis IV et VI cuiusque hebdo- 
madae quadragesimaHs, Authentica excepta. 

» 141'. Calefidariuni ambrosianuni, ubi ut dixi nonnullae 
notae necrologicae. 

VIII. - DE LIBRO INIONACHORUM S. AMBROSII 

SAECULI XI. 

Ordines pro Visitatione infirmorum, et in Agenda 
mortuorum, quae a ManuaH VaHis Travaliae exularunt, 
codex saec. XI mihi suppeditavit, nempe codex BibHotecae 
Ambrosianae acquisitus anno 1826, signatus T g6 sup., 
membranaceus, min. formae (0,24 X 0,17) bonae conditionis, 
sed acephalus, foHis 147 constans. Nota apposita in calce 
ukimi folii, sed manu saec. XV , fuisse oHm iuris Mo- 
nasterii S. Ambrosii Mediolani, his verbis indicat : Liber 
fnonachorum S. Ambrosii. Praeter Ordines praedictos, quos 
inter Excerpta cum varietatibus codd. metrop. J/, et m 
edendos curavi, summarium totius cocHcis hic inserendum 
duxi, ex quo initia ^X fines lectionum lob et Tobiae, nec- 
non Passionum D. N. I. C. ^^\ quae adhuc leguntur in Am- 



(i) Textus harum lectionum est Vulgatus , exceptis varianti- 
bus minoris momenti, quas pro ratione huius operis nunc praeterire 
debeo. 

Magistretti — Man. Vol. I. *4 



34 PRAEFATIO 



brosiana lituroia ad officia hebdomadac in AutJientica, et 
de quibus loquutus est etiam Beroldus in suo Ordine 
(cf. ed. Magistretti, p. loo et not. 212-214). 

pag. I, 1. 3. \_FeiHa II, niane'\'^^^. Incipit liber sancti lob. Vir 

erat in terra Hus.... quod auditum mente pertracta. 
14. Ad Vesp. Respondens autem lob dixit: Utinam.... 

et spes eorum abominatio animae. 
31. Feria III, niane. Respondens autem lob dixit : Ergo 

vos estis soli.... et scitote esse iudicium. 
54. \^Ad Vesp7\ Respondens autem Sopharna toni- 

truum magnitudinis ilHus intueri? Fin. 
72. Feria III I, niane. Seqnitnr serino lob. AdcHdit quoque 

lob assumens.... videntur esse sapientes. 
107. Ad Vesp. Seqiiitnr seinno libi'i lob. Respondens autem 

Dominus lob de turbine.... plenus clierum. Explicit 

liber lob. 
123. Incipii Praefatio Hicronynii in libro Tobiac. 
125. Incipit liber lobiae. Tobias ex tribu , . . . sepelie- 

bat ea. 
132. Feria II niane. Seqnitnr sernio Libri Tobiae. Con- 

tigit ut ([uadam die.... benedictum in saecula. 
136. \Ad Vesp.'] h\ illo tempore exauditae.... in ipso per- 

maneant. 
139. Mane feria III. Seqidtur sernio libri Tobiae. Dixit 

Tobias filio suo : Indico etiam tibi fili mi.... cum eaudio 

magno. 
1 48. Ad Vesperas. Intuens Tobiam Raguhel dixit Annae.... 

Tobiae dominio devenire. 
155. Feria IIII nianc. Sernio libid Tobiae.^w\\z\OQ.2M\X.... 

gavisi sunt. 

1 64. Ad Vesp. Sequitur sermo libri Tobiac. Postquam 

ijavisi sunt ijaudio mairno.... habitatoribus terrae. 



(i) In cod. locus vacLius: supplcvi rubricain ex all. codd. reccn- 
tioribus. 



PRAEFATIO 35 



pag. 173. Incipit Passio Doniini secwidiuii MatJiaeiun^^\ Prlma 

die azymorum accesserunt discipuli.... et egressus foras 

flevit amare. Fin. 
» 182. Alia (2) passio seciuidum Mathaenni. Mane autem 

facto.... et mater filiorum Zebedei. 
» 191. Aliud Evangeliiun seciuidiun Matliaeiun. Cum sero 

autem factum esset, venit.... et altera Maria sedentes 

contra sepulcrum. 
» 193. AliiLd Evangelitun secundiun MatJiaeuni. Altera au- 

tem die quae est post parasceven.... signantes lapidem 

cum custodibus. Hoc Evangeliiun legittw in Sabbato 

sancto ad Tei^tiani. 
» 193. Eeria VI in Parasceve ad Matut. in secunda turnia. 
f Prinia passio Doniini seciuiduni Marcuni. Prima die 

azymorum quando Pascha immolabant.... et ipse erat 

expectans regnum caelorum. 
» 207. Passio II. Evangeliuni secunduni Lucani. Appropin- 

quabat autem dies festus azymorum.... et sabbato qui- 

dem siluerunt secundum mandatum. 
» 225. Passio Doniini III. Evangeliuni seciuidimi loanneju. 

Ante diem festum paschae, sciens lesus.... monumentum, 

posuerunt corpus Ihesu. Expliciiuit Passiones Domini. 
» 245. Incipit visitatio infirmoriun, si\'e Ordo ad sacram. 

Extremae Unctionis ministrandum (v. Excerpta). 

» 2^2. Incihit commendatio animae i ^ 

^ ^ ^ , ' (V. Excerpta). 

» 255. In agenda mortuo7"iun. \ 

» 275. Post Ordinem ad sepeliendos defunctos, statim sub- 

ditur mortuorum offtcium, Matutinum cum Laud. et 

Vesp. Defunct., quod convenit cum codd. R et M, 

uti in coUationibus constat. Post Vesp. defunctorum 



(i) Hae Passiones cum seqq. Evang. leguntur triduo in Authentica, 
(cf. vol. III, p. 182 et seqq. in not.) imo Passiones leguntur in Agenda 
mortuorum quando corpus defertur ad ecclesiam. 

{2) Dicitur Alia passio a modo praecinendi tituli : nempe Passio 
D. N. I. C. sec. Math.; sed revera est alia pars narrationis passionis 
doniinicae, factae a Mathaeo. 



36 1'RAEFATI0 



(p. 286) ponitur seq. rubrica, (juae romanam origi- 
nem etiam officii ambrosiani probat, et rationem quo- 
dammodo reddit antiquissimi usus legendf Passionem 
D. N. I. C. in funcribus, adliuc in ambrosiano ritu 
servati. 

« Hoc quippe defunctorum officium ad exemplum officii 
dominicae passionis declarare decrevit romana ecclesia: Idest 
nec Deus in adiutorium meum intende, nec Invitatorium di- 
citur. Lector quoque benedictionem nec petit nec accipit, 
nec finem consueto more facit. Gloria vero Patri, vel Kyr- 
riheleison (sic) in ipso non dicitur officio, nec missa. Finitis 
quoque psalmis matutini vel vespertini (sic) post antiph. 
evangehi genua sunt fiectenda, et dicta oratione dominica, 
sequantur hi versus : Requiem aeternam dona eis, Domine. 
I? Et hix perpetua hiceat eis. Item Non intres in iuditium 
(287) cum servis tuis, Domine. i^ Ne tradas bestiis animas. 
^ Animas pauperum. Itevi Domine exaudi orat. ^ Et clamor. 
Iteni Exurge. ^ Et libera. Seq. psalmiis. Miserere mei Deus 
secimdum magnam. Hoc jinito sine Gloria, dicitnr Averte 
faciem tuam, Deus, a peccatis nostris. % Et omnes iniqui- 
tates nostras dele. Oratio. Animabus, quaesumus, Domine, 
famulorum famularumque tuarum iL et ///. misericordiam 
concede perpetuam: ut eis proficiat in aeternum, c]uod 
in te speraverunt et crediderunt. Oui vivis. Hoc sa7ie ser- 
mone mortuorum ojjicia terminantiir : Cap. Requiem aeternam 
dona eis, Domine. ^ Et hix perpetua hiceat eis. Seq. Omnes 
animae fidehum defunctorum requiescant in pace. % Amen. 
Si vero aut pro itinere aut pro infirmitate aut ([uahbet 
occupatione novem lectiones et responsoria facere non licet, 
tunc his novem psahiiis iungench sunt trcs in suis locis ut sint 
XII, idest: Deus Deus meus respice in me, cum ant. Anima 
mea Domino vivit (288) qui non avertit faciem suam a me. 
Al. it. Dominus ihuminatio mea, cum ant. Credo videre bona 
Domini in terra viventium. Itcni aL Reatus (jui intehigit super 
egenum, cnm ant. Sana animam meam ([uia peccavi tibi. Fi- 



PRAEFATIO 37 



nitis quoque duodecim psalmis, legantur tres lectiones, et ca- 
nantur tria responsoria. Studiosius ac potissimum spiritales 
viri pro episcopo et canonico suae civitatis, et pro abbate 
ac monacho sui coenobii, per XXX dies hoc assidue et 
pubHce officium celebrent. Omnisque sacerdos per hos dies 
missas, et reHqui singula psalteria canent. Pro aHis quidem 
famiHaribus, primo et septimo et trigesimo die hoc otticium 
faciant. Insuper autem tam pro famiHaribus , quam pro 
cunctis fideHbus defunctis, in omnibus kalendis pubHce Do- 
mino persolvant praedictum officium. Finis. Deo gratias». 

pag. 289. Incipit ad aqiiaiii sanctaui faciendani. Huius Or- 
cHnis variantes lectiones retuH in notis ad cod. R 
(vol. III, p. 463 et seqq.). 
» 293. Benedictio cineris snper cilicinm niortuoruni. 
» 294, (ultimo) Oratio in die III, VII, vel XXX, al. ni. 
saec. XI-XII 



IX. - DE RITUALI SACRAMENTOR. SAEC. XIII 

OLIM ECCL. S. LAURENTIOLI MEDIOLANI. 

Quum Manuale Ambrosianum in cod. R etiam Ordines 
pro Sacramentorum ministratione contineat, ultra codicem 
ambros. T (^6. snp., antiquissima quoque Sacramentorum 
Ritualia adire statui, et ex antiquioribus ilHid in Sacrario 
MetropoHtanae, cum veteri signatura H 62, saec. XIII exa- 
ratum, quo (ut notae diversis manibus scriptae indicant) 
sakem usque ad saec. XV usi sunt presbyteri curae ani- 
marum addicti in ecclesia s. laurentioli in civitate Mediolani 
in porta Vercelli?ia, a qua subinde ad ecclesiam S. Bartho- 
lomaei Portae Novae migravit, antequam ad MetropoHtanam 
translatum esset ; cui coaevum nuHum aliud in praesens 
cognosco praeter Rituale sign. S^o inter codd. Trivultianos. 
Codicis enim s. lanrentioli Excerpta, infra edita, pHirimum 
conferre iudico ad iUustrandos Ordines cod. R, et speciatim 



38 PRAEFATIO 



Orclinein aci ftuiera diicenda, qui, saec. XI et deinceps, ut 
viclere est, collatis Excerptis codcl. 7^ (j6 snp. et M, saepius 
reformatus vel auctus, tandem formam obtinuit, ([uam in 
Rituali ambrosiano ab an. 1589 servat. 

Codex iste metropolitanus. qui in meis notis littera 111 
minusc. indicatur, est foll. 129 min. formae (0,21 >:o,i6), 
lineis plenis, diversis caracteribus conscriptus, bonae con- 
ditionis. Ouinque cimeliis codex efformatus est, vel melius 
dicerem, ad Rituale saec. XIII, olim ecclesiae s. Laurentioli. 
in sequiori compactione accessisse quatuor aliorum, et di- 
versae aetatis, codicum fragmenta. 

ff. a et h, fragmentum libri gradualis vel antiphonarii ro- 
mani ritus cum neumis, ma. saec. XI: continet non- 
nuUas antiphonas et Ri^ pro offtciis ante nativitatem 
Domini. 

» 1-103. Integrum Rituale ambros., una manu, grandi et 
nitido caractere saec. XIII exaratum : Httera capitalis 
in folio I decenter depicta exprimit imaginem Salva- 
toris; tituli rubricati ; litterae maiores, vel rubrae vcl 
ceruleae, bene et tenuiter ornatae. Infra, Excerpta co- 
dicis m hanc partem codicis per extensum exhibent, 
summarie tantum indicatis partibus, quae alibi occurrunt 
sive in Manuali R, sive in ahis Excerptis. 

>' 104-117. Fragmentum officii pro defunctis, manu sae- 
culi XIII-XIV exaratum', cum notis musicis pro anti- 
phonis et %% (incipit a verbis « ab omnibus iniquitatibus 
eorum » ps. 129 in Vesperis defunctorum), cjuod in re- 
lic[uis usque ad finem convenit cum codice R ; et [jostea 
nitido caractere succedit vehiti parvum AritipJionarinm 
in agenda defunctoruni, cum notis musicis, et cluctis 
duabus Hneis, una tlavi coloris altera rubra. Post cantus 
ad Missam pro defunctis, in calce fol. 116' et in foHo 
117 ([uo ([uaternio com[:)lctur, al. ma. saec. XIV a[)- 
l^osuit notas musicas pro antiphonis et psalmis in Matut. 
defunctor.: scxl melodia, ut constat, non est ambrosiana; 



PRAEFATIO 39 



insuper haec additio est mutila, et desinit ad verbum 
« Delicta » ant. II, noct. II. 
rf. I 18-125. Quaternio, alia manu saec. XIV exaratus, lineis 
plenis, caractere nitido, titulis rubricatis, usque ad 
fol. 123: continet plures Benedictiones, quas vide in 
in Excerptis: in fol. 123 et seqq. nonnullae additiones 
diversis manibus saec. XV, nempe: 

a) Inventarium bonorum ecclesiae s. Laurentioli 
anno 1437, die 2 augusti exaratum, ex quo patet, 
codicem compactum fuisse in hac forma priusquam 
ad ecclesiam s. Bartholomaei perveniret; 

b) Sanctorum htaniae, propriae fortasse eiusdem 
ecclesiae s. Laurentii ; 

c) Formula absolutionis plenissima (v. Excerptd) et 

d) Oratio pro bened. sponsae: Deits qtii potestate 
virtutis tnae (ut in Sacrament. Gregor. , et in vol. I 
Monuin. vet. lit. anibr., p. 66), 

» 126-127 ma. saec. XV. lineis plenis et caractere tenui 
exarati, continent Ordinem pro supplendis caeremoniis 
super puerum iam baptizatum. 



DE ORDINE 

ANTIOUAE PSALMODIAE AMBROSIANAE 



DISSERTATIO. 

In omnibus codicibus liturgicis, et praesertim in Ma- 
nualibus et Antiphonariis plura desiderantur, quae utpote 
communia singulis divinae psalmodiae partibus, ex usu me- 
moriter a presbyteris tunc temporis supplebantur; et si ali- 
quando passim hae partes communes indicantur, notae sunt 
vel 2 ma., vel compendiosae, ita ut nonnisi longo studio 
restitui valeat antiquus ordo, (|uin dicam fere impossibile 
negotium evaderet nisi in subsidium vocentur ordines Be- 
roldiani, et traditio ambrosiana subsequentis aetatis, quae 
bene repraesentatur per rubricas diligenter oHm digestas 
a Petro Casola, ordinario ecclesiae Mediolanensis, in Bre- 
viario Ambrosiano edito MecHolani anno 1490, et tandem 
in meUorem formam post Tridentinum anno 1582 aucto- 
ritate Archiepiscoporum redactas et singuUs ecHtionibus 
Ambrosiani Breviarii praefixas. 

His rationibus motus in hoc capite singularum am- 
brosianae psahnodiae partium antiquissimum ordinem ex 
citatis et aHis documentis depromptum exponere duxi, ut 
lectori usus antiqui ManuaHs promptior evadat, eique insimul 
innotescat eundem ordinem fere adamussim adhuc servari 
in Breviario Ambrosiano, venerandae antiquitatis insigni 
monumento. 



DISSERTATIO 41 



De Vigiliis. — Duplex Vigiliarum genus occurrit in 
Manuali Ambrosiano. 

Vigilias, quibus solemne alicuius festi praeveniebatur 
officium, indicant passim rubricae : In vigilia ad Missam, 
vel simpliciter Ad vigilias seu Ad Missam. Has Vigilias 
tamen non confundas cum Vigiliis in festis Nativitatis, Epi- 
phaniae, Sabbati sancti, Pentecostes cum Missa inter Ve- 
speras I, quarum ritum luculenter indicant tum Manuale, 
tum Ordo Beroldianus (Magistretti, Beroldiis, etc, pp. 74, 
iio et 120). Vigiliae, de quibus nunc est sermo, constabant 
ex Missa de Vigilia ante Vesperas, quae in proprio San- 
ctorum passim occurrit, et in communi Sanctorum tantum 
pro martyribus indicatur. In nonnullis tamen festis Sanctorum 
ante Missam de Vigilia, quae canebatur in templo ubi 
erat festum, Ordinarii Ecclesiae mediolanensis canebant 
Psalmos, idest integrum Psalterium; et in casu, ut indicat 
Beroldus [o. c, p. 57 et seqq.) ita hae Vigiliae ordinabantur: 

« In Vigiliis Sanctorum, quando Ordinarii canunt Psal- 
mos, semper canunt Tertiam in ecclesia hyemah, deincle 
proficiscuntur ad festum cum processione, cantando cantus 
Litaniarum (^), secundum diem cui ipsa ecclesia festi ipsius 
data est..,, cum ad ecclesiam, ubi festum est, pervenerint, 
statim ut intrant chorum, primicerius notariorum ter dicit 
Kyrie eleison, suis sequentibus eum, et primicerius lectorum 
simiHter cum suis. Sequitur Agnus Dei. Gloria Patri. 



(i) Probabiliter ante processionem presbyter canebat y Doviimis 
vobiscum {Beroldus , o. c, p. 65, 1. 14). Huiusmodi Litanias habes com- 
pendiose in notis ad Manuale (vol. III) pro feria II, p. 47 ; pro fe- 
ria III, p. 49; pvoferia IV, p. 50 : locus Beroldi est satis obscurus, et di- 
cendum: quod si ecclesia, ubi festum, erat stationalis tridui Litaniarum 
(v. Manuale, p. 245 et seqq.) in casu cantus sumebantur ex ipsa feria, 
quocumque die festum obtingeret; quod, si ecclesia non erat una 
ex praedictis stationalibus, pro festis in feria II vel V occurrentibus, 
canebantur antiphonae diei I (v. /. c, p, 47); et eadem ratione illae 
diei II et III canerentur pro festis in feriis II et VI, vel IV et sab- 
bato occurrentibus : ubi advertas cum Beroldo (<?. c., p. 58) « Si fe- 
stum venerit in secunda feria, canunt Psahnos et Missam (de vigilia) 
tantum in die sabbati ». 

Magistretti — Man. Vol. I. 5 



42 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



Sicnt erat. (Aoims Dci) Snscipe deprecationcDi. Agnns Dci: 
X.t.r Kyrie communiter (cf. vol. III, p. 47, in not.). Archiepisco- 
pus aut presbyter inclpit Dens in adintorinin meum intende ; 
sequitur Te Deum laudamns^^^: deincle salutat {\ Dominns 
vobiscnm) postea incipit Psalterium. sicut mos est; et si 
lectiones habentur, vita vel passio, notarii legunt iussu pri- 
micerii sui, unam in Qjiid gioidaris {nempe ante psalm. 5/) 
alteram in Donmte exandi {ante psalm. loi). Notarius etiam 
R in Qnid gloriaris.... et secunclicerius semper canit i^ in 
Domine exaudi. Finitis Psalmis, Archiepiscopus aut presbyter 
hebciomaclarius canit Missam {de Vigilia) sicut mos est.... 
Finita Missa canunt Vesperas, etc. ». 

Ad notitiam huius psalmodiae pertinent quoque illa 
quae in Beroldo [0. c, p. 125; cf. vol. III, p. 427 in nota) 
leguntur pro ordine servando in festo Exaltationis S. Crucis: 
« In primo sabbato mensis octobris, hebdomadarii canunt 
Psalmos (integrum Psalterium) in ecclesia hyemaU; et in 
Psalmos dicunt orationes illas, quae sunt in ferialibus in 
baptisterio (nempe in rotnlo orationum pro stationibus in 
baptisterio) incipientes ab illis quae sunt in dominicis die- 
bus in matutinis : et notarius canit primum 1? Tna est po- 
tentia; secuncUcerius canit secundum (R) Domine, 77iiserere 
nobis ». Ex his patet cjuod insuper non deessent post psal- 
mos 50 et 100 i?i? (forte desumpta ex Vigiliis post Ve- 
speras, de quibus statim tractaturus sum) et orationes in 
psalmos: sed an singulae orationes ad singulos psalmos di- 
cerentur, affirmare non valeo ; imo, depercUtis huiusmodi 



(i) Hymaus Tc Dcum \\\ antiqua psalmociia ambrosiana, ut iam 
notavi, semper obtinebat ante Psalterium, nunquam vero in Matutino; 
sed loannes Viceconies Archiepiscopus (1342-54) primum, ct deinde 
Franciscus Pizzolpasso eius octavus successor (1430), romanum ritum 
secuti, forte eo quod obsoleverat antiquus Vijriliarum usus, eundem 
liymniim addiderunt lectionibus Matutini, exceptis Matutinis ferialibus, 
et Advcntus et Ouadragesimae (cf. Muratori, A. M. .E., t. IV, c. 93 
— Mazzucchelli, Osscrv. sul Rito Ambr., Mediolani 1828, p. 349), 
unde factum est quod saec. XVI omnino al)oliretur antiquissima Laus 
Anjfclorum post psalmum directum ad [>audes (cf. vol. III, p. 415). 



DISSERTATIO 43 



rotulis, ex computo facto in Manuali, numerus huiusmodi 
orationum (29) aliter suacleret, nisi ipsas orationes presbyter 
hebdomadarius toties per ordinem repetisset quoties suffi- 
ceret ad explencUmi numerum psahnorum. 

Uti patet ex contextu Beroldi, quando Psakerium ca- 
nebatur ante Missam de Vigiha, forte omittebantur Horae 
Sexta et Nona; sed nuhimode hac psahnodia absolvebantur 
Vigihae, nam post Vesperas occurrunt alterius generis Vi- 
gihae, quae cum Vesperis omnino coniunctae erant, ita ut, 
quemadmodum BerolcUis inchcat {0. c, p, 58, L 8 et seqq.) 
Vesperae cum huiusmoch Vigihis (c]uae sua i?R cum anti- 
phonis propriis, orationibus et htaniis habent in proprio vel 
communi Sanctorum post Vesperas digesta) canerentur post 
pranchum, in sabbato*^^), si festum obtigisset in dominica; 
vel ipso che dominico, si festum venisset in feria secunda: 
tantummodo exceptio fiebat pro duobus festis, nempe sancti 
Martini et s. Ambrosii ; nam in utroque casu, cum festum 
che dominico obtigisset, fortasse ratione ieiunii solemnioris, 
Vesperae cum Vigihis. non post pranchum, sed statim post 
Missam de Vicfiha canebantur: de cetero si festum erat in 
feria secunda, Vesperae cum Vigihis disiunctae a Missa 



(i) Ex hoc loco Beroldi patet antiquissimum ritum festa San- 
ctorum saltem solemniora (I classis) celebrandi etiam dominicis diebus, 
adhuc obtinuisse saec. XII, licet contradicant Radulphus Tungrens. 
De Canon. observ., proposit. XV., et hodierna Brev. Ambr. rubrica 
{Rjibr. gen. § VI) saec. XVI conflata, contra traditionem ambrosianam 
cuius sunt testes, codex metropolitanus Beroldus novus, qui ubi festum 
s. Galdini statuit celebrandum Dominica quaque 1 1 post Pascha 
quoniam eo die, concione expleta, animam Deo reddidit ; et Rubrica 
Breviarii Ambros. an. 1490 animadvertens quod « more ambrosiano 
nunquam omittitur officium dominicale pro aliquo sancto aut sancta, 
nisi in propriis ecclesiis », immo ipsius rubricae quae adhuc in Bre- 
viario ambrosiano obtinet pro festis ss. Stephani, lohannis, Inno- 
centum, et s. Thomae Cantuariensis, alias s. lacobi Apost., Domi- 
nica post Nativitatem occurrentibus. — Nec desunt in Calendariis 
ambrosianis, ex. gr. an. 1568, festa Sanctorum Apostolorum, quae 
celebrata fuerunt licet die Dominica occurrente : qua ratione adhuc 
Capitulum metropolitanum ad Basilicam ambrosianam pergit quando 
die dominico Adventus celebratur festum s. Anibrosii. 



44 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 

de Vigilia (dicta in .sabbato) canebantur ipso die dominico 
po.st prandium in sua basilica cum stationibus ad alias 
ecclesias praescriptis (cf. vol. III, p. 19), cuius ritus me- 
moria adhuc viget in usibus Capituli metropolitani, qui, 
festo S. Ambrosii occurrente feria II, non sabbato, sed 
die dominico pergit ad basilicam ambrosianam pro primis 
Vesperis, quae iuxta rubricas reformatas sunt quidem de 
Dominica IV Adventus sed in paramentis albis. Sed his 
praenotatis ad declarationem Ordinis beroldiani, modo de 
Vigiliis post Vesperas et cum ipsis coniunctis, ahquid di- 
eendum. 

Ex notis secundae manus in aliquibus Manualibus in- 
scriptis, ex Ordine beroldiano, et praesertim ex codice 
metropoHtano M, sive Beroldo novo, facile deprehenditur 
Manuale ambrosianum tantummodo indicare partes proprias 
huiusmodi Vigiliaruni, quas dicerem vespertinas, caeteris 
omissis, quae ex traditione vel usu supplebantur: haec tamen 
restituere, ut integer ordo appareat, non difficile negotium 
evadit ; praedicta enim documenta et notae satis indicant, 
qua ratione inchoarentur, quave absolverentur Vigiliae. Et 
in primis Beroldus [o. c, p. 59, 11. 13-21) nos docet, quod : 

« In vigilia Sancti.... Archiepiscopus [parare) facit qua- 
tuor cereos.... quos ille mittit cimiliarchis praedictarum ec- 
clesiarum: duos quorum ipse archiepiscopus accendit /;/ 
priiicipio hymirii ad Vigilia))ii^\...\ ceteros accendit in Missa 
maiori » . Hymnus qui numquam occurrit in Manuali , 
quantum ex uno '^) exemplo (pro festo S. Michaelis) in 
cod. M coniicere licet, erat ille proprius vel communis 
offtcii diei. 



(i) Num Vigiliae inchoarentur y Deus in adiutormin, etc, non 
afiinnarem, sed est probabile ; nam eadem ratione, ut vidimus, incoha- 
bantur ante Missam de Vijiilia Psalnii, quibus etiam praocinebatur 
alius hymnus, neinpe Te Deum. 

(2) Aliud e.\emphun pro festo s. Stephani Protom. suppeditat 
Antiphonarium Ambros. ed. a PP. Solesmensibus Palcographie Miisi- 
cale, t. VI. 



DISSERTATIO 45 



« Incoepta Vigilia '^^ et hymno, cimiliarcha ilhus ec- 
clesiae repraesentat praedictos cereos rotulario pontificis et 
candelam unam accensam, de qua pontifex accendit cereos 
sicut mos est » {Beroldiis o. c, p. 59, 1. 30 et seq.). 

Post hymnum, ut in Matutino et Vesperis, canebatur 
% I in Vigiliis ( sive propriis sive communibus : et hoc 
semel sit chctum) descriptum, post quocl antiphona I cum 
psalmo (non tamen chcebantur psalmi Ecce mmc et Latidate) 
addito Gloria Patri (ut nota 2 ma. in cod, U ad Vigihas 
S. Andreae advertit) et oratione I intonata. Quantum con- 
iicere hcet ex notis in cocL U, et ex perpetuo usu am- 
brosiano, ante psalmum, et tum ante et tum post orationem 
intonatam, presbyter vel archiepiscopus canebat \' Domimis 
vobiscum. 

Ante % II et i^ III, si habebantur, legebantur lectiones 
de vita ; de quibus haec Beroldus habet: « Et si lectiones 
leguntur in Vigilia, primam legit notarius iussu primicerii 
sui, secundam subdiaconus, cuius septimana est: et quanclo 
prima lectio legitur, presbyter ipsius ecclesiae dat thuri- 
bulum accensum pontifici, et ipse facit incensum super al- 
tare et ante altare ; deinde levita, cuius vicissitudo est, facit 
circa altare et circa chorum.... : simili etiam modo fit in 
secunda lectione » {^Beroldiis , o. c, p. 59, 1. 33 et seqq.). 

Post lectionem I, ut notae cod. U inchcant, successive 
canebantur ^ II, ^' Dominns vobisctim, antiphona cum uno 
psalmo, t Domimis vobiscnm, oratio II intonata, et fortasse 
(ut usus ambrosianus suadet) iterum \ Domimis vobiscnm. 

His cantatis, subdiaconus ebdomadarius legebat lectio- 
nem II de vita, ut supra dictum est, post quam eodem ordine 
canebantur 1? III, V Dominus vobisctim, antiphonacum psahno; 
et, « finita antiphona psahrii , sequitur Domimis vobiscnm 
tantum », ut habetur in notis cod. U. 



(i) Huiusmodi cerei in Missa maiori accendebantur ab Archie- 
piscopo, sedente in throno, post orationem super populum, incoepta 
passionc vel depositionc , quae loco lectionis propheticae canebatur ante 
Epistolam {Berotdiis, o. c, p. 62, 1. 5 et seqq.). 



46 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 

Deinceps , ut indicant rubricae Manualis, processio- 
naliter clerus successive acceclebat pro stationibus ad tres 
ecclesias, quibus respondent \x\2i psallentia , cum una vel plu- 
ribus antiphonis cancndis in itinere: ad ingressum in singulas 
ecclesias, more solito canebantur in gremio ecclesiae Kyi'ie 
eleison, zwxw psallenda, nempe antiphona repetita ciun Gloria 
Pati^i, quae in ManuaH indicatur per rubrica: post Kyne 
cnm Gloria. 

Absohita psallenda. ante altare maius, presbytero prae- 
cinente ^' Doniijms vobiscnm (ut indicant notae in cod. U, 
et usus ambrosianus adhuc vigens pro precibus iii baptisterio 
ad Laudes et V^esperas) canebatur i?, post quod una oratio 
in tono recto i^plana, cod. U) et deinceps \' Donmuis vo- 
biscwn : quibus absohita statione, et intonata antiphona 
psallentii, pergebatur ad aham ecclesiam. In tertia ecclesia 
(nisi ahter, ut in Vigihis S. Andreae, praescriptum erat) 
loco l^, statim canebantur Litaniae Sanctorum ihius ecclesiae, 
quae, more ambrosiano, incipiunt t' Doniine, niiserere: « ma- 
gister scholarum hebdomadarius facit htanias cum ([uatuor 
pueris, ante altare ubi festum celebratur » [Jhroldns, o. c, 
p. 60, H. 11-14); ^t absohitis htaniis, presbyter canebat V Do- 
niinns vobiscnni, aham orationem intonatani, et V Doniinus 
vobiscum (ut notat cocL U) quo ukimo ^' absolvebantur sta- 
tiones, fortasse additis : R Et cnni spiritu tno. Kyr. kyr. kyr. 
v Benedicat et exaudiai nos Dcus. R Anien. \' a diac. Pro- 
cedainus cum pace. R Iii nomine Cliristi. \' Bencdicamus Do- 
niino. R Deo gratias ; ut more ambrosiano absolvuntur omnes 
hturgicae functiones (v. Manuale, vol. III, p. 47 in nota, 
et passim; cf. Magistretti, Beroldus, etc, p. 188. nota 109). 

Memoria anti([uissimi ritus huiusmodi psahnodiae in 
Brcviario ambrosiano a saec XVI ([uodammodo e.\ parte 
restituta fuit, uti \ idere est in eiusdem Ridiricis oeneralibus 
(§ XI 1) post reformationem editis, cuius verlja huc referre 
placet: 

« Sunt etiam ([uac^dam Vesperae de Sanctis Patronis 
vx Titularibus, quae cum / 'ioiliis mi.\tac suiU, in ciuibus 



DISSERTATIO 47 

in choro, post orationem primi psalmi, praemisso ^' Do- 
niimis vobiscum, canitur ima lectio de vita Saiicti cuin suo 
%\ deinde, dicto iteriim V Doniimis vobiscum, inchoatur anti- 
phona II cum psalmo; post orationem vero secundi psahni, 
canitur alia Lectio cu)?i suo i? ; et deinde canticum Magnificat 
cum sua antiphona, etc. Post psallendam vero, ante Comple- 
toria (nempe t\' Sancti tui Domine, etc, et Benedicttis es Do- 
7izine, etc.) canu?itur lita?iiae Sancto?'mn : iiltimae vero orationi, 
quae canitur i?i to?io, prae??iittit?Li' %' Domi?ius vobiscum » . 

Unum superest animadvertendum, nempe circa bene- 
cUctionem petendam et dandam lectoribus. Si ex verbis 
Beroldi, ubi dicitur singulos legere « iussii pri??iicerii sui » 
argui posset quod singulorum primicerii benedictionem 
impertirent, tamen ipse Beroldus (p. 38, 1. i) et notitia in 
Expositione ??iatntiiialis officii , auctore Theodoro (^\ aliter 
suadent. Cum Beroldus (1. c. ) dicat quod « si archiepiscopus 
adfuerit, debet incipere matutinum.... et dare benedictionem 
legentibus lectionem; si vero defuerit, archipresbyter facit 
idem: », dicendum est etiam in ahis officiis, occurrentibus 
simihbus lectionibus, et benedictionem ab archiepiscopo vel 
eius vice a presbytero praesidente impertitam fuisse, nuUa 
tamen pecuhari formula ad hoc praescripta, nam neque in 
theodoriana Expositio?te, neque in antiquis Manuahbus am- 
brosianis uUa occurrit formula: antiquissimi usus fortasse 
memoria est illa rubrica quae adhuc legitur in Missah 
ambrosiano (v. Repertoriimt, in princip.): « Ad o??i?ies Le- 
ctioiies et Evangelia (quae scihcet legenda sunt in Vesperis I 
Nativitatis, Epiphaniae, et Pentecostes, et in solemniori Tri- 
duo hebdomadae in Authentica) datur benedictio (nulla prae- 
scripta formula, quae tamen in his V^esperis, ex usu, desu- 
mitur a Rubricis generahbus Missalis, et ipsis seriori aetate 
conflatis) exceptis illis (lectionibus) quae su?it infra Horam 
Sextam Eeriac VI in Parasceve, et Hora??i Nonam Sabbali 
sa?icti i?iclusive ». 

(i) Cf. Excci-pta cod. J/, inferius cdita. 



4S DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



De Vesperis. — Festa omnia, iuxta morem antiqiiissi- 
mum a Synagoga in Ecclesiam derivatum. et in Manuali 
Ambrosiano saltem usque ad saec.XIVservatum, semper inci- 
piebant Vesperis, quas (secundis deinde additis Vesperis) nunc 
primas vocamus; absolvebantur autem solemni Missa de die. 
Ab hac tamen regula excipias solemniores festivitates Domini 
nostri, nempe Nativitatem, Epiphaniam, Pascha, Ascensio- 
nem, Pentecosten, Dedicationem Ecclesiae maioris (Do- 
min. III oct.). et omnes infra annum Dominicas, quarum 
officium a Matutino incoeptum perficitur Vesperis. Haec 
regula in ManuaHbus inviolabiHter servata pro festis Sancto- 
rum, etiam iHo S, Ambrosii, nescio qua de causa, exce- 
ptionem patitur in festo S. Laurentii, quod proprmm pro 
Vesperis II habet; nec uUum aliud Sancti officium, saltem 
usque ad saec. XIII,utrasque Vesperas consequutum est, nam 
Gotifredus de Buxero in suo opere Liher notitiae Sanctorum 
Mediolani [ww. 229-230) usum ambrosianum commemorans. 
haec, ea tempestate, scripsit: «Officium beati Laurentii maius 
est omnibus Sanctorum festis.... Sokis in ambrosiano (usu) 
habet proprium officium ad Vesperum in die festivitatis ». Cui 
notitiae adde, quocl tantum in cod. U 2 ma. saec. XIV 
in margine officii Nativitatis S. loannis appinxit ordinem 
pro Vesp. II, quas prorsus omittit cod. M (saec. XIII) 
qui, ut bene notavit Gotifredus ille, tantum ponit Vesp. II 
In festo S. Laurentii '^^'. Antiquum ambrosianum usum con- 
firmant Ordo beroldianus, qui nullam de Vesperis II in festis 
Sanctorum memoriam facit, et perpetuus usus CapituH me- 
tropoHtani, quod etiam nunc, Hcet in festis s. Stephani, 
s, Sebastiani, ss. Protasii et Gervasii, ss. Petri et PauH, 
ss. Nazarii et Celsi, s. Laurentii, et s. Ambrosii, eorundem 
basilicas urbanas adeat pro Vesperis primis cum VigiHis, 



(i) Occurrunt Vcspenic II, in Antiphon. Amhros. saec. XII. nunc 
Musaei Britanici (ed. Soleninensis, in Paleoiirap/iic Musicalc, tt. V 
et VI) pro festo Purificationis; et in Antiph. Ambr. ecclesiae iMug- 
giaschae (Ann. 1387-88) pro festis s. Victoris, ss. Protasii et Gervasii, 
Nativ. s. lo., ss. Petri et Pauli, ss. Nazarii et Celsi, s. Laurentii, et 
Nativ. B. M. V., non tamcn pro festo s. Ambrosii. 



1 



DISSERTATIO 49 

et pro Missa diei, tamen secundas Vesperas serioris insti- 
tutionis minori apparatu semper celebrat in Metropolitana. 
De hac psalmodia, quin repetam iam dicta in meo opere 
La litiLrgia della Ckiesa niilanese nel sec. IV, iuverit ani- 
madvertere, Vesperas ambrosianas ad duas classes reduci. 
Ad primam classem Vesperarum, quae, ad typum illarum 
diei et octavae Paschatis conflatae, (ut illae ahquarum So- 
lemnitatum et Dominicarum, necnon Feriarum de Exceptato 
et hebdomadae in Authentica) altam antiquitatem sapiunt 
et primaevam formam servant, pertinent Vesperae Solem- 
nitatum Domini, et ipsae Sanctorum Vesperae, quibus ante 
Magnijicat accedit secundus psalmus cum sua antiphona et 
oratione : ahae Vesperae, Dominicarum et Feriarum com- 
munium, secundam classem omnino distinctam constituunt; 
nam in selectu et ordine psalmorum ab usu Romano omnino 
pendent, hcet quoad primam partem ante psalmos, et quoad 
ordinem antiphonarum et rehquarum partium post Magnijicat, 
praesertim precum in baptisterio, ambrosianam traditionem 
omnino servent. 

Ex Breviarii Ambrosiani rubrica, quae etiam post re- 
formationem saec. XVI labente factam, antiquissimum or- 
dinem Beroldi [o. c, pp. 54-56, 64) et rubricas a Petro 
Casola anno 1490 iuxta traditionem ecclesiae metropohtanae 
editas conservat, lector dignoscere potest formam Vesperi 
ambrosiani, qui in tribus partibus dividi potest. 

Post Pater noster et %" Adintorium nostrum, etc. [Be- 
roldus, 1. c.) dictos privatim, incipiuntur Vesperae: ^' Do- 
minusvobiscum, % dxctum Lzicei^narium, antiph. in choro si non 
est feria, hymnus et ^ in choro seu cum infantibus successive 
canuntur, sed interpolato ad singula %' Dojninus vobiscum. 

Post hanc primam partem succedunt (demptis tamen 
Vesperis II Nativitatis D. N., Sabbati sancti et Penteco- 
stes) psalmi, qui in Dominicis et Feriis (i\ nisi ahter in 

(i) In Feriis hebdoniadae Authenticae derogatur regulae generali 
hic expositae (cf. vol. III, pp. 176 et seqq.). 

Magistretti — Man. Vol. I. *6 



so DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



Manuali disponatur. sunt quinque. unusquisque cum suis 
Gloria Patri et antiphona : ant. ultimae adduntur tres Kyrie 
eleison, et postea ^' Doniinus vobiscnni cum oratione in 
kmo: in aliis Solemnitatibus et Festis vero semper adest 
primus psalmus cum Ecce mmc (ps. 133) et Laudate (ps. 1 16) 
sub eodem Gloida Patri ct una antiphona cimi tribus Kyrie, 
\' Doniinus vobiscuni et oratione in tono: et fere semper 
huic primo psalmo, post orationem, dicto \' Dominus vo- 
biscuni, additur ajter psahiius cum Gloria et antiphona, quae 
simihter conchichtur tribus Kyine eleison, \' Pominns vobiscjini 
et oratione. In secunda hac parte psahiiochca, ut ita dicam, 
nunquam deest (nisi in Vesperis cuiusque Feriae VI Oua- 
dragesimae et hebdomadae Authenticae) canticum B. V. M. 
cui semper praemittitur %' Doniimis vobiscuni, et post Gloria 
Patri, repetito tantum ^' Magnificat aninia niea Dominuni, 
adduntur antiphona cum tribus Kyrie, %' Dominus vobiscum 
et oratio. 

Tertia pars Vesperarum, ut indicatur in proprio vel 
communi , perficiebatur in baptisterio, ad quod in omni- 
bus Vesperis (exceptis Vesperis I Nativitatis, Epiphaniae, 
Paschatis, Pentecostes, Feriis II, III, IV de Exceptato, 
Feriis VI quadrag. et P^eriis in Authentica) accedebant, 
nisi ut in Vesperis Sanctorum pergendum erat ad ahquam 
ecclesiam vel sacelhnn pro statione. In Feriis sive propriis 
sive communibus statio in baptisterio perficitur hoc ordine: 
dicto ^' Dominus vobiscum, canitur i^ in baptisterio , et sub- 
duntur una oratio leni voce (sine tono) et postea t 4 unius 
psahni cum Gloria et antiphona. quae completur ^' Benedictus 
es Domine, etc. (vol. III, p. 412) dicto completorium, cui 
succedit alia oratio item sine tono. In Dominicis, ahisque 
Solemnitatibus et fcstis Sanctorum, accedentes ad baptisterium 
canebant unam antiphonam, ciuae psallenda vocatur, quam 
in baptisterio repetebant ])ost ^' Glo7'ia Patri. In Dominicis 
et Solemnitatibus, pro ([uibus Manuale praescribit l? in bapti- 
sterio et rehqua (ut supra), post psahendam dicitur ^' Do- 
minus vobiscum ; et ([uia semj^er additur aha psallcnda ad 



DISSERTATIO 51 



baptisterium foeminarum, post antiphonam in ^' 4 psalmi, 
canuntur duo completoria, I Regnnm timm Domine, etc, 
II Benedictiis es, Domine (vol. III, p. 412) quae semper di- 
cuntur, si adsit psallenda II {de baptisterio in alitid). Ouando 
non habetur psallenda II, statim post psallendam dicuntur 
completoria cum oratione in tono recto, quae est ultima Ve- 
sperarum ; quo in casu, loco completorii I RegiuLm tiium, 
dicitur Quoniam ttc illiLJninas (p. 413), vel Sancti tui Do- 
inine, etc. (p. 379 in nota), si Vesperae sunt de Sanctis. 
Si vero adest psallenda II, dicta oratione, praecinitur ^' Do- 
mimis vobiscum, et cantata psallenda altera cum Gloria Patri, 
et duobus completoriis Qiwniam tu, etc, et (iterum) Bene- 
dictus es Domine, etc, dicitur in tono recto ultima oratio. 

Vesperae, sive habeatur sive omittatur haec psalmodia 
in baptisterio, semper absolvuntur post ultimam orationem 
cum ^'t Dominus vobiscum, R! Et cum spirittt tuo, additis 
tribus Kyrie eleison [duodecim in Vesperis Ferr. II, III, IV 
de Exceptato, et in Authentica, atque F^eriis II, III Trickii 
Litaniarum: cf. supra pp. 25 et seqq., in notis codicis U 
2 ma. saec XIV exaratis; et vol. III, in notis ad Manuale 
ex cod. M desumptis), et aHis %'\ Benedicat et exaudiat 
nos Deus. ^ Amen. \' Procedamus cum pace, ^ In nojnine 
Christi. %' Benedicanms Domino, % Deo gratias, quae semper 
occurrunt in fine omnium sacrarum actionum, demptis tan- 
tummodo Horis minoribus. (^) 

Pro usu antiqui ManuaHs Ambrosiani, advertam, lu- 
cernaiHum, ubi proprium non indicetur, inveniri in commu- 
nibus, Dominicarum (vol. III, p.411) seu Feriarum (p. 432) 
seu Sanctorum (pp. 378, 383, 390, 395); item dicas de 
completoriis , quae post psallendas semper ex usu supple- 
bantur (p. 375 in nota; et pp. 412, 413) etiam in Feriis et 



(i) Beroldus (1. c), et Casola in Rubr. Brev. Ambros. 1490 nil 
aliud addunt post Benedicamus Domino ; sed ex usu Metropolitanae, 
ubi solemniter a niusicis canitur Patcr noster, qui tamen in rubricis 
Breviarii reformati additus fuit secreto dicendus post y Bcnedicamus 
Domino, deducerem quod dominicae orationis cantus invectus fuit ante 
reformationem saec. XVI. 



52 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



Sabbato ante ultimam orationem (p. 433 et p. 446); quoacl 
ceteras Vesperarum partes idipsum dicendum: ita ut, ubi 
propriae desint, licet communes non indicentur, hae quoque 
requiri debeant in communibus, Dominicarum (p. 417), Fe- 
riarum (pp. 430 et seqq.) et Sanctorum (pp. 374 et seqq.). 

Ouoad Vesperas unum superest animadvertendum, 
nempe de Vesperis Dominicae concurrentibus cum Vesperis 
Sancti, cuius festum celebrandum erat feria II ; licet Ordo 
beroldianus, supra relatus, nihil de Vesperis Dominicae dicat, 
tamen ex ManuaU (vol. III, p. 413 in nota, et p, 430, 
11, 11-14) coniici potest quod in casu duae canerentur Ve- 
sperae : primae erant de Dominica, omissis psalmis (cuius- 
modi exemplum vide in die Nativitatis Domini, p. 61) in 
ecclesia sive hyemali sive aestiva ; aliae erant propriae 
officii Sancti sequentis: vetus usus obsolevit, nova invecta 
rubrica unius tantummodo Vesperi cum commemoratione 
praecedentis vel sequentis, secundum rationem festorum 
(cf, Breviar. ainbr. 7'ubr. gen., § 8), a qua regula tamen 
excipiuntur adhuc Vesperae in die Nativitatis et die s. Ste- 
phani protomartyris, quibus diebus duae semper sunt Ve- 
sperae: primae de Nativitate, aliae de Sancto sequenti. 

De Matutino, — Voces Nocturmtm et Laudes, quae 
modo etiam in Breviario ambrosiano post saec, XV oc- 
currunt, prorsus alienae sunt a genuina ambrosiana dicendi 
ratione. Psalmodia enim, sequiori aevo distincta in Matu- 
tinuni proprie dictum et Laudes, Matutinuni simpliciter in 
Manuali ambrosiano audit; et ex ipso nomine bene confir- 
niatur primaevus cleri saecularis in Ecclesia Mediolanensi 
usus canendi Matutinum summo mane ; quod aliunde con- 
stat, sive ex hymno s, Ambrosii ad galli cantuni, quo 
Matutinum ambrosianum semper exorditur (vol, III, p. 413), 
sive expressius ex oratione II in Vesperis Feriae V com- 
munis (p, 440), ubi Deus precatur his vocibus: « exaudi 
supplices tuos, et sine offensione niatuiinis laudibus reprae- 
senta >, quibus concinunt, primum haec oratio in Vesperis 
Sabbati communis: « Vespere, niane, et meiHdie maiestatem 



DISSERTATIO 53 



tuam supplices exoramus. omnipotens Deus : ut expulsis 
peccatorum tenebris, ad veram lucem, quae Christus est, 
nos iubeas pervenire. Per. » (p. 446), et cleinde antiphona 
in choro (p. 411) in commune Dominicarum ad Vesperas, 
fere iisdem vocibus: « Ego ad Dominum clamavi, et exau- 
divit me, vespere, mane, ct meridie y> . Hic loquendi modus, 
quantum video, expHcari non posset nisi admittendo quod 
clerus ambrosianus ad psahnodiam hturgicam quotichanam 
(exceptis solemnioribus festis , in quibus Vigiliae quoque 
celebrabantur) primaevis temporibus, certe ante saec. XI, ter 
tantum in die convenisset ; quemadmodum ahas (in op. La 
Liturgia milanese del sec. XIV; MedioL 1899, cf. p. 123 
et seqq.) demonstrare conatus sum. 

Sed aci propositum rediens, MatiUini typus occurrens 
in Manuah ambrosiano, quem habemus in ordine Domi- 
nicae I post Pentecosten (voL III, pp. 413 et seqq.) et bene 
iUustratur Expositione Matutini officii mediolanensis Eccle- 
siae, auctore quodam Theodoro (^\ fere adamussim conve- 
nit cum rubricis generahbus hodierni Breviarii ambrosiani. 
Ut Theodorus ihe et Beroldus innuunt omne Matutinum 
exorchebatur: t Detis in adititorinm, etc. cum Gloria Pa- 
tri, etc. . Allehiia, hymno ambrosiano Aeter^ie re7'um conditor 



(i) Expositio Matutini ojficii Mcdiolancnsis Ecclesiac, inter Ex- 
cerpta codd. M rursus, data occasione, cuditur, Hcet eam iam ediderit 
Petrus Casola, Ecclesiae mediolan. Ordinarius (in calce Brev. Ambr. 
Mediol. 1490 per Antonium Zarottum editi), qui et supplevit omissa 
in cod. M, et in alio cod. ambrosiano saec. XII (sign. I, i§2 inf.) 
ubi eadem Expositio transcripta apparet ex codice acephalo et mu- 
tilo in fine. Auctor Expositionis utique non est ille Theodorus ar- 
chiepiscopus noster, qui an. 755 diem clausit extremum : praeter id 
quod in Expositione citatur Amahirii liber Dc divinis officiis circa 
an. 825 concinnatus, hunc Theodorum fuisse auctorem saec. saltem X 
non antiquiorem et quidem parum notum, suadet in primis silentium 
Landulphi senioris (1045- noo) qui et ipse in Histor. Mediot. 1. I, 
n. 13, descripsit ritus antiplionae ad crucem ; deinde quod, contra fidem 
Codicis nostri R saec. XI, in hac Expositionc una tantum oratio et non 
tres orationes ponantur ante Laxidate, dum tantum codd. post saec. XI, 
ut videbimus, servant officiis quadragesimalibus illas tres orationesquae 
sunt in Communi dominicali et feriali (cf. vol. III, pp. 415, 431 et seqq.). 



54 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AM15R. 



cum suo ^ post kymimm de proprio vel de communi, et h)mno 
sive cantico trium puerorum (vol. II, p. 164) cum antiphona 
Bcnedictiis es, seu Lamiabilis pro ratione diei et temporum. 
ut perpetuus usus in Beroldo {0. c, p. 39, cf. nn. 14 et 24) 
commemoratus et a Breviario ambrosiano an. 1490, atque 
rubricis Breviarii reformati (ad Matutinum) clarius expositus 
indicat ; cui hymno in fine adduntur KyHe eleison et ^' Be- 
neciictus es Deiis. ll Amen. 

Post haec canebantur, et adhuc canuntur, quae a sae- 
culo XV dicuntur noctnrna, nempe cantica et psahiii ante 
Lectiones, Generatim haec psahnodia chstinguitur tribus 
antiphonis, et unaquaeque enunciatur initio nocturni, et in- 
tegra canitur in fine, post Gloria Patri, et concluditur tribus 
Kyrie eleison et ^' Benedictus es Dens, ut supra. Selectio 
psahiiorum et canticorum, iam ante saec. XI hac ratione 
facta est: pro Dominicis cUebus, et Solemnitatibus Domini, 
tria habentur cantica, nempe Esaiae (vol. II, p. 165), Annae 
(p, 166) et ihud Abachuc (p. 167) hyemah tempore, a Domi- 
nica I octobris ad Pascha, vel lonae (p. 167) a Paschate, 
tempore aestivo ; pro Sabbatis cantic. Moysis (p, 175, et 
vol. III p. 443) et duae partes psahiii 118, unaquaeque 
cum Gloria Patri et cum sua antiphona, Ouantum ex usu, 
et rubrica Manuahs (voL III. p, 443, 1. 25) coniici hcet, 
psahiius 1 1 8 distinguebatur hyeme in duas partes, secunda 
incipiente a V In aeter^ium Domine, etc, quae tertium. ut 
modo dicitur, nocturnum constituebat: tempore aestivo vero. 
in (juattuor partes ; primae duae dicendae in uno Sabbato, 
illo hebdomadae primae (ut more ambrosiano dicitur), ahae 
in Sabbato hebdomadae secundae ; et in casu quattuor partes 
sic respective inchoabantur: 



I, Beati immaculati 

II. Meniento verbi liii 

III. Jii aclernuni Domine t 

IV. A/irabi/ia tcstimonia \ 



Sabb. luaxl. I, 
Sabb. hebd. II, 



DISSERTATIO 55 



Haec psalmodia Sabbati ad Matutiiium, sicut et illa 
coinmunis aliarum Feriarum (de qua statim dicturus sum), 
nunquam omittebatur, neque omittitur, occurrente quocum- 
que festo, quod non recenseatur inter Dommi Solemnitates. 

Pro psalmodia matutina ceterarum hebdomadae Feria- 
rum Manuale ambrosianum assignat psalmos a I ad CVIII, 
quos tamen dividit in decem sectiones, unde hae sectiones 
recte Decuriae vocantur, quas in Psalte7'iis non rubrica alia, 
sed aliquando (ex. gr. in codd. V, W, M) Htterae capitales 
elegantius ornatae denotant, positae ad initium psalmi primi 
cuiusque sectionis, quae, ut patet ex indicationibus in Ma- 
nuah positis ubi de Commune Feriai^um (vol. III, p. 430 
et seqq.), subdividitur in tres partes cum suo Gloria et 
antiphona post quam, ut supra dixi, adduntur tres Kyrie 
eleison cum ^' Benedictus es Deus. ^ Anien (cf. Expositio 
Matut. off.). Harum sectionum quinque pro Feriis II, III, IV, V 
et VI unius hebdomadae, et quinque pro simihbus Feriis 
aherius hebdomadae, per orbem assignatae sunt, ut indicat 
paradigma quod statim subiicio, ut clarius intelhgatur ratio 
ordinandi hanc psalmodiam, quae ex usu sacerdotibus am- 
brosianis notissima est, et quotidie observatur, nisi occur- 
rentibus Solemnitatibus Domini, aut psalmodia propria pro 
Feriis Exceptati et Authenticae, necnon septem diebus post 
Nativitatem Domini. 

Hebd. I Fer. II ps. 1-8 ps. 9-12 ps. 13-16 Decuria I 

» » » III » 17-20 » 21-25 * 26-30 » II 

» » » IV » 31-33 » 34-36 » 37-40 » III 

» » » V » 41-43 » 44-46 » 47-50 » IV 

» » » IV » 51-54 » 55-57 » 58-60 » V 

» II » II » 61-64 » 65-67 » 68-70 » VI 

» » » III » 71-75 » 76-77 » 78-80 » VII 

» » » IV » 81-84 » 85-87 » 88-90 » VIII 

» » » V » 91-93 » 94-96 » 97-100 » IX 

» » » VI » 101-103 » 104-105 » 106-108 » X 

In Feriis vero de Exceptato (vol. III, p. 45; cf Be- 
roldus, o. c, p. 67 et seqq.), in Nativitate Domini et se- 



56 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



quentibus diebus usque ad diem I mensis ianuarii (p. 56 
et seqq.), in Epiphania (p. 87) necnon in Feriis in Au- 
the7itica (p. 175 et seqq.) loco psalmorum de Communi, assi- 
gnantur psalmi proprii. in praedictis solemnibus alternandi 
cum canticis communibus. et unusquisque cum suis Gloria 
Patri, antiphona, etc, sicut perpetuus usus ambrosianus 
suadet. In Matutinis Nativitatis, Epiphaniae, Feriae VI in 
Parasceve (p. 184) et Officii defunctorum (quod tamen a 
Romano Breviario mutuatum est, cf. vol. III, p. 488) psalmi 
proprii dividuntur per tiirnias, quas modo vocamus noctnrnos. 

Post psahnodiam sive propriam sive communem supra 
descriptam, et post singulas tnnjias (nempe post \' Bene- 
dictus es Domine, ^ Ameri) succedunt tres lectiones, duobus 
1?^ alternatae, nam in Matutino ambrosiano nunquam tertiae 
lectioni subnectitur 1?. 

Lectionum selectio non incHcatur in ManuaHbus, sed 
Beroldus (o. c, p. 39, 1. i 5 et seqq.) ampla rubrica ostendit, 
quae, ut ex Lectionariis sive Bibhis ad usum Hturgicum 
adhibitis argui potest, iam ante saec XI observabatur. Ante 
lectionem lectoribus benedictio impertiebatur. ut iam supra 
vidimus, nuha adhibita pecuHari formula : hae formulae, 
quantum ex silentio cocld, deduci potest, post saec XIII obti- 
nuerunt, Hcet non ignorem quod in cod. V., in officio parvo 
B. M. V., ex romanis Hbris et ad usum ambrosianum 
aptato et inibi transcripto, formulae benedictionis ante sin- 
gulas matutini lectiones legantur. Sed quidquid sit de his 
benedictionibus. quae serius in Breviariis ambrosianis sae- 
cuH XV definitae occurrunt (cf. Brev. ambr. an. 1490), 
advertere placet, orcHnem lectionum in Beroldo recensitum 
probabiHus esse derivatum a can. Sancta romana Ecclesia. 
dist. /5, potiusciuam ab antiquissimo usu ambrosiano ; nam 
Ordo bcroldianus cHversis temporibus assignat lectiones non- 
nuHorum Hbrorum, qui iam ab aevo s. Ambrosii solemniter 
legebantur. et adhuc leguntur, statis diebus, nempe: Genesis 
et Proverhia in Feriis quadragesimahbus. exceptis Sabbatis; 
Tobias et Joh, Feriis II. III et IV in Authentica; et lonas 



DISSERTATIO 57 



in Coena Domini; quin dicam de partibus illis libri Exodi, 
quae canuntur in Missis Dominicarum quadragesimalium de 
Samaritana, de Abraham, de Caeco, et de Lazaro. Harum 
lectionum perpetuus usus probatur nedum a Mannali (cf. 
p. 126, et seqq.; p, 176 et seq.) sed a Lectionariis et Mis- 
salibus ambrosianis saec. IX-XI (cf. Beroldns, o. c). 

Diversas rationes concludendi lectiones, quae in notis 
manu saec. XIV-XV appictae sunt in marginibus cod. U 
(v. sup. p. 25), et in Breviariis an. 1490, et seqq. etiam 
post reformationem (cf. Bi-ev. ambros.; Rnbr. gen. § 28) 
praescriptae sunt, post saec. XII obtinuisse deducitur ex 
silentio Theodori et ipsius Beroldi. 

Licet in saepe memorata Theodori Expositione (Ama- 
larii explicationibus referta) dicatur quod ultima lectio finem 
imponat Noctnrjio, tamen officii partes quae post eandem 
sequuntur, et nunc vocantur Landes, ante reformationem 
Breviarii (ut ipse Theodorus et rubrica Brev. ambr. an. 1490 
docent) statim inchoabantur imponendo antiphonam in cant. 
Zachariae, Benedictns Dominns Detis Israel, etc. (^), nullo 
interposito %", neque Dens in adintoiinm, etc, ut praesens 
rubrica statuit, distinguendo Matutinum in cUias partes, 
Nocturnos , et Landes. Haec cUstinctio adhuc in Statutis Ca- 
pituli metropoUtani, ab antiquis derivatis, non obtinet, ita 
ut si quis ad unam harum partium non interfuerit totam 
amittit distributionem, quae statuta est una et indivisibiUs 
pro Matutino. 

In Mannali ambrosiano schema officii ad Landes (ut vul- 
gata voce utar) pro omnibus Festis, sive Domini, sive B. M. V. 
et Sanctorum, ponitur in Pi^oprio Dominicarum, ad Dom. I 



(i) Loco cant. Bcncdictus Dominus Deus Israel, etc, Dominicis 
Adventus, in Nativitate, Circumcisione et Epiphania Domini, canitur 
cant. Deuteronomii Attcnde caclum, etc. (v. infra, in Psalterio, p. 171); 
et in Dedicatione ecclesiae maioris, Dominica III octobris (vol. III, 
p. 362) cant. \o\\2i^, Clamavi ad Doniinum, etc; canticum Zachariae 
cum sua antiphona penitus omittitur in Feriis hebdomadae in Autlien- 
tica (p. 175 et seq.) ut etiam Beroldus (o. c, p. 98, 1. 17) et rubrica 
ma. saec XIV in cod. U (v. supra p. 26) clarius indicant. 

Magistretti — Man. Vol. I. *7 



58 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



post Pentecosten (vol. III. p. 414 et seqq.), tamen cantica 
et psalmi requirendi sunt in Psalterio ; pro Feriis vero 
et Sabbatis, sive communibus sive propriis, ordo uniuscu- 
iusque diei habetur in Communi Feriarum (pp. 430-445): 
ubi praesertim orationes sea^etae et completoria requirenda 
sunt, et quandoque etiam alia nonnulla, ut in officiis Do- 
minicarum, ac Feriarum, et etiam Sanctorum, quando in 
proprio seu in eorum communi desiderantur quae ex usu 
supplebantur memoriter. 

His praenotatis, summatim exponam Laudum ordinem 
qui duplex considerari potest : solemnior pro omnibus Do- 
minicis et Festis ; et minus solemnis pro Feriis et Sabbatis. 
In solemniori ordine, post BenedictiLS cum sua antiphona, 
quae semper conckiditnr cum tribus Kyrie eleison, ut per- 
petua traditio ambrosiana docet observari ad omnes anti- 
phonas post cantica seu psahiios etiam in Laudibus (cf. Brev. 
anibr. an. 1490, et Rtibr. gen. Brev. ambr. reformati, § 36) 
canitur antiphona ad Criuem', quinquies vel septies iuxta 
ritum in Expositiojie Theodori et Beroldo descriptum (cf. Be- 
7'old7cs, p. 40 et seqq., et inibi not. 36-39). 

Post antiphonam ad crucem, semper (exceptis Nativitate 
et Epiphania) dicitur oratio I secreta in Cantemtis (vol. III. 
p. 414) quam archiepiscopus vel sacerdos concludit, elata 
voce ad verba Una cnm sancto Spiritii in saecida saecu- 
lorum. ^ Amen (cf. Be7'oldus, p. 43, 1. 36): et successive 
sequuntur Cantemus (v. Psalt., p. 175), oratio II secreta 
in Benedicite (vol. III, p. 414), et cant. Benedicite (v. Psal- 
terium, p. 176) cum sua antiphona; quae omnia respective 
conchiduntur modis supra descriptis. 

Minus solemnis ordo Feriarum et Sabbatorum, omittit 
ant. ad Crucem, Cante^nus et orationes secretas supra no- 
tatas, et statim post Benedictus (vel post lectiones in Feriis 
hebdomadae in Authentica) ponit imam orationem secretam 
(vol. III, p. 431 et seqq.) propriam diei, quae elata voce 
conchiditur ut supra ; cui subnectitur psahnus quinquai^^esi- 
mus (mss. habcnt rubricam: limo (sic), cjua sigla semper in- 



DISSERTATIO 59 



dicatur psalmus 50 Miserei-e), vel in Sabbatis psalmus 117 
(vol. III, p, 444), uterque cum sua antiphona, post quam 
ter Kyrie eleison: et sacerdos salutat ^' Dornijius vobisciun, 
qui est primus occurtens in Matutino (v. Expositio Theodori). 

Expositio Theodori, et ipse Beroldus hoc loco ponunt 
tmam orationem quae palam dicenda est (v. Beroldns, p. 44) ; 
sed cum Codex noster R , absque ulla distinctione , in 
communi Dominicarum et Feriarum ponat ti^es oi^ationes, 
diversas pro singuhs hebdomadae diebus (vol. III, pp. 415, 
431 et seqq.) successive dicendas, quarum secunda et tertia 
in cod. M (v. notas in variantibus acl loc. cit.) ahquando, 
non semper, praeseferunt rubricam Alia in qnadragesima, 
dicendum est hac in parte Manuale nostrum tenere ordinem 
antiquiorem saeculo XI (cui aetati probabiliter assignanda 
est Expositio Theodori), et antiquissimae solemnisque tri- 
plicis precationis formas exhibere, quae occurrit in Testa- 
mento D. N. I. C. (1. I. c. xxm Laiidatio auroi^ae) cuique 
alludunt Constit. Apost., 1. II, c. 59, uti advertit Pitra (ib. 
n. 23). Usus ambrosianus vigens in Quadragesima, aucto- 
ritate cod. M firmatus, loco communis orationis primae 
ponit orationem propriam; hinc conchiderem quod proba- 
bihter etiam in aliis officiis, quae in propriis de Tempore 
seu Sanctorum occurrunt, post primam orationem propriam 
officii succederent duae communes singuhs hebdomadae 
diebus assignatae (vol. III. pp. 415, et 431 et seqq.), quem- 
admodum communes sunt psahni ante lectiones legendi, 
sed pro singuhs hebdomadae diebus determinati. Sed quid- 
quid sit de hac hypothesi, ukerius progrediar. 

Absoluta oratione, et populo respondente Amen, suc- 
cedunt psalmi 148, 149, 150 et 116; hic ukimus psalmus 
expresse indicatur tantum in Expositiojie Theodori ; sed per- 
petuo usu ambrosiano adhuc vigente plane probatur. Psalmos 
huiuscemodi, canendos sub una antiphona, in Manuah in- 
dicat rubrica iha in Laudate, cui supponitur veluti aha 
antiphona. dicta capitidum, quae tamen tono ipsius psalmi 
(ut indicant Antiphonaria) canenda est post Gloria Patri quo 



6o DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



psalmus ii6 concluclitur, sed ante antiphonam /// Laiidate, 
quae integra succinitur et concluditur tribus Kyrie cleisoii, 
ut perpetua traditio ecclesiae metropolitanae, rubricis Brev. 
ambr. anni 1 490 firmata, observat ; insuper sive ante sive 
post psalmos huiusmodi dicitur ^' Douiinns vobisaun , ut 
Beroldus innuit. 

Hoc loco pecuHaris ritus ecclesiae maioris, qui non 
ante saec. XIV ad universas ecclesias derivatus est (cf. su- 
pra, p. 25, notas ma. saec. XV inscriptas in cod. U) com- 
memorandus occurrit, et expresse exponitur in Beroldo {0. c, 
p. 85, 1. 5 et seqq.) : « Finitis orationibus, antequam sa- 
cerdos vel pontifex saKitet {%' Domi^ms vobisawi), primi- 
cerius lectorum dicit leni voce cum lectoribus suis psalmum 
unum cum octo versibus (intelHtre tv 8 psahTii 118) cum 
antiphona, incipiens a Beati ininiac7ilaii, usque in ramos 
pahnarum , praeter cHem Sabbati et Dominicum ». Ru- 
brica berolcHana nuHa indiget animadversione, proinde suf- 
ficiat haec notare lectori, qui in jNIanuaH (vol. III, p. 125 
et seqq.) adire poterit variantes lectiones et additiones ex 
cod. M desumptas, quae referuntur ad hanc ecclesiae ma- 
ioris psahnodiae partem, scriitiniis catechumenorum forte 
coniunctam. 

AbsoHita antiphona in Landate cum tribus L\^yi'ie, ut 
Theodorus et Beroldus [0. c, p. 44, 1. 21 et seq.) indicant. 
pontifex aut presbyter salutat (t Doniinus vobiscnni) et in- 
cipit psahnum « quem cHrectum noncupamus, et sine anti 
phona canimus. Idcirco etiam cHrectus appellatur, quia neque 
secundum antiphonam tonus modulatur, neque versiculatini 
choris alternantibus canitur, sed cursim simulque in unum 
ab omnibus usque in finem cum Gloi'ia sanctae Trinitatis, 
ut a vulgo non possit discerni finis cuiusque versus, vel 
eius distinctio » [Exposit. Theodori, etc. in fine). Psalmus 
directus, nisi proprius indicetur, est requirendus pro Do- 
minicis et Solemnitatibus Domini in Communi Dominicarum 
(vol. III, p. 41 5) pro Feriis in Feriah (p. 431 et seqq.) et pro 
Festis Sanctorum indicatur in Communi Sanctorum (p. 376 



DISSERTATIO 6i 



et seqq). Expositio Theodori, utpote mutila et imperfecta, 
hoc loco expHcit. 

Finito Gldria Patia, post psahiium directum, quotidie, 
excepto Sabbato saiicto (voL III, p. 197, 1. 25), canebatur 
Laus angelorum magna, sive hymnus Gloria in excelsis 
Deo (ib. p. 415 et seq.) post quam dicebatur doxologia: 
« Gloria et honor Deo Patri, et Fiho et Spiritui sancto, 
sicut erat in principio et nunc et semper et per omnia sae- 
cula saeculorum Amen » . 

Laus Angelorum magna et antiqua doxologia in re- 
formatione Breviarii ambrosiani, nescio qua de causa, re- 
probatae fuerunt , hcet commendarentur antiquissimis do- 
cumentis (prima enim omnino simihs est hymno matutino 
qui in Consiitiiiionibjis Apostolicis, 1. VII, c. 47, legitur; 
altera a communi doxologia diversa, omnino affinis est iUi 
quae in iisdem Constitutionibus, L VIII, c. 12, refertur) 
sed non mireris, nam iam ante saec. XI nuha est memoria 
recitationis Beatittidimiin, quae ex indiciis ipsius Ambrosii 
hoc loco fortasse chcebantur (^*. 

Post Gloria et honor Deo, absohite incipitur hymnus: 
dixi absolute, nam Beroldus, et perpetuus usus haec suadent, 
contra rubricam quam cod. R (voL III, p. 197, L 26) ponit 
post psalmum directum in Matut. Sabbati sancti, ex qua 
ante hymnum dicendus est ^' Benedictiis Dominns, qui vivit 
et regnat in saecida saeciUoriwt (p. 187, 1. 12) qui a Tertia 
Fer. VI in Parasceve ad Nonam Sabb. sancti tenet locum 
^' Donmms vobiscnm. Nisi proprius habeatur hymnus, quo- 
ticUe hymnus Splendor paternae gioriae (p. 416) dicendus est. 



(i) Thomasius in calce Psalterii (ed. Romae 1697, p. 762) advertit: 
« In Psalterio graeco vetustissimo , maioribus Htteris scripto , Bibl. 
Vatic. n. 341, cantica et hymmini matiitmiim {G\.ox'\2, in excelsis) hae 
bencditiones immediate seqiiuntur »; et s. Ambrosius, in ps. 118, serm. ig, 
n. J2: « mane festina et ad ecclesiam defert primitias pii voti.... Quam 
iocundum inchoare ab hymnis et canticis, a Beatitudinihis, quas in 
EvangeHo legis! Ouam prosperum, ut te sermo Christi benedicat, 
et d^un recantas Domini benedictiones, studium alicuius virtutis ad- 
sumas... ». 



62 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



Hymno antiquitus absolvebatur psalmodia matutina in 
choro. et hac cle causa antequam clerus, ut in Vesperis. 
pergeret ad baptisteria, dicitur Kyrie eleison duodecim vicibus, 
alternis choris (cf. Beroldus, o. c, p. 44, 1. 28 et seq.). 

Exceptis Feriis hebdomadae in Authentica, in quibus 
ante duodecim Kyrie canitur ^ oraduale (de quo statim 
tractabo) in ceteris officiis, sive festivis sive feriahbus, semper 
habetur psalmodia pecuharis in baptisterio, quibus Matu- 
tinum absolvitur. 

Accedentes ad baptisterium, ut passim rubrica Manuahs 
indicat et Beroldus exphcat {0. c, p. 44, 1. 34), cantores 
vicissim canebant , diebus festis antiphonam cum Gloria 
(quae ideo psallenda dicitur), in Feriis vero ll commune, 
serius gTadale vocatum, quod passim in cod. nostro et in 
ahis indicatur etiam per siglam niat., cuius interpretatio 
pluribus probata audit niaiutimuu , hcet forte legi posset 
in at-rio, quasi dicatur ^ esse canendum extra fores ecclesiae, 
eundo ad baptisterium, quemadmodum in festis psallenda ca- 
nitur. Sed non hic immorandum ; potius ex indiciis in codd. R 
etyJ/animadvertendum,^';^^^^:/*?, quod adhuc servatur in om- 
nibus Feriis quadragesimae, ohm cantatum fuisse in omnibus 
Feriis anni. Hoc mihi suadet cod, M, qui in Communi Feria- 
rum, sive cottidianis diebus totius anni, ad singulas Ferias, ante 
1? in baptisterio, habet ^ graduale diei proprium, quod tamen 
ex industria fuisse omissum in cod. A' patet ex facto quod 
idem amanuensis qui in Feria II (cf. vol. III, p. 431, 1. 26 et 
seq.) ex originah descripserat « niat. Conserva, etc. » in 
rehquis Feriis, suis locis omisit hunc cantum : unde cUcendum 
iam ante saec. XI , in hac parte officium ambrosianum 
breviatum fuisse, servato graduali pro Ouadragesima tantum; 
ut et ipse Beroldus contra fidem cod. M (v. voh III, p. 434 
et seq. variantes lectiones huius codicis) aperte declarat 
{0. c, ]). (Ss. 1. 22 et seqq.). 

Ordo psahnodiae in baptisterio fcrc adamussim est 
idem iam descriptus qui servatur ad \'esperas. In Feriis, 
cantato V Doniijnis vobisnnn, canuntur 1? cum oratione (non 



DISSERTATIO 63 



Intonata), et ^i' 4 iinius psalmi cum Gloria et antipliona, 
quam complet (unde vox coinpletoruwi ; in aliquibus codd. 
dicitur etiam capihihuii) versiculus, proprius diei vel officii, 
cum oratione (non intonata) : quae omnia vel in Proprio de 
Tempore, vel in Communi Feriarum per extensum inve- 
niuntur. Dominicis diebus, tempore hyemali praesertim, post 
haec, eundo de baptisterio marium ad baptisterium puel- 
larum, canebatur aha psallenda cum suis coinpletorio et ora- 
tione, quibus absolvebatur Matutinum, additis tt consuetis, 
ut in fine cuiusque psahnodiae (v. supra, ubi de Vigiliis). 

In omnibus Solemnitatihus Domini, Dominicis post 
octavam Paschatis, et in omnibus festis Sanctorum (non 
tamen in ceteris Feriis per annum) nisi ahter indicetur in 
Prop^^-io, Statio in baptisterio brevius absolvebatur, omissis 
nempe i^ cum oratione et t 4 psalmi : sed cum haec adhuc 
serventur, et fusius exphcentur in Breviariis ambrosianis, 
ad ea remitto lectorem, ubi officia propria et communia 
per extensum sunt echta, et exphcantur etiam Rnbricis ge- 
neralibus passim. 

De Horis minoribus. — lam matutinae psahnochae 
ordinem chgessimus ; nunc de sequentibus videamus. 

Primani et Couipletoidwn quotiche uno eodemque ordine 
dicenda esse Manuale (vol. III, pp. 446-453) et perpetuus 
usus ambrosianus ostendunt : sed in Tertia, Sexta., et N^ona 
(pp. 449-452) sunt partes, quas chcunt mobiles, communes 
post psalmos {epistolella, R! breve, capitnlnm et oratio) quae, 
in Dominicis (et forte etiam in Feriis) Adventus, solemnio- 
ribus Festis D. N. , et Feriis quadragesimahbus, a parti- 
bus propriis substituendae sunt (pp. 455-462). Cum neque 
in Proprio neque in Commnni Sanctorum in codd., saltem 
usque ad saec. XIV, nil inveniatur pro officio Sanctorum ad 
Horas, concludi debet, ihas partes mobiles de Sanctis se- 
riori tantum aetate et privata devotione invectas fuisse; quae 
tandem, auctore archiepiscopo Francisco Pizzolpasso, post 
annum 1440, in omnibus Breviariis annotatae fuerunt (cf. 
Const. Archiep. circa reformat. ojjicii ambr.). 



64 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 

Ordinem Horarum, qui ex textu cod. R non constat, 
nam in veteri Manuali R fuerunt omissa plura quotidiano 
usu notissima, per extensum praebet cod. M, sive Beroldns 
novus, cuius variantes lectiones in calce cod. R (/. <r.) di- 
ligenter transcripsi : supervacaneum itaque erit eas notas hic 
repetere; tamen iuverit animadvertere, quod constat ex ru- 
bricis {Riihr. gen. § 31) Breviarii ambrosiani reformati (in 
hac parte antiquis Manuahbus consoni, et antiquissimae 
perpetuaeque traditionis testis) nempe ad Tertiam, Sextam 
et Nonam communcs orationes propriis cedere; et in casu, 
oratio prima Matutini dicitur ad Tertiam, secunda ad Sextam, 
et ukima de Vesperis ad Nonam (cf. vol. III, p. 458 in noti^). 

His animadversionibus lector facile deprehendet quam 
parum ordo Horarum. in Breviario ambrosiano servatus, ab 
antiquae psalmodiae ordine cHscedat; et collatione instituta 
cum codd. R et J/, notabit sive additiones parvi momenti 
saec. XVI factas, sive novam rubricam invectam pro Do- 
minicis, Festis et ipsis Feriis paschalibus, quae statuit omit- 
tendas Preces inter capituhmi et orationem a cod. y^prae- 
scriptas (cf. Mazzucchehi, Osserv. sopra il rito ambrosiano, 
pp. 78 et seqq.). 

De Litaniis post Tektiam. — In Feriis II, III et IV 
de Exceptato (vol. III, pp. 47-50) et omnibus Feriis IV 
et VI quadragesimae , excepta hebdomada in Authentica 
(pp. 129-166), post Tertiam clerus metropoHtanus ad statio- 
nem pergebat de ecclesia hyemaH in aestivam, canendo anti- 
phonas cum Sanctorum Litaniis et orationibus, eo ordine 
quem a cod. M in notis ad Manuale (11. cc.) diligenter 
transcripsi. Huius supplicationis ratio, nec a Beroldo {0. c, 
p. 89), nec ab aliis auctoribus, quantum scio, traditur; sed 
inspectu textu antiphonarum et orationum, forte hae Litaniae, 
ut Scrutinia pro catechumenis, pro poenitentibus publicis W 



(i) A(I ])()enitentiae puhlicae disciplinain profecto pertinent tria 
UK diaconoruni cuni orat. Opitularc Dciis inopibits, etc. (vol. III, 
p. 130 et seq.) quac dicuntur in Ouadrag. atl Vesp. cuiusque Fcr. IV. 



DISSERTATIO 65 



destinatae erant; et hac de causa explicatur quod in Ma- 
iiualibus exaratis ante saec. XII non reperiantur suis diebus 
inscriptae, sed tantum ad calcem codicis additae, at non 
semper (ex. gr. codd. RSZ), utpote quae in aliis ecclesiis 
nondum receptae. 

Breviarium ambrosianum reformatum, qui in his con- 
venit cum cod. M (cf. ex. gr. vol. III, p. 47 in nota) 
ante et post utramque orationem, quae in hisce supplicatio- 
nibus canebantur, ponit V Doniinns vobiscum, quem codd. 
omiserunt quia supplebatur iuxta praxim pro omnibus ora- 
tionibus in tono canendis. Dies stationales Ferr. IV et VI, 
antiquitatem huius psahnodiae quadragesimaHs suadent, Hcet 
antiphonae et preces, ab officio Trid^ii Litaniarum mutuatae, 
non dubia praebeant incHcia reformationis sequutae inter 
saec. V et XI (antiquiora saec. XI documenta non extant) 
quo tempore probabiliter etiam i?r: post lectiones in Ma- 
tutinis Feriarum quadragesimahum ab eodem officio Tridui 
Litaniarum fuerunt desumptae. Sed haec, quae in aha sede 
tractanda sunt, sufficiat indicasse, ut in examine ManuaHs 
ambrosiani lector expeditior evadat: nec certe ei effugiet 
inobservata forma ipsa invocationis Sanctorum , quae a 
dypticis singularum ecclesiarum pendens (cf. Litanias in 
Triduo Litaniarum: vol. III, pp. 245-267) servat etiam anti- 
quissimum ordinem praecedentiae Virginum super Confes- 
sores (qui ultimo loco invocantur, quippe eorum cultus H- 
turgicus post saec. IV invectus) cum invocatione intercede 
pro nobis, cuius exempla extant etiam, in cod. Vat. saec. XI, 
sign. n. 4770, in Litania tertia edita a Vezzosi in tom. V 
opp. ven. Thomasii; apud Gerbert, Vet. Monum. liturg. 
Aleman., t. II, p. 90; et in lib. XI Italicar. et Ravennatar. 
historiar., auct. Hier. Rubeo (in TJiesauro antiq. et histor. 
Italiae, t. VII, p. I) ubi pag. 887 legitur: « Litaniae con- 
ventus presbyterorum parochialium civitatis Ravennae : quae 
de graeco in latinum translatae sunt (sic).... Sancta Maria 
III: Intercede pro nobis.... Onuies Sancti et Sanctae Dei: In- 
tercedite pro nobis.... (et concluduntur) Miserere nobis, Do- 

Magistretti — Man. Vol. I. *8 



66 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 

uiine. % Miserere 7iobis III. Kyrie eleisou III ». Haec exempla 
hoc loco ideo transcripsi, ut probarem antiquitatem partium 
prooemialis et finalis omnibus litaniis communium, quae 
semel in cod. R (vol. III. p. 246) per extensum indicatae, in 
ceteris litaniis etiam in aliis codd. desiderantur, quippe 
supplendae ex usu, cuius est optimus testis etiam Brevia- 
rium ambrosianum reformatum, quod easdem partes in sin- 
gulis litaniis (uti videre est in omnibus editionibus) per 
extensum ponit, ne ambigendi locus clericis restet. 

De Triduo Litaniarum. — Ultra stationes, ad bapti- 
steritini in Vesperis et Laudibus, ad ecclesiam aestivam post 
Tertiam in Feriis supra notatis, et ad alias ecclesias m Vi- 
giliis, etiam ambrosianus clerus peragebat stationes, non ante 
sed post Ascensionem. in Triduo Litaniarum (quae in non- 
nullis codicibus usque ad saec. XV dicebantur Litaniae 
maiores ; dum e contra illae diei XXV aprilis assignatae 
vocabantur Litaniae s. Gregorii, cf. Bero/dns, p. 122 et 
not.) quarum officia, ab aliis stationibus prorsus diversa. 
codex noster integra exhibet, exceptis Lectionibus et Evan- 
geUis quae in propriis libris reperiebantur, et quarum initia 
in meis notis ex cod. M transcripsi (vol. III, pp. 245-268). 

Ordo horum officiorum, quem Beroldus (p. 118) sum- 
matim exposuit (et lectori ahoquin obvius esset in omnibus 
hbris phiries editis ad usum cleri ambrosiani, titulo Li- 
taniae niaiores et ti-idnanae, etc, qui et ipsi perpetuae et 
nunquam interruptae usque ad annum 1862 traditionis sunt 
testes) bene constat ex codice nostro R et ex additionibus 
a cod. M derivatis. Ingrediente clero ecclesiam, ut in ahis 
stationibus, dnodecies canebatur Kyrie eleison cum Letania 
Sanctornm (cf. vol. III, p. 246), post quam sacerdos in tono. 
cum ^' Dominns vobiscum ante et post, dicebat orationem 
unam ex rotido Litajiiarnm desumptam (quae tamen in Ma- 
nuah nostro suis locis per extensum ponitur) cui succedebant 
duae lectiones, una ex Veteri Testamento cum suo ll, akera 
ex Evangeho, solemniter, ut in Missa, a Diacono cantata 
cum ^i' consuetis; post quam v Domitms vobiscnm 1? Et cnm 



DISSERTATIO 67 



spiritu tuo et tribus Kyrie eleisott statio absolvebatur ; et 
egredientibus de ecclesia, praecinebatur antiphona, quae cum 
aliis, si longior iter requirebant, canenda erat in proces- 
sione ad sequentem ecclesiam. 

Haec quae in singulis stationibus similiter peragebantur, 
addita tantum Missa diei (cf. Missale ambros.) canenda in 
una basilica urbana, omnino convenire cum illa parte Missae, 
quae vulgo dicitur Missa catechume^iorum, nemo non videt: 
et proinde lector antiquitatem dignoscet huius ordinis, qui 
probabiHus dicendus est coaevus instituti supplicationum 7ri- 
dui litaniarum, quas auctores mediolanenses una voce epi- 
scopo s. Lazaro (438-449) assignant, licet non desint indicia 
aUcuius serioris reformationis, quae inter saec. VIII et XI 
facta est, in delectu ecclesiarum visitandarum, non tamen 
in ipsis precibus distribuendis: ut argui posset, inpectis ora- 
tionibus , quae dicendae sunt in Litaniis (in codd. ambr, 
A 2/}. bis inf., saec. IX, et A 24 inf. saec. X) et i?^ in 
Matutinis Feriarum quadragesimaUum; quae orationes et 
^% eadem et eodem ordine sunt digesta, quem tenent in 
Tridui Litaniarum officiis, in quibus tantum desiderantur 
tres orationes et tria llS ante diem III ; et proinde pro- 
babiliter adscribenda stationibus diei II, qui revera habet 
tantum novem stationes, dum e contra diebus I et III 
in omnibus codicibus ecclesiae stationales duodecim, tum 
uno tum altero cHe, visitandae assignatur. Haec, data occa- 
sione, observanda duxi, ut in parte corrigantur quae deTriduo 
Litaniarum in Ecclesia mediolanensi scripsit Fumagalh, vir 
ceteroquin doctissimus (in Antichita longobardico-niilanesi, 
Mediolani 1793, t. III, Dissertat. xxvi, p. 229 et seqq.). 

De Agenda Defunctorum. — Etiam in codicibus am- 
brosianis voce Agenda indicantur preces ad funus ducen- 
dum , officia mortuorum ad Vesperas , ad Matutinum et 
ad Laudes. De his in primis animadvertenda est forma of- 
ficiorLim ad Vesperas et Matutinum cum Laudibus (vol. III, 
pp. 487-491) omnino a ceteris similibus officiis ambrosianis 
discrepans, quae prodit suam originem romanam : proba- 



68 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AMBR. 



biliter saecc. VIII et IX haec officia accesserunt ad Ma- 
nuale ambrosianum, a quo tamen, contra oeconomiam in 
ceteris officiis servatam, aberrant cantus ad Missani (licet 
iam orationes et praefationes propriae inveniantur in codd. 
ambrosianis saec. IX) qui romani ritus, a quo sunt derivati. 
caracteres conservant praesertim in Ingressa, et Agiiits Dei. 
Sed quidquid sit de aetate, quo Manuali ambrosiano ac- 
cesserunt haec mortuorum officia, de his mihi sufficit ani- 
madvertere quod in cod. R (1. c.) nihil deest pro huius- 
modi psahnodia, si excipias tantum in Vesperis et Laudibus 
orationem post preces, quae praemisso ^' Doniinns vobisaun, 
ex his quae praecedunt (p. 479-482) erat sumenda et tono 
recto dicenda; cui, uti indicant additiones secundae manus 
in antiquis codicibus passim appictae, in fine addendi sunt 
^'^ Reqnieni aeternani, etc. Anima istius, aut Animae isto- 
i'Uj?t, etc, quibus ex perpetuo usu in cocHcibus hturgicis 
echtis conchichtur quodcumque officium pro mortuis, 

Disserendum nunc potius de Orchne ad fnnns diicendnm. 
Adchtiones et reformationes successu temporum factae (cf. 
Excerpta, infra edita) obfuscare quiclem, sed non omnino 
delere potuerunt primam huius ambrosianae psahnodiae 
formam ; et hanc etiam inter chscrepantias codicum R, T g6, 
M et m indagare iuverit. ut funebrium ambrosianorum ri- 
tuum, quos tenemus a saec. XVI, ratio clarior innotescat; 
praesertim cum ipsi nunc, contra id quod observatur de 
Missa et officio proprie chcto, omnino a Romano sunt diversi. 

Ad rem, in funere ambrosiano iuverit distinguere c^uin- 
que partes, quas, fretus auctoritate nonnuhorum cochcum, 
ita vocarem : 

I. Psahnodia ad doninm defiincti. 

II. Psallentium quando corpus portatur ad ecclesiam: 
incipit ant. I Exaltabo te, etc. 

III. Psahnodia iji ecclesia. 

IV. Psallentium de ecclesia ad scpn/crufn : incip. Usqnc 
in vita, etc. 

V. Psahnodia ad sepnlcrnm. 



DISSERTATIO 69 



Collatis codicibus saecc. XI-XIII, partes II, IV et V 
fere adamussim eodem ordine iisdemque precibus digestae 
apparent; dum e contra codices inter se non conveniunt 
quoad partes I et III, quae successive reformatae apparent. 
Mihi harum varietatum rationem inquirenti, nulla alia sup- 
petit praeter sequens ex cod. ambr. T g6 siip. et ex nostro 
cod. R licet mutilo (cf. vol. III, pp. 479-484, 1. 18) de- 
rivata: nempe quod ipsa pars III (quantum ex codd. argui 
potest) usque saec. XII absolveretur in domo defuncti, et 
hac de causa fuerit obnoxia varietatibus, ex quibus maturius 
forma Ordinis ad sepeliendum derivata est, quae tamen 
primaevae psalmodiae, ut videbimus, vestigia retinet. 

Et revera codex noster R ante psallentmm qiiando 
corpiis portatnr ad ecclesiani st)do omnium Vigiliarum di- 
stributa ponit easdem antiplionas cum psahnis, et eadem 
^l? mortnoi^wii quae monachi s. Ambrosii, pro suo instituto, 
Q.2.w^2A\\. post lavationem corporis, uti in cod. ambr. Tg6 snp. 
videri potest, qui tamen post psallentium iam habet antiph. 
orat. Obsecrajnus , et Evang. s. loannis de resurrectione, 
utpote dicenda in ecclesia ( v. Excerpta) , quae omnia in 
cod. R (v. pp. 483-4) praecedunt. 

Huius psahiiodiae, quam proprie Vigiliarwn nomine 
distinguerem, usum fuisse generalem, saltem provinciae ec- 
clesiasticae mediolanensis, mihi suadet, non modo codex 
Monachorum s. Ambrosii , sed etiam Rituale nionasterii 
s. Lanfranchi Papiensis (cod. saec. XII in Bibl. Trivultiana, 
sign. 512) qui habet ordinem Vigiliarum omnino similem 
ordini codicis nostri R, uti videri potest ex summario seq.: 

(fol. ^^ et seq.) « Nocturnae vero vigiliae ita agantur 
a fratribus. A priore in tabula scribantur, et collatione finita, 
coram omnibus legantur. Finito Completorio, fratres qui in 
prima vigilia descripti sunt psalterium mcipiant. Cum vero 
secundae vigiliae tempus advenerit, unus ex illis pergat in 
dormitorium cum lumine, et fratres secundae vigiliae mo- 
derate excitet, et sic fiat in ceteris vigiliis. 



70 DE ORDINE ANTIQ. PSAOIODIAE AMBR. 

« Sequitur ordo Romanae ecclesiae de officio defuii- 
ctoruni, quomodo custodita esse debent corpora mortuorum. 

« Cantetur psalterium per decadas: 

« a Beatiis vir usque Salviun vic fac Doininc. Sequitin- 
^ Siibvc7iite sancti Dei. %' Suscipiat. ps, Miserere mei Dens. 
Et dicitur Kyrie eleison cum capitulis. Ammonitio (sic). 
Oratio. Denni iudicein universitatis.... resuscitet. Per. etc. 

« Sequitur [ordo] psalmorum a Salvum me fac Doniine, 
usque Deiis Deiis meus respice. % Heti mihi Domine. %' Anima 
tiwbata. Oratio. Deus qiii universorum.... aggregari. Per. 

« Sequitur orclo psalmorum a Deus Deus meus respice, 
usque Beati quoriun. % Ne reeorderis . \' Dirige Domine. 
Oratio. DeiLS ad qtiem.... sempiterna. Per. 

« Et sequitur ordo a B eati quoriwi, usc\\\& Quemadmodiun . 
l^ Domine secundum actum meum. %' Amplijis lava. Oratio. 
Supplices exoramus pietatem.... resurrectionis. Per. 

« A Quemadmodum, usque Ouid gloriaris. iv Lihera me 
Domine de manu. %' Clamantes. Sequitur oratio : Deus qid 
in altis habitas.... potestatem. Per. 

« Sequitur ps. ;//?' (sic) a Quid gloriaris, usque Nonnc 
Deo subdita. % Utinam appenderentur . \' Quasi arena. Orat. 
Inveniat qitaesiunus.... sac7'a7nentiu?i. Per. 

« A No7ine Deo, usque Deus iiLdiciiun ttmm. ^ Peccantem 
me. %' Deus in 7i077ii7ie tuo. Oratio. 07'anms te Donmie.... 
extergas. Per. 

« A Deus iudici7U7i timm, usque Deiis stetit ifi. i? Pancitas 
dierum. %' Ma^ms tua Do77ti7ie. Oratio. Dc7is cui h7U7iilitcr.... 
co7isortem. Per. 

« A Deus stetit, usque Bo7i7U7i est co7ifite7'i. ^. Versa cst. 
%' Cutis 77iea. Oratio. De7is ctii co77ipetit.... 7m77ieretur. Per. 

« A Bo7uu7i est C07ifiteri, usque Deus exaudi orationem. 
i^ Domi7ie seciuid7U7t actimi. %' Amplius lava me. Oratio. Cle- 
77ie7itiam tuam.... i7i paradisimi. Pcr. 

« A Domi7ie exaudi, usque Beatus vir qni ti77iet. % Adesto 
dolo7-i 77ieo. %' l7ite7'io7'a. Oratio, Adesto suppIicatio7iibus no- 
siris.... portio7ie77i. Per. 



DISSERTATIO 71 

« A Beatus vir, usque Laetatus simi. l? Memento mei. 
%' Cutis mea. Oratio. Deus ante cuius.... electis tiiis. Pe7\ 

« A Laetatus sum, usque Memento Domine. R! Ne ab- 
scondas me Domine. %' Corripe me. Orat. Suscipe Do?uine.... 
possideat. Per. 

« A Memento, usque Voce mea. ^ Induta est caro mea. 
(sic). Oratio. Absolve Domine.... digneris. Per. 

« A Voce mea, usque finem psalterii, ^ Libera me Dne 
de viis inferjii. (Orat.) Annue nobis.... delictorum. Per. 

« Igitur, facto mane, Missa dicta, mox omnes conve- 
niant, et secretarius det omnibus cereos circumstantibus fu- 
neri, etc. ». 

His documentis diligenter inspectis, evidenter apparet 
quod prima pars totius funeris (licet crebrius reformata et 
in formam, quam nunc a saec. XVI retinet, redacta) adhuc 
est reliquia illarum Vigiliarum, quibus propius accedit ordo 
cod. m, qui illius antiquissimae psalmodiae (quae habetur 
in utroque cocHce, P, et T g6 sup.) servat k: I et nonnulla 
circa finem. uti ex seqq. patet: 

« Hic incipit officium mortuorum: ad doitium illoi'um. 
% Accepimus bona, etc. ^' Ouoniam sagittae, etc. (cf. vol. III. 
p. 479). Oratio prima. (t') Dominus vobiscum. Quaesumus, 
Domine, famulo tuo, cuius diem primum obitus sui com- 
memoramus, Sanctorum tuorum largire consortium. et ro- 
rem misericordiae tuae perennis infunde. Per Christum. 

« Ant. diLbla. Tu iussisti nasci me. V lussione tua venio 
sanctissime. Psalmus (53). Deus in nomine tuo (p. 483). 

« Oratio. (t) Dominus vobiscum. Absolve, Domine, ani- 
mam famuli tui ab omni vinculo delictorum : ut in resur- 
rectionis gloria inter Sanctos tuos resuscitatus respiret. Per 
Christum. 

« 1? Requiem aeternam. ^' Et lux perpetua. 

« Psallentitim quando portatur ad ecclesiam : Exaltabo 
te, etc. (p. 484) ». 



72 DE ORDINE ANTIQ. PSALMODIAE AxMBR. 

Elementa quibus constat tertia pars funeris, nempe 
l)salmodia in ecclesia, deprompta ex illis Vigiliis, et ipsa 
confirmant hypothesim reformationis factae: et hcet in cod. R 
nullae lectiones praeter Evang. s. loannis indicentur, quae 
tamen expresse indicantur in cod, 7 g6 sup. (v, infra inter 
Excerpta), cuni earum usus ex Beroldo probatus (v, supra 
p. 45) a stylo ambrosiano ahenus non sit, censerem et ipsas 
iam ab antiquissimis temporibus in domo defuncti usurpatas 
fuisse et quidem eas desumendo ex Passione Domini; nam 
« defunctorum ofhcium ad exe"mpknn officii dominicae pas- 
sionis » conhatum docet iha vetus rubrica ex ipso codice 
T g6 sitp. superius (p. 36) edita; et hac cle causa ipsas 
lectiones maturius inscriptas in Ordine funerum reformato, 
cuius forma antiquior est iHa cod. m, deinceps breviata pro 
defunctis saecularibus, uti patet in cod. M (cf. Excerpta\ 
a quo pendent Ordines nunc in Liturgia ambrosiana echti; 
hos lector achre poterit in hodierno Rituah pro defunctis, 
quod a saec. XVII non immune fuit a serioribus correctio- 
nibus et additionibus, hcet levis momenti, si excipias Or- 
chnem pro funere infantum, a Romano Rituah derivatum. 

Ouoad codicis R Ordinem, qui ceteris antiquior ex chctis 
apparet, unum superest advertere quoad Missam, ne dicatur 
ambrosianae hturgiae funebribus ohm defuisse solemnem 
Mysteriorum celebrationem. Etsi codex R inter partes II 
ct IV (quae in cochce mscnhunXxw , psalle)ttm)?i ad sepnltiirani 
et antipJionae ad sepnlcnun ; cf vol, III, p. 484), neque ahbi, 
nuhum indicet cantum pro Missa emortuah, quae, ut nunc 
est, a Gregoriano desumpta apparet, tamen celebratam fuisse 
oblationem Eucharistiae etiam in Ecclesia mediolanensi 
saltem a saec. IV suadent documenta notissima. nempe 
iUud s. Ambrosii in oratione de obitu Valentiniani: « Date 
manibus mysteria; pio requiem eius poscamus adfectu »; et 
narratio Paulini de funere eiusdem Sancti nostri Patroni. 
cuius corpus, illiicescente die doniinico, peractis sacrainentis 
divifiis, de ecclesia levatum fuit portanduni ad basilicam ani- 
brosianani (in Vita s. Anibr., n. 48). 



DISSERTATIO 73 



Partes, iit \' Dominus vobismm ad orationes et similia, 
quae ex usu supplebantur vel omittebantur in funebri actione, 
cum satis indicent rubrica a me edita in descriptione co- 
dicis T g6 s7Lp. (v. supra, p. 36) et Excerpta codd. M 
et m, nihil pro meo instituto addendum superest ad expo- 
sitionem Ordinis ambrosiani in Agerida defiuictormjt. 

Haec expositio ordinis antiquae psalmodiae, omnibus 
numeris absoluta profecto non est; sed , quantum video, 
ipsa sufficit ad probandum quod initio huius dissertationis 
dicebam, Breviarium ambrosianum, sicuti et ceteros Hbros 
nostri ritus, venerandae antiquitatis esse insigne et vivum 
(ut ita dicam) monumentum, utpote quod antiquissimos Or- 
dines fere adamussim conservet. 



Magistretti — Man. Vol. I. 9 



CODICES 

IN HOC OPERE ADHIBITI. 

R. Manuale Ambrosianum eccl. plebanae s. Victoris Vallis 

Travaliae : ms. saec. XI. niinc in Bibl. Capit. Metrop. 

Mediolani (integre editum). 
M. Manuale Ambros. dictum Bei^oldus novus : ms. saec. XIII, 

eiusdem Bibl. Capit. 
O. Fratrmentum Manualis Ambros. : ms. saec. X-XI, olim 

eccl. Lodi'itii in Helvetiis, nunc in Bibl. Ambr., sign. 

SH. IV, 44. 
S. Fragmentum Manualis Ambros. : ms. saec. X-XI, Bibl. 

March. Trotti, sign. n. 414. 
T. Fragmentum Manualis Ambros.: ms. saec. X-XI, Bibl. 

Ambr., sign. T joj sup. 
U. Manuale Ambros.: ms. saec. XII, olim eccl. s. Victoris 

ad Theatrtun, nunc in Bibl. Ambr. sign. A, i inf. 
V. Manuale Ambros. : ms. saec. fere XI, olim eccl. Cis- 

nusculi, nunc in Bibl. Ambr., sign. /, ^^ sup. 
Z. Manuale Ambros. : ms. saec. XII, olim eccl. plebanae 

Brippii, nunc in Bibl. Ambr.. sign. /, 27 sup. 
W. Manuale Ambros.: ms. an. [188, olim eccl. Metrop., 

nunc in Bibl. Ambr., sign. A i8g sup. 
T 96. Liber monacho7'iun s. Ambrosii Mediola^i : ms. sae- 

culi XI, nunc in Bibl. Ambr., sign. T, g6 sup. 
m. Rituale Sacramentorum : ms. saec. XIII, olim ecclesiae 

s. Laurentioli Mediolani, nunc in Bibl. Capit. Metrop. 



EXCERPTA 

AD MANUALE AMBROSIANUM 

PERTINENTIA 



EXCERPTA EX COD. T. 

(^Cod. Ambros. T. 103 SUP.) 



ORATIO AD FERRUM SANCTIFICANDUM. 

Deus iudex iustus, fortis et patiens, qui es auctor 
pacis, et iudicas aequitatem, qui respicis super terram, et 
facis eam tremere : tu, Deus omnipotens, qui per adventum 
unigeniti Filii tui Domini nostri Ihesu Christi mundum 
salvasti , et per sanctissimam eius passionem genus hu- 
manum redemisti, S^ sanctifica hoc ferrum (hanc aquavi), 
qui tres pueros de camino ignis accenso salvare dignatus 
es, et Susannam de falso crimine Hberare. Tu, clementis- 
sime dominator, praesta, quaesumus: ut si hic homo in- 
nocens est de hac criminis suspicione, cum hoc ferrum 
manu apprehenderit (ciim ifi hanc aqtiani fnanuni niiserit), 
salvam et inlaesam eam tua virtute reducat: et si de hac 
causa culpabilis est, et incrassante diabolo cor induratum 
habuerit, et manum submittere praesumpserit, tu, iustissime 
Pater, sic declarare digneris in corpore eius maculam ini- 
quitatis suae : ut per iustissimam corporis exustionem, tuum 
aequum manifestetur iudicium: et eo toto ad te corde con- 
verso, anima eius per poenitentiam salvetur. Nam si per 
aliquod maleficium aut per herbas peccatum suum tegere 
voluerit, tua dextera hoc evacuetur. Per unigenitum FiHum 
tuum Dominum nostrum Ihesum Christum. 

[BENEDICTIO CRUCISJ. 

Benedic, Domine, hoc Crucis tuae signum, per quod 
a potestate daemonum eripuisti mundum, et superasti pas- 
sione tua incentorem peccati, qui gaudebat in praevarica- 
tione primi hominis per vetitum Hgnum. S^ Sanctificare, 
Domine, istud signaculum passionis tuae: ut sit inimicis 



78 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

tuis obstaciilum. et credentibus in te perpetuum perfice 
vexillum. Qui cum Deo. 

Bened. Rogamus te. Domine sancte, Pater omnipotens, 
aeterne Deus. ut digneris benedicere hoc lignum Crucis, 
signaculum victoriae tuae : ut sit remedium singulare generi 
humano. sit soHditas fidei, profectus bonorum operum, re- 
demptio animarum, protectio ac tutela contra saeva iacula 
inimicorum, et tutela animarum fideHum. Per. 

Beiied. Omnipotens sempiterne Deus, cuius sanctum 
et terribile nomen inter caeteras visibiles creaturas Hgna 
quoque fructifera laudare, ac benedicere non cessant : qui 
in figuram unigenitae Sapientiae tuae Hgni vitae a principio 
paradisum vokiptatis ornasti. ut eiusdem fructus sacrosancti 
mysterio protoparentis nostris (sic) generis mortem cavere, 
et vitam monueris custodire perpetuam: qui nos vetitae ar- 
boris attactu iustae morti addictos, eiusdem coaeternae tibi 
Sapientiae, Dei et Domini nostri Ihesu Christi, innoxia morte 
ad vitam misericorcHter revocare dignatus es, suppHces de- 
precamur: ut hoc singulare signum et exemplum primi iHius 
sacratissimi vexiHi pretioso FiHi tui sanguine triumphaHs 
erectum consecramus, caelesti hoc tua benedictione sancti- 
ficare digneris : ut omnibus hic genu flectentibus ac tuae 
suppHcantibus maiestati largior et cordis compunctio. et 
indulgentia concedatur admissorum; atque intercedente ipsa 
victoriosissima unigeniti FiHi passione, et tibi placita po- 
stulare, et citius valeant postulata percipere. Per Dominum. 

Bened. Da, quaesumus, clementissime Pater, in quo 
vivimus, movemur et sumus: ut quoties temphim divinae 
humanitatis (sic) quae superbiam nostri hostis deiecit, ocuHs 
intuemur, quoties mente recoHmus, et contra hostem ipsum 
fiduciam fortitudinis. et maiorem devotae tibi humihtatis 
gratiam consequamur: quatenus in iHo tremendae tuae ma- 
iestatis examine. cum paventibus elementis caelorumque 
commotis (?) virtutibus signum ihud glorificum redemptionis 
no.strae apparuerit in caclo, ipsi de morte ad vitam transire, 
ac porpetua Ijeatae resurrectionis gaudia.... mereamur. Per. 



EX LIBRO MONACHORUM S. AMBROSIl 79 

EXCERPTA 

EX LIBRO MONACHORUM S, AMBROSII 

{Cod. Ambros. T. 96 sup.) 



INCIPIT VISITATIO INFIRMORUM. 

Domlnus dixit discipulis suis : In nomine meo daemonia 
eiicite, et super infirmos manus vestras imponite, et bene 
habebunt. Sequitur psalmus. Deus deorum Dominus. 

Oratio. Sana, Domine, hunc famuhim tuum ilL, cuius 
ossa conturbata sunt, et cuius spiritus turbatus est valde: 
convertere et sana eum spiritaH medicamine, et eripe ani- 
mam eius. Per. 

Incipit benedictio olei super aegrottim. 

Deus, qui es ' humani generis creator; qui, depulsis 
cunctis doloribus nostris, salutis medicus extitisti; qui per 
apostolos tuos vexatorum languoribus gratiam sanitatum 
praestitisti ; te nunc ^ suppHces deprecamur : ut super hanc 
creaturam olei , inviolabihs virtutis tuae munus infundas ; 
"y^ et sanctificata benedictionis tuae munere, et sancti Spiritus 
inumbrata virtute, quotienscumque fidehum tuorum membris 
infusa fuerit, confracta soHdet, et languentia vegetet ; quae 
recta^ foveat, calefacta restinguat, "^ adtactisque^ hominibus 
inferat mentis et corporis sanitatem. Per. 

INCIPIT IMPOSITIO MANUUM SUPER INFIRMUM. 

Dicat presbyter, qiii prior est: Propitius sit nobis omni- 
potens et misericors Dominus, et benedicat nos. [it] Amen. ^ 

Seqtiitur. Deus, in adiutorium meum intende. Seq. Gloria 
Patri. Alius. Sicut erat in principio et nunc. AU. Kyr. 
Christe (sic) eleison. Kyr. 

I. qui es : oni. m. — 2. nunc : deest m. — 3. vegetet.... recta: om. 
m. — 4. calef. restinguat: om. m. — 5. adtactumque, m. — 6. Propi- 
tius.... Amen: (characteribus rubris). 



I 



8o 



EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



Item seqimntur Psalmi poenite^itiales ciim antiphonis. 

I. Infirmiis sum, sana me, Domine, Deus meus, t Do- 
mine, ne in ira tua arguas: quoniam infirmus. 

II. Sperantes in Domino misericordia circumdabit. \' 
Beati quorum. 

III. Intende in adiutorium meum, Domine Deus salutis 
meae. ^' Domine ne in ira tua: quoniam sagittae. 

iiii. Peccavi, Domine, peccavi, et inique egi: niunda 
me a peccatis meis ; quia potens es, miserere mei. %' Mi- 
serere mei Deus secundum magnam. 

V. Clamor noster ad te perveniat. ^' Domine exaudi. 

VI. Fiant, Domine, aures tuae intendentes in vocem 
orationis meae. t De profundis. 

vii. Exaudi me, Domine, in tua iustitia, et non intres 
in iudicio cum servo tuo [ancilla tua], Domine. %' Domine 
exaudi orationem meam, auribus percipe. Sequitur letania. 



Dom. miserere 


S. 


Mathia 


S. 


Fortunate 


Sancta Legio 


Christe libera 


S. 


Barnaba 


S. 


Sisinnii 


S. 


VitaHs 


S. 


Maria 


s. 


Marce 


s. 


Martiri 


S. 


Valeria 


S. 


Michahel 


s. 


Luca 


s. 


Alexander 


S. 


Aureli 


S. 


Gabrihel 


s. 


Stephane 


s. 


Abundi 


S. 


Diogenis 


S. 


Raphahel 


s. 


Nazari 


s. 


Nicomedis 


S. 


Cosma 


S. 


lohannes 


s. 


Celse 


s. 


Quirine 


S. 


Damiane 


S. 


Petre 


s. 


Protasi 


s. 


Georgi 


S. 


Antime 


S. 


Paule 


s. 


Gervasi ^^) 


s. 


Theodore 


S. 


Leonti 


s. 


Andrea 


s. 


Line 


s. 


Faustine 


S. 


Euprepi 


s. 


lacobe 


s. 


Xiste 


s. 


lobitta 


S. 


Sebastiane 


s. 


lohannes 


s. 


Clete 


s. 


Laurenti 


s. 


Sokitor 


s. 


Phihppe 


s. 


ApolHnaris 


, s. 


Vincenti 


s. 


Romane 


s. 


Bartholom. 


s. 


Perpetua 


s. 


Calocere 


s. 


Babila 


s. 


Thoma 


s. 


Thecla 


s. 


Christofore S. 


Petre 


s. 


Mathaee 


s. 


Pelagia 


s. 


Maurici 


s. 


Laurenti 


s. 


lacobe 


s. 


Victor 


s. 


Candide 


s. 


Firme 


s. 


Symon 


s. 


Nabor 


s. 


Victor 


s. 


Rustice 


s. 


raddaee 


s. 


Felix 


s. 


Exuperi 


s. 


Alexander 



(i) Ordo Ss. deinceps perturbatus apparet. 



EX LIBRO MONACHORU.M S. AMBROSII 



8i 



S. Satyre 

S. Benedicte 

S. i\.ntoni 

S. Ambrosi 

Omnes sancti Angeli 

Omnes sancti Archangeli 

Omnes sancti Throni 

Omnes sancti (sic) Domi- 

nationes 
Omnes sancti Principatus 
Omnes sanctae Potestates 
Omnes sanctae Virtutes ' •- 
Omnes sancti Cherubim § 
Omnes sancti Seraphim 
Omnes sancti Patriarchae 
Omnes sancti Prophetae 
Omnes sancti Apostoh 
Omnes sancti DiscipuH 
Omnes sancti Martyres 
Omnes sanctae Virgines 
Omnes sancti Confessores 
Universi gradus Sanctorum 
Omnes Sancti 
{%') Exaudi Christe 
{%) Voces [nostras]. 



Deinde sacerdos qui prior est inter d^iodecini qtii nunins 
tenent super infirmuni, dicat: Dominus vobiscum. Seq. orat. 

Sanctum ac venerabile nomen gloriae tuae invoco, 
excelse Deus, Pater omnipotens, qui fecisti caelum et terram, 
mare et omnia quae in eis sunt. Deus Abraham, et Deus 
Isaac, et Deus lacob, qui in altis habitas, et humiHa respicis, 
respice super impositionem manuum nostrarum, quam fa- 
cimus super hunc famulum tuum ilL; quae manus spiritaHter 



s. 


Agnes . 


s. 


Benigne 


s. 


CaeciHa 


s. 


AmpeH 


s. 


FeHcitas 


S. 


SimpHcia 


s. 


Anastasia 


s. 


Dati 


s. 


Agatha 


s. 


Senator 


s. 


Eufimia 


s. 


Veneri 


s. 


lustina 


s. 


Marole 


s. 


Savina 


s. 


CHceri 


s. 


Christina 


s. 


Lazare 


s. 


EulaHa 


s. 


Matronia 


s. 


Mustiola 


s. 


Martiniar 


s. 


Eugenia 


s. 


Auxane 


s. 


Eufraxia 


s. 


Arsatii 


s. 


Marina 


s. 


Mona 


s. 


MarceHina 


s. 


Sire 


s. 


Margarita 


s. 


Ynventi 


s. 


luHana 


s. 


Gaudenti 


s. 


KaHmere 


s. 


Abundi 


s. 


Materne 


s. 


Eusebi 


s. 


Eustorofi 


s. 


Ylari 


s. 


Dionisi 


s. 


Blasi 


s. 


AureH 


s. 


Martine 


s. 


Magne 


s. 


luH 


s. 


Eugeni 


s. 


Gregori 


s. 


VigiH 


s. 


Paule 


s. 


Geronti 


s. 


Cesari 



o 

p , 
(U 

4-> 

u 
]_ 



I. In M m post Dominationes: itivocantur Yirtutes. 
Magistretti — Man. l'ol. l. 



82 EXCERPTA AD iMAN. AxMBR. PERTINENT. 



operentur super eum. Da ei. Domlne, sanitatem ' corporis, 
integritatem mentis', longanimitatem vitae, prosperitatem in 
valetudine; et ab omni inquietudine inimici libera eum, 
qui liberasti filios Israel de terra Aegypti , Petrum de 
custodia carceris, Paulum de vinculis, Susannam de falso 
crimine, Theclam de medio spectaculo, Danihelem de lacu 
leonum, tres pueros de camino ignis ardentis, lonam de 
profundo maris, Loth de Sodomis: ita et miserearis ei, 
Domine, qui misertus es civitati tuae Ninive, in qua com- 
morabantur plusquam centum viginti miHa hominum. Do- 
mine, sis ei adiutor et protector atque defensor, sicut fuisti 
puero tuo David ad expugnandum Goiiad: et aperi oculos 
cordis eius ad cognoscendam voluntatem tuam, sicut ape- 
ruisti oculos capitis Tobis (sic) ad videndum visibiHa : taHter 
ut perducas eum ad regnum tuum caeleste. Per. 

Postea iingiies eiun oleo sanctificato: pfininni pectns, se- 
cuncio tnamcs, tej^tio pedes, dicendo, Jiis verbis: 

Ungo te oleo sanctificato, ut more miHtis unctus et 
praeparatus ad kictam, aerias possis superare catervas. 
Operare creatura olei, ^ in nomine Dei^ Patris "*, )^ et 
P'iHi, )^ et Spiritus sancti: ut non lateat hic spiritus im- 
mundus, nec in membris, nec in meduHis, nec in uHa com- 
pagine membrorum huius hominis; sed operetur in eo virtus 
Christi FiHi AUissimi. Oui cum aeterno Deo Patre vivit 
et regnat in unitate eiusdem Spiritus sancti ^ per omnia 
saecula saeculorum. [r] Amen. 

Postea coninmnica enni, et dic : 

Corpus Domini nostri Ihesu Christi sanguine tuo tin- 
ctum conservet animam tuam in vitam aeternam. [i^] Amen. 

Oratio post coninmnioneni. 

Domine sancte Pater^, te fideHter deprecamur: ut"acci- 
j)iente fratre nostro sacrosanctam Eucharistiam, corpus et 
sanguinem*^ Domini nostri Ihesu Christi FiHi tui, tam corporis 
(|uam animae sit sakis. Per eundem. 

I. mentis ct corporis, m. — 2. inenti. m. — 3. Dei : om. m. — 
4. Patris omnipotentis. ni. — 5. in.... sancti : decst M. — 6. Pater omn. 
aet. Deus. m. — 7. ul: oiii. m. — 8. corporis et sanguinis. m. 



EX LIBKO MONACHORUM S. AMBROSII 83 



INCIPIT COMMENDATIO ANIMAE. 

Quando de corpore egrediuntiir animae infirmoi^uin : 

Vale in Christo: Pax tecuni: Amen. ' Proficiscere anima 
de hoc mimdo: mig-rare in pace. In nomine Dei" Patris omni- 
potentis, qui te creavit. In nomine Ihesu ^ Christi FiUi Dei 
vivi, qui pro te passus est. In nomine Spiritus sancti"^, qui 
in te effusus est. In nomine^ ansjelorum et archantrelorum, 
patriarcharum, prophetarum, apostolorum, Innocentium, mar 
tyrum,^ confessorum ac virginum, ^' omniumque animarum 
sanctarum Deo placentium. Hodie posita ^ sis in pace : locus 
tuus et habitatio tua in sanctam lerusalem caelestem. Su- 
scipiat te sanctus Michahel archangelus, qui mihtiae cae- 
lestis meruit principatum : subvenient^ tibi sancti angeh, et 
perducant te '° in Hierusalem caelestem; suscipiat te beatus 
Petrus apostolus, cui a Domino claves regni caelestis tra- 
ditae sunt. Ingredere " in pace. )^ In nomine Patris, >^ et 
Filii, S^ et Spiritus sancti, qui te iUuminet in vitam aeter- 
nam, et resuscitef in prima resurrectione in novissima '^ die. 

Domine Iliesu Christe, pastor bone, suscipe animam 
servi tui z//. ''* in pace; et omnia eius peccata'^ dimitte, 

Suscipe, Domine, servum tuum in bonum, et hbera 
animam eius ex omnibus pericuhs infernorum, et de laqueis '^ 
poenarum, et de omnibus tribulationibus. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut hberasti Noe 
de periculo. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut liberasti He- 
liam et Henoch de communi morte munch. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut liberasti Abra- 
ham per fidem et creduhtatem. '" 

I. Amen. deest M m. — 2. Dei >i<: M m. — 3. Ihesu i^: M m. — 4. sancti 
>I< : M m. — 5. honore: m. — 6. martyrum, Innocentium : M. — 7. virgi- 
num, confessorum : m. — 8. positus: M. — 9. subveniant: M m. — 
10. te (via.dub. in uiarg.j. — 11. Egredere : m. — 12. resuscitet te: 
M m. — 13. novissimo: M. — 14. ill. deest M m. — 15. iube pec- 
cata: M. ei peccata : m. — 16. infernorum.... laqueis : otn. M m. — 
17. creduHtatem suani : ni. 



84 EXCERPTA AD MAX. AMBR. PERTINENT. 



Libera, Domine, animam servi tui, sicut liberasti Loth 
de Sodomis et de flamma ignis. f 

Libera, Domine, animam servi tui, ' sicut liberasti Isaac 
de manu patris sui Abraham. ^ 

Libera, Domine, animani servi tui, sicut liberasti lacob 
per benedictionem ^ maiestatis tuae. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut liberasti Moysen 
de manu Pharahonis regis Aegyptiorum. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti lob 
de passionibus suis. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti lo- 
nam de ventre ceti. ^ 

Libera, Domine, animam servi tui. sicut liberasti David 
de manu Sauh regis, et GoHae, '^ et de omnibus vincu- 
Hs eius. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti Da- 
nihelem de lacu leonum. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti tres 
pueros de camino ignis ardentis, et de manu regis iniqui. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti Su- 
sannam de falso crimine. 

Libera, Domine, animam famuH '^ tui, sicut Hberasti 
humanum " genus per passionem tuam. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti Pe- 
Irum et Pauhun de carceribus. 

Libera, Domine, animam servi tui, sicut Hberasti The- 
clam de tribus tormentis. 

Sic Hberare digneris, Domine, animam hominis istius ^, 
et tecuni habitare concedas in bonis caelestibus reo^nis. Oui 
cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas, ^ 



I. tui oni. m. — 2. Abraliani. / iiia. in ras.: Abrahae. M ; ni. oiii. 

sui. — 3. m. add. patris sui et. — 4. Libera ceti: oin. m. — 5. et 

de manu Cioliae. gigantis: m. — 6. servi. M. — 7. humanum.... The- 
clam : oin. m, qni slatim .y«W// Theclam etc. — S. istius hominis: M m. 
— 9. in bonis caelestibus. Amen. M ; in domibus caelestibus. Amen. ni. 



EX LIBRO MONACHORUM S. AMBROSII 85 



IN AGENDA MORTUORUM. 

Oratio quaxdo axima egressa est de corpore. 

Pio recordationis aftectu, fratres karissimi, commemo- 
rationem facimiis cari nostri ill. \ quem Dominus de tem- 
ptationibus huius saeculi assumpsit, obsecrantes - misericor- 
diam Dei nostri : ut ipse ei tribuere dignetur placidam "^ et 
quietam mansionem. et remittat^ omnes lubricae temeritatis 
offensas : ut, concessa venia plenae indulgentiae, quicquid 
in hoc saeculo proprio ^ reatu deliquit, totum ineffabiU pietate 
ac beniofnitate sua deleat, et abstero^at. Per ^ Dominum 
nostrum Ihesum Christum FiHum suum, secum viventem 
atque regnantem Deum, in unitate Spiritus sancti. per omnia 
saecula saeculorum. [1^] Amen. 

A/ia. Deus, cui omnia vi\'unt. et cui non pereunt 
moriendo corpora nostra. sed mutantur in meHus, te sup- 
pHces deprecamur , ut suscipi iubeas animam famuH(ae) 
tui(ae) ?7/. ~, per manus sanctorum angelorum tuorum de- 
ducendam in sinum amici tui Abrahae patriarchae, resusci- 
tandamque in novissimo magni iudicii die: et quicquid 
viciorum faUente diabolo contraxit, tu pius et misericors ^ 
abkie indulofendo. Per. * 

A/ia oratio. Suscipe, Domine, animam ser\i (anciHae) 
tui(ae) ill., quam de ergastulo huius saeculi dignatus es assu- 
mere; et Hbera eam de principibus tenebrarum et de locis 
poenarum: ut absokita omnium vinculo peccatorum. quietis 
ac kicis aeterna beatitudine perfuatur. et inter sanctos et 
electos tuos in resurrectionis gloria resuscitari mereatur. Per. 

Alia. Non intres in iudicio cum servo (anciha) tuo(a), 
Domine, quoniam apud te non iustificabitur homo, nisi per 
te omnium peccatorum tribuatur remissio. Non ergo. quae- 
sumus, tua sententia premat, quem(am) tibi vera supplicatio 

I. ilL: deest M. — 2. Obsecramus : M m. — 3. placitam. m. — 
4. remittatque, M. — 5. proprio, oin. m. — 6. Ouod ipse praestare di- 
gnetur qui cum P. et Sp. s. M m. — 7. ///.• om. M. m. — 8. misericors 
Dominus, m. 



S6 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



fidei christianae commendat; sed, gratia tua illi succurrente, 
mereatur evadere iudicium ultionis, qui(ae) dum viveret 
insignitus(a) est signaculo Trinitatis. Per. 

Alia. Fac cum servo (ancilla) tuo(a) ///. , Domine, 
defuncto(a) misericordiam, ut factorum suorum in poenis 
non recipiat vicem ; qui(ae) tuam in votis tenuit volun- 
tatem: ut sicut hic vera fides iunxit fidehum turmis, ita 
eum (eam) iUuc tua miseratio societ angelicis choris. Per. 

Post Jiaec contimiatini canuntiir psahni ^^\ ct incipinnt 
abluere corpus. 

Post lavationent corporis incipiunt hac orationes. 

Deus vitae dator et humanorum corporum reparator, 
qui te a peccatoribus exorari ' vohiisti, exaudi preces nostras. 
quas speciaH devotione pro anima fanuh^ae) tui(ae) ///. ' 
tibi hicrimabihter fundimus: ut hberare eam ab inferorum ^ 
cruciatibus, et coHocare inter agmina sanctorum tuorum 
chgneris ; veste c^uoque caelesti et stohi immortahtatis indui. 
et paradisi amoenitate confoveri iubeas. Per. 

Alia oratio. Deus. qui humanarum animarum aeternus 
amator es, animam famuh(ae) tui(ae) ///.■*, quam vera dum 
in corpore maneret tenuit fid^s, ab onini cruciatu inferoruiu 
redde extorrem: ut segregata ab< infernahbus claustris, san- 
ctorum ^ mereatur adunari consorciis, Per. 

Sequitur % Accepimus bona. ^' Ouoniam sagittae tuac. 

Ant. Redemptor meus vivit. V Renovabuntur. ^' ^ps. 50) 
Miserere mei Deus secundum. 

Oratio. Inchna, Domine, aurem tuam ad preces no- 
stras, quibus misericorcham tuam supphciter deprecamur: 
ut animam famuh(ae) tui(ae) ///., quam de hoc saeculo mi- 
grare iussisti, in |)acis ac lucis regione constituas, in (sic) 
sanctorum tuorum iubeas esse consortem. Per. 

Cap. Anima eius requiescat in pace. [R] Amen. 

I. e.xorare : iM. — 2. iU. oni. M. — 3. infernoruiu : M. — 4. ///. oin. .M. 
— 5. sanctorum tuoruin : M. 

(rt) IniVa habentur Antiptwnac in psalmos pro defuncto, quae di- 
cebantur teinpore lavationis corpori.s, cum psalinis ct lectioniljus, ut 
ixitet e.K alia rubrica post ant. XIY. 



EX LIBRO MONACHORUM S. AMBROSII S7 



ItEM INCIPIUNT ANITPIIONAE IN PSALMOS PRO DEFUNCTO. 

I. Deduc me, Domlne, in tiia iiistltia; et In conspectu 
tuo vias meas dirige. V (ps. i) Beatus vir qui non abilt 
in consllio. 

II. Non derellnques eum In infernum, Domine; nec 
dabis anlmam elus In corruptionem. ^' (ps. i^) Conserva 
me, Domine, quonlam In te speravi. 

III. Vide, Domlne, humllitatem meam; dlmitte omnia 
peccata mea. ^' (ps. 2-/.) Ad te, Domine, levavl anlmam. 

iiii. Tu es, Domine, protector meus : in manus tuas 
commendo spirltum meum. \' (ps. jo) In te, Domine, 
speravi. 

v. Sitivlt anlma mea ad Deum vlvum : venlam et pa- 
rebo ante faciem Dei, t (ps. ^i) Slcut cervus desiderat. 

VI. Ecce enlm Deus adiuvat me, et Domlnus susceptor 
est animae elus. ^* (ps. §j) Deus In nomine tuo salvum. 

VII. In paradlsum deducant te angell, et cum gloria 
susciplant te sanctl martyres Dei. \' (ps. 6i) Nonne Deo 
subdlta. 

VIII. Usque In vita mea laudavi te, Domine: da re- 
quiem mlhi cum sanctls in regione vlvorum, et salva nie. 
%' (ps. yi) Deus ludlclum tuum regi da. 

viiiL Memorare, Domine , quae sit mea substantia : 
quis est homo qul vivit, et non videbit mortem. l' (p. S2) 
Deus quis slmiHs tibl : ne tacueris. 

X. Domlne. mltte angelum tuum protectorem meum, 
qui me suscitet de terrae pulvere: ut posslm occurrere ad 
resurrectionem cum sanctis tuis. v (ps. gi) Bonum est con- 
fiterl Domlno. 

XI. Clamor noster, Domlne, ad te perveniat. v (ps. loi) 
Domine, exaucU oratlonem meam : et- clamor meus. 

XII. Suscipe me, Domine, secundum verbum tuum; 
et ne confundas me ante conspectum tuum. f (ps. 118) 
Beati Immaculatl in via qul ambulant. 



SS EXCtRFTA AD MAN. AiMBR. PERTINENT. 

XIII. Haec requies mea In saeculum saeculi, hic habi- 
tabo, ([uia praeelegi eam. ^' (ps. iji) Memento. Domine, 
David. 

xiiir. Portio mea in terra viventium: me expectant iusti. 
donec retribuas mihi. V (ps. 141) Voce mea ad Dominum 
clama\i : voce mea. 

Quod si necessitas i^icunibit, ut citiits finiatur psalteriuni, 
et tres tantuni lectiones legantur, tunc in prinia turnia canantur 
quinquaginta psabni cuni ant. Deduc me. Domine, in tua 
iustitia. V (ps. i) Beatus vir, qui non abiit. 

In secunda turnia alii quinquaginta ciini ant. Ecce enim 
Deus adiuvat me, et Dominus. t (ps. jj) Deus in nomine tuo. 

Iteni in tertia turnia alii quijiquaginta cum ant. Suscipe 
me, Domine, secundum. \' (ps. iiS) Beati immaculati. 

Iton antipJionae duplae. 

I. Redemptor meus vivit, et in novissimo me renovabit. 
^' Renovabuntur denuo ossa mea, et in carne mea videbo 
Dominum Deum. ^' (ps. 50J Miserere mei Deus secundum 
magnam. 

II. Tu iussisti nasci me, Domine, repromisisti ut re- 
surgerem. V lussione tua venio, Sanctissime, ne derelinquas 
me quia pius cs. Psalni. (ss) Deus, in nomine tuo salvum 
me fac. 

III. Credo quod Dominus non me derelinquet; nec 
condemnabit nie, dum v^enerit ad iudicandum. V Sed mi- 
serebitur mei redemptor nieus, pius Deus. Psalni. (§6) Mi- 
serere mei, Deus, miserere mei. 

iiii. Tu creasti me, Christe: iussione tua venio, Sancte. 
f Parce, Deus: parce, fortis: libera me de manu mortis. 
Psalni. (S^) IncHna, Domine, aurem tuam. 

Ista antiphona non dicilur nisi ad diaconeni vel ad sa- 
cerdoteni defunctuni. Ant. v. P2xter factus sum fratribus meis. 
(|uia iussisti. {\') Vocasti me, Deus: ecce venio, suscipe me. 
Psahn. (6S) Salva me I3eus (juoniam introierunt a^juae. 



EX LIBBO MONACHORUM S. AMBROSll 89 

Item seqidtur ("). 

[responsoria quae dicenda sunt in agenda mortuorum]. 

% I. Accepimus bona. V Quoniam sagittae. 
% II. Antequam comedam. \' Afflictus sum et humiliatus. 
% III. Induta est caro mea. %' Ouoniam non revertetur. 
% iiii. Paucitas dierum. \ Domine, exaudi orationem, 
% V, Quis mihi tribuat. t Si fuero iustus, os meum, 
% VI. Scio, Domine, quia. t Memento, Dne, quia manus, 
% VII. Libera me, %' Miserere mei, Deus, miserere. 
% VIII. Nonne cognoscit Deus. t Dne, Deus meus, si feci. 
1? viiii. Scio enim quia. ^' Surgant mortui, et resurgant. 
l^ X. Desiderium meum. %' Deus in adiutorium meum. 
% XI. Auditu auris audivi, t Unum locutus sum, quod, 
^ XII. Oculi mei fundite. ^' Laboravi in gemitu meo. 
% XIII. Caligaverunt ocuH. ^' O vos omnes qui transitis. 
% xiiii. Relaxentur vincula, ^' Usquequaque lava me, 
^ XV, Remitte mihi ut. %' Ad te, Dne, levavi. 
^ XVI, Non timebis anima. ^' Dominus exaudiat te. 
1? XVII. Qui suscitasti Lazarum, t Requiem aeternam. 
% XVIII. In manus tua, Dne. %' In te, Dne, speravi. 

Item psallendae {sic) quando corpus portatur ad ecclesiam. 

Ant. I, Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me: 
educ de inferno animam meam ; salva me, Domine, a de- 
scendentibus in lacum, 

II. De terra creasti me, carne induisti me: redemptor 
meus, Christe, resuscita me in novissimo die. 

III. Dextera tua, Domine, suscepit me ; et discipHna 
tua ipsa me docuit, 

iiii, Cum Christus apparuerit vita nostra, tunc appa- 
rebis ' cum eo in gloria, 

I. apparebit. M. 

{a) \i% quae sequuntur in cod. Ambr. T g6 sup. posita sunt per 
extensum : hic in compendium per initia ponuntur, nam omnino con- 
veniunt cum textu Mamialis Vallis Travaliae, in Agenda defunctoriim 
(vol. III, pag. 479, not. I, et p. 480 et seqq.), 

Magistretti — Man. Vol. I. *ii 



90 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



V. Domine, Domine, qiiando venero in iudiciiim tuum? 
animam in carne constitutam pollui ; priusquam discutias 
me, miserere mei. 

VI. Domine, mitte angelum tuum protectorem meum, 

qui me suscitet': ut possim occurrere ad resurrectionem cum 

Sanctis tuis. 

[iN ecclesia], 

Segtiitnr Passio : require retro^"^: Prima die azimorum 
accesserunt discipuli. 

^ Remitte mihi. f Ad te, Domine, levavi. 

In ecclesia oratio super deftmctum : 

Obsecramus misericordiam tuam, aeterne omnipotens'' 
Deus, qui hominem ad imaginem tuam creare dignatus es : 
ut spiritum et animani famuH(ae) tui(ae) ill. ^, quem(am) 
hodierna die rebus humanis eximi, et ad te accersiri iussisti, 
blande et misericorditer suscipias. Non ei dominentur um- 
brae mortis, nec tegat eum(eam) chaos et cahgo tenebrarum; 
sed exutus(a) omnium criminum labe, in sinu Abrahae patriar- 
chae collocatus(a), locum lucis ef refrigerii se adeptum(am) 
esse <raudeat: et cum dies iudicii advenerit, cum sanctis 
et electis tuis eum resuscitari iubeas. Per Dominum. 

i^ Relaxentur vincula. %' Usquequaque lava me. 

Sequitur Evangelium secunduni lohannetn. 

In illo tempore. Dixit Ihesus discipuhs suis: Onme 
(juod dat mihi Pater ad me veniet: et eum, qui venit ad 
me non eiiciam foras: quia descendi de caelo, non ut faciam 
voluntatem meam, sed vohuitatem eius qui misit me. Haec 
est autem voluntas eius, (|ui misit me, Patris : ut omne quod 
dedit mihl non perdam ex eo; sed resuscitem ilhid in no- 
vissimo die. Haec est enim vohmtas Patris mei ([ui misit 
me : ut omnis (jui videt Fihum, et credit in euni, habeat 
vitam aeternam. Et resuscitabo ego eum in novissimo die. 

K In manus tuas, Domine. ^' In te, Domine, speravi. 

Dcinde scqunntur Litaniae: his finitis (sic). 

I. suscitet dc- tcrrae piilvcre. M m. — 2. oninipotens aeterne. m. — 
3. ill. (leest M m. — 4. ac. ni. 



(a) cf. indiccni cod. T ij6 sup. 



. EX LIBRO MONACHORUM S. AMBROSII 91 

Item incipiunt psallendae [sic) 

QUANDO CORPUS PORTATUR DE ECCLESIA AD SEPULCRUM 

Ant. I. Usque in vita mea laudavi te, Domine, 

II. Memorare, Domine, quae sit mea substantia. 

III. Adhaesit pavimento anima mea: vivifica me, Do- 
mine, secundum verbum tuum. 

iiii. Portio mea in terra viventium: me expectant. 
v. Vide humilitatem meam. 

VI. Tu iussisti nasci me, Domine. 

VII. Credo quod Dominus non me derelinquet. 

VIII. Tu creasti me, Christe. 

viiii. Etenim pauci fuerunt dies mei : da mihi requiem 
cum sanctis tuis, Domine. 

[Ad sepulcrum]. 

X. Suscipiat te Christus, qui vocavit te; in sinu Abrahae 
Angeli dechicant te. . 

XI. Haec requies mea in saeculum saecuh. 

XII. Dominus mortificat et vivificat; deducit ad inferos 
et reducit. 

XIII. Dominus custodiat te ab omni malo, custodiat 
animam tuam Dominus. 

Seq. psaliii (120) totns. Levavi oculos meos ad montes. 

Dominus regit me, et nihil mihi cleerit: in loco pascuae 
ibi me collocavit. 

Domini est terra et plenitudo eius: orbis ('^). 

Ad te, Domine, levavi animam meam : Deus meus. 

In te, Domine, speravi : non confundar in aeternum. 

In tua iustitia hbera me: et eripe me. 

Beati quorum remissae sunt iniquitates : et quorum 
tecta sunt peccata. 

Gaudete iusti in Domino : rectos docet. 

Beatus qui intelhgit super egenum et pauperem. 

Sicut cervus desiderat ad fontes. 

Miserere mei, Deus: secundum magnam misericorcham. 

Et secunchmi mukituchnem miserationum. 

(a) cf. vol. III, pag. 485 et seq. 



92 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

Auditui meo dabis gaudium et laetitiam. 

Averte faciem tuam a peccatis meis: et. 

Deus, in nomine tuo salvum me fac : et in. 

Miserere mei,Deus, miserere mei: quoniam in te confido. 

Deus misereatur nobis et benedicat nos : inluminet. 

Deus, in adiutorium meum intende: Domine. 

Deus, in te speravi: Domine, non confundar in aeternum. 

In tua iustitia libera me : et eripe me. 

Inclina, Domine, aurem tuam et exaudi me. 

Custodi animam meam, quoniam sanctus es: salvum fac. 

Domine, exaudi orationem meam : et clamor meus. 

De profundis clamavi ad te, Domine: Domine. 

Eripe me. Domine, ab homine malo: et. 

Domine, clamavi ad te, exaudi me. 

Aperite mihi portas iustitiae: et ingressus. 

Haec porta Domini: iusti ingrechentur. 

In pace in idipsum : obdormiam et requiescam. 

Fiat, Domine, misericordia tua super nos: sicut spe- 
ravimus in te. 

Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet: et ego re- 
suscitabo eum in novissimo die 

\_AnL'] Dominus custochat te ab omni malo: custodiat 
animam tuam Dominus. 

Oremus, fratres karissimi, pro spiritu cari(ae) nostri(ae) 
///., c[uem(am) Dominus de laqueo ' huius saecuH Hberare 
dignatus est, cuius corpuscuhmi hodie sepulturae traditur: 
ut eum(am) pietas Domini in sinu Abrahae et ^ Isaac et 
lacob collocare cHgnetur. Ut^ cum dies iudicii advenerit, inter 
sanctos et electos suos eum(am) in parte dextera coHo- 
candum(am) resuscitari •* faciat: Praestante Domino nostro 
Ihesu Christo, ([ui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat 
Deus, per omnia saecula saeculorum. [i|] Amen. 

Aha. Debitum humani corporis sepeHendi officium, 
fidcHium-^ more complentes, Deum, cui omnia vivunt, fidehter 

I. ergastulo. ni. — 2. et. m oni. — 3. Et. m. — 4. resuscitare. m. 
— 5. iri m. suppl. 2 ina. 



EX LIBRO MONACHORUM S. AMBROSII 93 

deprecemur: ut hoc corpus cari(ae) nostri(ae) ill. a nobis 
in infirmitate sepultum, in ordine Sanctorum ' resuscitet: et 
eius spiritum sanctis ac fidelibus aggregari iubeat^. Praestante 
Domino nostro Ihesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto 
vivit et regnat Deus, per omnia saecula saeculorum. 

Post sepidtmn corpus. 

Oratio. Tibi, Domine, commendamus animam famuH(ae) 
tui(ae) ill. ^, ut defunctus(a) saeculo tibi vivat: et si qua per 
fragihtatem mundanae conversationis peccata achnisit, tu 
venia misericordissimae pietatis absterge. Per. 

Alia. Deus humanarum animarum aeternus amator es: 
animam famuh(ae) tui(ae) ill., quam vera dum in corpore 
maneret tenuit fides , ab omni cruciatu inferorum redde 
extorrem: ut segregata ab infernahbus claustris, sanctorum 
mereatur adunari consorciis. Per. 

Temeritatis quidem est, Domine, ut homo hominem, 
mortahs mortalem, cinis cinerem tibi Domino Deo nostro 
audeat commendare : sed quia terra suscipit terram, et pulvis 
convertitur in pulverem, donec omnis caro in suam redi- 
gatur originem, inde tuam, Deus piissime Pater, lacrima- 
bihter quaesumus pietatem: ut huius famuh(ae) tui(ae) ill. 
animam, quam de huius mundi voragine caenulenta ducis 
ad patriam, Abrahae amici tui sinu recipias, et refrigerii 
rore perfundas. Sit ab aestuantis gehennae truci incendio 
segregatus(a), et beatae requiei, te donante, coniunctus(a) : 
et, si quae ilh sunt, Domine, dignae cruciatibus culpae, tu 
eis '^ gratiae mitissimae lenitate indulge ; nec peccati recipiat 
vicem, sed indulgentiae tuae piam sentiat bonitatem : cumque, 
finito mundi termino, supernum cunctis ihuxerit regnum, 
omnium sanctorum caetibus aggregatus(a) ^ cum electis re- 
surgat, in parte dextera cohocandus^a). Per. 

Seq. cap. Requiem aeternam dona ei, Domine. ^ Et 
lux perpetua luceat ei. 

Al. Et requiescat animam eius in pace. i| Amen. 

I. Sanctorum suorum, m. — 2. iubeat, cum quibus inenarrabili gloria 
et perhenni felicitate perfrui mereatur. m. — 3. ill. m. oni. — 4. eas. m. 
— 5. coUocandus. m. 



94 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



EXCERPTA EX COD. M. 

BEROLDO NOVO 



INCIPIT ORDO OFFICII 

QUALITER FIERI DEBET MANUS IMPOSITIO 

SUPER INFIRMOS. 

/;/ priniis ille sacerdos, qni p7'ior est, dicat hanc ora- 
tionem : Pax huic clomui. l? Amen. (^') Dominus vobiscum. 

(Orat.) Deus, qui benedixisti vestigia apostolorum 
tuorum Petri et Pauli atque Andreae, dignare benedicere 
domum istam, atque ingressum nostrum: expelle hinc, Dne, 
omnes insidias diaboH, et reple eam omni gaudio, sanitate 
et pace, et fac eam abundare omnibus bonis : ut de tua 
gratia hic semper abundet, et Angelus tuus sanctus semper 
eam in pace custodiat, Per. (i?) Amen. 

Seq. Pax et benedictio )^ Dei Patris omnipotentis, 
)^ et FiHi, )^ et Spiritus sancti, descendat super nos et 
supcr domum istam, et super omnes habitantes et conve- 
nientes in ea. % Amen. 

Deinde dicit sacerdos lianc benedictioiiem. Propitius sit 
nobis omnipotens et misericors Dnus, cpii fecit caekim et 
tcrrain, ct benedicat nos. i? Amen. 

Seq. Deus in adiutorium meum intende. i? Dne, ad 
adiuvandum me festina. Gloria Patri. Sicut erat. All. vel 
Laus tibi. 

Seqimntnr septem psalmi poenitentiales , ciwi Gloria post 
qiiemlibet, post ant. 

Ant. I. Infirmus sum.... (omnia nt sjip. p.So, praeterseq.). 
Ant. (v) Clamor nostcr, Dne, ad tc perveniat. %' (ps. loi) 
Dnc, cxaudi orationcm: ct clamor, ct (ps. 102) Benedic 
anima mca Dnum, usqne Faciens misericordias Dns. Ant. vi. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 



95 



Fiant.... (reliqua ut supra, usque ad ps. I-/.2 Domine, exaucli 
orationem meam, auribus, inclus.). 

Sequitur oraiio ^^) communiter. Infirmorum propitiator, 
abiectorum protector, desperandorum salvator, Deus patris 
mei, et Deus haereditatis Israel, dominator caeli et terrae, 
creator aquarum, rex totius creaturae tuae, exaudi preces 
nostras. Seq. Kyr. kyr. kyr., deinde Letania. 
Domine, mise- S. Martyri S. Euprepi S. Columba 

rere. ter S. Alexander S. Sebastiane S. Radecunda 

Christe , libera S. Laurenti S. Sokitor S. Anatalon 





nos. ter 


S. 


Vincenti 


S. 


Romane 


S. 


Gay 


Salvator, Hbera 


S. 


YpoHte 


S. 


BabiHa 


S. 


Castritiane 




nos. ter 


S. 


Cassiane 


S. 


Erasme 


S. 


KaHmere 


S. 


Maria W 


S. 


Quirine 


S. 


Petre 


S. 


Mona 


• 


• • • • 


s. 


Nicomedis 


S. 


Laurenti 


S. 


Mirocles 


, 


• • • • 


s. 


Kalocere 


S. 


Vite 


S. 


Materne 


S. 


Stephane 


S.Christophore S. 


Quirice 


S. 


Eustorgi 


S. 


Line 


S. 


Georgi 


S. 


Firme 


S. 


Dionisi 


s. 


Clete 


S. 


Theodore 


S. 


Rustice 


S.SimpIiciane 


s. 


Clemens 


S. 


Faustine 


S. 


Alexander 


S. 


Veneri 


s. 


Syste 


S. 


lovita 


S. 


Tegla 


S. 


Marole 


s. 


ApolHnaris 


s. 


Mauriti 


S. 


PeHagia 


S. 


Cliceri 


s. 


Blasi 


s. 


Candide 


S. 


Agnes 


S. 


Lazare 


s. 


Nazari 


s. 


Victor 


. 


. 


S. 


Eusebi 


s. 


Celse 


s. 


Exuperi 


s. 


Eufimia 


S. 


Geronti 


s. 


Protasi 


Sancta Legio 


s. 


Lucia 


S. 


Benigne 


s. 


Gervasi 


S. 


Vitalis 


s. 


lustina 


S. 


Magne 


s. 


Victor 


S. 


Valeria 


. 


• • > . 


S. 


Eugeni 


s. 


Nabor 


S. 


Cosma 


s. 


Euphraxia 


S. 


VigiH 


s. 


Felix 


S. 


Damiane 


s. 


MarceHna 


S. 


AmpeHi 


s. 


Fortunate 


S. 


Antime 


s. 


Margarita 


S. 


Dati 


s. 


Sysinni 


S. 


Leonti 


s. 


luliana 


s. 


Martiniane 



(a) Est ant. post Evang. ad Missam Domin. de Lazaro in Quadrag. 
(cf. vol. III, p. 161). 

{J}) Invocationes omissae hic et infra, sunt eodem ordine digestae et 
eaedem quae supra, pag. 80 et seq. 



96 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



S. Auxane S. Martine Omnessancti Angeli, interc. pron. 

S. Syre S. Iiili 

S. Iventi S. Gregori Omnes sancti Discipuli Uni,inter. 

S, Gaudenti S. Satyre 

S. Ahundi S. Aueustine Omnes Sancti et Sanctae Dei,int, 
S. Eusebi S. Benedicte Exaudi Christe.Voces nostras. ter 
S. Hylari S. Galdine Exaudi Deus. Et miserere nob. ^^r 
S, Nicolae S. Ambrosi Kyr. kyr. k)T. 

Deinde sacei^dos, qiii prior est, dicat hanc orationevi 
secretani, et haec capitula: 

Seq. Pater noster. 

Cap. Et ne nos inducas in tentationem. i? Sed Hhera 
nos a malo. 

Cap. Adiutorium nostrum in nomine Dni. ^ Oui fecit 
caelum et terram. 

Seq. Credo in Deum. 

Cap. Carnis resurrectionem, i^ Vitam aeternam. Amen. 

Cap. Salvum fac servum tuum : % Deus meus spe- 
rantem in te. 

Cap. Mitte ei, Dne, auxihum de sancto : l^ Et de Syon 
tuere eum. 

Cap. Nihil proficiat inimicus in eo: % Et fthus ini- 
quitatis non adiiciat nocere ei. 

Cap. Esto ei, Dne, turris fortitudinis: % A facie ini- 
mici et persequentis. 

Cap. Dne, exaudi orationem nostram: ^ Et clamor 
noster ad te perveniat. 

Cap. Exurge, Dne, achuva nos: i? Et hbera nos propter 
nomen tuum. 

Deinde sacerdos, qui prior est, dicat: Dominus vobis- 
cum. R ¥a cum spiritu tuo; postea incipiat Jianc orationem ; 
deindc S7d)sequuntur alii. Et ponere dcbent nianus super in- 
firnmm. 

Sanctum ac venerabile nomen,... (ut sup. pag. 8i, usqut) 
ad regnum tuum caeleste. Per Dom. 

Deinde lutojce eum cum olco bencdicto, primo in pectorey 
secundo in manibus, tertio in pcdibtis, his verbis, dicendo: 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 97 



Ungo te oleo sanctificato, ut more militis iinctus et 
praeparatus ad luctam , aerias possis superare catervas. 
Operare creatura olei, )^ in nomine Dei Patris, )>^ et 
Filii, )^ et Spiritus sancti: ut non lateat hic spiritus*im- 
mundus, nec in membris, nec in meduUis, nec in ulla com- 
pagine membrorum huius hominis ; sed operetur in eo virtus 
Christi FiHi Altissimi. Oui cum aeterno Deo Patre vivit et 
regnat, per omnia saecula saeculorum. ^ Amen. 

//ac finita, dicat sacerdos : Ouidquid peccasti per co- 
gitationem parcat tibi Deus. r: Amen. 

Deinde ungiie emii in manibus, dicendo itertun : Ungo 
te oleo sanctificato, et cetera (sic).- qiia Jinita, dicat sacerdos: 
Quidquid peccasti per operationem manuum parcat tibi 
Deus. 'k Amen. 

Deinde tmgne eum in pedibus, sic dicendo: Ungo te oleo 
sanctificato. Finita oratione, statim dicat presbyter : Quidquid 
peccasti per ingressum (sic) pedum, parcattibi Deus. ^ Amen. 

lunc statim sacerdotes dicunt insimtd has orationes. 

Deus angelorum, Deus archangelorum, Deus patriar- 
charum, et omnium sanctorum chorus (sic): Deus universae 
conditor creaturae, qui dixisti ApostoHs tuis: Ite; super 
aegros manus imponite, daemonia eiicite, gratis accepistis, 
gratis date: ubi nos indigni et peccatores manus carnaHter 
in tuo nomine imponimus, tu, Domine, tuam spirltalem (sic) 
imponere digneris. Qui vivis et regnas. 

Alia oratio. Domine Deus, qui per Apostohim tuum 
locutus es: Si infirmatur quis in vobis, inducat presbyteros 
ecclesiae, et orent super eum, unguentes eum oleo sancto 
in nomine Dni, et oratio fidei salvabit infirmum, et aHe- 
viabit eum Dnus, et si in peccatis sit, dimittentur ei: cura, 
quaesumus, Redemptor noster, gratia spiritus languores istius 
infirmi, et sua sana vuHiera, eiusque dimitte peccata ; atque 
dolores cunctos cordis ab eo expeHe, plenamque interius 
exteriusque sanitatem misericorditer redde: ut ope miseri- 
cordiae tuae restituas sanitatem (sic), et ad pristina pietatis 
reparetur officia. Per. 

Magistretti — Man. Vol. I. *i2 



loo EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



tuoriim inter sanctos et electos tuos In sinibus Abrahae, 
Isaac et lacob patriarcharum tuorum collocare digneris, 
Ouatenus Hberatus de principibus tenebrarum, et de locis 
poenarum. nulHs iam primae nativitatis seu fragihtatis con- 
fundatur erroribus; sed potius agnoscatur a te, et sanctae 
beatitudinis requie perfruatur: ut cum iuditii dies advenerit, 
inter sanctos et electos tuos resuscitatus gloria manifestae ^^) 
contemplationis tuae perpetua sotietur. Per. 

Alia. Benedicat te Deus Pater omnipotens )^, qui in 
principio cuncta creavit: )^ Benedicat te FiHus Uei, qui 
de superna sede pro nobis ad salvandum genus humanum 
descendit. )^ Benedicat te Spiritus sanctus. qui in spetie 
coHimbae in lordanis tiuvio requievit. Ipse te in trinitate 
et unitate sanctificet, quem omnes g-entes expectant iudicem 
venturum, cui est honor et gloria In saecula saeculorum. 
Amen. 

Alia. Benedicat te Deus Pater. qui feclt caelum et 
terram in saplentia sua, benedictione qua benedlxlt sanctos 
patriarchas Abrabam, Isaac et lacob: multipHcet In te gra- 
tlam splritalem, slcut multlpHcavit semen eorum, tamquam 
stellas caeH et arenam quae est in Httore marls. Donet tlbl 
remisslonem omnlum peccatorum ; protegat te omnlbus dle- 
bus vltae tuae; et perducat te in regnum glorlae suae. 
Oul vlvit et regnat. 

Alia. Rogamus te, sancte Mlchael archangele Del, qul 
ad animas susciplendas accepisti potestatem: ut anlmam 
elus acclpere (sic) dlgnerls a laqueis diaboll et a princlpibus 
tenebrarum: et llceat ei per portas Infernl (sic): ut tecum 
et cum sanctls Angelis In gaudium Dni mereatur Intrare. 
Praestante Dno. 

Alia. \\\ ([uacumque die vel hora morte praeoccupatus 
fueris, absokitus slt )^ a Patre, )^ et FIHo, j>^ et Splritu 
sancto. Et de beata Dei irenitrlce ac viroinc Maria, et de 



.-> 



beato Mlchaelc archanirelo, ct de beato Praecursore et 



& 



(i) /. nia.: maiiilV.stata (?). 






EX COD. M., BEROLDO NOVO loi 

martyre Christi lohanne Baptista, qui dixit : Poenitentiam 
agite, appropinquabit enim iuditium Dei ; et de beato Petro 
principe Apostolorum, cui dedit Deus potestatem ligandi 
atque solvencH in caelo et in terra, et de omnibus Sanctis 
electis Dei (sic). Et per illorum intercessionem, te absolvat 
omnipotens Deus, et Hberet te ab omni vinculo peccatorum 
tuorum. Oui vivit et regnat cum Patre, in unitate Spiritus 
sancti Deus, per omnia saecula saeculorum. Amen. 

)^ Benedictio Dei Patris omnipotentis, )^ et Fihi, 
"^ et Spiritus sancti, descendat super animam et corpus 
tuum. Amen, 

07'atio postqiuim anima egressa egressa fiieTit de corpore. 

Pio recordationis affectu.... (iit stip. p. 8^, itsqne) et 
abstergat. Quod ipse praestare dignetur, 

Alia oratio. Deus, cui omnia vivunt.,.. {7it snp. p. 8^, 
tisque) indulgendo. Per. 

Oratio post lavationem corporis. Deus vitae dator.,,, 
(nt snp. p. 86, nsqne) confoveri iubeas. Per. 

A/ia orat. Deus, qui humanarum animarum..,, [nf snp. 
pag. 86, nsqne) adunari consortiis. Per, 

INCIPIT ORDO OFFICII 
SEPELIENDI CORPORA MORTUORUM. 

In primis: ad domum cuiuslibet defuncti, 

Dicitur a sacerdote {%') Dominus vobiscum, Seqnit2ir 
haec oratio. 

Quaesumus, Domine, tamulo tuo, cuius diem primum 
obitus sui commemoramus, Sanctorum tuorum largire con- 
sortium : et rorem misericordiae tuae perennis infunde. Per, 
(1?) Amen, 

Seq. Requiem aeternam dona )J^ ei, Domine, i^ Et 
lux perpetua )^ luceat ei, Deinde. Anima eius, et animae 
omnium fidelium defunctorum [per Dei misericordiam] ' 
requiescant in pace. i^ Amen, 

I. al. ma. sup. lin. 



I04 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



(i^) Ainen. Statim scquitiir i? Relaxentur vincula. ^' Usque- 
quaque. Aliud i? (p^'o) episcopis, sacerdotibus et diaconibus : 
Caligaverunt oculi. ^' O vos omnes. lunc diaconus legat Evan- 
oeliuni sec. lohanneni: In illo tempore. Dixit Ihesus disci- 
pulis suis : omne quod dat..,. (per extenswn ut sup. p. go, 
usque) Et resuscitabo ego eum in novissimo die. Sequiticr R 
In manus tuas, Domine. V In te Domine. Aliud %. (pro) 
episcopis, sacerdotibus, subdiaconibus, clericis, religiosis, iuris- 
peritis et tabellionibus : Qui suscitasti Lazarum. V Requiem 
aeternam. Finito ^, seqiiimtur Letaniae. 

[PSALLENTIUM DE ECCL. AD SEPULCRUM]. 

Ilis finitis, statini siiscipiatur cadaver, et portettir de 
ecclcsia ad sepuUurani, diacono incipiente Jianc ajitipJionani : 

L Usque in vita.... (^*) n. Memorare.... in. Adhaesit 
pavimento.... iiii. Portio mea.... v. Vide, Domine.... vi. Tu 
iussisti nasci me. \' lussione tua. vii. Credo quod Dominus. 
^' Sed miserebitur. viii. Etenim pauci.... 

Istae duae antiphonae quae sequnntnr, non cantantur , 
nisi fuerit episcopiscopus, sacerdos vel diaconus: In paradisum 
deducant te AngeH ; et cum gaudio suscipiant te sancti 
martyres Dei. Alia. Tu es, Domine, protector meus : in 
manus tuas, Domine, commendo spiritum meum. 

[Ad sepulcrum]. 

TiLuc stati)n ponendus esi cadaver in sepulturain, si- 
gnando (Posito deftincto in sepidttira, tunc diaconus dchet 
incensare, et presbyter aquani benedictani dare.) et caiitando 
hajic ant. Suscipiat te Christus, qui vocavit te ; et in sinu 
Abrahae Angeh deducant te. ii. Haec requies mea in sae- 
cuhmi saecuh : hic habitabo, quoniam praeelegi eam. iii. Do- 
minus mortificat, et vivificat: deducit ad inferos et reducit. 

Scquitiir ant. Dominus custodiat te. 

Scquitur psahn. {/20) Levavi oculos meos, totuni. 

ia) \w /I/ ])cr cxtcnsuni ; oniissa v. supra, p. 87 ct scq ; cf. vol. III, 
]). 484. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO " 105 

t [1] Dominus regit me, et nihil mihi <"=). 
IT. Domini est terra et plenitudo eius. 
III. Ad te, Domine, levavi animam. 
iiii. In te, Domine, speravi non confundar. 

V. In tua iustitia Hbera me, 

VI. Beati quorum remissae sunt. 

vii. Gaudete iusti in Domino: rectos. 
VIII. Beatus qui intelHgit super egenum. 
viiii. Sicut cervus desiderat. 

X. Miserere mei, Deus : secundum magnam. 

XI. Et secundum multitucHnem. 

XII. Auditui meo dabis gaudium. 

XIII. Averte faciem tuam a peccatis. 
xiiii. Deus, in nomine tuo salvum me. 

XV. Miserere mei, Deus, miserere mei: quoniam. 

XVI. Deus misereatur nobis et benedicat. 

XVII. Deus, in adiutorium meum. 

xviii. Deus, in te speravi : Domine, non. 
xviiii. In tua iustitia Hbera me. 

XX. IncHna, Domine, aurem tuam. 

XXI. Custodi animam meam, quoniam. 

XXII. Domine, exaudi orationem meam: et clamor. 

XXIII. De profundis clamavi ad te. 
xxiiii. Eripe me, Domine, ab homine. 

XXV. Domine, clamavi ad te, exaudi. 

XXVI. Aperite milii portas iustitiae. 

xxvii. Haec porta Domini : iusti ingredientur. 

xxviii. In pace in idipsum: obdormiam. 

xxviiii. Fiat, Domine, misericordia tua super nos. 

XXX. Omne quod dat mihi Pater, ad me veniet ; et 
ego resuscitabo eum in novissimo die. 

Seq. ant. Dominus custodiat te ab omni malo: cu- 
stodiat animam tuam Dominus. 



ia) In yl/ ponuntur tantum initia harum yy ; cf. vol. III, p. 485 
et seq. 

Magistretti — Man. Vol. I. *i3 



io6 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



Secj. Dominiis vobiscum. Oratio. Tibi, Domine, com- 
mendamus... (pcr extenswn ut siip. p. gj nsqiic) absterge. 
Per Dominum. 

Scq. Requiem aeternam )^ clona ei. Domine. R Et 
Uix perpetua )J^ luceat ei. Deinde. Anima istius, et animae 
omnium fidelium defunctorum, per Dei misericordiam re- 
quiescant in pace. i? Amen. 

[Deinde in cod. M sequuntur per extensum Ordo 
officii niortnoruui niatutini, et Ordo Ad vesperas nior- 
tnoruni, quarum varietates vide in notis ad cod. R 
(vol. III, pp. 487-491): attamen in fine prccum, quae 
dicendae sunt ad Laudes et Vesperas, (1. c. p. 491 
in not.) post psalmum M add. seqq.]: 

Cap. Domine, averte faciem tuam a peccatis meis : 
^ Et omncs iniquitates nostras dele. Dcindc dicat sacerdos: 
Dominus vobiscum. l^ Et cum spiritu tuo. 

Oratio pro pontificc. Deus, qui inter apostolicos sacer- 
dotes famulum tuum ill. pontificali fecisti divinitate vigere, 
praesta, quaesumus: ut eorum quoque perpetuo aggregetur 
consortio. Per. 

Alia. Preces nostras, quaesumus, Domine, quas in 
famuli tui ///. depositione deferinuis. propitiatus exaudi : ut 
(jui nomini tuo ministerium fidele dependit, perpetua San- 
ctorum socictate laetetur. Per. 

Oratio pro saccrdotc. Da nobis, quaesumus, Domine: 
ut animam famuli et sacerdotis tui, quam de saeculi edu- 
xisti laborioso certamine, Sanctorum tuorum cetui tribuas 
esse consortem. Per. 

Alia oraiio. Deus infinitae misericordiae, suscipe pro 
anima famuli tui ///. sacerdotis preces nostras: et lucis ei 
laetitiaec^ue in reg^ionc Sanctorum tuorum societatem con- 
cede. Per. 

Oratio pro fratribus ct sororibus defunctis. Deus, veniae 
lart^itor, et humanae salutis amator, c;^uaesumus clementiam 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 107 

tuam : ut nostrae congregationis fratres, qui ex hoc saeculo 
transierunt, beato Ambrosio patrono nostro intercedente, ad 
perpetuae beatitudinis consortium pervenire concedas. Per. 

Alia oratio. Deus vita viventium, spes morientium, 
salus omnium in te sperantium, praesta propitius : ut animae 
famulorum tuorum huius congregationis a nostrae mortaU- 
tatis tenebris absolutae, beato Ambrosio patrono nostro inter- 
cedente, in perpetua cum Sanctis tuis luce laetentur. Per, 

Oratio pro imo(a) defnncto(a). Inclina, Domine, aurem 
tuam ad preces nostras, quibus misericordiam tuam sup- 
pHciter deprecamur: ut animam famuH tui ilL, quam de 
hoc saeculo migrare iussisti, in pacis ac lucis regione con- 
stituas, et Sanctorum tuorum iubeas esse consortem. Per. 

Alia. FideHum, Deus animarum concHtor et redemptor, 
famulo tuo iil. cunctorum remissionem tribue peccatorum: 
ut quam semper optavit, indulgentiam consequatur. Per {sic). 

Alia. Omnipotens sempiterne Deus, cui nunquam sine 
spe misericordiae suppHcatur, propitiare animae famuH tui 
?//..• ut qui de hac vita in tui nominis confessione cHscessit, 
Sanctorum tuorum numero facias aggregari. Per, 

Alia 07'atio. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus: 
ut animam famuH tui ill. in congregatione iustorum, aeternae 
beatitudinis iubeas esse consortem. Per. 

Alia oratio. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus: 
ut animam famuH tui ill. ab angeHs lucis susceptam, in 
praeparata habitacula deduci facias beatorum. Per. 

Oratio in die obitus, III, VII, XXX. Quaesumus, Do- 
mine, famulo tuo, cuius primum, tertium, septimum, vel 
trigesimum obitus sui diem commemoramus, Sanctorum 
tuorum largire consortium: et rorem misericorcHae tuae pe- 
rennis infunde. Per. 

Alia oratio. Deus , indulgentiarum Domine , famulo 
tuo ill., cuius primum, tertium, septimum, trigesimum de- 
positionis diem commemoramus : refrigerii sedem, quietis 
beatitudinem, luminis claritatem largiaris oramus. Per. 

Alia. Omnipotens sempiterne Deus, coUocare dignare 



io8 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

spirltum et aniinani faniuli tui ilL, cuius diem primum, 
tertium, septimum, trigesimum celebramus, in sinibus Abra- 
bee, Isaac, et lacob: ut cum clies agnitionis tuae venerit, 
inter sanctos et electos tuos eum resuscitari praecipias. Per. 

Oj^alio pt^o ayiniversario. Adesto, Domine, supplicatio- 
nibus nostris, quibus misericordiam tuam suppliciter depre- 
camur pro anima famuli tui ilL, cuius hodie annua dies 
agitur: ut eam mortalitatis nexibus absolutam, inter sanctos 
et electos tuos perpetuam iubeas habere portionem. Per. 

Alia oratio. Adesto. Domine, suppHcationibus nostris 
pro anima famuli tui ///., in cuius annua obitus sui cHe 
officium commemorationis impendimus : ut si qua ei sae- 
cularis macula inhaesit, aut vitium munchale infecit, dono 
tuae pietatis inchilgeas et abstergas, Per, 

Alia. Suscipe, Domine, preces nostras pro anima fa- 
muh tui ///., cuius anniversarium depositionis diem cele- 
bramus: ut si qua in eo macula de terrenis contagiis acl- 
haesit, remissionis tuae misericordia deleatur, Per, 

Oratio pro defiincio poenitentiam desiderante , et mininie 
conseqnente. Omnipotens et misericors Deus , in cuius hu- 
mana conditio potestate (sic) consistit, animam famuh tui 
///., quaesumus. ab omnibus absolve peccatis: et poenitentiae 
fructum , c^uem vohmtas eius optavit, praeventus mortis 
non perdat, Per. 

Alia. Deus, qui humanarum animarum aeternus amator 
es, animam famuh tui ///. , t[uam vera, dum in corpore 
maneret. tenuit fides, ab omni cruciatu inferorum redde 
extorrem: ut segregata ab infernahbus claustris, Sanctorum 
mereatur achmari consortiis. Per. 

Oratio votiva universaLis. Quaesumus, omnipotens Deus; 
Sanctorum tuorum precibus imploratus, vota humihum re- 
spice. atc^ue ad defensionem nostram dexteram tuae maie- 
statis extende: ct animabus famulorum famularumque tua- 
rum ///. et ///., quorum commemorationem celebramus, vel 
([uorum eleemosynas accepimus, seu etiam parentum et fa- 
mihariuin nostrorum, ct quorum corpora in hoc loco re- 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 109 

quiescLint, remissionem cunctorum tribue peccatorum: ut te 
miserante ad vitam perveniant sempiternam. Per. 

Oratio in coemeteriis . Deus, cuius miseratione animae 
fidelium requiescunt, famulis et famulabus tuis ill. et ?//., 
omnibus (sic) in Christo quiescentibus, da propitius veniam 
peccatorum: ut a cunctis reatibus absoluti, sine fine lae- 
tentur. Per. 

Alia. Omnipotens sempiterne Deus, annue precibus 
nostris ea quae poscimus; et dona omnibus fidelibus, quo- 
rum hic corpora requiescunt, refrigerii sedem, quietis beati- 
tudinem, luminis claritatem : ut qui peccatorum suorum pon- 
dere praegravantur, eos suppUcatio commendet ecclesiae. Per. 

Oratio pro phLrilms defitnctis. Praesta, quaesumus, Do- 
mine, animabus famulorum famularumque tuarum ill. et 
ill. misericordiam sempiternam: ut mortalitatis nexibus expe- 
ditas. lux eas aeterna possideat. Per. 

Alia. Deus, cui soh competit medicinam praestare post 
mortem, tribue, quaesumus : ut animae famulorum famu- 
larumque tuarum ///. et ?'//., ab omnibus exutae peccatis, in 
electorum tuorum societatibus aggregentur. Per. 

Alia. Inveniant, quaesumus, Domine, animae famu- 
lorum famularumque tuarum ///. et ///. omnium (sic) in 
Christo quiescentium, lucis aeternae consortium, qui in hac 
luce positi tuum consecuti sunt sacramentum. Per. 

Alia. Animabus, quaeslimus, Domine, famulorum fa- 
mularumque tuarum ///. et z7/., misericordiam concede per- 
petuam: ut eis proficiat in aeternam, quocl in te speraverunt 
et crediderunt. Per. S Amen. 

Seq. Requiem aeternam dona eis, Domine. i^ Et lux 
perpetua kiceat eis. Deinde. Animae istorum et animae 
omnium fidehum defunctorum requiescant (sic) in pace. 
% Amen. 

[His orationibus in M succechmt rS qnae dicenda 
sunt in a^enda mortiLoriun, eodem ordine cho-esta ut su- 
pra in, codd. T g6 snp. (v. sup. p. 89; cf. vol. III, p. 479 
et seq.) ; post quae statim ponitur secp rubrica]: 



iio EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

Incipit ordo officii qualiter debet fieri 
in diebus septimis. trigesimis, sive annualibus defunctorum. 

Finito Matutino defunctorum , eundo ad tiunuhun de- 
functi, ciun cruce, incenso et aqua benedicta ^"^, diacomis incipii 
ant. I. Usque in vita mea. ii. Memorare Dne. iii. Adhaesit 
pavimento. iin. Portio mea in terra. v. Vide Dne humilitatem. 
VI. Tu iussisti nasci me. vii. Credo quod Dnus. Si fuerit epi- 
scopus, sacerdos, aut diaconus, dicuntur istae ii ant. quae se- 
quujitur: In paradisum deducant te. Al. Tu es Dne protector. 
7u7ic diaconus dicit ant. duplani. Redemptor meus vivit. 
^' Renovabuntur. Psalni. (^o) Miserere mei Deus secundum. 
Cantato psalmo diaconus debet tumidiuii i^icetisare, et presbyter 
aquam benedictam dare. Finito psalmo, statim presbyter dicit 
orationem ; finita oratione, statim cantattw t. Oui suscitasti 
Lazarum. ^' Requiem aeternam. Finito il, statim seqtuuitiw 
letaniae. His fnitis, presbyter dicit oratio7iem ; finita orationc, 
fit finis, sicut supra in aliis officiis defnnctorum . 

INCIPIT ORDO OFFICII 
AD AOUAM BENEDICTAM FACIENDAM. 

In primis: Deus in adiutorium. i? Dne ad adiuvandum. 
Gloria Patri. Sicut erat in principio, et nunc, et semper. All. 
Tunc exujfiet sacerdos in sale in modum ci^ucis, dicendo Fxor- 
cismum salis: Exorcizo te creatura saHs, etc. (reliq. ut in R, 
vol. IH, p. ^6j etseq., nbiin Jtotis habentur variantes cod. M). 

HYMNUS AD PLUVIAM POSTULANDAM. '«) 

Squalent arva soH pulvere multo : pallet siccus ager, 
terra tatiscit: nulhis ruris honos, nulla venustas: quando 
nulla viret gratia llorum. 

Telhis dura sitit, nescia roris: fons iam nescit aquas, 
liumina cursus: herbas nescit humus. ncscit aratrum: magno 
rupta patet tuqjis hiatu. 

(a) cf. Daniel, Thfsaiirus liymnotogicus, I, 29, 31, cl IV, iiu. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO iii 

Fervens sole dies, igneus arclor : ipsas urit aves; frondea 
rami: fessis tecta negant; pulvis arenae : sicco despuitur 
ore viantis. 

Ventis ora ferae, bestia ventis : captantesque viri Ha- 
mina ventis: ventis et volucres ora recludunt: hac mulcere 
sitim fraude volentes. 

Foetus cerva suos, pignore cerva : foetus cerva siti 
fessa recusat: foetus cerva pios moesta relinquit: quaesitam 
quoniam non vehit herbam. 

Venerunt iuvenes, pocula noti: quaerentes putei; lym- 
phaque fugit : et vasis vacuis tecta revisunt : tletus heu pro- 
prios ore bibentes. ^ 

Bos praesepe suum hnquit inane : pratorumque volens 
carpere gramen: nudam ' versat humum, sic pecus omne: 
fraudatum moriens labitur herbis. 

Radices nemorum rustica plebs : explorat misero curva 
labore : solarique famem cortice quaerit: nec succos teneros 
arida praestat. 

Hanc peccata famem nostra merentur: sed merce pro- 
pria, Christe, faveto: quo culpa gravior, gratia maior: iusti 
supphcii vincla resolvat ^ 

lam caelum ^ reseres, arvaque laxes : foecundo placidus 
imbre, rogamus: Hehae meritis impiasaecla: donasti, pluvia 
nos quoque dones. 

Gloria tibi, Pater. 

R! ad Vesp. (sic). Quaerite bonum, et odite malum : dih- 
gite Dnum, qui vocat aquas maris'' et effundit eam {sic) super 
fatiem terrae: Dnus nomen est ihi : all., aU. ^' Congre- 
gans sicut in utre aquas maris, ponens in thesauris abyssos, 
timeat Dnum. 

A7it. Pluviam voluntariam et necessariam dona nobis, 
Dne. Aiit. Operi, Dne, caelum nubibus, et para terrae 
pluviam («). 

I. suppl. 2 nia. — 2. 2 ma: uiida resolveris. — 3. .? ina. caelos. — 
4. 2 ina. 

(a) In M 1? et ant. cum notis musicis. 



112 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

Orat. Deiis omnipotens et clemens, c^ul solus das plu- 
viam super terram, solus mittis aquas sub inferiora caelorum. 
da servis tuis beneficium pluviale: ut c[uod nostra facinora 
suspenderunt. tuo munere protegetur. Per. 

Alia. Omnipotens sempiterne Deus, (^ui salvas omnes, 
et neminem vis perire, aperi fontes benignitatis tuae : et 
terram aridam aquis fluentibus dignanter infunde. Per. 

Atia. Deus, in quo vivimus, movemur et sumus, plu- 
viam nobis tribue congruentem: ut praesentibus subsidiis 
sufficienter adiuti, sempiterna fiducialiter appetamus. Per. 

Alia. Delicta nostra, quaesumus, Dne, miseratus ab- 
solve : et*aquarum subsidia praebe caelestium quibus, ter- 
rena conditio vegetata subsistat. Per. 

HYMNUS AD SERENITATEM POSCENDAM. 

Obduxere polum nubila caeli: absconduntque diem 
sole fugato: noctes continuas sidere nudas: et lunae viduas 
carpimus olim. 

Aetlier dira micat igne corrusco : concussoque tremit 
cardine mundus: caeli porta tonat, ruptaque credas: axis 
aetherei vincla resolvi. 

Excrescunt pluviis aequora ponti: nec fines proprios 
iam freta norunt : terrarum medio lluctuat unda : errabunda 
secat arva carina. 

Porta nauta suos, littora nauta: secessusque suos nauta 
requirit: hospes nauta satis, vitibus hospes: messes nauta 
supernavigat hospes. 

Mentes agricolae cuka reHnquunt : spectant naufragium 
triste laboris: messis laeta natat, semina, census: nati tecta, 
pecus arvaque migrant. 

Cernas alta domus cuhnina ferri : mutatisque locis h- 
mina ' poni: moestas inter aves kidere pisces : pisces in 
tremuhs ludere tectis. 

Eversa videas arbore nidos ; puUis cum teneris per 

I. 2 ma. culniiiia. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 113 

freta duci: nec matrem exilio ponere curas: maioresque 
metu cogere foetus. 

Spectat turba virum, turba fenestris: spectat feminei 
turba pudoris: deploratque famem turba precantum: victum 
navigiis nauta ministrat. 

Ihesu, parce tua morte redemptis: prior dilivium per- 
tulit aetas: ut mundaret aqua crimina terrae: sed mundata 
tuo sano;uine terra est, 

lam tunc ' missa ferens ore columba: ramum paciferae 
munus ulivae: exutas liquido flumine terras : laeto significet 
lapsa volatu. 

Gloria tibi, Pater. 

I? Exaudi, Dne, voces servorum tuorum ; et dona nobis 
hodie serenitatem. ^!' Dne, exauch orationem nostram ; et 
clamor noster ad te perveniat: et dona. 

AriL Dne, salva nos, perimus: impera, et fac Deus tran- 
quilHtatem magnam. AfiL Dormiente Ihesu in navicula, ecce 
motus magnus factus est in mari; et suscitaverunt eum cHscipuH 
eiusdicentes: Dne,salva nos,perimus: at iUe surgens imperavit 
ventis, et facta est tranquiHitas magna. AH. aH. aH. aH. aH. (^) 

OniL Ad te nos, Dne, clamantes exaucH, et aeris se- 
renitatem nobis tribue suppHcantibus : ut qui pro peccatis 
nostris iuste affligimur, misericordia tua praeveniente, cle- 
mentiam sentiamus. Per. 

A/m. Da nobis, quaesumus, Dne, piae suppHcationis 
effectum, et pestHentiam famemque propitiatus averte : et 
ut congruam tibi exhibeamus servitutem, et propitiationis 
beneficia semper inveniamus. Per, 

A/ifi orat. Deus, qui HdeHum precibus flecteris, et hu- 
mihum confessione placaris, conversis ad te propitiare sup 
pHcibus : et quos fecisti iram inteHigere castigantis, fac 
misericordiam sentire parcentis, Per Dnum. 

I. / ma. ramum. 
(a) In M \l et ant. cum notis musicis. 

Magistretti — Man. Vol. I. *i4 



114 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



EXPOSITIO MATUTINI OFFICII 

S. AMBROSIANAE MEDIOLANENSIS ECCLESIAE 
eciita a S. Tkcodoi'0 arcJiiepiscopo eitLsdeni ecclesiae. 

[Hic ad maiorein dcvocionem legentium ac celebrantium 
divina offitia promovendam, ponitur speculuni matutinalis 
offitii, iuxta morem beatissimi Ambrosii. Et ne careat aucto- 
ritate, editum fuit a beato Theodoro ecclesiae Mediolanensis 
praesule. Matutinum igitur, ut supra saepe dictum est, inci- 
pitur a versu: Deus iii adiiUoriiun ineiuii intende: et l? Doniine 
ad adiuvandnni nie festina. Gloria Patri et Filio et Spiritni 
sancto. Siciit erat in principio, et nnnc, et seniper, et in secula 
seculoriun Anien. Allehiia. Ad statim dicitur hymnus: Ae- 
terne re7'tun conditor, per totum annum quotidie, hoc loco : 
et finito hymno, dicitur semper unum Responsorium se- 
cundum naturam offitii de quo agitur. Et quamvis in hoc 
volumine solum contineantur necessaria ad celebrationem 
horarum, dimissaque sint cerimonialia principalis ecclesiae, 
tamen ne speculum dividatur, integre positum est: ut unus- 
quisque possit ad libitum omnia meditari, ac ex hoc sibi 
necessaria sumere. Sequitur] (^\ 

Responsorium post hymnum in hoc loco solent cantare 
tantum ebdomadarii diaconi ; nam archidiaconus per excel- 
lentiam principalitatis nullam servat ebdomadam : ac per hoc 
huiusmodi responsoria non cantat, nisi in maioribus sollem- 
nitatibus. Semper autem antiphonam primam incipit, idest 
Benedictus es, vel Laudabilis, quemadmodum solet in aliis 
officiis, excepto ([uando memoratum responsorium cantat: 
quotiens enim archidiaconus cantat responsorium, pontifex 

(i) [Hic ad maiorcm.... sunurc. Sequitur]. Haec desiderantur '\\\ 
cod. M, et in alio cod. Aml)r. I, 152, iuf., .sed inveniuntur in Breviario 
Amhrosiano, an. 1490, cdito a Pctro Casola ordinario Fcclesiac Mc- 
diolaiicnsis, cjui primus lioc Speciitiiin typis vul^avit. Variantes lectio- 
nes cod. amljr. in notis scq. indicabo sigla a. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 115 

inchoat antiphonam in hymno trium puerorum, si praesens 
fuerit ; quod si defuerit, idem archidiaconus, cantato respon- 
sorio in eodem hymno, incipit antiphonam. 

Tunc cantatur hymnus, quem cantabant tres pueri in 
fornace, ut persecutionem et tribulationem eorum ad me- 
moriam reducamus. Hunc hymnum primum cantamus cum 
antiphona et sua Gloria, postquam per responsorium excitati 
sumus; quia omnes qui pie vohint vivere in Christo perse- 
cutionem patientur. Nostra ergo vita ad beatitudinis per- 
fectionem non pervenit, nisi prius transeat per fornacem, 
atque in fornace benedicat Domino; dicit Sapientia: Vasa 
figuH probat fornax, et homines iustos temptatio tribula- 
tionis. Probati igitur per fornacem, idest per multas tribu- 
lationes, ut patientia opus perfectum habeat, . ad requiem 
laborum quandoque perveniemus ' : sic enim Sapientia per- 
secutionem sustinentibus promittit : Reddet Deus mercedem 
laborum eorum, et deducet illos in via mirabiH. Bene itaque 
labor nocturni offitii ab hymno in fornace inchoatur, ut ad 
finem coeptum opus perckicatur, quemadmodum persecu- 
tionem patientes ad mercedem laborum perveniant. Hunc 
autem hymnum vociferari solent : qui enim vociferantur 
magis in voce laborant ; in quo etiam labore patientiam ^ 
eorumdem puerorum recohmus. Ahquando etiam hymni 
vociferatio ad hylaritatem vocis et confessionem laudis ce- 
lebratur. 

In initio huius hymni accenduntur duo cerei per manus 
pontificis nostri, quo officio nulkis eo absente fungitur. Et 
quia huiusmodi accensio ad initium hymni soh pontifici 
debetur, eiusdem hymni ab eo antiphona ^ incipiatur. Duo 
cerei duo praecepta caritatis inteUiguntur, quae ad nostras 
vigiHas accencH oportet, ut ait Apostokis: Vigilate et orate, 
et omnia vestra in caritate fiant: quorum accensio quomodo 
huic hymno conveniat consideremus. Dictum est enim su- 
perius, quia in hymno patientia puerorum demonstratur: 

I. pervenimus, a. — 2. patientiae, a. — 3. antiphona ab eo, a. 



ii6 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



m quo ackliscimus sine patientia vivere non posse ; sed 
tamen nulla tribulationis vel persecutionis angustia sine di- 
lectione ' caritatis nos pie vivere faciet, habentibus enim 
patientiam ceterasque virtutes absque caritate nihil proficit, 
Paulo attestante, qui ait: Si habuero tantam fidem , ut 
montes transferam, caritatem non habeam, nihil sum; et 
si distribuero omnes facultates mcas in cibos pauperum, 
caritatem non habuero, nihil mihi prodest. Quod autem 
subiungit : Caritas benigna est, patiens est ; aperte demonstrat 
caritatis et patientiae virtutem simul esse connexam. Recte 
igitur cereorum accensio huic hymno adhibetur: Pontifex 
qui accendit vicarius est Christi, qui in lege praecepit cUcens: 
DiHges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et pro- 
ximum tuum sicut te ipsum ; ille per quem cerei praesen- 
tantur in hoc hbro (sicj Moysen significat, per quem data 
est lex. Ponuntur deindc super candelabra iuxta latera al- 
taris altrinsecus, ut sint duo candelabra lucentia ante Do- 
minum: hicent enim praecepta caritatis sicut dicit lohannes: 
Oui dihoit fratrem suum, in lumine manet; sed in dilectione 
fratris, etiam Dei dilectio intelHgitur, ut idem quo supra: 
Oui dihuit fratrem suum ex Deo natus est, et in hoc ca- 
ritas est perfecta; nam qui non dihgit fratrem suum quem 
videt, Deum quem non videt quomodo potest dihgere? Et 
per hoc datur intellegi, ut qui dihgit fratrem suum dihgat 
Deum, et ita sit in utraque chlectione, idest fratris et Dei, 
in ^ hmiine maneat: atque hoc est quod ehcit, duo sint can- 
delabra ante Deum. 

Hymnus iste capiteUum habct in fine, per incoeptorem 
officii dicenduni: Beiiedictiis es Dcus ; hoc autem capitelhim 
ab eodem hymno derivatum, vehit intercallare per omnes 
psahnos, sive per singula cantica nocturni, eodem orchne repe- 
titur. Unde perspicere possumus sequentes psahnos ad ipsius 
hymni figuram intendere. In eo etiam (}uod per incoeptorem 
huius officii suo loco repetitur, ct per eundcm benechctioncs 

I. adiectione, a. — 2. et iii, a. 



EX COD. M., BEROLUU NOVO 117 

legentibus dantur, de quibus postea dicetur, facile potest 
intellegi, totum nocturnale officium unam eandeque vim si- 
gnificationis obtinere. Hoc enim noctis officium illud veteris 
testamenti tempus significat, in quo niulti summo cordis 
desiderio adventum Domini sustinebant, expectantes redem- 
ptionem Israel, ut liberarentur secundum propheticum illud 
Esaiae: Clamabant ad Dominum a facie tribulantis, et mittet 
eis propugnatorem et salvatorem qui liberet eos. Erant 
enim sedentes in tenebris et ' umbra mortis, sicut lii tres 
pueri in fornace ignis ; sicut autem Esaias dicit: Populus 
gentium, qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam ; 
habitantibus in tenebris et umbra mortis, hix orta est eis, 
In ipsa tribulatione tenebrarum veteris testamenti sumus 
in nocturno: cleinde, finitis lectionibus, gaudio et consola- 
tioni novi testamenti approquinquamur, in quo prophetia 
impleta est, quae cUcit: Deus ipse veniet. et salvabit nos. 
Tunc aperientur ocuh caecorum, et aures surdorum pate- 
bunt, et tunc omnis Israel salvus fiet: quare omnes dicimus 
Denedictus DominiLs Dens Israel : qiiia visitavit, et fecit re- 
demptionem plebis. S2Uie ; sed hoc postea dicendum reservemus. 
Nunc de institutione canticorum, vel psahiiorum, ch- 
canius. In cotidianis diebus solemus psahnos cantare ante 
lectiones sub tribus chstinctionibus antiphonarum ; in do- 
minicis autem noctibus, non psalmos sed cantica cantamus. 
Nostri enim instructor officii quanta sit chfferentia inter 
psahnum et canticum perspicere curavit; unde diem domi- 
nicum a cotidianis etiam in officio differre vohut. Ita le- 
gimus in tractatu psahnorum. Discreverunt enim - quidam 
inter canticum et psalmum; quoniam canticum ore profertur, 
psahnus vero adhibito visibih ^ organo, idest psaUerio, ca- 
nitur : organum enim vel psalterium musicum est instru- 
mentum. Vicletur ereo in cantico sicrnificari intehiafentia 
mentis, psahno vero ^* corporis: nam inteUegentia mentis, 
hcet soh Deo coonita sit, ab hominibus tamen non videtur; 



& 



I. et in, a. — 2. enim: deesf a. — 3. vi.oili, a. — 4. vero opera, a. 



iiS EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



opera autem quae faclmus ab hominlbus videntur velut illud 
visiblle instrumentum. Nulll ercro dublum est per operam ' 
corporls, activam vitam slgnlficarl, et per intelllgentlam 
mentis, contemplativam , quae solummodo intellectu per- 
spicitur. Cotldlani itaque dies activae vltae conveniunt, in 
quibus opus nostrum perficimus; domlnlcus autem dies, in 
quo ab operibus requiescimus et laudem Dei celebramus, 
intellectualem ^ et aeternam vitam designat, in qua requiem 
et laeticiam semplternam celebrabunt omnes tribus terrae, 
et cantabunt canticum novum Deo et Agno. Per dominlcum 
scilicet dlem, qui prinius est et octavus, resurrectio nostra 
deslgnatur, quasl octava aetas, quae nunquam finem habitura, 
non actio!ie\ sed In speculatlone modo habetur. Haec etiam 
eadem cantlca nocturnaHs offitli ad iocunditatem et laetitlam 
domlnlcae resurrectionis cantantur; cantlcum etlam * a ca- 
nendo dicltur, ut Amalmdtis diclt : In cantando hylaritas 
est, ut canticus ^ saepisslme In laetltia celebratur. 

Cantlca autem nocturnl sunt tria : quia In operibus 
tenebrarum ceu slcut In nocte trla sunt originaHa vitia, 
idest, suggestio dlaboH, carnls delectatlo, consensus anlml; 
adversus quae cantamus trla cantica vice trium virtutum, 
sciHcet, fidei, spei et caritatls ; ut slnt nobis arma lucis ad 
abiiciendum opera tenebrarum, ut honeste possimus ambu- 
lare, ut in dle exutl veterem homlnem; per nocturnale of- 
ficium, quod totum vetus testamentum slgnificat, pervenlen- 
dum est ad matutinale, quod novum slgnlficat testamentum, 
in quo novum homincm nos oportet Induere : sive trla 
cantlca cantantur In dominica nocte ad glorlam dominicae 
resurrectionis , quia die tertla post passionem Christus a 
mortuis resurrexit, Eadem cantica slve psahiios per noctes 
antii)honatim solcmus cantare: ut tripartita narrat hystoria, 
in X, Hb. CVIII, ab Ignatlo eplscopo Antiochiae antipho- 
narum usus In ecclesiis primum coepit frequentari; ita enim*^ 



I. opcia, a. — 2. inactualein, a. — 3. in actione, a. — 4. auteni, a. 
— 5. et cantus, a. — 6. narrat.... enini: a om. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 119 

narrat: Dicendum tamen est, unde sumpsit initium, ut in 
ecclesia antiphonae decantentur. Ignatius Antiochiae Syriae 
post apostolum Petrum episcopus, qui etiam cum ipsis ' 
degebat, vidit angelorum visionem quomodo per antiphonas 
dicerent hymnos: isque modus visionis antiochenae traditus 
fuisse probatur ecclesiae, et ex hoc ad cunctas transivit 
ecclesias. Antiphona dicitur reciproca: ab ea enim psahnus 
incipit, et in eandem desinit. Antiphona inchoatur ab uno 
unius chori , et ad eius symphoniam psahnus decantatur 
per duos choros; una ergo antiphona duo cliori coniun- 
guntur, de qua Amalarius de offitiis sic dicit : Quanto mehor 
est anima corpore, tanto meHor est animae cantus quam 
corporis. Igitur intendendum est, quae sit antiphona animae: 
videtur nobis virtus dilectionis, quae coniungit opera duorum 
fratrum simul ; nam psahni ad operam referuntur, ut su- 
perius dictum est. Ouod autem antiphona secundum verba 
Amalarii virtutem dilectionis significet, ex praesenti etiam 
ofhcio potest comprobari ; nam duo cerei, quos geminam 
dilectionem significare diximus, tunc ad ' accendendum pro- 
ducuntur, quando prima in toto nocturno antiphona in- 
choatur, scihcet in hymno trium puerorum : ut post respon- 
sorium excitati sumus, ante cetera nocturnarum vigiharum 
officia antiphona cantetur simulque hnninaria accendantur, 
iuxta iUud Apostoh: Estote prudentes, et vigilate in ora- 
tionibus; ante autem omnia ^ mutuam in "* vobismetipsis ca- 
ritatem continuam habentes. Ouando autem pontifex inchoat 
eandem antiphonam, ut supra diximus, idemque hmiinaria 
accendit, aperte demonstratur coniunctum esse officium et 
antiphonae inceptionis et cereorum accensionis, et ad unam 
eamdemque rem pertinere, idest ad virtutem dilectionis. 

Dicendum etiam nobis videtur de tertio nocturnah 
cantico^, quod alternatim pro quahtate temporis permutatur: 
tempore hyemis cantatur canticum Esayae ^ prophetae in 

I. de ipsis, a. — 2. ad: deest a. — 3. omnia: deesi a. — 4. in : 
om. a. — 5. cantico nocturnali, a. — 6. a/. i)ia. in a add . : ymo Aba- 
cuc; Abachuc in Brev. ainbr. ed. 1499. 



I20 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

tertio loco, idest Doniiue muiivi, quod adventum Domini 
et nativitatem eius continere cognoscatur : nativitas enim 
Domini mense decembris, scilicet in hyeme, celebratur. Cuius 
loco, adveniente aestate, cantamus canticum lonae prophetae 
Clcwiavi ad Donmuim Deum vieiim, incipientes ilhid in re- 
surrectione Domini, quod sepukurae et resurrectionis eius 
sienificationem obtinere videtur, 

Deinde leguntur lectiones, quarum usus sumptus est 
a veteri testamento. Ut enim Amalarius cle officiis dicit: 
Lectiones nocturnahs offitii typum gerunt earum lectionum 
(][uae solebant in j^atrum schohs ' fieri, in quibus nescientes 
imbuebantur, et hcitum erat^ interrogare in quibus dubitabant: 
nostra autem dubitatio non ita se habet, ut interroiratione 
fruatur; sed tunc dubitare videmur, quando intentis auribus 
quae intehigenda sunt auscultamus, ut postquam chcta fuerint, 
ad plenam cognitionem perveniant, veluti si ahquem inter- 
rogaremus. Scriptum est in Actibus Apostolorum: Hi autem 
erant nobihores ^ eorum qui sunt Thessalonicae, qui susce- 
perunt "• verbum cum omni aviditate, cotiche scrutantes scri- 
pturas. Huiusmoch scripturarum susceptio vel scrutatio in 
significationem ihius dubitationis habetur, quae apud veteres 
in schohs habebatur \ Lector doctoris vel praedicatoris offi- 
tium gerit ; debet enim legem Domini tradere auditoribus, 
quasi incipientibus in schola Domini exerceri ; dent lectores 
sive doctores precium Domini, idest verba legis, et respi- 
ciant scholasticas mentes, scihcet vacantes ab emptione vihae, 
ab emptione boum cjuinc^ue iugorum, a ductu uxoris: schoki 
enim vacatio chcitur. 

Sequitur lectionem cantus, quem ^ vocant responsorium. 
Per lectionem, praechcationem veteris testamenti. quam ^ hu- 
mihorem possumus intehigere novi testamenti. Haec duo 
praedicamenta, idest lectio et responsorium, per lohannis 
vitam et Christi designantur; nam quod ait Lucas evange- 



I. scholis patniin, a. — 2. erat eis, a. — 3. ex nohiliores fsir) a. 
4. suscipiunl, a. 5. rteljat, a. 6. Cjui, a. — 7. (jue, a. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 121 

lista : Lamentavimus, et non plorastis, ad lohannem per- 
tinet, cuius abstinentia a cibo et potu luctum poenitentiae 
siornificabat: Ouod autem cantavimus tibiis, et non saltastis, 
ad ipsum Dominum, qui utendo cum ceteris cibo et potu, 
laeticiam regni figurabat; at ludaei nec humiliari cum lo- 
hanne, nec gaudere cum Christo vokierunt. Sicut autem 
suavius est novum testamentum veteri , ita vulgo suavius 
est ' cantus lectionis. Praesentes lectores et cantores, quibus 
est surgere opus, negotia Domini liabent, quibus chcitur : 
Negotiamini dum venio; cj^uas negotia habebat Paulus apo- 
stokis, sicut scriptum est in Actibus apostolorum : Et ingressi 
synagogam die sabbatorum, sederunt ; post lectionem - legis 
et prophetarum, miserunt principes synagogae ad eos, iciest 
ad Paulum et Barnabam, dicentes: Viri fratres si quis est 
in vobis sermo exortationis ad plebem dicite. Surgens autem 
Paulus, et manu silentium incHcens, ait, et rehqua. Per lecto- 
ris et cantoris officium possumus intelligere patremfamilias, 
qui profert de thesauro suo nova et vetera: tunc enim nova 
et vetera proferuntur, cum utriusque testamenti praedica- 
menta vocibus et moribus loquuntur. 

Ouamdiu haec ckio celebrantur, idest responsoria et 
lectiones ^ sedere solemus more antiquorum; unde sanctus 
Ambrosius in tractatu ad Corinthios: Haec tertia traditio 
synagogae est, quam nos vult sectari Apostokis, quia chri- 
stianis quod scribitur, sed ex gentibus factis non ex iudeis, 
ut sedentes disputent seniores cHgnitate in cathedris sive 
in subsekis, novissimi in pavimento super mattas: et liaec 
exemplis Amalarii aliorumque suprackctorum de lectionibus 
et responsoriis satis dicta sufficiant. 

Ukima autem lectio finem imponit nocturno, quam non 
sequitur responsorium. Mos inolevit in romana ecclesia, iuxta 
institutionem beati Gregorii papae, ut etiam post ultimam 
lectionem canant responsorium, ita ut quotquot sint lectiones, 

I. videtur, a. — 2. a add. : autem. — 3. lectiones et respon- 
soria, a. 

Magistretti — Man. Vol. I. *i5 



122 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

totidem sint et responsoria. Post responsorium vero ' non 
cantant statim antiphonam, neqiie psalmum, neque canticum 
cum antiphona, ideo praecedenti lectioni responsorio respon- 
dent: nos autem huius responsorii loco antiphonam habemus, 
quam sequitur canticum Zachariae ; nam et antiphona cantus 
est, quemadmodum et responsoria; at per hoc, quotquot le- 
gantur lectiones in nocturno, post tertiam lectionem et item 
tertium non habetur responsorium, sequente scilicet cantu an- 
tiphonae. Igitur ultimae lectioni semper antiphona respondet, 
excepto in authentica; sed ideo tunc ultimae lectioni non 
respondet antiphona, (piia canticum dimittitur, cuius est pro- 
pria, propter necessariam causam, videHcet ut in sequentibus 
demonstrabitur. 

Tres lectiones ideo leguntur, quia sex aetates mundi 
sub ^ tribus temporibus concluduntur, sciHcet naturahs legis, 
letris et Htterae, leofis et yrratiae. Ideo autem sex lectiones 
in Parasceve leguntur, quia sexta aetate mundi, et sexta 
feria, et hora diei sexta, Dominus in crucem ascendere vokiit; 
et legitur ultima lectio per pastorem nostrum. De lectio- 
nibus, quare per pastores legantur apud romanos, Ama- 
larius ita pronuntiat : Lectiones quae per pastores recitantur, 
domesticos et scientes admonent, ut non deficiant ; sicut 
Hgna in focis adduntur Hgnis, ut non deficiat ignis, ita 
ignitis sensibus domesticorum adduntur verba ignita pa- 
storum, ut non deftciant. In nataH Domini seu in epiphania 
novem lectiones quae leguntur conversationi novem ordinum 
angelorum, et gaudiis eorum nos coniungunt ; tunc enim 
locutus est angelus ad pastores, dicens : Ecce evangeHzo 
vobis gaudium magnum, etc; et subito facta est multitudo 
mihtiae caelestis laudantium Deum; quorum consortio adhae- 
remus in laudando Deum iuxta numerum novem lectionum. 

Exposito itacjue nocturnaH officio,prout potuimus,deinde 
quod secjuitur, expHcare conemur. 

Matutinale officium tempus novi testamenti mentibus 

I. auteni, a. — 2. sub : dcesf a. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 123 

nostris intimat, hoc est, ab initio baptismi, usque ad ple- 
nam remunerationem, quam promisit Deus vere ' iurando 
Abrahae et semini eius in aeternum. Eodem tempore, idest 
matutinaH, baptizati sunt fiHi Israel in mari rubro, ut Exodus 
narrat: Factum est, inquiens, in vigiHa matutina, et ecce 
respiciens Dominus super castra aegyptiorum, et interfecit 
exercitum eorum, et reHqua : quando isti sunt interfecti, 
tunc baptizati ^ sunt HHi Israel. Tempore etiam matutini \u- 
cifer oritur, quod per pHu-imum tres horas noctis, idest 
totam vigiHam matutinam, iHuminare perhibetur : simiHter 
tempore novi testamenti ortus est nobis verus Hicifer, qui 
tenebras peccatorum mirifico adventu suo fugavit, et cHem 
salutis credentibus annuntiavit, quando visitavit et fecit re- 
demptionem plebis suae. 

Post nocturnas vigilias in matutinis laudibus primum 
canticum canitur Zachariae, in eo enim loco matutinus ^ solet 
cHes iHucescere, et cle ipso cHe, qui nulHs fuscatur tenebris, 
cHctum est : BenedickLs Dominns Deits Isracl , qtda visi- 
tavit ^*, etc. quia, sicut adveniente sole super terras cHes est, 
ita adveniens Dominus abstuHt omnem caHginem noctis, 
et ubi non erat lumen, facta est claritas et apparuit cHes. Tunc 
enim dies apparuit nobis ^ non habentibus lumen, quando 
nos tenebris infidehtatis expoHavit Dominus Deus Israel vi- 
sitando nos per incarnationem ^ suam, et liberando ab in- 
fernorum tenebris sedentes in umbra mortis, visitans nos ^ 
per mortem et resurrectionem suam. Et quia ^ mukipHci mi- 
seratione consolatus est nos redemptor noster ^, sciHcet na- 
scendo, moriendo,resurgendo, congruum valde estut quotidie 
in universa terra^° canatur; cHcit enim: et fecit redeuiptionem 
plebis suae. Animadverte quam redemptionem fecisse plebi " 
suae cHcat Zacharias, et quam redemptionem fecit plebi '^ 
suae (sic). Videtur enim soHmi dicere de nativitate eius, cum 

I. iure, a. — 2. interfecti (sic), a. — 3. malutinis, a. — 4. rt add.: 
et fecit. — 5. in nobis, «. — 6. a add. et nativitatem. — 7. eos, a. — 
8. quia : deest a. — 9. nos: deest a. — 10. ecclesia, a. — ir. plebis, a. 
— 12. plebis, a. 



124 EXCERPTA AU MAN. AiMBR. PERTINENT. 



dicit: Erexit nobis cornu salutis in do?no David pueri sui; sicut 
locutus est per os sancto7'um prophetaruni : in domo David 
erexit ' cornu, quia ex regali progenie David ortus est nobis 
sol iustitiae ; et post pauca subiungit: lusiurandtini quod 
iuravit ad Abrahani daturuni se nobis, idest promisit na- 
scendo praesentaturum se nobis ; sed, ut non^ ad resurrectio- 
nem eius referatur, fecit redemptionem plebis suae, ex offitiis 
ebdomadae maioris, quae authentica appellatur, potest com- 
probari, in qua nec nostro, nec defunctorum offtcio, canitur 
canticum illud ; c^uia in illa ebdomada mortem Domini ce- 
lebramus in omnibus offitiis, et eum tunc quasi ^ mortuum 
assignamus ^*: cum autem impleta sunt quae de eo scripta 
sunt, illucescente^ die resurrectionis, plenissime redemptione^ 
nunc facta, merito dicitur : Bencdictus Domiiius Deus Israel, 
quia visitavit et fecit redeniptionem plebis suae, etc. in cuius 
etiam ultimo versu potest intelligi quod ^" fecit redemptionem 
plebis suae ad resurrectionem, sicut ad nativitatem referri 
potest; dicit enim : illuniinare hi qui tenebris et umbra mor- 
tis sedent. Ubinam obscurior umbra mortis vel tenebrarum 
quam apud inferos ? Eos ergo illuminavit, quos in sepulcro 
positus eripuit ab inferis, claustra dissipans inferni, ad per- 
pctuae beatitudinis lucem perduxit '^. Etsi totum illud Za- 
chariae soknn ad nativitatem referatur, bene enim ^ omnia 
coUigit, quia ad hoc natus est, ut pateretur, et moreretur, 
et resurgeret, et ita perficeret redemptionem plebis suac 
benedictus Dominus. Pro defunctis etiam ad matutinum 
canitur, ostendens cos etiam '° de plebe Domini non esse 
in obHvione coram Deo; ut, sicut nos rcdempti sumus ne 
viventes pereamus, ita et redempti sunt qui, mortui corpore, 
in animabus suis in aeternum vivunt. 

In Dedicatione ecclesiac, quam universaUter annue cele- 
bramus mense octavo, dijque dominico, canticum Zachariae 

I. a add.: nobis. — 2. non : decst a. — 3. ciuasi tunc, a. — 4. a add.: 
ers^o, quia nondum resurrexit, convcnienler interniittitur. — 5. iliuce- 
scere, a. — 6. iti M recieniptio. — 7. inlelleni (jui, a. — 8. adduxit. a. 
— 9. tanien, a. — 10. esse, a. 



EX COD. M., BEROLUO NOVO 125 

intermittitur; quia tunc nobis ad memoriam tempus illud 
reducitur, quando Salomon templum suum septem annis 
aedificavit, octavo anno in magna gloria ' dedicavit: cuius 
templi dedicatio prima a Salomone tempore autumni facta 
est, scilicet eo mense, qui a nobis appellatur october^; et 
eiusdem mensis dies illa, in qua Salomonis dedicatio facta 
fuerat, ante ^ per legem erat statuta solemnitas, ita ut in 
ea tabernaculum omne per annos singulos maioribus hostiis 
expiari deberet. Zacharias autem eiusdem antiquis expia- 
tionibus ad altare deserviens, adveniente angelo, de do- 
minicae mysterio nativitatis instruitur prophetaturus, per "* 
nativitatem filii aperto ore, et dicturus : BenedictiLs Dominus 
Deus Israel. Nos ergo illud tempus Salomonis recolentes, 
ut supra diximus, lioc canticum cUmittimus, quia nondum 
ad Domini incarnationem pervenimus, de qua in eodem 
cantico aperta demonstratione narratur ; cuius vice ponitur 
canticum lonae prophetae, quod ipse in ventre piscis com- 
posuit; dicit enim: Expulsus sum ab ocnlis tuis : riwsiis vi- 
debo iemplum sanctum tim^n ^. Haec omnia ad dominici cor- 
poris templum referuntur, de quo ipse iudeis : Solvite, in- 
quit, templum hoc, et in tribus diebus excitabo illud; quia 
solutum passione corpus suum in scissuris montium, idest 
in monumento exciso in petra, positum fuerat. Idem est 
etiam quod sequitur : Desceridi in terram, idest in sepul- 
turam ; atque hoc est quod dicit: Sicut lonas fuit in ventre 
ceti tribus diebus et tribus noctibus, ita erit fihus hominis 
in corde terrae tribus diebus et tribus noctibus. Congrue 
igitur in DecHcatione ecclesiae illud canitur canticum, in 
quo lonas in ventre piscis assignatur, in figura dominici 
corporis sepulturae tradendi; quia templum dedicatum corpus 
Christi tenemus. 

In Adventu Domini non canitur canticum ^ Zachariae 



I. magnam gloriam, a. — 2. octuber, a. — 3. antea, a. — 4. pro- 
phaturus, a. — 5. « add. : Circumfusa esf ntihi aqua: abissus circuivit 
ine. Postreinum est caput metmi in scissuris nioutium ; descendit in terra: 
sed vcnict oratio uiea ad templum sanctuni, tiium. — 6. canticum : om. a. 



126 EXCERFTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

diebus dominicis, quia in illis diebiis in omni offitio spe- 
cialius adventum Domini proclamamus: eum ' scilicet adhuc 
expectamus, quod quasi nondum venerat ad faciendam re- 
demptionem plebis suae, in cuius loco canitur canticum 
Deuteronomii. idest secundae legis ; duae enim leges veteri 
populo per Moysen datae sunt, iubente Domino; et duo 
sunt testamenta, primum in quo sub his legibus omnia 
ilhs in figura contingebant, secundum in quo per evangeUum 
omnia nobis in veritate proveniunt; quia lex per Moysen 
data est, gratia autem et veritas per Ihesum Christum facta 
est, cuius gratia et veritas in novo testamento ^ in hoc suo 
adventu habent ^ initium: convenit igitur ut in novo testa- 
mento, quod post novam * legem significari videtur; unde 
quasdam antiphonas eiusdem, quodammodo cantici expla- 
natione, canimus.- Expcctetur siciit ros Salvator nmndi ; et 
descendat in uteruvi Virginis sicnt yniber super gramen ; 
hoc enim de incarnatione eius dictum esse satis patet. 

Ad canendam antiphonam ad crucem , non incaute 
lectores procedunt. Ubicumcjue enim dispersi fuerint infra 
lectionum recitationem, in unum colhguntur ad crucis pro- 
cessionem ; et incedentes recta Hnea per mecHum chori, 
quasi pro custodia sequitur eos primicerius eorum, velut 
pastor ovium, secundum ilhid: Eratis ahcjuando sicut oves 
errantes, sed conversi estis nunc ad pastorem et episcopum 
animarum ; eum, pastorem chcit Apostolus, qui animam suam 
ponit pro ovibus suis ^ qui etiam oves suas adducit, ut 
vocem suam audiant, ut a \eritatis recto tramite non re- 
cedant ^. Admonet deni([ue discipulos suos primicerius, ut 
vocem magistri auscultent, et psallentes rehgiose incedant: 
et ita eos adchicit pastor eorum ante conspectum crucis, 
in qua bonus pastor animam suam pro nostris animabus 
posuit: convenienter itacjue de sacerciotah ordine primi- 
cerius lectorum ehgitur, quia in hoc loco veri sacerdotis 



I. cmn, a. — 2. veritas, idesl noviiiii testamentum, a. — 3. habeat, a. 
4. per seciuulam, a. — 5. suis pro ovibus, a. — 6. discedant, a. 



I 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 127 

officio inservit. Qiiod autem de ecclesia ' exeuntes in pro- 
cessione ad crucem, a latere tantuni circumdant ecclesiam, 
intelligitur quod sponsus ecclesiae Christus, totum corpus 
ecclesiae sponsae suae, perfosso latere, sanctificavit et sa- 
crificavit: ut enim de costa Adae dormientis formata ^ est 
Eva, et sic de latere Christi in cruce pendentis formata 
est ecclesia. Et quia redemptionem plebi suae per crucem 
fecerat Dominus Deus Israel, congruo loco post canticum 
Zachariae crucis laudes admittuntur. Ordinantur ergo lecto- 
res, qui prius canunt antiphonam in modum coronae, ut 
si Deum crucifixum in carne laudant, eum ante secula vi- 
ventem absque initio et in aeternum victurum sine fine 
percipiant : est enim circulus coronae initio ^ carens et fine. 
Vociferant enim^^in sequenti modulatione eiusdem antiphonae 
prius repetiti sunt a Domino miserationibus (sic) quia am- 
bulando de virtute in virtutem, excitantur corda nostra in 
meHus, ut digniores divinis laudibus repraesentemur ; excla- 
mant ergo iuxta illud: Clama, ne cesses, quasi tuba exalta 
vocem tuam. Ad quorum vociferationem ceteri quoque sacri 
ordinis ad eandem canendam antiphonam promoventur, 
velut eorum excitatione et praeconio provocati ad eandem 
laudem exhortentur; quia quod priores prophetae cecine- 
rant, hoc sequentes sancti Hbera praedicaverant voce, se- 
cundum iUud propheticum psalmigraphi : Annuntiabit iusti- 
tiam eius popukis qui nascetur ; et aHbi idem psahiiista 
cHcit: Plebs quae creabitur, laudabit Dominum, Sed pueri 
cum maioribus ad crucem non procedunt: in choro autem 
lectorum canunt, tamen cuni lectoribus de ecclesia non ex- 
eunt, quia Domino passioni appropinquanti in templo cla 
mabant: Benedictus qui venit, etc. Canitur autem huius- 
modi antiphona in Adventu Domini septies ; tunc enim eius 
incarnationem celebramus, eiusque praestolamur adventum, 
qui de Maria virgine natus de Spiritu sancto conceptus; 
sic enim per Angelum ad loseph virum Mariae dictum 



I. de ecclesia : dcest a. — 2. fabricata, a. — 3. et in initio: om. a. 

4. etiam, a. 



128 EXCERPTA AD MAN. AMI5R. PERTINENT. 

est: Ouod m ea natus est de Spiritu sancto est. Ergo, 
quia operante Spiritu sancto conceptus et natus est de vir- 
crine venturus postmoduni ad passionem crucis, rite in ce- 
lebratione incarnationis ipsius antiphona ad crucem septies 
canitur, quia septenarius numerus Spiritui sancto attribui- 
tur propter septiformem gratiam eius, vel quia septena- 
rius numerus ' vetus testamentum, in quo adventus Christi - 
sperabatur, significat propter septimum diem sabbati, qui 
in veteri testamento celeberrimus habebatur.*In Ouadracre- 
sima antiphona ad crucem non canitur, quia nemo prae- 
sentiam ahcuius rei commemorat, sed potius absentiam ; 
non enim dum te video tui recordor, sed postquam ablatus 
fueris ab ocuHs meis, recordor quahs fueris : habemus itaque 
eo tempore ante oculos prope imminentem passionem^, quam 
ad ■* memoriam reducere non oportet. Mos etiam in plerisque 
ecclesiis cruces velare adhuc quasi absconditum crucis sa- 
cramentum. et postea in Parasceve easclem detegere^: ut 
deinde cHscoopertae videantur, vehit revelatum et apertum 
crucis mysterium. Transacta autem passione, in resurrectione 
eius crucis iterum memoriam facimus, antiphonam ad cru- 
cem cantantes, in qua dicimus: Pe7^ lignuiu Adam deceptns 
est, et per criicem mnndiis redemptns est; haec enim solum 
antiphona, quae prima est, crucem commemorat; cuius si- 
miHtuchnem exprimunt ceterae quae sequuntur, quae tamen 
mentionem crucis non faciunt, quae sciHcet et ahae post 
eam quinquies cantantur: quinarius enim numerus ternario 
et binario constat, quorum alter per akerum muhipHcatus 
senarium perficit (bis enim tres, vel ter chio, sex fiunt) se- 
narius autem numerus inter denarium sohis perfectus est; 
ergo quia omnis scriptura prophetarum perfecta est et im- 
pleta, iure tunc antiphona per eum canitur numerum, in 
cuius partibus aUerutrum muUipHcatis pcrfectus procreatur 
numerus. In (^uinario etiam potest inteHigi denarius, in quo 



I. mimerus, deest a. — 2. Domini, a. — 3. Domini passionem, a. 
— 4. ad : drrsl a. — 5. retegere. a. 



EX COD. .M., BEROLDO NOVO 129 

minorum^ summa consistit; nihil enim aliucl est quinque (sic) 
quam iterum quinque; quinario igitur multiplicato ', denarius 
crescit: recte igitur per eundem numerum canitur antiphona, 
quia ^ Christus ad hoc mortuus est et resurrexit, ut nos 
denarii mercede conductos, ad illum denarium produceret, 
quo numerus electorum complebitur. 

Procedunt autem cruces, accensis candehs, secundum 
motionem canentium ante illam : eos namque ^ qui prius 
canunt, cum de loco ad locum permutantur. praevia cruce 
deducuntur ; qui etiani postremo canunt, sua cruce proce- 
dunt ^, ita ut a conspectu praecedentium canentium ac subse- 
quentium, crux non elongetur. donec coeptum iter perficiant. 
Magnum est mysterium crucis. Illuminati ergo lumine crucis, 
sine periculo offensionis vadunt; quamobrem ab inspectione 
eorum non removetur, in quo scihcet iUud tempus reco- 
htur, quo Moyses ad salutem popuh morsu ^ serpentium 
salvabantur, qui eum aspiciebant; ihuc autem non aspicientes 
peribant. Fit ergo ut per serpentem serpentium morsus non 
praevaleat; fit etiam ut per lignum crucis redempti, vetiti 
hgni morsu non ultra afficiatur; sic enim in evangeho Do- 
minus dicit: Sicut exaltavit Moyses sefpentem in deserto, 
ita exaltari oportet Fihum hominis; ac si diceret: In cruce 
exaltari oportet Fihuni hominis % ut a diabohco morsu erua- 
tur populus adquisitionis. 

Deinde accenduntur cerea luminaria, quia ecce iam ignis 
columna resplendet: ignis enim columna, quae prius splen- 
debat antecedendo fihos Israel per transitum maris rubri, 
nunc iterum splendet deductura nos ad lavacrum baptismi, 
quod ^ per illius maris transitum significatur; unde in hac 
cereorum accensione canitur canticum Exodi, quod per mare 
rubrum transitum fihorum Israel per omnia commemorat. 
Sunt itaque duodecim cerea quae accenduntur, ante quae^ 

I. numerorum, a. — 2. duplicato, a. — 3. quoniam, a. — 4. ante 
eas: nam, a. — 5. praeceduntur, a. — 6. a add.: serpentium morituri 
aeneum serpentem erexerat ; cuius a conspectu morsu serpentium sal- 
vabantur. — 7. ac iiominis : om. a. — 8. qui, a. — 9. quas, a. 

Magistretti — Man. Vol. I. *i6 



I30 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

consistit ardens columna, velut dux et praevia, quia duodecim 
tribus Israel illuminantur ignea columna, quae ducit eos ex 
aegyptiaca servitute. Hoc autem baptismale officium liuius 
scilicet cantici quare crucis officio coniugatur, vel quare post 
crucis officium in ordine ponatur, videamus: scilicet, quia sicut 
baptismum per mare rubrum sio-nificatur, ita etiam per ipsum 
aquae rivulum designatur qui de latere Domini in cruce 
pendentis una cum sanguine manavit: post autem crucem ' 
baptizamur. In cius " autem actione offitii, baptismi figuram 
continentis, quia accenduntur luminaria, consideremus quid 
ignis operetur in baptismo: ignis enim gratiam Spiritus 
sancti reportat, quod ' in ignis specie supra singulos apo- 
stolorum resedit, in quo nos et '^ baptizari oportet, dicente 
Domino: Nisi quis renatus fi.ierit ex aqua et Spiritu san- 
cto, etc. ; et lohannes testimonium perhibet de Domino, 
dicens : Ipse est qui baptizat in Spiritu sancto et igni ; et 
ahbi: Ipse vos baptizabit in Spiritu sancto et igni^; in qua 
Spiritus sancti operatione illud significabatur quod dicitur : 
Et Spiritus Dei fercl:)atur super aquas. Videmur autem et ^ 
in processione ad crucem per viam maris rubri incedere, 
quia mare rubrumidem est ut ^ unda aquae et sanguinis 
procedens de latere Christi pendentis in cruce, sicut iam 
dictum est: utramque sententiam * baptismum significatur. 
Crux itaque, vehit cohimna erecta, accensis in ea lumina- 
ribus, dcducit nos per viam quasi fihos Israel, usque in 
terram bonam latan et spaciosam : secundum corporalem 
praesentiam ducit nos in chorum, in ciuo latius ^ recipimur; 
spiritahter vero crux fidehs lumine claritatis suae adducit 
in tcrram bonam, de qua in psahno XXVI propheta dicit : 
Credo videre bona Domini in tcrra viventium ; et iterum 
in CXLV j)sahno: Domine, chxi, tu es spes mea, portio 
mea in terra viventium; ad quam nos pervenire se sequendo 
admonet Dominus, cum dicit: Oui vuk post me venire, 

I. crucem autem, a. — 2. eiusdem, a. — 3. qui, a. — 4. et nos, a 

— 5. et alibi ijjui: otn. a. — 6. et nos, a. — 7. et, a. — 8. utmciue 

.sententia, a. — 9. onmes latius, a. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 131 

abneget semetipsum, et ' tollat crucem suam, et sequatur 
me ; quae etlam adeo spatiosa est " omnibus bonis abundans, 
ut in illa terra nemo indigeat. 

Redeamus ad ordinem. Tunc accenduntur luminaria, 
quia per regenerationem baptismi vitam aeternam in vi- 
ventium terram adepti, indeficiente igne Spiritus sancti il- 
luminamur, in quo baptizatl sumus. Huiusmodi Igltur of- 
ficlum per subdiaconum admlnlstratur, nam quod in veritate 
baptlsmi perficitur, in officii sul demonstratlone figuraliter 
comprehenditur, culus offitium istud in figura baptlsml per- 
agitur: nam, dum cantlcum Exodi cantatur, columna ac- 
cenditur, Ita et baptismum lohannis in figura veri baptismi 
agebatur: et bene per subdiaconum, idest minorem cUa- 
conum^ qui veraciter baptizandl officium sumit sicut et sa- 
cerdos; dicit enlm lohannes: Me oportet minui, iUu:u autem 
crescere; se minorem commemorat eo, qui in veritate bapti- 
zabit, sicut idem commemorat "* : Ecce qui toUit peccatum 
mundl, ipse vos ^ baptizabit in Spiritu sancto. Sed offitium 
subdiaconi respiclamus ; nanique cruces, quas supradiximus, 
cum lumlnarlbus ad subdlaconum perckicuntur, quibus non 
obvius occurrit tantae sciUcet dignltati, neque eas saUitat, 
sed immobUis persistens, eas ad se venientes expectat; 
quasl verbis Ipsius lohannis dicere debeat: Ego a te debeo 
baptizari, et tu venis ad me; sed lohannes baptizandi implet 
offitlum, dicente Domino ad eum: Sic decet nos Implere 
omnem lustitiam ; nec non et iste offitlum quod coeperat, 
implere contendit. Tres Igltur cruces, tres In aqua mersiones 
sunt ^ : quarum prima est : In nomine Patris, de qua non 
sumlt sibi Uimen accendendi cereos ; secunda merslo est: 
et Filii; de secunda etlam cruce non iUud lumen aufertur: 
de tertla cruce, quae tertia videtur esse merslo. Id est et 
Spiritiis saneti, sumit sibl lumen, scIUcet eam, quae in summo 
crucls posita fuerat, candelam, quae prae ceteris Spirltus 



I. abneget.... om. a. — 2. spetiosa, a. — 3. diacono, a. — 4. dicit, a. 
— 5. nos, a. — 6. tiunt, a. 



1^2 



EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



sancti lumine corruscare videtur: nam duo alia luminaria 
candelarum, sicut etiam duae praecedentes cruces in lumine 
suo Patrem et Filium significare noscuntur, ut in symbolo 
de persona Filii habetur: Deum de Deo, lumen de lumine; 
haec autem superior candela Spiritus ille percipitur, de quo 
lohannes testatur dicens: Quia vidi Spiritum descendentem 
de caelo, et manentem super eum; nam caelestis naturae 
fertur esse ignis, qui manet in superiori parte crucis, sci- 
Hcet in superiori candela. Quia denique accenduntur duodecim 
kuiiinaria, sicut iam dictum est, et Spiritus sancti lumine 
duodenarius accensus est numerus, quando supra singulos 
apostolorum in specie ignis Paraclitus apparuit. Duae etiam 
priores cruces simul progrecHuntur, nullaque dilatione al- 
tera ad alteram ad subdiaconum veniunt; tertia vero neutrae 
illaruin sociata, sola procedit; quia simul quamdam ' con- 
iunctionem habere videtur Pater et P^ihus : nam Pater a 
PlHo non procedit, FiHus autem a Patre genitus est , sed 
non procedens; sed Spiritus sanctus sokis utrisque' procecHt. 
De tribus autem candeHs unaiii dumtaxat ad officium sumit, 
secundum iHud: SoHiciti servare unitatem spiritus. Una 
autem est super^ extra ckiodecim kiccrna, quae in cokmina 
accenditur ; quia unus Deus, una fides, unum baptismum. 
Kst autem minister ^* secundum ritum veteris ^ ministerii in- 
dutus, idest armaturam fidei, de (^ua Apostokis: Induite 
vos armaturam Dei, ut possitis resistere adversus insicHas 
diaboH. Ergo si iste l)aptismi figuram, et non veritatem 
administrat, quomodo adversus insidias diaboH, quasi pro- 
pugnaturus armatur? Sicut enim veri baptismi minister tah 
{[uaHtate vestis pro armatura in sacri fontis benedictione 
ad adiurandum aquam utitur, ita et hic figurae administrator, 
non in actu sed in specukitione, huiusmodi armatura in- 
duitur: ([uapropter ocukita ckamide induitur^, ad simiHtudi- 
nem caelestium animaHum, (]uae plena ocuHs ante et retro 

I. sibi quamdam simul, a. — 2. utriiiquc, a. — 3. una superest 
autem, a. — 4. miuister iste, a. — 5. veste, a. — 6. vestitur, « (cf. Be- 
roldns, ed. Mafiislnlti, p]). 41 et iii)- 



EX COD. M. BEROLDO NOVO 133 

in speculatione futurae vitae vidit lohannes apostolus, ut 
in Apocalypsi legitur. 

Sequitur post canticum Exodi canticum trium puerorum, 
in quibus praemittuntur singulae orationes; sed secreto dicun- 
tur, apertissime vetus testamentum ostendentes quasi secretum 
et absconditum nondum etiam revelatum. Sed de priori prius 
dicamus : DeiLS, qid popiduiii ttULm ex Aegypio tenebraritrn, 
diris ' operibiLS aggravatiLin, Moyse faviiLlo tiLO diice liberare di- 
natus es. Omnia huius orationis verba veteris testamenti opere 
sunt plena, quae illam orationem vetusti temporis rememorat, 
quando orabat Moyses^ dicens: Obsecro, Domine, mitte cpem 
missurus es, mecum sciHcet, ut educas populum tuum de 
Aegypto: et bene ante canticum de transitu maris haec oratio 
dicitur, quia prius Moyses hoc oravit, quam popukmi ecki- 
ceret. Sacerdos etiam dicens hanc orationem Moysi personam 
repraesentare videtur; loquitur enim cum Deo, dicens: Deus, 
qni popiLlum tiLiLm, etc; sic enim loquebatur Dominus ad 
Moysen, facie ad faciem, sicut solet homo loqui ad amicum 
suum: orat autem sacerdos, ut a saecuh cakgine eruamur, 
sicut oravit Moyses, lit popukis ex Aegypto educeretur ; 
sed secreto noster Moyses orat, ut simihtudinem ipsius 
Moysis, qui impecHtioris et tardior^is esse hnguae cHcebat, 
non proferat sermonem. Idem etiam sacerdos eandem di- 
cendo orationem, non propinquatur akari, sicut aharum 
orationum recitator solet, sed in medio chori a longe stando 
orat ; sicut enim Dominus ad Moysen ait : Non poteris 
videre faciem meam , sed ecce est locus apud me , stabis 
supra petram. Posterior oratio, quando iterum secreto cH- 
citur, iham iterationem, quae in quadam oratione veteris 
testamenti [in Hbro ludicum]^ commemoratur, significat; cH- 
citur enim: Obsecro, Domine Deus, ut angehmi, quem 
misisti, veniat iterum; sequitur: et doceat nos quod ope 
remur in pueruni qui nasciturus esf*; de cuius pueri nati- 
vitate, psahentibus pueris in camino ignis, insonuit benedictio 

I. dn.ris, a. — 2. Moyses: deest a. — 3. deest a. — 4. est nobis, a. 



134 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



Trinitatis; quae etiam oratio similiter veteris testamenti actiis 
in verbis suis continet , ideoque secreto dicitur. Sed sicut 
prior oravit nos de caligine saeculi liberari, ita posterior 
orat eandem protegere animas nostras virtutem Domini, 
qui ' protexit in fornace tres pueros; et est sensus superiori 
congruens sententiae , quae dixit : Angelus quem misisti 
veniat iterum; Angelus, qui cruit nos de tenebris infideli- 
tatis per baptismum, quod in priori oratione significabatur, 
ut custodiat nos ne actuali peccato originalis peccati puri- 
ficatio evacuetur : habetur autem in quadam huius officii 
oratione : Petiimts, Doniine, nt siciit illos eriptiisti de caviino 
ignis anientis, ita et nos ei^ipias ab incendio peccatoinini ; uncle 
videtur utrius(|ue testamenti tenorem servare. Ouare, quasi 
in novo testamento, non iam secreto sed manifesto tandem 
aperit vocem, retegit mysterium ; sed in eodem loco ubi 
exclamat, dicit: nna cnni sancto Spiritu: non enim vocem 
sublevat de infinita sententia, dicendo : per Ihesuni Christuni 
Dominuni nostrum, quia nemo potest dicere Dominus Ihesus 
nisi in Spiritu sancto ; sed in supradicto loco loquelam ma- 
nifestat una cuni sancto Spirittc, quia' etiam in novo testa- 
mento datur unicuique manifestatio Spiritus ad utilitatem etc; 
idem etiam Spiritus in novo testamento, sciUcet in baptismo, 
regnum Dei operatur, ut ilkid : Nisi quis renatus fuerit ex 
aqua et Spiritu sancto, non potest videre regnum Dei. 

Post hanc exclamationem idem sacerdos salutat. In 
tota autem serie matutini non praemittitur Dominus vobis- 
cum, nec etiam in capite huius orationis, (|ucmadmodum 
in caeteris: hic vero post unitatcm Spiritus sancti , orat 
sacerdos, ut Dominus sit cum populo, iuxta iUud sui pro- 
missum : Quoniam inhabitabo in iUis etc, quia operante 
Spiritu sancto, Verbum caro factum est, et habitavit in nobis: 
nobiscum etiam Dominus esse non potcrit nisi Spiritus 
eius in nol)is manscrit, ut Apostohis ait : Si quis Spiritum 
(^hristi non habet, hic non est eius; ct post pauca sub- 

I. quae, a. 



EX COD. M. BEROLDO NOVO 135 

lungit: Ouod si Spiritus eius qui suscitavit Ihesiim a mor- 
tuis habitat in vobis \ qui suscitavit Ihesum a mortuis, vi- 
vificabit et mortaha corpora vestra ^ propter inhabitantem 
Spiritum eius in vobis^. Ouod autem ea salutatio omnibus 
aliis orationibus frequenter praemittitur et postponitur, illud 
quod ipsa veritas promisit, secundum ineffabilem gratiam 
suam impletur, dicit enim : Ecce ego vobiscum sum om- 
nibus diebus usque ad consummationem saecuh. Huic sa- 
lutationi recte convenit sua responsio : £^ ciiin spiritiL tiio, 
subaucUs, sit Dominus; ita enim respondetur, ut quodcumque 
sacerdos oraverit, se impetrare posse laetetur; nam si Do- 
minus cum eo ^ fuerit, necesse est ipsum spiritum loquentem 
a sotio sibi Domino exaudiri. 

Congruo autem loco post canticum Exodi ponitur^ can- 
ticum trium puerorum, in quo testimonium Trinitatis in se ^ 
habuisse cognoscimus: debemus namque fidem ^, quam in 
baptismo confitemur, corde et opere inviolabihter custodire; 
sed prius ad baptismatis fontem deducimur, quam fides 
Trinitatis in baptismo confiteatur ; ac per hoc ihud prius 
hoc posterius esse debere videtur. In quibusdam etiam diebus, 
sciHcet in festivis et in sabbatis, haec cantica singilatim 
alterum sine altero canuntur in matutinis; sed in die do- 
minico, in quo futurae vitae perfectio designatur, pro octo- 
narii ratione numeri, uterque simul sibi iunguntur^ in officio, 
nulHus psalmi vel cantici interpositione, ut in horum etiam 
iunctura perfectio salutis humanae demonstretur, quae in 
baptismo et vera fide consistit; nam dicere Credo in Patrem 
et Fihum et Spiritum sanctum, et non baptizari, non est 
perfecta salus; baptizari etiam, et non In nomine Patris et 
FiHi et Spiritus sancti, ad salutis perfectionem non attingit. 

Sequitur oratio palam dicenda ante altare, quoniam 
vetera transierunt, et facta sunt omnia nova ; iam enim 
sacerdos propinquus adhaeret altari, quia renati et in fide 

I. nobis, a. — 2. nostra, a. — 3. nobis, a. — 4. spiritu eius, a. — 
5. ponitur: deest a. — 6. eos in se, a. — 7. fidem quam: om. a. — 
8. utrumque simul subiungitur, a. 



136 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

Trinitatis consolidati, Deo propinquaniur eiusque corpori 
communicamur. Post pauca denique in oratione subiungitur: 
7it quos post Jianc nocteni biceni fecisti cernere, idest, fugatis 
tenebris infidclitatis , verani Inceni qiiae C/u^istns est per 
fidem fecisti cognoscere ; quamvis secundum litteram de 
praesenti tunc hora intelligatur, orat autem et dicit: ad 
beatnni illnni ac scmpitern^ini dieni iubeas ^ pervenire, idest, 
ut sacramento l^aptismatis renovati sempiternam beatitudi- 
nem consequantur, ubi lux perpetua lucet. Cum vero dicit 
Per Dominuni nostnun, hac conclusione orationis aperte 
ostendit praecedentia verba ad personam Patris relata ; ro- 
gamus itacjue Patrem, sed in nomine FiHi, sicut ipse FiHus 
docet: Si quid petieritis Patrem in nomine meo dabit vobis; 
hoc autem dixit ostendens se mecHatorem Dei et hominum 
esse ; ac per hoc fiunt orationes ad Patrem, sed per FiHum 
expetuntur exaudiri. 

At cum omnis populus respondet Anien, quasi exaucHta 
oratione sacerdotis, omnes in laudem sui creatoris exhor- 
tantur et dicunt: Laiidate Dominum de caelis, laudate eum 
in excelsis. Superscriptio autem huius orationis in plerisque 
cocHcibus ita adnotatur : oratio in Landate, cjuasi ad se- 
quentem psahnum pertineat ; convenienter enim haec duo 
simul iunguntur, idest, orare et psaHere ^ debemus; psaHere 
enim dicimus laudare, ut iHud : Bonum est confiteri Do- 
mino, et psaHere ; et item psahnus dicitur laus, ut iHud : 
Laudate Dominum quam bonus est psahnus, Deo nostro 
iocunda sit hiudatio. Sed post orationem psahnus iste or- 
(Hnatur, quia si orantes exaucHmur, exauditi dignas Deo 
laudes persolvamus ^. 

Notandum etiam quod singulae antiphonae in singuHs 
canticis vel psahiiis in matutinis laudibus pracponuntur ; 
quarum prima post antii^honam crucis iuxta altare per ar- 
chidiaconum inchoatur; cjuo' in loco cHccns orationem sc- 
crctam sacerdos, ut cHctum est superius, Moysen impeditioris 

I. scmpilcriiiiin /luias, a. — 2. exercere, a. 3. persolvinuis, a. 



EX COD. I\I., BEROLDO NOVO 137 

et tardioris ' linguae ostendit, cui Dominus : Aaron, inquit, 
frater tuus levites scio eloquens sit ; ecce ipse egredietur in 
occursum tuum. Videtur ergo arcliidiaconus huius Aaron 
levites significare personam, nam eloquens est; quia nullo 
posito^ secreto, statim profert verba, et exprimit vocem. Sunt 
etiam similiter hi conscii sicut et ilH : nam supramemoratus 
presbyter maior est ceteris in ordine, et in eodem consistit 
chori pariete iuxta archidiaconem. Ouod autem illud sit, 
quod prima post lectiones antiphona per ultimum diaconem 
inchoatur, haec auteni secunda per summum annunciatur 
diaconem, considerare oportet. Sed ea quae secunda esse 
videtur in hac serie matutini, prima est post officium crucis: 
ergo quia post crucem, passione cassata, potentiorem se 
suis discipuHs reddidit Christus resurgens a mortuis, recte 
per archidiaconem prima post crucem antiphona inchoatur, 
quia maioris potentiae esse videtur ceteris diaconibus ; est 
enim archos quoddam nomen dignitatis , quod in latino 
sermone princeps sonat. Progrediens autem sursum, iuxta 
altare illud ^ exclamat; in quo ostenditur quia post crucem 
Dominus ascendit in caelum, ibi sedet ad dexteram Patris, 
ut in quodam h)'mno ascensionis canitur: post spnta, post 
jiagra, post criicein, paternae sedi inngitur. Unde omnes 
post eam antiphonam ad eius simihtudinem iuxta altare 
inchoantur, ad matutinum vel ad vesperum : primae autem 
post lectiones antiphonae incoeptor ad cornu altaris non 
progreditur ; non enim ascenderat ad caelos dominator 
Dominus, propterea in officio diaconus eius ascensionem 
non demonstrat, velut ilh Dominus dicat: NoH me tangere"*, 
nondum enim ascendi ad Patrem meum; noH me tangere, 
inquit, idest noH me tantum credere, adhuc tibi unum deest 
ad credendum, scihcet ascensio mea in caekim, in quo 
noncUmi ascendi : quod autem Mariae jNIagdalene dixit noH 
me tangere, hoc verbum, quod est tangere, ostendit Mariam 



I. et tardioris: deest a. — 2. praeposito, a. — 3. illatn, a. — 4. non- 
dum.... tangere : om. a. 

Magistretti — Man. Vol. I. '17 



138 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



quodammodo velle amplecti vestigla eius, quam prohibet 
dicens: Noli, quia nondum ascendi ad Patrem. Ouare in 
hoc loco non ascendit cHaconus ad altare, nondum sciHcet 
peracto ofticio crucis, ac per hoc ante ascensionem; altari 
enim approquinquare corpus Christi est tangere ; secl retro 
conversus ad priorem locum, in quo recte ' dictae antiphonae 
incoeptae fuerant, hanc antiphonam incipit; sic enim in 
supradicta^ scriptura legitur : Haec cum dixisset Maria. con- 
versa est retrorsum, sequitur: et vidit Ihesum, et nesciebat 
quia Ihesus est. Dicit autem ei Ihesus : Mulier, quid ploras ? 
Non modo vocat eam ex nomine. sicut in sequentibus facit 
postquam illa magistrum commemorans recognovit, sed 
communi vocabulo eam appellat ex sexu dicens, mulier ; 
moUioris enim et infirmioris sexus est nomen muHeris; et 
haec dubitans molHs erat in fide : huius rei gratia videtur 
per eum diaconum haec inchoari antiphona, quia inferiori 
loco haberetur, et minor in extremo ordine positionis locatur. 
Sed ad superiorem psahnorum seriem redeamus : Laii- 
date Domimun cie caelis. In hoc loco quatuor psalmi sub 
una Gloria et una antiphona cantantur, in quibus continetur 
laus Dei, sciHcet quae in aeterna vita celebrabitur, quam 
baptizati consequuntur. Quatuor sunt, quia quatuor sunt ^ 
ordines benedicentium Deum, quos psalniista enumerat. 
dicens: Domus Israel benedicite Domino; Domus Aaron 
benedicite Domino; Domus Levi benedicite Domino. Oui 
timetis Dominum benedicite Domino, qui cotidie ad ae- 
ternam vitam properant per activae vitae cursum, qui* qua- 
tuor temporum varietate distinguitur ; has supradictas be- 
nedictiones ita explanat Augustinus in Hbro psalmorum: 
Benedicite popuH Dominum, hoc est domus Israel; gene- 
rahter praepositi benedicite Dominum, hoc est domus Aaron; 
benedicite ministri Domini, hoc est domus Levi ; qui de 
ceteris nationibus estis, benedicite Dominum, hoc est, omnes 



I. recte : dcesl a. — 2. supraniemorata. a. — 3. conimemorat, a. — 
4. quae, a. 



EX COD. M., BEROLDO NOVO 139 

qui timetis Dominum benedicite Domino. Omnis una voce 
dicamus, quod sequitur: Benedictus Dominus ex Syon qui 
habitat in Hierusalem; sed in hac communi voce ille ul- 
timus versus designatur, quem capitehum ' vocamus, quia ^ 
non tantum ab una parte cliori sed communiter ab uni- 
versis in choro decantatur in unum, post Gloria Patri sub- 
sequente antiphona. In primo psahiio ita habetur hymimis 
omnibus sanctis eiiis Israel filiis, in quibus verbis generahter 
demonstratur domus Israel. Sequens psalmus habet Exal- 
tavit Dominns niansuetos in salutem. Exultabiint sa^icti in 
gloria, per quos mansuetos in sahitem intehiguntur praepositi, 
idest episcopi et presbyteri, qui exakantur ad salutem sub- 
iectorum, ut faciant vindictam in nationibus, et faciant in 
eis iudicium; etenim velut reges quibus dicitur: Vos estis 
genus electum, regale sacerdotium, gens sancta ; nam si- 
gnum regium habet in unctione regahs unguenti, per quos 
intelligitur domus Aaron, ut enim dicit Amalarius : Presbyteri 
in loco fihorum Aaron deputantur; scriptum est in libro 
Numerorum: Haec sunt^ nomina fihorum Aaron, sacerdotum 
qui uncti sunt. Tertius psahiius habet Laudate eiim in cymbalis 
bene sonantidus , la^idate eum in cymbalis iubilationis : per 
instrumentum cymbalorum officium levitarum apertissime 
ostenditur, sicut scriptum est in hbro Exdrae : Sacerdotes 
steterunt in ornatu suo cum tubis, et levitae fihi Asaph 
in cymbalis, ut laudarent Dominum ; unde Beda in tractatu 
Exdrae : Sacerdotes vero insonantes tubis^ levitae autem in 
cymbalis benesonantibus, hymnos Deo concinentes. Quamvis 
hic psalmus mentionem faciat tubarum, magis tamen ad 
levitarum ordinem referri videtur propter cymbalorum du- 
phcationem, per quos domus Levi intehigitur, sicut scriptum 
est in libro Numerorum: Locutus est Dominus ad Moysen, 
dicens: Applica tribum Levi, et fac ahare in conspectu Aaron 
sacerdotis, et ministrent ei, et cetera. Quartus psalmus col- 



I. capitulum. a. — 2. qui. a. — 3. Numero hoc est. a. — 4. per- 
sonantes, a. 



I40 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



lioit omnes gentes et omnes absque differentia populos, ut 
laudarent Dominum : in quo ostenditur quartus ordo bene- 
dicentium Dominum, hoc est qui timetis Dominum ; non 
enini dicit specialiter psalmista qui sint timentes Deum , 
sed universaliter collitrit, dicens: Qiii tiiuetis Doininum, be- 
nedicite Doniino. Timor Domini valde cavendus est, in eo 
quod dicit: Quoniani conjirmata est super nos niisericordia 
eius, et veritas Doniini manet in aeter^iuni; sicut alibi cum 
dicit: Tu, Domine, Dcus misericor et miserator, longanimis et 
multum misericors et verax; misericors est, et misericordia 
eius super nos, cum dicit: Nolo mortem peccatoris; veritas 
eius manet in aeternum, et in aeternum manebit, quia dicit: 
Amen dico vobis, nisi conversi fueritis, non intrabitis in 
regnum caelorum. Horum psalmorum tres in fine psalterii 
posuit psalmista, nam et ' Beda in homeliis commemorat 
septem psahuos composuisse acl laudem Domini in fine 
operis sui, et titulantur Alleluia, quod laus Domini cHcitur ^ 
Septenarius enim numerus requiem significat ; quia post 
finem laborum dabunt electis requiem, in qua celebrabunt 
laudem Domini ; propterea in hoc ^ loco matutini et ^ circa 
finem congrue aptantur. Quartus autem psahiius in hbro 
psahnorum CXVI ponitur, de quo in vespertinali officio, 
si Dominus dederit, dicetur. 

In supradictorum psahiiorum decantatione, quae con- 
tinere videntur laudatae futurae vitae, solent nostri adolere 
altare et chorum incenso ; quod in speculatione eiusdem 
vitae vidit lohannes evangehsta stantem angehmi super aram 
Dei habentem thuribulum aureum in manu sua, cui data 
sunt inccnsa muha, quae sunt orationes sanctorum, ut ascen- 
dat fumus aromatum de manu angeh eius in conspectu 
Dei; sed subdiaconus, qui de secretario adducit thuribuhmi 
cum aromatibus, significat mulieres quae paraverunt aro- 
mata, ut ungerent corpus Ihesu: porrigit autem illud cha- 



I. ut, a. — 2. qui canticum est Domini, a. — 3. requiem.... hoc : 
desnnl a. — 4. idest, a. 



EX COD. U., BEROLDO NOVO 141 

cono, qui incipit antiphonam in Landate, et receclit, nam 
quod minor est diacono, diaconi officii attamen administrat; 
officium autem diaconi in hoc loco ordinem praedicatorum 
designat, nam thus et thimiama prunis superpositum corpus 
Christi pretiosissimum, patibulo crucis suspensum ', succen- 
sum significat ; oclor fumi, ut Amalarius dicit, bonam opi- 
nionem de Christo exire demonstrat, quam qui vivere vult 
in suum contraicit, quam a praecUcatoribus audit: superim- 
ponit autem primum altari cHaconus thuribulum, demon- 
strans per quem sibi et ceteris propitiari possit Dominus, 
videlicet per Dominum nostruni Ihesum Christum, cuius 
corpus thimiama in thuribulo designat, de quo scriptum 
est in Exodo: Ut ofterant in eo thimiama Domino, ne forte 
moriantur; unde mors trahenda ^ est, si quis ad ministerium 
altaris electus thimiama orationum Deo reddere neglegit; 
ideoque, absente pontifice, diaconus ad altare adolere con- 
suevit, qui ad altaris officium eligitur. 

Si pontifex adfuerit, memoratus subdiaconus ^ thuri- 
bulum adducit cum prunis tantum, super quas ponit pontifex 
aromata, ut suavis excitetur odor. Ignis enim est Spiritus 
sanctus; nam quemadmodum'* Spiritus sanctus aperuit apo- 
stolis sensum ad cognoscendam veritatem FiHi Dei, ex quo 
bonus odor procedit, ita ignis in thuribulo demonstrat nobis 
aromatum odorem ex fumo. Tunc adolet pontifex altare, 
et ^ sciUcet inserviens, quod constituit eum fungi sacerdotio, 
et offerre illi incensum dignum in odorem suavitatis. Deinde 
porrigit supramemorato diacono, qui etiam est altaris mi- 
nister, ut administret omnibus per circuitum chori bonum 
odorem. 

SimiHter aHa officia c^uae ad sacerdotem pertinent prae- 
sens pontifex perficit, sciHcet, incoeptionem nocturnaHs of- 
ficii, benedictiones lectionum, recitatio omnium orationum, 
et aHa huiusmodi : tamen de loco stationis suae non mutatur, 
de quo aHas dicetur. 



I. suspensum: deest a. — 2. timenda, a. — 3. diaconus, a. — 
4. namque in modum, a. — 4. et : deest a. 



142 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT, 



Nos tamen ordinem teneamus, idest sl pontifex defuerit. 
Post haec omnia presbyter ante altare incipit psalmum, prae- 
cedente salutatione, quem directum nuncupamus, et sine an- 
tiphona canimus. Idcirco etiam cHrectus appellatur, quia 
neque secundum antiphonam tonus ' modulatur, neque ver- 
siculatim choris alternantibus canitur, sed cursim, simulque 
in unum ab omnibus usque in tinem cum Gloria sanctae 
Trinitatis, ut a vulgo non possit discerni finis cuiuscjue versus, 
vel distinctio eius. Videtur itaque per hunc psahnum si- 
gnificari hymnus ille caelestis, (pii sine fine cantatur, de quo 
lohannes in Apocalypsi sua dicit: Ouatuor animaHa requiem 
non habent cHcentia sedenti super thronum, Sanctus, et 
rehqua '. 

I. totum (sici, a. — 2. cetera, a. 



EXCERPTA EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 143 



EXCERPTA 

EX RITUALI SACRAMENTORUM SAEC. XIII 

OLIM ECCL. S. LAURENTIOLI MEDIOLANI 

coD. Metrop. m 



INCIPIT ORDO AD CATECUMINUM FACIENDUM. 

Bejiedic oleiiDi dicendo sic: Deiis in adiutorium.... Gloria 
Patri....: All. Oratio vel benedictio olei. Exorcizo te creatura 
olei.... ' saeculum per ignem. Amen. 

\_Prifno benedicetnr sal: deinde cnin portatns fnerit in- 
faus ad lannas ecclesiae, tnnc sacerdos pi^aeparatns cnni coni- 
patribns vadat, et baptizet i7ifantevi7\ (sic) ^ 

Hic incipit exorcismns salis. Deus in adiutorium.... Glo- 
ria. et Sicut. All. Benedictio salis. Exorcizo te, creatura sa- 
lis.... saeculum per ignem. Amen. 

[ Timc infante portato ante fores ecclesiae, prinnini dicat 
sacerdos \ Qnis]. Tunc infans ante fores ecclesiae prinium 
inte7'rogatur dicendo sic: 

Quis illum offert. i^ Nos(ego). Int. Quid vultis fieri. 
^ Christianus. Int. Meretur a parentibus suis. ^ Meretur. 
/;//. Abrenuntiat diabolo et operibus suis. l^ Abrenuntiat. 
Int. Saeculo et pompis eius. ^ Abrenuntiat. 

\flic incipit offitinni qiiando prius est baptizatns ad do- 
ninm, vlt. Memor, etc.]. 

Interroga et contesta eum sic : Memor esto.... ll Me- 
mor ero. 

\Hoc dicto qiLando prius est baptizatus liiiitnr oleo nt in- 
fra. Require gloxam quae incipit: Tunc accipe oleum; et serva 

I. Omissa require in R (Vol. III, pp. 466, ss.^, fere semper ciim 
variantibus lectionibus cod. M. — 2. Rubricae ma. saec. XIV, quae 
extant in marg., et add. 2 nia., suis locis ponuntur incliisae signis []. 



144 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

illud t)iodii))i qiii )iotat)i)' ipsa gloxd^. Dci)ide ta)ige )iares 
et aiwes de spnto dicoido sic: Epheta.... Amen. \ite))i EpJieta 
taiigoido aiwcs^ 

Hic exsiLJfia i)i facion eiiis i)i ))iod)i))i onicis. Exsufflo 
te, immundissime spiritus.... iudicium Dei. 

T)i)ic accipe olomi boiedictiuti \_idest catechis))m))i~\ et 
li)ie eii») cu))i pollice i)iter scapidas et i)i pcctore dicoido sic: 
Eofo te lineo.... aeternam. Amen. 

\_Post catlicchis))i)i))i co)itrahit)ir co))ipater)iitas , i])d ta)itu))i 
i))ipedit ))iatri))W)ii)U)i co)itrahe)idiu)i , sed )W)i diri))iit co)i- 
t)'acttu)i.^ 

Oratio ciwi D)ius vobiscimi. Aeternam ac iustissimam.. . 
ut dignus efficiatur accedere ad gratiam baptismi [dicitur, 
q)ia)ido est baptizatiLS i)i do))W : ut dignus ad gratiam baptismi 
tui se accessisse gaudeat] teneat.... gratiam tuam. Per Dnum. 

Iteui exs)ijfla i)t facieui eius, 2U s)ipra. )^ Exorcizo te. 
omnis immundissime spiritus, )^ in nomine.... iudicare [vi- 
vos et mortuos et] saeculum per ighem. Amen. 

Hic hiterroga de )wnii)ie eius , et voca ex )io))ii)ie sic 
Talis, Accipe signum sanctae crucis, )^ serva.... iudicare [vi- 
vos et mortuos et] saeculum per ignem, Amen. 

D)ms vobisc2U)i. (Oratio.) Deus, cui ad initiandum.... 
perveniat. Per eundem. 

Hic po)ie saleni i)i os ipsius hifa^itis voca)is )iO))ic)i. Ac- 
cipe sal sapientiae.... aeternam. Amen. 

Oratio. D)t2is vobisc2U)i. Deus patrum nostrorum.... per- 
duc eum ad novae regenerationis lavacrum, ut [ut qui per- 
ductus est ad novae regenerationis lavacrum] cum fidelibus 
tuis.... mereatur. Per Dnum. 

Exorcisnms sci Anibrosii. D)uis vobiscuni. Omnipotens 
Deus, Verbum... securus aggrediar. 

Adiuro te.... iudicare [vivos et mortuos et] saeculum 
per ignem. Amen. 

//ic debet sacerdos in ecclesiani i)itrare dicois Jtaec verba : 
Ingredere.... scientiae. [Gloria Patri. et Sicut]. 

Oratio co))i))tu)iis ad o))i)iia. \_i/ii i)i/a)is cst pO)ic)idiis i)i 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 145 



terra, et sacerdos debet dicere cwii illis qiu tenent pneruni, 
Pater noster, et Credo in Deum, etc.~\. SequitiLr. Pater no- 
ster, qui es in caelis. Et ne nos inducas in tentationem. 
Al. Sed libera nos a malo. Sequitur. Credo in Deum Pa- 
trem. Carnis resurrectionem. Al. Vitam aeternam. Amen. 

Cap. Ego dixi (^\ i? Sana animam meam. 

Cap. Convertere Dne. i^ Et deprecabilis esto. 

Cap. Ostende nobis Dne. i? Et salutare tuum. 

Cap. Dnus virtutum. l? Susceptor noster. 

Cap. Dne exaudi orationem. i? Et clamor noster. 

Cap. Exurge Christe. i^ Et libera nos. Seq. 

Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, respice.... gra- 
tiam pervenire mereatur. Per Dom. [gratiam pervenisse 
eaudeat. Per Christum Dnum. Deinde debet dicere Dne mi- 
serere videlicet Letanias]. 

« 

Alia orat. Exaudi, Dne, supplicationem.... et in die 
sanctae.... percipere mereatur. Per Christum. 

Infra ecclesiam oratio supcr conipetenteni. Omnipotens 
sempiterne Deus, adesto magnae pietatis,... impleatur effectu. 
Per Dnum [V Dnus vobiscum]. 

Hic incipinms (sic) exorcisnius aquae dicendo sic. [Deus 
in adiutorium meum, etc. Pater noster. Et ne nos. Adiu- 
torium nostrum in nomine, etc. Credo in. Carnis resur- 
rectionem. Esfo dixi Dne. Sana animam. Et Dominus vob, 
Et cum]. 

Exsufflo te, immundissime spiritus, )^ in nomine Dni 
nostri Ihesu Christi. Amen. 

Alius exorcisnms. Exorcizo te creatura aquae, ^ in 
nomine Dei Patris.... iudicare [vivos et mortuos et] sae- 
culum per ignem. Amen. 

Deinde accipe cJirisnia fundens illud in niodum crucis 
dicendo sic: [Sit fons iste sacer "^, signatus, sanctificatus, 
et perunctus.] )^ In nomine Patris. )^ et Filii, )^ et Spi- 
ritus ut (sic) fons iste sanctificatus et benedictus. Amen. 

(i) Etiam in cod. m hi yy et i;k dantur conipendiose. 

Magistrktti — Man. Vul. I. *l8 



146 EXCKRPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 



Interroga \_nonieii eius\ dicendo. \_Peire~\ OLiid petis[tis]. 
^ Baptizari. 

Inter. Credis[tis] \\\ Deiim Patrem omnipotentem crea- 
torem caeli et tcrrae? % Credo. 

It. int. Et in Ihesum Christum, Filium cius unicum. 
Dominum nostrum, natum et passum? % Credo. 

/;//. Credis[tis] et in Spiritum sanctum, et sanctam ec- 
clesiam cathoHcam sanctorum [communionem], remissioneni 
peccatorum, carnis resurrectionem, vitam aeternam, amen? 
^ Credo. 

Prinia nwrsio \_Hic non dicitur nonioi. Ego] Bapti/^o tc 
in nomine Patris ; secunda niersio, et F"iHi ; tertia, et Spi- 
ritus sancti. [Si baptizatus es non rebaptizo te. — Si non 
es baptizatus ego te baptizo]. Preces Letan. 
Dne miser. ter. S. Luca S. Mauriti S. Ambrosi 

(^') Christe Hb. S. Stephane S. Christoph. Omnes Sancti 

(l?) SalvatorHb S. Victor (^') Exaudi Chr. 

S. Maria S. Gervasi S. Nabor (il) Voces nostr. 

S. Alexander S. PY^Hx (V) Exau. Deus 

S. Andrea [S. Laurenti S. Tcgla (il) Et mis. \\\. 

S. Marce S. Vincenti] S, PeHagia Kyr. kyr. k\r. 

\_Hic etiani invita (?) conipatres et coniniatres nt surgant 
suprd\. 

Tunc fatiat sacerdos cuni pollice cruceni de chrisniate 
in vertice, dicendo Juinc oi-atio?ieni: Deus omnipotens Pater.... 
qui dedit tibi [vobis].... )^ Ipse te Hnit.... nostro in vitam 
aeternam amen. 

\llis /initis, /ac tibi dare aquani a conmiatre vel ad a/io, 
et iava caput ubi posidsti cJirisnia.... sequitiw postea oratio~\. 
Oratio quando ievatus est de aqua. Omnipotens aeterne 
Deus, qui regenerasti.... in veritatem. Per Dominum. 

[Dnus vobiscum. Et cum spiritu tuo. Kyr. Benedicat 
et exaudiat nos Deus. Amen. Procedamus cum pace. Be- 
nedicamus Dno. Deo gfratias. 

Et finito offitio.... dicat tunc sacerdos (t) Dnus vobiscum. 
(R) Et cum spiritu tuo. Initium sancti EvangeHi secundum 



EX RITUALI AIMim. SAEC. XIII 147 

lohannem. Gloria tlbi Dne. In principio erat Verbum, etc. 
Et dicainr totim{\. 

Tiinc coniinnnica cnni. Corpus Dni nostri Ihesu Christi, 
sanguine suo tinctum, conservet animam suam (sic) in vitam 
aeternam. Amen. 

INCIPIT BENEDICTIO OLEI. 

Deus in adiutorium. Bcncdiciio oici. Dne sancte, qtIo- 
rjose, aeterne, omnipotens Dcus, precamur supplices subH- 
mem clementiam tuam, ut hanc creaturam olei ^^ benedicere 
j^ sanctificare digneris . ut mittere iubeas Spiritum tuum 
paraclitum, qui replevit orbem terrarum, super hanc pin- 
guedinem, quam de viridi hgno fluere praecepisti : ut si 
quis ex eo unctus fuerit, vel gustaverit, sit ei animae atque 
corporis firmamentum. Depellat vahtudines malas, diaboh 
temptamenta dlscutiat, invalescentes estus febrium et causam 
universi dolorls avertat ; ut fidem sanctitatis vlgore con- 
cepto (sic), referat Deo Patri omnipotentl gratias sempi- 
ternas. Per Dnum. 

Alia oratio. Deus, humanl generis creator, qul depulsis 
cunctis doloribus....'0 vlrtute. Et quotlescumque.... languentia 
foveat, adtactumque (sic) homlnibus inferat mentis et cor- 
poris sanltatem. Per Dom. 

HIC INCIPIT MANUS IMPOSITIO. 

Ille saccrdos qni prior cst dicat Jianc bcncdictioncni. Pro- 
pltius slt nobis omnlpotens et mlserlcors Dnus, et benedlcat 
nos. Amen. )^ . 

Pax hulc domui. Amen. \_In priniis debet dici Pax etc.] 

Dnus vobiscum. (Oratio) Deus, qui benedlxistl vestlgla 

apostolorum....(2' Ingressum nostrum, atque omnes habitantes 

In ea. Expelle.... gaudio et laetitla, et fac abundare omnibus 



(i) Omissa v. supra, pag. 78, ubi variantes lectiones cod. m. 
(2) Ut supra, pag. gi. 



I4S 



EXCERFTA AD MAN. AMBR. PERTINENT 



bonis. et de tua largitate hic semper abundet, et Angelus 
Dni semper eam custodiat. Per. 

\_Sc-(/. Pax et benedictio Dei Patris omnipotentis, et 
Pilii. et Spiritus sancti, descendat super nos et super do- 
mum istam et super liabitantes in ea. Amen. Propitius sit]. 

Oratio sacerdotis. In adiutorium nostrum sit omnipotens 
et misericors Dnus, qui fecit caelum et terram. Amen. 

Incipit psalnws Jiic (sic). 

Deus in adiutorium meum intende. (l^) Dne, ad ad- 
iuvandum me festina. Gloria Patri, et Filio, et Spiritui sancto. 
Sicut erat in principio, et nunc, ct semper, et in saecula 
saeculorum. Amen. All. 

Ant. Infirmus sum. Ps. David. Dne ne in ira tua.... (^) 

Ant. coninninis. [ Onines sacerdotes tang7int infirnnini 
dicendo~\ Infirmorum propitiator, abiectorum protector, de- 
sperandorum salvator, Deus patris mei, et Deus haereditatis 
Israel, dominator caelorum et terrae, creator aquarum, rex 
totius creaturac, exaudi preces nostras. 
Kyr. k)'r. k)r. S. Apollinaris S. Georgi 
Dne, miser. ter S. Blasi S. Theodore 

Christe , hbcra S. Nazari S. Erasme 



nos. ter S. Celse 

[iv Salvator, h- S. Protasi 

bera nos]. ter S. Gervasi 

S. Maria [intcr- S. Victor 

cede pro eo S. Nabor 

vel ea.] S. Pelix 

i2) s_ Fortunate 

S. Stephane S. Sysinni 



S. I-^austine 



S. Candide 

S. Vitahs 

S. Cosma 

S. Damiane 

S. Sebastiane S. Euphemia 



S. Romane 

S. Babila 

S. Petre 

S. Firme 

S. Rustice 

S. Tegla 

S. Pelagia 

S. Ao-nes 



S. Line 

S. Clete 

S. Ciemens 

S. Syste 



S. Martyri 



S. Solutor S. Lucia 

S.Tranquilline S. lustina 

S. Alexander S. Marce .... 

S. Nicomedis S. Marcelliane S. luhana 

S. Quirine S. Domnine S. Columba 



(i) In cod. m scptem psahni poenitentiales per cxtcnsum, cum 
sinifulis anti])lionis (ut supra, p. 80) in finc cuiusquc psalnii. 
(2) Uniissa, v. supra p. So ct sccp 






EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 



149 



S. Radecunda S. Nicolae S. Greofori 
S. Mona S. Simpliciane S. Aiig-iistine 



s. 


Castritiane 


S. 


Dati 


s. 


Kalimere 


S. 


Patrici 


s. 


Materne 


s. 


Senator 


s. 


Eustorgi 


. 


> 


s. 


Dionisi 


s. 


Arsati 


s. 


Eug-eni 


s. 


Syre 


s. 


Magne 


s. 


Iventi 


s. 


Vigili 


. 


* . • 


s. 


Geronti 


s. 


Ylari 


s. 


Benigne 


s. 


Nicholae 


s. 


Benedicte 


s. 


Martine 


s. 


Silvester 


s. 


luli 



S. Satyre 

S. Antoni 

S. Galdine 

S. Ambrosi 

Omnes sancti Angeli, int. pro n. 

Omnes sancti Discipuli Dni, int. 



Omnes Sancti etSancte Dei,int. 

Exaudi Christe:Voces nostr. ter 

Exaudi Deus: Et miserer. n. ter 

Kyrie, kyrie, kyrie. 

Orat. secreta. Pater noster. Al. Credo in Deum Patrem. 

Deinde sacerdos qid prior est ponat niannin snpcr in- 

jirniiun dicendo Jioc capitnlniu (sic). 

Salvum fac servum tuum. (i?) Deus meus sperantem in te. 
Mitte ei, Dne, auxilium de sancto. (R) Et de Syon 
tuere eum. 

Nihil proficiet inimicus in eo. (r) Et filius iniquitatis 
non adiicet nocere ei. 

Esto ei, Dne, turris fortitudinis. (r) A facie inimici 
et persequentis. 

Dne, exaudi orationem nostram. (R) Et clamor noster 
ad te perveniat. 

Exurge, Christe, adiuva nos. (r) Et libera nos propter 
nomen tuum. 

Sequitur oralio \onines sacerdotes dicunt istain oratwnem 
ponendo nianiis siiper infirmnni\. Sanctum ac venerabile no- 
men '^'.... caeleste. Per Dom. 

Primiim ungue eum in pectore, postea manjis, deinde 
pedes, de oleo benedicto (^), haec verba dicendo : Ungeo te oleo 



(i) Omissa v. sup. p. 81, ubi variantes lectiones cod. m. 
(2) I. ma. chrisma. 



I50 EXCERPTA AU MAN. AMBR. PERTINENT. 



sanctificato. ut inore inilitis unctus et praeparatus ael luctani 
aerias possis superare catervas. Operare creatura olei. ^ In 
nomine Patris omnipotentis, )^ et Filii, )^ et Spiritus sancti: 
ut non lateat hic spiritus immundus, nec in membris, ncc 
in medullis, nec in ulla compagine membrorum huius ho- 
minis [foeminae] ; sed operetur in co virtus Christi l'ilii 
Altissimi, qui cum aeterno Deo Patre vivit et regnat in 
unitate eiusdem Spiritus sancti per omnia saecula saecu- 
lorum. (i!) Amen, 

\_Quando tii iinxisii in pectore, dic : Ouidquid peccasti 
per cog-itationem cordis parcat tibi Deus. Dcinde qiiando 
nnxisti in nianilms, dic : Quidc^uid peccasti per operationcm 
manuum tuarum parcat tibi Deus. Tcrtio qnando nnxisti in 
pedibns, dic: Quidquid peccasti per ingressum (sic) jiedum 
parcat tibi Deus]. 

Alia oratio. Dominus vobis \Omnes sacerdotcs dicnnt 
simnl istani orationenf\ Deus angelorum etc. '^^ 

Alia oratio [Dnus vobiscum]. IncUna, Dne , venera- 
biles aures tuas ad preces nostras, et concede pro tua pie- 
tate huic famulo tuo in lecto iacenti salutem tam corporis 
cpiam animae suae competentem: praesta ilH, omnipotens 
Deus, indulgentiam omnium iniquitatum suarum, propter 
immensam misericordiam tuam, per intercessionem omnium 
Sanctorum tuorum; ut propter hoc quod sustinet Hagenum, 
a sanctis AngeHs tuis susceptus pervenire mereatur ad tuae 
<''loriae resfnum. Per. 

Alia oratio. Omnijjotens sempiterne Deus, miserere 
famulo tuo ill. et dirige eum secundum tuam clementiam 
in viam salutis et pacis: ut te donante tibi placita cuj^iat, 
et tota virtute ])erficiat. Per. 

Al. orat. Deus, qui famulo tuo tuae fidei etc. 

Al. orat. Omnip. semp. I), salus aet. etc. 

AI. orat. Respice, Dne famulum tuum, etc. 

AI. orat. Deus infirmitatis humanae singularc praesi- 

(i) Oratio liaoc et scqq. ut supra p. 97. 



EX RITUALI AiMBR. SAEC. XIII 151 

dium, auxilii tui super infirmum famulu;n tuum ///. ostende 
virtutem : ut ope misericordiae tuae adiutus, salutiferam 
regni caelestis illi tribuas medicinam ; et ecclesiae tuae 
sanctae repraesentari mereatur. Per. 

Ai. 07'at. Exaudi nos, omnipotens et misericors Deus, 
et visitationem, etc. 

Al. orat. Omnipotens sempiterne Deus, qui facturae 
tuae pio semper dominaris affectu, inclina aurem tuam sup- 
plicationibus nostris, et famulum tuum ex adversa valetu- 
dine corporali laborantem placatus respice : et visita eum 
in salutari tuo, et caelestis gratiae praesta medicinam. Per. 

Al. orat. Famulum tuum, quaes. Dne, etc. 

[(t) Dnus vobiscum. (i?) Et cum spiritu tuo. Kyr. k. k. 
(v) Benedicat et exaudiat nos Deus. (R) Amen. (t) Pro- 
cedamus cum pace. (^) In nomine Christi. {%') Benedicamus 
Dno. (il) Deo gratias. — Pax et benedictio Dei Patris omni- 
potentis, et Filii. et Spiritus sancti descendat super animam 
et corpus tuum. Amen]. 

Tiinc confessio (sic) faciat. 

Confiteor Deo et omnibus Sanctis et tibi sacerdoti. 
quia peccavi nimis in cogitatione, in locutione, in opera, 
et omissione : et ideo deprecor te, Pater et Dei sacerdos, 
ut ores ad Deum pro me misero peccatore. 

Oratio. Misereatur tibi omnipotens Deus, et dimittat 
tibi omnia peccata tua. praeterita, praesentia, et futura; li- 
beret te Deus ab omni opere malo ; conservet et confirmet 
per gratiam suam in omni opere bono, et perducat animam 
tuam in vitam aeternam. Amen. Induloentiam et remissio- 
nem et absolutionem omnium peccatorum tuorum, et spa- 
tium verae poenitentiae, et cor poenitens, et gratiam sancti 
Spiritus conferat tibi pius et misericors Dnus, qui fecit caelum 
et terram; et benedicat te. Amen. 

Absolntioneni (sic) oratio. 

In quacumque die vel hora mors te praeoccupaverit. 
absolutus sis, )^ a Patre, ^ et Fiho. )J^ et Spiritu sancto, 
et a beata Dei genitrice Maria. et a beato lohanne Baptista 



152 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

(|ui dixit: Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum 
caelorum; et a beato Petro principe Apostolorum, qui tenet 
claves regni caelorum, cui dedit Dnus potestatem ligandi 
atque solvencii: ipse te absolvat. et liberet te ab omni vin- 
culo peccatorum tuorum. Oui vivit et regnat in saecula 
saeculorum. Amen. 

Alia oralio. Benedicat te Deus Pater )«^, qui in prin- 
cipio cuncta creavit. ^ Benedicat te Filius Dei, qui de 
superna sede pro nobis descendit. )^ Benedicat te Spiritus 
sanctus, qui in spetie columbae super lordanem tlumen re- 
quievit. Ipse te in unitate et trinitate perfecta sanctificet, 
quem omnes gentes expectant iudicem venturum. Cui est 
honor et gloria et potestas in saecula saeculorum. Amen. 

)^ Benedictio Dei Patris omnipotentis, )^ et P^iiii, 
>^ et Spiritus sancti descendat super anlmam et corpus 
tuum. Amen. 

Coniniimica eiun et dic : Qox^^wi, Dni nostri Ihesu Christi, 
sanguine suo tinctum conservet animam tuam in vitam ae- 
ternam. Amen. 

Oraiio post coinnmnioneni. Dnns vobisciini. Dne sancte, 
Pater omnipotens (^).... deprecamur, accipiente fratre (sic) 
nostro.... salus. Per Christum. 

Alia oratio. Deus, qui facturae tuae semper dominaris 
affectu, incHna aurem suppHcationiI:)us nostris, et famuhmi 
tuum ill. adversa vaHtudine corporis laborantem placatus 
respice : et visita eum in salutari tuo, et caelestis gratiae 
ei praesta medicinam. Per Dominum (^). 

Kyr. kyr. kyr. (V) Benedicat et exaudiat nos Deus. 
(i?) Amen. (t) Procedamus cum pace. (i?) In nomine Christi. 
(^') Benedicamus Dno. (i?) Deo gratias. 



(i) Ut supra, p. 99. 

(2) Siipple : y Dmis vobiscum. r" Et cum spiritu tuo. 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 153 



QUANDO ANIMA EGREDITUR DE CORPORE. 

COMMENDATIO AXIMAE. 

Vale in Christo, ^^K... et tecum habitare concedas m 
domibus caelestibus. Amen. 

A/m oratio. Misericordiam tuam ^^\... manifestatae con- 
templationis tuae perpetua societur. Per Christum. 

Item post egressionem animae. 

Oratio. Pio recordationis affectu (^3)..,. et abstergat. Quod 
ipse praestare dignetur, qui cum Patre et Spiritu sancto. 

Alia oratio. Suscipe, Dne, animam servi[ae] tui[ae] de 
Aegypti exitu proficiscentem ad te: et mitte Angelos tuos 
sanctos obviam ei, et vias iustitiae demonstra ei : et aperi 
ei portas iustitiae, et repelle ab ea principes tenebrarum. 
Agnosce, Dne, creaturam tuam, non ex cUis ahenis creatam, 
sed a te solo Deo vivo et vero; quia non est ahus Deus 
praeter te, Dne, et non est secundum opera tua. Lae- 
tifica, Dne, animam servi tui: ne memineris pristinae ini- 
quitatis et ebrietatis, quae suscitavit fervorem maH desiderii: 
Hcet enim peccavit, Patrem et Fihum et Spiritum sanctum 
tamen non neoravit, sed credicht, et zelum Dei habuit, et 
Deum qui fecit omnia adoravit, qui venturus est iudicare 
saeculum per ignem. Amen. 

Alia oratio. Deus cui omnia vivunt (+).... abhie indul- 
eendo. Per Christum. 

Alia oratio. Suscipe, Dne, animam servi[ae] tui[ae] 
revertentem ad te ; caelesti eam indue veste, et lava eam 
sancto fonte vitae aeternae: ut inter gaudentes gaudeat, 
et inter sapientes sapiat, et inter Apostolos Christum sequi 
studeat. et inter Angelos et Archangelos claritatem Dei 
videat, et inter lavantes stolas suas in fonte luminis vestem 

(i) Omnia ut supra, p. 83 et 84, ubi variantes cod. m. 

(2) V. supra p. 99. 

(3) V. supra p. 85. 

(4) V. supra p. 85. 

Magistretti — Man. Vol. I. 19 



154 EXCERPTA AD iMAN. AiMBK. PERTlNEiNT 



lavet, et inter pulsantes pulset; ut portas apertas caelestis 
lerusalem aperiat (sic). Per Christum. 

HIC INCIPIT OFFICIUM ^IORTUORUM. 

AD DOMUM ILLORUM. 

1? Accepimus bona de manu Dni *^\ t' Ouoniam sauittae 
tuae infixae sunt mihi. 

Oratio prinia. (V) Dnus vobiscum. Ouaesumus, Dne, fa- 
mulo[ae] tuo[ae], cuius diem primum obitus sui comme 
moramus. Sanctorum tuorum largire consortium : et rorem 
misericordiae tuae perennis infunde. Per Christum. 

[Requiem aeternam dona ei, Dne. (i?) Et lux perpetua 
luceat eis. (t) Anima istius, etc.]. 

Ant. dupla. Tu iussisti nasci me. ^' lussione tua venio, 
sanctissime. Psahn. (jj) Deus in nomine tuo. 

Oratio. [%') Dnus vobiscum. Absolve, Dne, animam 
famuh[ae] tui[ae] ab omni vinculo dehctorum : ut in resur- 
rectionis gloria, inter Sanctos tuos resuscitatus[a] respiret. 
Per Christum. 

i^ Requiem aeternam. \' Et kLx perpetua. 

PSALLENTIUM, QUANDO PORTATUR AD ECCLESIAM. 

Exaltabo te. Dne, quoniam. n. De terra creasti me. 
in. Dextera tua. Dne, suscepit me. iiii. Cum Christus ap- 
poruerit. v. Dne, Dne, quando. \i. Dne, mitte angelum. 

(iN ECCLESIA). 

Sequiliir Evaiigeliiun seauiduin xVIatthcuui: et si esset par- 
vus infra septeni annis, non dicalur Rvaiigeliuni, sed etc. (sic). 
Prima die azymorum (^) Kt egressus foras tlevit amare. 

it Remitte mihi. V Ad te, Dne, levavi. 

^ Non timebis anima. ^' Dnus custodiat te. 

(i) In comjiendium, ct sic deinccps. 

(2) Matth. XXVI, 17-75: Textus est iile Vulgatae sed cum \aiian- 
tibus lectionibus secjq.: — 24. vadet. — 26. est enim. — 39. mi Pater. 
40. dixit. — 41. promptus, caro. — 45. ait. — 54. erj^o, 2 ma. — 
55. apud vos eram in templo docens. — 56. implerentur. — 57. quo 
scribae. — 5S. intus.... finem rci. — 63. I)ci vivi. - 64. ovi. Dei. — 
72. novit. 



EX RITUALl AMBR. SAEC. XIII 155 



Ajit. dupla. Exter factiis sum fratribus meis, quia ius- 
sisti. t' Vocasti me, Deus; ecce venio: suscipe me. 

Maithaeiis. Mane autem facto, consilium inierunt (0.... 
et mater filiorum Zebedei. 

A7tt. diiplex. Redemptor meur vivit. ^' Renovabuntur 
denuo ossa mea. 

Ant. diLplex. Credo quod Dnus non me derelinquet. 
% Sed miserebitur mei redemptor. 

Ant. djipla. Tu creasti me, Christe. t Parce, Deus ; 
parce, fortis. 

1? Remitte mihii. t Ad te, Dne. 

Al. t. Desiderium meum, Omnipotens, audi. ^I' Deus, 
in adiutorium meum intende. 

SeqiiitiLr oratio. Obsecramus misericordiam tuam (2\... 
et electis tuis eum resuscitari iubeas. Per Dom. 

Si sacerdos vel diacojius : R Caliofaverunt oculi mei. ^' O 
vos omnes qui transitis. Si laicns. : R Relaxentur vincula. 
t Usquequaque lava me. 

Evangelium. In illo tempore. Dixit Ihesus discipuHs 
suis : omne quod dat mihi Pater (3).... Et ego resuscitabo 
eum in novissimo die. 

Al. %. Qui suscitasti Lazarum. ^' Requiem aeternam. 
Laicis. % In manus tuas. V In te, Dne. 

Preces (sic) mortuortim. 
Dnemiser. III. S. Gabriel S. Andrea S. Luca 
Christe, libera S. Raphael. S. lacobe S. Stephane 

nos. III S. lohannes S. lohannes S. Nazari 

S. Maria S. Petre S. Barnaba S. Celse 

S. Michael S. Paule S. Marce S. Protasi 

(i) Matth. XXVI, 1-56: Textus Vulgatae, cum seqq. varietatibus : 
2 om. eum. — 8. vocatus ager. — 11. Dicit ei. — 15. dimittere po- 
pulo. — 19. misit ad illum. — 23. clamabant : Crucifige. — 24. huius 
iusti. — 29. om. ei. — 31. crucifigeretur. — 32. Cyreneum venientem 
obviam sibi. — 35. om. ut impleretur....sorteni. — 40. destruit templum, 
et in.... reaedificat. — 44. imperabant ei moventes capita sua. — 
26. om. et circa horam nonam. — 52. resurrexerunt. — 55. om. ibi, 
ct multae. 

(2) V. sup., 23. 90. 

(3) Ibid. 



i.=;6 



EXCERPTA AD MAN. AM15R. PKRTINENT, 



s. 


Gervasi 


S. 


Sebastiane 


S. 


Materne 


S. Magne 


s. 


Laurenti 


S. 


Petre 


S. SimpHciane 


S. Eustorgi 


s. 


Yincenti 


S. 


Tegla 


S. 


Dionisi 


S. Galdine 


s. 


Georgi 


S. 


Pelagia 


S. 


Syre 


S. Ambrosi 


s. 


KaHmere 


S. 


Veronica 


s. 


Zeno 


Omnes Sancti 


s. 


Mauriti 


S. 


Margarita 


s. 


Basiane 


ExaudiChrist. 


S.Christophore 


S. 


Agnes 


s. 


Castritiane 


Exaudi Deus 


S. 


Alexander 


S. 


Agatha 


s. 


Eugeni 


Kyr. kyr. kj r. 



PSALLENTIUM QUANUO PORTArUR Al) SEPULCRUM. 

Usque in vita mea.... regione vivorum [et salva me]. 
A/. ]\Iemorare.... videbit mortem. Al. Adhaesit pavimento^^'. 
Al. Portio mea in terra. AL Vide, Dne, humiHtatem. A/. 
Tu iussisti me. Dne. nasci. A/. Credo quod Dnus non me 
dereHnquet. A/. Tu creasti me. Christe. A/. Etenim pauci 
fuerunt dies. A/. Tu es, Dne. protector. A/. In paracHsum 
deducant- te angeh. . i/. Susciplat te Christus qui vocavit. 

]? (sic) Haec requies mea in saecuhmi saecuH : hic 
habitaljo. quoniam praeelegi eam. 

A?i/. Dnus mortificat, et vivificat; deducit ad inferos. 
et reducit. 

Aiit. Dnus custodiai; te. 

Psa/ni. (120) totiis. Levavi oculos meos etc. (2). 

I. Dnus regit me, et nihil mihi deerit : in loco pascuae 
ibi me coHocavit. 

II. Dni est terra et plenitudo eius : orbis terrarum et 
universi ([ui habitant in eo. 

III. Ad te, Dne, levavi animam meam : Deus meus, 
in te confido, non erubescam. 

iin. In te, Dne, speravi, non confundar in acternum: 
In tua iustitia Hbera me, et eripe me. 

V. (sic) Beati quorum rcmissae sunt inicjuitates: ct 
(luorum tecta sunt peccata. 



(i) In compciulium, et sic deinceps; v. sup. p. 87 et seq. 
(2) Per extensum ; cf. vol. III, p. 4S5. 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XII! 157 



VI. Gaudete, iusti, in Dno: rectos decet collaudatio. 
vii. Beatus qui intellioit super egenum et pauperem: 
in die mala liberavit eum Dnus. 

VIII. Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum : ita 
desiderat anima mea ad te, Deus. 

IX. Miserere mei, Deus : secundum magnam miseri- 
corcliam tuam. 

X. Et secundum multitudinem miserationum tuarum : 
dele iniquitatem meam. 

XI. Auditui meo dabis craudium et laetitiam : et exul- 
tabunt ossa humiliata. 

XII. Averte faciem tuam a peccatis meis : et omnes 
iniquitates meas clele. 

XIII. Deus, in nomine tuo salvum me tac: et in virtute 
tua libera me. 

xiiii. Miserere mei, Deus, miserere mei: quoniam in te 
confidit anima mea. 

XV. Deus misereatur nobis, et benedicat nos : illuminet 
vultum suum super nos, et misereatur nobis, 

XVI. Deus, in adiutorium meum intende: Dne, ad ad- 
iuvandum me festina. 

XVII. Deus, in te speravi ; Dne, non confundar in ae- 
ternum. 

xviii. In tua iustitia libera me: et eripe me. 

XIX. Inclina, Dne, aurem tuam, et exaudi me: quoniam 
egenus et pauper sum ego, 

XX. Custodi animam meam, quoniam sanctus es: sal- 
vum fac servum tuum, Deus meus sperantem in te, ' 

XXI. Dne, exaucli orationem meam: et clamor meus 
ad te perveniat. 

XXII. • De profundis clamavi ad te, Dne: Dne, exaudi 
vocem meam. 

XXIII. Eripe me, Dne, ab Iiomine malo: et a viro iniquo 
libera me. 

xxiiii. Dne, clamavi ad te, exaudi me: intende voci 
orationis meae, dum clamavero ad te. 



I5S KXCERPTA Al) MAN. AMBk. PERTINENT. 



XXV. Aperite mihi portas iustitiae: ct ingressus in ea 
confitebor Dno. 

xxvi. Haec porta Dni iusti (sic): et ingredientur per eam. 
XXVI I. In pace in idipsum: obdormiam et requiescam. 

XXVII. Fiat, Dne, misericordia tua super nos: sicut 
speravimus in te. 

XXVIII. (3mne quod dat mihi Pater. ad me veniet: et 
eofo resuscitabo eum in novissimo die. 

XIX. Dnus custodiat te ab omni malo : custodiat ani- 
mam tuam Dnus. 

{\') Dnus vobiscum. (Oratio) Tibi, Dne, commenda- 
mus etc. 'I'.... absterge. Fer Dominum. 

[i^ Requiem aeternam dona.] 

Alia oratio. Oremus, fratres charissimi, pro spiritu'^'.... 
fatias. Praestante Dno Ihesu Christo qui vivit. 

Alia oratio. Deus, qui iustis suppHcationibus semper 
praesto es, qui pia vota dignaris intueri : da tamulo tuo ///., 
cuius depositionis hodie officia humanitatis exhibemus, cum 
Sanctis atque fidehbus tuis beati muneris portionem. Per. 

A/ia oratio. Debitum humani corporis sepeliendi of- 
ficium^3'.... aggregari iubeat, cum quibus inennarrabiH glo- 
ria, et perhenni felicitate perfrui mereatur. Praestante Dno 
nostro. 

Alia oratio. Temeritatis quidem est, Dne '-t).... in parte 
dextera coronandus {sic). Per. 

Post haec per extensum ponitur Ordo mortuormu 
ad Matutinum cum Laudibus, ut in cod. nostro A'. 
(cf. vol. III, p. ^Sj ct seqq.) cum nonnuliis orationibus 
(ut sup. p. io6 ct scqq.) pro diversitate officii reci- 
tandis; deinde adcHtur se([. Ordo pro officiis cadavere 
non praesente, (pii aH([uantuHim differt ab iUo cod. J/ 
(v. supra p. ijo). 

(i) V. siip. p. 93. (2) V. stip. \). 92. (3) Ihid. (4) V. siip. ]). 93. 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 



159 



(ABSOLUTIO AD TUMULUM). 

Usque in vita (^L.. 11. Memorare.... iii. Adhaesit pavi- 
mento.... iiii. Portio mea.... v. Vide Dne.... vi. Tu iussisti.... 
VII. lussione tua.... viii. Credo quod.... viiii. Sed misere- 
bitur.... X. Etenim pauci.... xr. In paradisum deducant te 
angeli: et cum gaudio suscipiant te omnes sancti (sic) Dei. 
XII. Tu es, Dne, protector meus : in manus tuas (sic) com- 
mendo spiritum meum. xiii. Redemptor meus.... xiiii. Reno- 
vabuntur denuo.... Psalimis David. (50) Miserere mei, Deus, 
secundum maornam. 

Oratio pro septiuio. Adesto, Dne, quaes., pro anima 
famuli tui, cuius in die depositionis suae VII, vel XXX, of- 
ficium commemorationis impendimus : ut si qua ei secularis 
macula inhaesit, aut vitium mundiale infecit, dono tuae pie- 
tatis indulgeas et extergas (sic). 

% Oui suscitasti.... ^' Requiem aeternam.... 
Dne miserere S. Felix S. Brio-ida S. Silvester 

Christe lib. nos S. Fortunate S. Candida S. Gregori 
Salvatorlib.nos S. Theodore S. Daria S. Augustine 



S. Maria 

(2) 

• • • • ' 

S. Stephane 
S. Clemens 
S. Siste 
S. Laurenti 
S, Vincenti 
S. Georgi 
S. Nazari 
S. Celse 
S. Protasi 
S. Gervasi 
S. Victor 
S. Nabor 



S. F"austine 

S. lovita 

S. Ouirice 

S. Vite 



S. Caecilia S. Remigi 

S. Scolastica S. Simpliciane 

S. Radecunda S. leronime 

S. Petronilla S. Martine 

S. Pantalem. S. Marcelina S. Ylari 

S. Sisinni S. Lucia S. Eusebi 

S. Martyri S. Susanna S. Satire 

S. Alexander S. Maro-arita S. Benedicte 

o 

S. Maria Mag. S. Ambrosi 
S. Materne Omnes Sancti 
S. Ao-nes S. Eustoriji 

o o 

S. Aofatha S. Maone 

o o 

S. Euphimia S. Aureli 
S. Valeria S. Dionisi 



S. Tegla 
S. Pelagia 



Exaudi Ch. ter 
Exaudi D. ter 
K)T. kyr. k\'r. 



(i) Per extensum : omiss. v. supra. 

(2) Ut supra, p. 80 et seq. ; sed cleest invocatio s. Matthace, om. 
ex oscitantia amanuensis. 



i6o EXCKRITA A13 MAN. AMBK. PERTINENT. 

Oi-atio pro scptinio. Omnip. semp. Deus, collocare di- 
gnare animam et spiritum famuli tui ///., cuius diem \'II, 
vel XXX, celebramus in sinibus Abrahae, Isaac et lacob: 
ut cum dies a^^nitionis tuae v-enerit. inter sanctos et electos 
tuos eum resuscitari praecipias. Per. 

Oratio pro anniversario. Praesta, Une : ut animam fa- 
muli tui ///., cuius anniversarium commemoratus (sic), ab 
angelis lucis susceptam in praeparata habitacula deduci fa- 
cias beatorum. Per. 

Cap. Requiem aeternam dona ei. Dne ; et hix perpetua 
kiceat ei. ^l' Anima istius, et animae omnium fidehum de- 
fiinctorum [sic) requiescant in pace, (R) Amen. 

Seq. Vesperae defnnctoriiin per extensum, ut in 
cod. nostro R (/. c.) cum nonnulhs orationibus pro chver- 
sitate officii. et seq. rubrica « Alias orationes reqnire 
ad Matntimini » : deinde aL ma. adcL : 

AD AOUAM SANCTAM FACIENDAM 

()UAM DElriEriS PONERE I\ NAVKLLO. 

Omnia ut in R (\ol. III, p. 463 et seq.), usque ad 
orat. Dcus qui ad saluteni, etc. inclus., postquam haec se- 
quuntur. quae concordant in parte cum cod. M, praesertim 
in additionibus 2 ma. 

Hic pone saleni in aqua. Commixtio sahs et aquae, )^ In 
nomine Patris, )^ et Fihi. )^ et Spiritus sancti. Amen. 
[/// secunda positio?ie~\. Benedico te, sal et aqua. )^ In no- 
mine P.. )^ et F., ^ et Sp. s. Amen. [/// tertia positionc\ 
Confirnio te. sal et acpia. )^ In nom. P., )>^ et F., ^^ et 
.Sp. s. Amen. (Psall.) Vox Dni super acjuas, Deus maiestatis 
intonuit: Dnus super a([uas multas. Gloria Patri. Sicut erat. 
Vox Dni supcr atpuis. [K\r. k\r. kyr. Pater noster. Et ne 
nos inducas in temptationem. Sed hbera nos a malo. Amen. 
Adiutorium clc. Credo in Deum etc. lCgo dixi etc.]. 

[(^) Dnus vobiscum. (^On?/.^ Deus invictae virtutis'".... 
adesse diL^n(;tur. Per. 

(i) Ut \\\ R, voK III, 1). 465. 



EX RlTUALl AMBR. SAEC. XIII i6t 

[Praesta, Dne, tuum salutare remedium super hanc 
creaturam salis et aquae : ut ubicumque interserint, ad ani- 
mae et corporis profitiant sanitatem] (^). 

Oratio secreta. Pater noster. 

Cap. Adiutorium nostrum. v Qui fecit caelum. 

Oratio. Credo in Deum. 

Oratio. Praesta, quaes. (^)..., saeculorum. Amen. 

Cap. Dnus vobiscum. S Et cum spiritu tuo. Kyrie. ter. 

\_Beiiedictio post (?) agiiani sanctani. 

)^ Ipse te benedicat, qui in principio cuncta creavit. 

)^ Ipse te benedicat, qui super te pedibus ambulavit. 

)^ Ipse te benedicat, qui in Chana Gahleae convertit 
in vinum. 

)^ Benedictio Dei Patris omnipotentis, j^ et Fihi, ^ 
et Spiritus sancti )^ descendat super hanc commixtionem 
sahs et aquae. Amen.] 

Benedictio incensi. 
Dne, Deus omnipotens, cui adstat '3).... antiqui ser- 
pentis. Per. 

In tertio fragmento (foL 104' et seq.) prostant, 
cum notis musicis, decem et octo ]^R! pro defunctis, ex 
libro lob: « Accepinms bona, etc. » orchne ipso, quo 
digesti sunt in cod. ambr. T 96 (v. sup. p. 89), sed 
^ Reniitte niihi praemittitur l^ Relaxentiir : deinde suc- 
cedunt, per extensum, rehqui cantus in agenda de- 
functorum. hoc ordine: 

(IN AGENDA MORTUQRUM) 
Psallentium ad domum illorum. 

i. Exakabo te.... 11. De terra creasti.... iii. Dextera 
tua.... iiii. Cum Christus.... v. Dne, Dne, quando.... vi. Dne, 
mitte.... 

(i) Ut in M ; cf. voL III, p. 465 in nota. 

(2) Ibid. 

(3) Ut in T^; cf. vol. III, p. 498. 

Magistretti — Man. Vol. I. *2o 



i62 KXCKKl-TA AD MAX. AMBR. l'l':Kil NICN T. 



^ (^^ Redemptor meiis vivlt, et in novissimo me re- 
novabit. V Renovabuntur clenuo ossa mea, et in carne mea 
videbo Dnum Deum. Ps. (50) Miserere mei Deus. 

Ant. (hipl. Tu iussisti nasci me, Dne ; repromisisti ut 
resurgerem. ^' lussione tua venio, sanctissime : ne dere- 
linquas me, (juia pius es. Psalin. (5j) Deus in nomine. 

Ant. dnpl. Tu creasti me, Christe : iussione tua venio, 
sancte. %' Parce, Deus; parce, fortis : liloera me de manu 
mortis. Psahn. (<?5) Inclina. Dne, aurem. 

Ant. dnplex ad sacei^dos {sic). Exter factus sum fra- 
tribus meis, quia iussisti. i^) Vocasti me, Deus; ecce venio: 
suscipe me. Psahu. {68) Salva me, quoniam introierunt. 

PSALLENTIUM QU.A.NDO CORPUS EXIIT DE ECCLESIA. 

Usque in vita.... ir. Memorare.... iii. Adhaesit pavi- 
mento.... iiii. Portio mea.... v. Vide, Dne.... vi. Tu ius- 
sisti '2\ VII. Credo quod Dnus. viii. Etenim pauci.... ix. Tu 
es Dne.,.. x. In paradisum.... xi. Suscipiat te.... xii. Haec 
requies mea. xiii. Dnus mortificat et vivificat. 

(Cantus ad Missam). 

Inoressa. Requiem aeternam dona eis, Dne : et lu.x 
perpctua luceat eis. t *Te decet hymnus, Deus, in Syon: 
et tibi reddetur votum in Hierusalem. Exaudi orationem 
meam, Dne : ad te omnis caro veniet. Iteriini. Requiem. 

Cant. '3' Occurrerunt Maria et Martha ad Ihesum di- 
centes: Dne, si fuisses (sic), Lazarus non esset mortuus : 
respondens {sic) Ihesus: Martha, si credideris, videbis gio- 
riam Dei. ^' Videns Ihesus turbam fientem, infremuit spiritu: 
lacrymatus, et veniens ad locum clamavit voce magna: La-^ 
zare, veni foras; et revixit qui erat mortuus, et vidit glo- 
riam Dei. 

Sive ojf. R {sic). De profuncHs clamavi ad te, Dne : 

(i) lege: Anl. diipla. 

(2) In compondiuin. 

(3) Est psalmcllus post Lectioneni. 



EX RITUALl AMBR. SAEC. XIII 163 



Dne, exaiidi orationem meam. t Quia apud te propitiatio 
est, et propcer legem tuam sustinui te, Dne : Dne, exaudi. 
Ca7ihis (post Epistolani). Dne, exaudi orationem nostram. 
Ant. post Evang. Requiem sanctam dona eis, Dne ; et lux 
misericordiae luceat eis. 0§^ei't. Tu Deus, qui resuscitasti 
quatriduanum Lazarum. tu dona eis requiem, et locum in- 
dulgentiae. Confr. Audivi vocem de caelo dicentem: Beati 
mortui, qui in Dno moriuntur. Trans. {sic) Agnus Dei, qui 
tollis peccata mundi, dona eis requiem. Agnus Dei. Tran- 
sitorinni. Ego sum resurrectio et vita; qui credit in me, 
etiam si mortuus fuerit, vivet: et omnis qui credit {sic) in 
me, non morietur in aeternum: dicit Dnus ». 

BENEDICTIO BURDONUM 
ET CAPSELARUM PEREGRINORUM. 

Dne liiesu Christe, mundi redemptor, qui beatis Apo- 
stolis tuis praecepisti, ut euntes in praedicationem, virgas 
tantum sumerent, te supplici devotione poscimus: ut digneris 
has capselas et hos )^ benedicere fustes ; quatenus ii, qui 
illos in signum peregrinationis, ut suorum corporum su- 
stentationem, sunt recepturi, tuae caelestis gratiae recipiant 
plenitudinem, et in eis munimen tuae beneditionis percipere 
possint: ut quemadmodum virgam Aaron in templo Dni 
florentem ad rebelHum iudaeorum perfidiam rebellandum [sic) 
benedixisti ; ita et nos signaculo servorum beati Petri et 
Pauli adornatos ab omnibus peccatis absolvas : quo in die 
iuditii ab impiis separati, in dextera sint parte coronati. 
Per Dominum. 

Qnando datnr bnrdo et capsela. Accipe hanc capsellam 
et hunc fustem, et perge ad Hmina Apostolorum: in nomine 
P. et F. et Sp. s.: ut per intercessionem beatae Dei Ge- 
nitricis Mariae et omnium Apostolorum, atque omnium San- 
ctorum mereamini (^sic) \\\ hoc saeculo accipere remissionem 
omnium peccatorum, et futurum consortium beatorum. 

Oratio pro peregrinis. Omnipotens sempiterne Deus, hu- 



i64 EXCERPTA AD MAX. AMI5R. PERTINENT. 

niani generis reformator et auctor, qui Abrabae puero tuo, 
ut iret de terra nativitatis suae, et veniret in terram repro- 
missionis, quam ci daturam (sic) promiseras, praecepisti ; 
necnon et populum tuum israeliticum in desertum te ado- 
randum multis prodigiis venire tecisti: hos, quaesumus, ad 
beatorum Apostorum ill. et ilL limina te adorare pergentes, 
a periculis omnibus exuas, et a peccatorum nexibus sal- 
ves: et tu. (|ui es vera via in te fidentibus, eorum iter bene 
dispone, ut inter omnes huius saecuh perturbationes, tuo 
protegantur auxiho. Per, 

Mitte eis, Dne, Angelum tuum, quem Tobiae famulo 
tuo comitem deciisti: ut ublcumque manserint. sit iUis de- 
fensor contra insidias omnium inimicorum visibihum et in- 
visibihum; quatenus facti incohimes, ad nos iterum redire 
valeant. Per. 

[ALIAE BENEDICTIONES]. 

BeXEDICTIO AGXI IX PASCHA. 

Deus universae carnis, qui Noe (^L.. et caelesti gratia 
[tua] repleantur. Per. 

Benedictio panis. 

Dne sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, )^ be- 
nedicere digneris hunc panem tua sancta et spirituah be- 
nedictione: ut sit omnibus sahis mentis et corporis, atque 
contra omnes morbos et universas inimicorum insidias tu- 
tamen. Per Dnum nostrum I. C. Fihum tuum, panem vitae, 
(pii de caelo descendit, et dat vitam et sahitem mundo. 
Oui tecum vivit. 

Benedictio incensi. 

Dne Deus omnip. cui adstat (^L.. effugiant et sepa- 
rentur a pLismate tuo.... serpentis anti(]ui. Per. 

Benedictio Dei Patris, et F"ihi, et Spiritus sancti, (Uv 
scendat super istam creaturam incensi. 

(i) Ut in A',- cf. vol. III, p. 216. 
(2) Il)i(l., p. 498. 



EX RITUALI AMBR. SAEC. Xill 165 



Benedictio AD CAPILLOS. 

Dne et salvator (^\... qui venientibus [ad te] etc 

perveniat. Qui vivis. 

Ad fruges novos. 

Dne sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui caelum 
et terram, mare et omnia creasti, te supplices quaesumus: 
ut hunc fructum novum '^ l^enedicere, )^ et sanctificare 
digneris. et multiplicare abundanter offerentibus tibi; et re- 
pleas eorum cellaria cum fortitudine frumenti et vini : ut 
laetantes in eis referant tibi laudes et crratias. 

o 

Benedigtio putei ubi aliquid ceciderit. 

Dne sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus, qui per 
invisibilitatis tuae potentiam has aquas ex nihilo conditas, 
huius marie (sic) formam visibilem praeparasti, atque abditis 
investigabihbus cum cava '^' per abyssi magnitudinem largi- 
tatis gratiam humanis usibus fluenta fontibus infudisti, te tui 
famuh supphces exoramus : ut has aquas, quas neglegentia 
pohuit, sancti Spiritus tui gratia ad munditiam revocet atque 
purificet , et spiritus cahidi hostis abscedat ; ac deinceps 
sanctificatas famihae tuae potabiles tribuas, ut et potantium 
mundent corpora, cordaque sanctificent. Per. 

Benedictio putei novi. 

Dne Deus omnipotens, qui huius putei akitudinem per 
crepitudinem fistularum, aquarum copiam manare iussisti, 
praesta, quaesumus: ut, te iubente atque )^ benedicente, 
per nostrae officium functionis, repulsis fantasmaticis cahidi- 
tatibus atque insidiis chabohcis, purificatus atque emundatus 
hic puteus semper perseveret. Per. 

Ife?u benedictio. Deprecamus, Dne, clementiam pietatis 
tuae: ut aquam putei huius caelesti benedictione )^ sancti- 

(i) Ibid., p. 497. 

(2) investigalibus etc. locus corruptus. 



i66 EXCKRPTA AD MAN. AMHR. PERTINENT. 



fices, et acl comutationein (su) vitam concedas salubrem, 
et ita e.K eo fugare digneris omnem diabolicae temptationis 
incursum; ut (|uicumque e.\ eo abhinc hauserit, vel biberit, 
vel in (^uibu.sUbet necessariis usibus hausta aqua usus fuerit, 
totius virtutis ac sanitatis dulcedine repleatur: ut tibi semper 
sanctificatori et salvatori omnium Deo gratias agere me- 
reatur. Per. 

Ad omnia quae volueris benedicere. 
Benedic, Dne, creaturam istam ; ut sit remedium sa- 
hitare generi humano: et praesta per invocationem nominis, 
ut quicumque e.\ ea sumpserit, corporis sanitatem et animae 
tutelam perficiat. Per. 

Benedictio in domo. 
Omnipotens sempiterne Deus, cuius sapientia hominem 
docuit, ut domus haec careret ahquando frigore a vicinitate 
ignis ; ita nunc, quaesumus, ut omnes habitantes vel conve- 
nientes in ea careant infidehtatis frigore a fervore Spiritus 
sancti. 

Al) CONSECRANDUM PATENAM. 

Consecramus hanc patenam ad confitiendum in ea corpus 
Dni nostri Ihesu Christi patientis crucem pro sahite nostra 
omnium. Oui cum Patre. 

Fatiendiuii sigiuiui cnicis de oleo sanclo snper eam, ct 
dicendnni Jianc. 

Oratio. Consecrare et sanctificare digneris, Dne, pa- 
tenam istam per hanc unctionem et nostram benedictionem 
in Christo Ihesu Dno nostro. Qui. 

Al) CAUCEM BENEDICENDUM. 

Oremus, dilectissimi fratrcs, ut Dnus Deus noster ca- 
licem suum {sic) in ministerio consecrandum, caelestis gra- 
tiae inspiratione sanctificet, ad humanam benedictionem 
plenitudinem [sic) divini favoris. Per. 

Dignare, Dne, istum (sicjxw usum misterii (^sic) tui i)ia 
lamuh lui (Utvotione lonnalum, ca sanctifi^ alionc pcrfunderc. 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII. " 167 



qua Melchisedec famuli tui sacratum calicem perfudisti : et 
quod arte vel metallo effici non potest, altaribus tuis digne 
fiat tua benedictione pretiosum. Per. 

Ad Sindonem benedicendum. 

Omnipotens Deus, Trinitas inseparabilis, manibus no- 
stris opem tuae benedictionis infunde ; ut per nostram bene- 
dictionem hanc sindonem (sic) sanctificetur, et corporis Christi 
novum sepulcrum Spiritus sancti gratia perficiatur. Per. 

CONFESSIO. 

Confiteor tibi, Dne, rex caeH et terrae, quia peccavi 
in lege tua, in cogitationibus, in verbis, in factis, et multa 
sunt peccata mea, et neghgens sum de opere Dei et de 
ordine meo; quia peccavi de vana gloria, de superbia, de 
detractione, de fornicatione, de furto, de falso testimonio, 
de periurio, de adulterio, de opere Dei quod ego negh- 
genter egi, cle concupiscentia carnah, de risu, de auditu, 
de visu, de gula, de crapula, de ebrietate, vel de omnibus 
malis meis, quae ego negHgenter commisi: veniam inde, 
Dne, peto, quia culpabilem me recognosco. 

AD ORANDUM CRUCEM [sic). 

Domine Ihesu Christe, orloriosissime conditor mundi. 
quoniam cum sis splendor gloriae et coaequalis Patri sancto- 
que Spiritui carnem immaculatam. P. {sic). 



Benedictio ignis in Sabbato sancto (^l 

Domine Deus noster, Pater omnipotens, exaudi nos, 

lumen indeficiens: quia tu es, Sancte, conditor omnium lu- 

minum. ^ Benedic, Dne, hoc hunen. quod a te sanctifi- 

catum(^j-/V^atque benedictum; tu iUuminasti omnem mundum, 

(i) A add. al. ma. ; cf. vol. III, p. 199. 



i6S KXCERITA AD .MAN. A.MBR. PERTINENT. 



ut ab eo lumine accendamur. An ad (s/c) illuminemur igne 
claritatis tuae; sicut igne illuniinasti Moysen, ita illuminare 
diirneris corda et sensus nostros, ut ad vitam aeternam 
pervenire mereamur. Per. 

BeNEDICTIO 1'ANIS. 

Benedic, (juaesumus, Dne, creaturam istam panis, sicut 
>^ benedixisti quinque panes in deserto : Dne, eiusdem in 
annum (s/c) alimentum : gustantesque ex eo accipiant tam 
corporis quam animae sanitatem. Per. 

Absolutio plenissima (^). 

Ex virtute concessionis auctoritatis [stc) summi pontificis 
confisus de miseratione nostri Redemptoris, Absolvo te ple- 
nissime quantum se extendunt claves ecclesiae: in >^ nomine 
Patris, et S^ Filii, et )^ Spiritus sancti. Amen, 

(i) In fol. Lilt. add. al. ma. 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 169 



INFRASCRIPTUS MODUS 
EST SERVANDUS QUANDO PUER EST BAPTIZATUS. ^^) 

Aliis omissis, incipiatur: Memor ' esto sermonum tuorum, ut 
a te unquam abscedant. \i Memor ero '. Deinde unge euni oleo '\ 
prius inter scapulas, postea in pectore ', et dic : Ego te lineo oleo sa- 
lutis in Christo lesu Dno nostro, in vitam aeternam. 

(y) Dominus vobiscum. 

[Orat.] Aeternam ac iustissimam pietatem tuam deprecor, Dne 
sancte, Pater omnipotens, aeterne Deus luminis ^ et veritatis ' super 
hunc famulum tuum ' : ut digneris eum illuminare lumine intelligentiae 
tuae. Munda eum, et sanctiftca ^ ; da ei scientiam veram, ut digne ^* 
ad gratiam baptismi tui se accessisse gaudeat, teneat firmam spem, 
consiliu n rectum, doctrinam ^" sanctam ; ut aptus sit ad percipiendam 
gratiam tuam. Per Dnum ^^(sic). Et haec plasma Dei, quam Dnus noster 
lesus Christus ad templum suum vocare dignatus est, sit templum 
Dei vivi, et Spiritus sanctus habitet in eo. }^ In nomine Dei Patris 

I. Sacerdos existens foribus ecclcsiae priino interroget novien in- 
fanlis: Menior etc. r. — 2. rr" add.: Deinde tange nares et aures in- 
fantis de spiito dicendo sic : Epheta, quod est, adaperire, in odorem 
suavitatis in Christo lesu Dno nostro. 1? Amen. — 3. oleo catechumeno- 
rum. ;■;•". — 4. primo in pectore, deinde inter scaputas. rr". — 5. auctor 
luminis, ;; ". — 6. veritatis tuae, ;'. — 7. tuum iil. ;;'". — 8. kj< sancti- 
fica, ;';•". — 9. ;;•" oi/i. digne. — 10. et doctrinam, ;•'. — • 11. Per Dom. 
u. I. C. F. t., qui venturiis est in .Spiritii s. iudicare saecuhun per igneni. 
i^' Amen. ;•'. 

(a) In antiquissinia Ainbrosiani Rituatis Sacramentorum editione (quae 
fortasse est prima) sine anno et sine nomine editoris (cuius exemplar nimc 
in Bibl. Capit. Metropolitani Mediolani servatur) a fol. 65.^' ad finem, hic 
Ordo, cimi nonnuUis varietatibus infra notandis cum sigla ;•, invenitur sub' 
hac rubrica : « Hanc regulam servandam pro infantibus ex qualicumque ve- 
cessitate baptizatis in domo ordinavit venerabitis ecclesiae maioris mediolanensis 
ordinarius (nempe canonicus primi ordinis) ac totius cteri priniicerius et iuris 
utriusque bachatarius Dominus JMattlieus de Carcliano t>. Ouantum coniicere 
Hcet ex notis in opere Annati della Fabbrica det Duomo di Mita/io (Milano, 
1877-1885) Matheus iUe ab anno 1394 ad an. 1427 functus est officio Prinii- 
cerii, et aUquando fuit \'icarius Archiepiscopi, et, sede vacante, Vicarius 
Capitularis factus est. Ideni Ordo supplendi caeremonias super puerum ba- 
ptizatum extat in aha editione Rituatis (quam secundam puto) Mediolani 
edita probabihter typis Antonii Zarotti parmensis, sed sine nota anni ; cuius 
tria exemplaria extant in eadem bibhotheca: variantes lectiones huius editionis 
in notis indicat sigla r'. In Ordine baptismi ex eodem cod. metrop. m supra 
edito (v. p. 143 seqq.) inscriptae sunt nonnullae rubricae 2 ma., quando 
supplentur omissa super baptizatum. 

Magistretti — Mati. Vol. I. *2i 



I7U 



EXCKRPTA AD MAN. AMHR. PERTINENT. 



oninipotentis, ^ et in nomine lesu Christi Filii eius, qui venturus 
est in Spiritu sancto, iudicare saeculum per ignem '. Amen. 

Hic impone ci nomcn , ct signa diccndo": )^ Accipe signum 
s inctae crucis : serva praecepta divina : verbo Dei renatus es, et cae- 
lesti lumine formatus >^ \ Ingredere templum Dei vivi ; et sublato 
errore tenebrarum, te evasisse * laqueos mortis laetus agnosce. Nunc 
ergo promissa caelestia et adventum Dei omnipotentis expecta: ut 
possis sperare venturum Verbum genitum, virginali partu editum, cre- 
dcntibus annuntiatum ; in cuius invocatione inluminabis °, ^ cuiusque 
signaculo in fronte signabis', )^ per hoc signum, quod nunquam de- 
signabitur. ^ In nomine Dei Patris omnipotentis , ^ In ' nomine 
lesu Christi Filii eius, qui venturus in Spiritu sancto iudicare saeculum 
per ignem \ 

Oratio. Deus, cui ad initiandum nulla pravitas ^ non idonea est, 
qui omnem aetatem omnemque sexum ad maiestatis tuae cultum di- 
gnanter admittis, tibi haec novi hominis exordia et '" rudis vitae di- 
catam exhibemus " infantiam. Da, ut hunc ignarum mali parvulum 
Unigeniti tui signo ^ sanctae Crucis teneatur '" ('^•/V) inscriptio : tuus 
sit, tibi adolescat. te timeat '% te creatorem suum semper agnoscat, et 

ad sanctum lavacrum regenerationis, te pervenisse " gaudeat. Per 

eundem '^ Dnu:n nostrum lesum Christum, qui venturus est in Spiritu 
sancto iudicare saeculum per ignem '°. 

Dcinde accipe sal bcncdictum, et ponc in ore infantis, et dic : 
Accipe sal sapientiae: propitiatum sit tibi in vitam aeternam. (if) Amen. 

Cap. Dominus vobiscum. iC Et cum spiritu tuo. 

Oratio. Deus patrum nostrorum, Deus conditor veritatis, te sup- 
plices exoramus : ut super hunc famulum tuum ///.'' respicere digneris 
propicius, ut hoc '* pabulum saHs gustanteni, non diutius eum esurire 
permittas, quominus cibo repleatur caelesti ; quatenus sit semper, Du- 
mine, spiritu fervens, spe gaudens, tuo semper nomini serviens: ut 
qui productus est ad novae regenerationis lavacrum, cum fidelilnis 
tuis promissionum tuarum aeterna praemia consequi mereatur. Pcr 
Dnum '". \Scquitur. Omnipotens Dne, Verbum Dei Patris, Christe 
lesu etc.] "". 



I. Et haec plasnia.... igneni : oin. rr'. — 2. Hic debet recapitulaii 
nomen infantis dicendo cum signo sanctae crucis, ;;'. — 3. v^ dc- 
est rr" . — 4. evasisse te, ;•;-'. — 5. illuminaris, rr" . — 6. signaris, rr' . 

— 7. Et in, ;-; ". — 8. ;-;■" add.: 1? Amen. ^ Dnus vobiscum. — 9. par- 
vitas, ;•;-'. — 10. ;-;-' om. et. — 11. dicainus, ;-;'. — 12. tueatur. ;;'. 

— 13. rr' add.: te diligat. — 14. (fol. innorc consiiniptuin) : te deducente 
semper venisse, rr'. — 15. ;;' oin. eundem. — 16. ; ;' add.: il Amen. 
17. ///. : deest ;•;•'. — iS. lioc priniuni, ;• ; i^rimnni, ;•'. — 19. rr' add.: 
« I. C. 1"". t., (jui venturus est in Sp. s. iudicare saeculum per ignem. 
I? Amen. — 20. \.SequitHr.... lesu etc.Y. suppl. 2 ina. in inarg.; rr' 
oin.; sed ina. duh. in viarff. r scripsit : « Ilic legitur Exorcisnuis sancti 
Ambrosii ». 



EX RITUALI AMBR. SAEC. XIII 171 



Post haec inter^ ccclesiavi dicendo : Ingredere, fili, in domum 
Dei : audi patrem tuum docentem te viam scientiae " : Tiinc statiin 
mittendus est infans in terra, et Sacerdos dicere debet cuvi illis qui 
tenent piterum orationem istam : Cap. Pater noster, etc. Cap. Et ne 
nos inducas in temptationem. i? Sed libera nos a malo. Amen. Cap. 
Adiutorium nostrum in nomine Dni. i( Oui fecit caelum et terram. 
Seq. Credo in Deum, etc. Cap. Carnis resurrectionem. \i Vitam 
aete.rnam. Amen. Cap. Ego dixi : Dne, miserere mei. iC Sana ani- 
mam meam, quia peccavi tibi. Cap. Convertere, Dne, aliquantulum. 
i{ Et deprecabilis esto super servos tuos. Cap. Ostende nobis, Dne, 
misericordiam tuam. iC Et salutare tuum da nobis. Cap. Dnus vir- 
tutum nobiscum. jC: Susceptor noster Deus lacob. Cap. Dne, exaudi 
orationem meam ^. Et clamor meus * ad te perveniat. Cap. Exurge, 
Christe, adiuva nos. 1? Et libera nos propter nomen tuum. Cap. Do- 
minus vobiscum. i? Et cum. 

Oratio ^. Omnipotens sempiterne Deus, respice de celsa '^ sede 
maiestatis tuae super hunc famulum tuum competentem fsicj, qui ad 
tuam cucurrit ecclesiam : concede ei, Dne, ut sub protectione manus 
tuae ad sacri baptismatis gratiam se ' pervenisse gaudeat. Per Dnum ^ 
[y] Bencdicat etc. [y] Procedamus etc. [V] Benedicamus Dno. [u] Deo 
gratias etc." Sequuntur letaniae : Dne miserere etc. (sic). 

Postea accipe chrisma et pone in celebro, in moduni crucis, et dic 
istam orationem : 

Deus '" omnipotens, Pater " Dni nostri lesu Christi, qui te rege- 
neravit ex aqua et Spiritu sancto, quique dedit tibi '" remissionem om- 
nium peccatorum '*, ipse >^ te linit )^ chrismate salutis ^ in Christo 
lesu Dno nostro, in vitam aeternam '*. 

[,v] Doaiinus vobiscum. Oratio. Omnipotens aeterne '° Deus, qui 
regenerasti famulum tuum '" ex aqua et Spiritu sancto, quique dedisti 
ei remissionem omnium peccatorum, tribue ei continuam sanitatem 
ad cognoscendam divinitatis tuae veritatem ''. Per Dnum '^ [y] Bene- 
dicat, etc. 

V 

I. intrat, rr' . — 2. ;■;' add.: v Gloria Patri. %■ .Siciit. Iter. Ingre- 
dere, fili. — 3. nostram, rr'. — 4. noster, rr' . — 5. Oratio. Omnipo- 
tens,etc.: usque ad fitiem al. tna. — 6. excelsa, rr' . — 7. se: deest rr' . 

— 8. rr' add. : ^- Dnus vobiscum. 1? Et cum spiritu tuo. K. k. k. — 
9. rr' add.: Oidbns peractis a sacerdote, infans recoitiittilur paretitibus 
vel conipatribiis loco parentum. — 10. rr' post litanias add.: v Dnus vo- 
biscum. — II. Pater omnip., rr' . — 12. r oni. tibi. — 13. rr' add.: 
tuorum, pone chrisma in cerebrum in/antis et dic : (omissa nibr. praeced.). 

— 14. rr' add.: \l Amen. — 15. sempiterne, rr' . — 16. tuum itl., r. — 
17. virtiUem, r. — 18. rr' add.: « \' Dnus vobiscum. 1? Et cum spiritu 
tno. K. k. k. %■ Benedicat.... \l Amen. v Procedamus.... i? In nomine.... 
V Benedicamus Dno. vi Deo gratias. Sequitnr : Accipe vestem candidam in 
signum restitutionis et innocentiae in vitam aeternam. Amen. Sequitur 
Evatigeliiiiii secunduni loliannein, ad allare: In principio erat \'erbum, 
ct Verbum erat apud, etc. ». 



172 



EXCERPTA AD MAN. AM15R. PERTINENT 



EXCERPTA 

EX MANUALI AMBROSIANO SAEC. FERE XI 

OLIM ECCLESIAE CISNUSCULI 

{Cod. anibr. I 55 sup.) 



INCIPIT OFFICIUM PARVUM B. MARIAE. (^) 

[Ad Matut.] Deus in adiutorium meuni. Hynin. M)- 
sterium ecclesiae, -iisquc Vere gratia. i^ post Jiynin. Beata et 
venerabilis (^). ^- Caeli terraeque. Seq. Laudabilis. ^' (3) Be- 
nedictus es Domine Deus. Ant. I. Ave Maria. Psalnt. ^4) 
Confirmatum est. 11. Beatus ille venter. Psalni. '5) Pleni 
panibus. iii. Magnificamus te. Psalm. '^' Dans votum. 
Seq. lube domne benedicere. Bened. Oui natus est de Vir- 
gine purget nos ab omni crimine. Amen. 

Lcct. I. Dei Genitrix, quae Archangeli gaudium susce- 
pisti, et Deum in utero portasti sanctum, quem videre "ut 
est, non praesumunt angeli, cherubin et seraphin multis 
himinibus incessabili eum voce glorificant, quem tu portasti, 
ipsum deprecare, donare nobis magnam misericordiam de- 
precamur. Tu autem. 

Ad lect. i^. Beata et venerabilis Virgo quibus. ^' Be- 
nedicta tu inter mulieres. 

Lect. IL Non despexisti multum misericors in tribu- 
lationc clamantes ad te per Genitricem tuam ; sed nunc ad- 
venisti ad salvandum populum tuum. rex ad captivos, me- 

d) Idein ofHciiim, ad iiistar Roiuani ofiicii parvi coniposilum, anno 1440 
Arcliiepiscopus Pizzolpassus ab universo clero recitari praecepit. Ab an- 
ii(]uo stylo ambrosiano, ul patet ex veteribus Mafiualibus, prorsus absona 
siint, licet serius (saec. XVI) in Rreviario praescripla, suffraj^ia Saucfoi uiii et 
loinineinorationes quae ad Hcjias leguutur; et ideo in hac editione caracteribus 
ininulioribus edita sunt. (2) Compeudiose etiani in cod. V, qui remittit ad 
A/ajiuafr. (3) Cant. Triuni piK-r. (41 Cant. Annae. (5) Ex eodem cantico. 
(6) l^x codein (■autico. 



EX MANUALl ARIBR. SAEC. FERE XI .173 



dlcus ad infirmos, pastor ad errantes, vita desperatis; ideoqne 
clamamus ad te : reple de gaudio animas nostras, et mi- 
serere nobis. 

^ Sancta Dei Genitrix. ^' Deprecare pro nobis. 

Lectio III. Sapientia vincit malitiam ; attingit ergo a 
hne usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. 
Tu autem. 

[Ad Laudes]. In Beiiedictns. In fiore mater. Oratio 
[secreta) Deus qui tribus pueris. In Benedicite. Dignus es 
Domine Deus. 

Oratio. Deus qui salutis aeternae, beatae Mariae vir- 
ginitate foecunda, humano generi praemia praestitisti, tribue, 
quaesumus: ut ipsam pro nobis intercedere sentiamus, per 
quam meruimus auctorem vitae suscipere. Per. 

In Landate. Laudabilis Virgo. Capit. Pulchra facie, 
pulchrior fide: beata es Virgo. 

Psalm. {86) direcins. Fundamenta eius. Seq. Gloria in 
excelsis Deo ^^\ Hynmus (^). Vere gratia plena es. 

Psallenda. Sub tuam misericordiam confugimus, ^' Glo- 
ria Patri, Alia. Sub tuam protectionem confugimus, ubi in- 
firmi. CompL Audi, fiha, et vide, et inchna aurem tuam. 

Orat. Porrige nobis, Deus, dexteram tuam : et per 
intercessionem beatae et gloriosae semperque virginis Dei 
genitricis Mariae, auxihum nobis supernae virtutis impende. 
Per Christum. 

Fer. II. Ant. I in psalni. : alia omnia reqnire supi a. 
Ave Maria. Psalin. {8) Domine Deus noster. Ant. II. Beatus 
iUe venter. Psalm. [18) Caeh enarrant. ///. Magnificamus 
te. Psalm. [2j) Domini est terra. 

Per. III. Ant. I in psalm.: require omnia snpra. Propter 
veritatem. Psalm. (^^) Eructavit cor. //. Beata progenies. 
Psalm. (^5) Deus noster refugium. ///. Ego autem sicut 
ohva. Psalm. (^j) Deus in nomine tuo. 

Per. IIII. Ant. I in psalm. : alia omnia reqnire supra. 

(i) Laus Angelor. niaior. {2) Reliq. hymni Mysteriuni ecclesiae. 



174 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT 



Ortus conclusus. Psalni. (95) Cantate Domino canticum 
novum : cantate Domino omnis. //. Revertere, revertere. 
Psalm. (9<5). Dominus regnavit, exultet. ///. Exaltata est 
sancta Dei. Psalni. (97) Cantate Domino canticum no- 
vum : quia. 

Fer. V, reqiiire oinnia in II. — Feria VI, reqnire 
onmia quae snpra in III. — Sabbato, require omnia quae 

supra in quarta. 

Orationes et alia qtiac diccnda sinit ad snffragia Sanctornm. 

Ant. Libera nos, salva nos, iustifica nos, o beata Trinitas.. 
Cap. Benedicamus Patrem ct Filium, et sanctum Spiritum : y Hym- 
num dicamus, et superexaltemus eum in saecula. 

Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui dedisti famulis tuis 
in confessione vere fidei aeternae Trinrtatis gloriam agnoscere, et in 
potentia maiestatis tuae adorare unitatem , quaesumus : ut eiusdem 
hdei firmitate ab omnibus semper muniamur adversis. Per Christum 
Dominum nostrum. (i<) Amen. 

Psatl. Angeli, Archangeli, Throni, Dominationes, Virtutes, Prin- 
cipatus et Potestates, Cherubim et Seraphim, omnes Virtutes caelorum 
laudate Dominum de caehs. Cap. In conspectu Angelorum psallam 
tihi: y Adorabo ad templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo. 

Oratio. Deus, qui miro.... muniatur. Per. (vol. III, p. 357)- 

Psalt, De ventre matris meae vocavit Dnus nomine meo. Cap. 
lohanncs est nomen eius : y Et multi in nativitate eius gaudebunt. 

Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, da cordibus.... edocuit. 
Per. (ib. p. 301). 

Psatt. Vos qui secuti estis me, sedebitis super sedes iudicantcs 
duodecim tribus Israel. Cap. In omnem terram exivit sonus Aposto- 
lorum : y Et in fines orbis terrae verba eorum. 

Oratio. Adesto, Domine, supplicationibus nostris: et sperantes 
in tua misericordia, intercedentibus omnibus ApostoHs tuis, caelesti 
protege benignus auxiho. Per. 

Psalt. Ecce video caek)s apertos, et Filium hominis stantem a 
dextris Dci. Cap. Posuisti, Dne, in capite eius : y Coronam de lapide 
pretioso. 

Oratio. Omnipotens sempiterne Deus, qui primitias.... ut ipse 
pro.... suppHcavit. Dominum nostrum (ib. p. 63). 

Psatt. Non me derehnquere, pater sancte; ciuia iam thesauros 
expendi quos tradidisti mihi. Cap. Dispersit, dedit pauperibus: y lu- 
slitia eius manet in saccuhim saecuh. 

Oratio. Da nobis.... supcrare. Per Chr. (ii). p. 330). 

Psatt. BcnecHcimus te, Dne, quia vidimus, et habemus, Christe, 
viros sanctos tuos, et discipulos apostoH tui beati Petri. Cap. lustorum 
animae in manu Dei sunl : \ Vx non tanuct illos tormcnlinn maHliac. 



EX MANUALI AMBR. SAEC. FERE XI 175 



Oratio. Tribue, quaes., omnip. Deus, beatissimorum martyrum.... 
aeterna. Per (ib. p. 321). 

Psall. Vos estis cives sanctorum, et domestici Dei, superaedificati 
super fundamentum apostolorum et prophetarum. Cap. Beati pacifici, 
beati mundo corde : y Quoniam ipsi Deum videbunt. 

Oratio. Adesto, Dne, supplicationibus.... adiuvemur. Per Chr. 
(ib. p. 295). 

Psall. Confessor sancte, sacerdos magne, beate Ambrosi, inter- 
cede pro nobis. Cap. Amavit eum Dnus, et ornavit eum : y Stolam 
gloriae suae induit eum. 

Orat. Sancti Ambrosii nos, quaesumus, Dne, iugiter prosequatur 
oratio: ut quod petitio nostra non impetrat, ipso pro nobis interve- 
niente, praestetur. Per Christum. 

Psall. Sanctorum memoriam colimus, Dne ; te magnificamus : 
quia tu, Christe, coronasti eos, quia custodierunt mandata tua : eorum 
precibus dele iniquitates nostras, et miserere nobis. Cap. Exultabunt 
Sancti in gloria : y Laetabuntur in cubilibus suis. 

Oratio. Deus, qui nos beatae Mariae semper virginis, et bea- 
torum Angelorum, Patriarcharum, Prophetarum, Apostolorum, Mar- 
tyrum, Confessorum, Virginum, omniumque Electorum tuorum continua 
laetificas commemoratione; praesta, quesumus: ut quos cotidiano ve- 
neramur officio, etiam piae conversationis sequamur exemplo. Per. 

Ad Prdiam. Hyuiiuis. Memento salutis auctor: quod 
nostri quondam corporis: ex illibata V^irgine: nascendo for- 
mam sumpseris. ^^) 

Gloria tibi, Dne: qui natus es cle Virgine : cum Patre, 
sancto Spiritu : in sempiterna saecula. Amen. 

Psalm. (53) Deus in nomine tuo. Gloria Patri. Al. 
ps. (117) Confitemini Dno: dicat nunc. Epistolella. Sapientia 
vincit malitiam. [sic). t. Ave Maria, gratia plena: Dominus 
tecum. V Benedicta tu inter mulieres : Dominus tecum. 
t Gloria Patri. Cap. Post partum Virgo inviolata perman- 
sisti: \ Dei Genitrix, intercede pro nobis. 

Orat. Famulorum tuorum, quaes., Dne, delictis ignosce: 
et quia tibi placere de actibus nostris non valemus, Genitricis 
Filii tui Dni nostri intercessione salvemur. Per Christum. 

Psall. (sic) Sancti Dei omnes, intercedite pro nostra omniumque 
salute. Cap. Laetamini in Dno, et exultate iusti : y Et gloriamini 
omnes recti corde. 

(ij al. nia. in calce fol. add.: «. Maria, mater gratiae : mater misericordiae: 
tii uos ab hoste protege: et hora mortis suscipe ». 



176 EXCKRPTA .\1) M.W. .AMHR. 1'ERT1NENT. 

Oratio. Infirmitatem nostram, quaesumus, Dne, propitius respice: 
et mala oninia, cjuae iuste meremur, omnium Sanctorum tuorum inter- 
cessione averte. Per. 

Ai) Tertiam. Hymims. Memento salutis. Psalm. /(119) 
Ad Dnum cum tribularer. Gloria Patri. //. (120) Levavi 
oculos. ///. (121) Laetatus sum. lipistolella. Sicut cinano- 
mum et balsamum aromatizans oclorem dedi; quasi myrra 
electa dedi suavitatem odoris. 1? Post partum, Virgo inviolata 
permansisti. t Dei Genitrix, intercede pro nobis: Inviolata. 
Cap. Benedicta tu in mulieribus: V P^t benedictus fructus 
ventris tui. 

Orat. Protege, quaes., Dne, famulos tuos subsidiis pacis: 
et beatae Mariae patrociniis confidentes, a cunctis hostibus 
redde securos. Per Christum Dnum nostrum. (^) Amen. 

Psall. Sancti Dei omnes. Cap. Laetamini in Dno. 

Oratio. Praesta, quaesumus, omnipotens Deus: ut non desinant 
u:nnes Sancti tui pro nostris tibi supplicare peccatis, a quibus te vo- 
luisti pro peccatoribus exorari. Per. 

Ai) .Skxt.vm. fiyiiiims. Memento salutis. Psa/>n I [122] 
Ad te levavi. //. (123) Nisi quod Dnus. ///. (124) Qui 
confidunt in Dno. Epistolella. \\\ omnibus requiem quaesivi, 
et in haereditate Dni morabor: tunc praecepit, et dixit mihi 
creator omnium; (pii creavit me requievit in tabernaculo 
meo. 11 Benedicta tu in muHeribus. t' Et benedictus*fructus' 
ventris tui: \\\ muHeribus. ^' Gloria Patri. Cap. Elegit eam 
Deus, et praeelegit eam ; ^ In tabernaculo suo habitare 
fecit eam. Orat. Porrige nobis Deus dexteram. 

Psall. .Sancti Dei omnes. Cap. Laetamini in Domino. 

Oratio. Deus, qui Sanctis tuis coronam dedisti, et peccatoribus 
veniam non neti^asti : omnes exaudi, et omnium niisercre. Per. 

Ai) NoNAM. Ifyinn. Memento sahitis. Psalin. I. (125) 
In convertendo. //. (126) Nisi Dnus aedificaverit. ///(127) 
Beati omnes. fipistolclla. Maria Virgo, semper laetare, quae 
meruisti Christum portare caeh et terrae creatorem: quia 
dc tuo utero j^rotuhsti munch sahatorem. R Elegit eam 
Deus, et praeelegit c;am. v In tabernaculo suo hal)itare 
f(U'it cam; Praeelegit. [\) Gloria Palri. Cap. Difhisa est 



> 



EX MANUALI AMBR. SAEC. FERE XI 177 

gratia in labiis tuis : t Propterea benedixit te Deus in 
aeternum. 

. Orat. Beatae et gioriosae semperque virginis Dei ge- 
nitricis Mariae intercessio nos gloriosa protegat : et ad vitam 
perducat aeternam. Per. 

Psall. Sancti Dei omnes, intercedite. Cap. Laetamini in Dno. 
Oratio. Tribue, quaes., omnip. Deus, omnes Sanctos tuos iugiter 
orare pro nobis: et eos clementer exaudire digrieris. Per. 

Ad Vesperum. Lnc. Ouoniam tu illuminas. V Ouqniam 
in te. Ant. in choro. Ornavit me ornamento. Hy/nn. My- 
sterium ecclesiae : totnrn. ^ Sancta Dei genitrix. ^' Deprecare 
pro nobis. Ant. Ave, virgo Maria, gratia plena, Dnus tecum. 
Psalni. (114) Dilexi quia audit. 

Orat. Omnip. sempiterne Deus, famulos tuos dextera 
potentiae tuae a cunctis protege periculis: et beata Maria 
semper virgine intercedente, fac eos praesenti gaudere pro- 
speritate et futura. Per. 

In Magnif. Ecce ancilla [Dni fiat mihi secundum ver- 
bum tuum]. 

Orat. Concede nobis famulis tuis, quaes., Dne, perpetua 
mentis et corporis prosperitate gaudere: et gloriosa beatae 
Mariae semper virginis intercessione, a praesenti liberari 
tristitia, et futura perfrui laetitia. Per. 

Psall. Virgo Verbum concepit. Complet. Ouoniam tu 
illuminas. Al. Benedictus es Dne, Deus patrum. Kyr. 

Orat. Concede, misericors Deus, fragilitati nostrae prae- 
sidium : ut qui sanctae Dei genitricis Mariae memoriam 
agimus, intercessionis eius auxilio a nostris iniquitatibus 
resurgamus. Per eumdem. 

Psall. lusti et sancti in Dno. Cap. Sancti tui, Dne. Al. Bene- 
dictus es Dne. 

Oratio. Protector fidelium Deus et sanctarum lumen animarum, 
supplicum tuorum preces dignanter exaudi : ut spiritualium virtutum 
amore flagrantes, beatissimorum Angelorum, Patriarcharum, Prophe- 
tarum, Apostolorum, Martyrum, Confessorum, Virginum, omniumque 
Sanctorum tuorum consortio copulemur. Per. 



MAGiSTRtTTi — Man. Vol. I. 



178 EXCERPTA AD MAN. AMBR. PERTINENT. 

Ad Completorium. Hynin. Memento salutis. Psalni. I. 
(128) Saepe expugnaverunt. //. (129) De profundis. ///. 
(130) Dne non est exaltatum. Epistolella ad Conipletor. Ab 
initio et ante saecula creata sum, et usque ad futurum sae- 
culum non desinam, et in habitatione sancta coram ipso 
ministravi. i^ Specie tua et pulchritudine tua. ^' Intende 
prospera et regna. (V) Gloria Patri. Cap. Diffusa est gratia 
in labiis tuis: ^' Propterea benedixit te Deus in aeternum. 
Orat. Famulorum tuorum quaes., Dne. 

Psall. Sancti Dei omncs. Cap. Laetamini in Dno. 

Oratio. Infirmitatem nostram, quaesumus, Dne. 



i 



INDEX RERUM 

IN PRAEFATIONE, DISSERTATIONE ET NOTIS 

INSIGNIORUM 



Agenda defunctorum, p. 67. v. Defnn- 
ctoruni officium, etc. 

Antiphonarium ambrosianum totius li- 
turgiae partes canendas continet cum 
notis musicis ; et duobus volumini- 
bus, hyemali et aestivo, constat, 
p. 5 et seq. — eiusdem antiquitas. 
ibid. — • ab eodem excerptae anti- 
phonae pro stationibus Litaniarum, 
pp. S et 10. 



Baptismi caeremonias supplendas su- 

per baptizatum praescripsit Matheus 

de Carchano primicerius Eccle.siae 

Mediolanensis, p. 169, n. a. 
Baptisterium : preces in baptisterio, ad 

Vesperas, p. 50 ; — ad Laudes, p. 62 

et seq. 
Beatitudines, p. 61, in nota. 
Benedictiones ad Lectiones, p. 47 — 

earumformulae saltem postsaec.XIII 

inductae, p. 56. 
Beroldns novns, sive Manuale ambros. 

cum rubricis excerptis ex Ordinibus 

beroldianis, p. 9 et seq. 
Breviarium ambrosianum a Manuali de- 

rivatum, p. 10. 



Capitnlaria saec. X iam obsoleta, p. 20. 

Codicum in hac editione adhibitorum 

descriptio, pp. 11-39. — Index, p. 74. 



Collectarium, idem ac Rotnlns oratio- 
num, p. 7. 

Decuria, p. 55. 

Defunctorum officium ad exemplum of- 
ficii dominicae passionis ordinatum, 
p. 36. — Oft'. ad Vesperas et Ma- 
tutinum a Romano derivatum, p. 67 

— idem dicendum de Missa, p. 68 

— Ordo ad funus ducendnm saepius 
reformatus, p. 68 et seq.; cf. Vigiliae. 



Epistola: hoc nomine vocatur codex 

Epistolarum, p. 2. 
Expositio Matutini ambros., Theodoro 

tributa, p. 53 in nota ; p. 114 et seqq. 
Evangelinm idem ac codex Evange- 

liorum, p. 2. 



Festa Sanctorum die dominico cele- 
brata, p. 43 in nota — usque ad 
saec. XV tantum cum Vesp. I, ex- 
ceptis, ubique festo .S. Laurentii, et 
in aUquibus eccl. etiam ahis festis so- 
lemnioribus, p. 48, cf. not. — de San- 
ctis, ante saec. XIV, nihil in Horis 
minoribus, p. 63. 



Graduale romanum comparatur Psal- 
mello cum 5- in All. ambrosianis. 



MANUALE AMBROSIANUM 



PSALTERIUM et KALENDARIUM 



MANUALE AMBROSIANUM 

SAEC. XI 

CANOXICAE \ALLIS TRA\AUAE 



Te DcLiin laudainus *) 
Te Dominuin confitemur. 

Te aeternum Patrem omnis terrae vencramur. 
Tibi omnes Anoeli et ArchanLreli. 
Tibi caeli et universae Potestates, 
Tibi Cherubim et Serapliim incessabiH voce proclamant 
dicentes : 

4. /;/ J/ iiisciibitiir : Hyinmis saiicloruiii coiill-ssoruiii Anibrosii et 

Auij;uslini de lide cliristiaua. — 6. lerrae veneratiuir : terra veneratur. M. 

-i-) Ad priniitivani lectionem hynmi Tc Dcum i^raetcr .scriptorcs. ct 
nuilti dc cjusdcm hymni auctore tractanmt. \ide Antiph, lyciuho- 
rcnsc (cd. Wancn, tom. I, p. 10', tt)m. 11, pp. 10 ct 93) ct Cod. "653 
British Mitsenm (v. IVarren, 1. c, tom. II, pp. 85 et 93) in (luibus 
invenics lectiones, ut nostram, aliquantulum a moderna breviores. 
Modo inciuircnda est ratio cur in principio Psalterii Ambrosiani scmpcr 
poni consuevit hymnus Te Deiim: hanc reddit Beroldus (mcac edit. 
p. 57) ubi officia vigiliarum praecipuarum festivitatum descril)untur ; 
etenim Ordinarii, cantata tertia in ecclesia hyemali. processionaliter ve- 
niebant ad ecclesiam ubi festum celebrari oportebat; ibi, absolutis 
nonnullis precibus, ut Beroldus scribit, « Archicpiscopus aut presbytcr 
^^ incipit: Dcus in adiutorium mcum intcjidc. Scciuitur Te Denm lau- 
-< damns. Dcindc salutat (id est: Dominns vobiscnm). Postea incipit 
« Psalterium sicut mos est : et si lectiones habentur, vita vel passio 
« (illius sancti), notarii legunt jussu primicerii sui unam in Ouid g/o?'iari 

Magistretti - Man. voI. I. 1 



MAMALK AMBROSIAMM SAEC. XI. 



SanctLis. Sanctus. Sanctus. 

Dominus Deus Sabaoth. 

Pleni sunt caeli et terrae gioriae majestatis tuae. 

Te gloriosus Apostolorum chorus 
5 Te Prophetarum laudabilis numerus 

Te INlartyrum candidatus laudat exercitus. 

Te per orbem terrarum sancta confitetur Mcclesia, 

Pater (sic) immensae majestatis. 

Venerandum tuum verum et unicum Filium, 
10 Sanctum quoque ParacHtum Spiritum. 

Tu Rex gloriae Christe, 

Tu Patris sempiternus es Filius, 

Tu ad Hberandum hominem non horruisti Virginis 

uterum 
15 Tu devicto mortis aculeo aperuisti credentibus regna 

caelorum 

Tu ad dexteram Dei sedes in gloria Patris, 
judex crederis esse venturus: 

Te ergo, sancte, quaesumus, tuis famuHs subveni, quos 
:;o pretioso sanguine redemisti. 

Aeterna fac cum Sanctis tuis Sfloria munerari. 



& 



3. tt-rrae gloriae : terra, gioria. M. — S. 1'atcr: Patrcni. M. — 13. li- 
beranduni : libcranduni suscepturus. M. — 19. sancte: 0111. M. — quos: 
siippl. 1. iiia. siip. liii. — 21. gloria nuuierari : J/. lcgit: in {sup. liii. i. 
via.) gloria nunierari. 



« (nempe ante psahn. LIj, altcfani in Domine c.xaudi (icl cst anlc 
« ps. CI). Notarius etiani {{. in Ouid gioriaris (post lect. I) jussu 
« primicerii sui, ct sccundicerius semper canit 1{. in Domiue exaudi. 
« Finitis psalniis, Archicpiscopus canit Missam (de \'igilia) sicut mos 
« cst.... » Kx dictis patct cjuani partem haberct h)-mnus ambrosianus 
in ufiicio nostro; non enim cancbatur ad matutinimi quotidie, c}ucni- 
admodinn postea saec. XIV-XV obtinuit cx praescriptione Archi- 
episcoporum Joannis Vicecomitis, et Francisci Piccolpassi , ut c\ 
hujusmodi Constitutionc an. i^o pro reformationc of/icii atnbrosiani 
constat (v. Muratori, Anticp M. /K. t. VI, et MazzucchcHi, Osserv. sul 
Rito ylmbros. p. 34(f). De partitione Psalterii in nocturna rccolc jani 
dicta in i^racfationc, ubi de Psalmodia Ambrosiana. 



PSALTERIUM 



Per singulos dies benedicimus te: et laudamus nomen 
tuum in aeternum et in saeculum saeculi. 

Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic here- 
ditatem tuam 

Et rege illos et extolle eos usque in aeternum. 

Benedictus es, Domine, Deus patrum nostrorum, et 
laudabilis et crloriosus in saecula saeculorum. 'Amen. 



& 



PSALTERIUM. 

PSALMUS IPSIWS DAMD I. 

Beatus vir qui non abiit conscilio impiorum: et in via lo 
peccatorum non stetit. 

Et in cathedra pestilentiae non sedit : sed in lege Do- 
mini fuit vokmtas ejus. 

Et in lege ejus meditabitur che ac nocte: et erit tam- 
quam hgnum quod plantatum est secus decursus aquarum. 15 

Ouod fructum suum dabit in tempore suo, et fohum 
ejus non defluet; et omnia quaecumque fecerit prospera- 
buntur. 

Non sic impii non sic : sed tamquam pulvis quem pro- 
iicit ventus ;|^ a facie terrae. 20 

Ideo non resurgunt impii in iuditlo: neque peccatores 
in consciho iustorum. 

Ouoniam novit Dominus viam iustorum : et iter impio- 
rum peribit. 

I. Per singulos, etc. M. dciuccps legit ut in hodicrnis Brev. Anibros. 
editis: Salvum fac popukun Uumi Doniine. — Et benedic hereditati tuae. 
— Et rege eos et extollc illos usque in aeternum. — Per singulos dies 
benedicimus te. — Et laudamus nomen tuum in aeternum et in saeculum 
saeculi. — Dignare, Domine, die isto sine peccatis nos custodire. — Mi- 
serere nostri, Domine, miserere nostri. — • Fiat, Domine misericordia tua 
super nos quemadmodum speravimus in te. — In te, Domine, speravi, 
non confundar in aeternum. — Benedictus es, Domine, Deus patrum no- 
strorum , et laudabilis et gloriosus in saecula saecuiorum. Anien. — 
8. PSALMUS etc. : I\I legit: Incipit libcr psalterii sccuudinii trauslatiouevi 
sanctissimi ac venerabilis patris nostri Ambrosii, sanctae mediolaueu. ec- 
clesiae archiepiscopi: psalmns David. — IPSIUS: corr. e.v IPSI, ut men- 
dose recurrit iiic et infra, ita ut expedit corrig. — 10. IJeatus: tu marg. 
ma. posfcr. aiit.: \\\ lege Domini, pro Noct. I. fcr. II, hchd. I. 



MANUALE AMDROSTAXl^M SAICC. XI. 



PSALMUS IPSIUS DAVID II. 

Ouarc fremuerunt gentes : et populi meditati sunt inania: 

Astitcrunt rcges terrae, et principes convcnerunt iii 
unum: adversus Dominum, et adversus christum ejus, 
5 Disrumpamus vincula eorum : et proiiciamus a nobis 

iugum ipsorum. 

Oui habitat in caelis irridebit eos : et Dominus sub- 
sannabit eos. 

Tunc loquetur ad eos in ira sua : (.'t in furore suo 
To conturl)avIt cos. 

l\q;o autem constitutus sum rcx ^h co : super S)on 
montem sanctum ejus praedicans praeceptum Domini. 

Dominus dixlt ad mc Filius mcus cs tu : cq-o hodic 
o^cnui te. 
15 Pete a mc ct daljo til:)i oentes haereditatem tuam : ct 

possessionem tuam tcrminos tcrrae. 

Reges eos in virga ferrea : et tamciuam vas figuli con- 
frino-es eos. 

I"^t nunc reges intellig-ite: erudimini (|ui iudicatis terram. 
20 Servite Domino in timorc : ct exsultatc ci cum trcmor(\ 

Apprehendite disciplinam, nccjuando irascatur Domi- 
nus. ct pereatis de via iusta : 

Cum exarscrit in brevi ira eius : bcatl omnes qul con- 
fidunt in co. 

25 PSALMUS IIL 

Domine, (pild multlplicatl sunt (jul tribulant mc, multl 
insurount adversum mc: multi dlcunt anlmae meae non 
cst salus illl in Deo eius 

Tu autem Domlne susceptor meus es: oloria mca ct 
3" cxaltans caput meum. 

Voce mea ad Domlnum clamavl : et (^xaudivit mc dc 
montc sancto suo. 

10. c"oiUiii'l)a\ il : r<)iiUirl)al)il. W. 1 1. rDiisliliiliis : (Oir. <'.r ronsliliis. 



PSALTKRirM 



Ego dormivl et quievi : et surrexi quoniam Dominus 
suscepit me. 

Non timcbo milia populi circumdantis me : exsurge 
Domine salva me Deus meus. 

Ouoniam tu percussisti omnes adversantes mihi sine 5 
causa: dentes peccatorum contrlvisti. 

Domini est salus : et super populum tuum benedi- 
ctio tua. 

PSALMUS IPSIUS DAMD IIII. 

Cum invocarem tc cxaudisti mc : Deus lustitiac mcac. '" 

In tribulatlonc dilatastl mihl : misercre mci ct cxauch' 
oratloneni meam. 

iMhl hominum usquecpio gravi es corde : * ut qiiid ch- 
ligitis vanltatem et quaerltls mendatium ? 

Scltote quoniam mirificavit Doniinus sanctum suum : 15 
Dominus exaudlet mc, cum clamavero ad cum. 

Irasclmlnl ct nolite peccare : quae dlcitis In cordibus 
vestris : et In cublhbus vestris compungimlni. 

Sacrificate sacrlficlum lustltlae : et sperate in Domino. 

Multl dicunt: Ouls ostendit nobis bona: slgnatum est 20 
super nos lumen vultus tul, Domine. 

Dechstl laetltlam in corde meo : a tempore frumenti 
vlnl et olel sui multiplicatl sunt. 

In pace In Idlpsum obdormiam et requiescam: quonlam 
tu Domlne singularlter In spc constltuisti me. 25 

PSALMUS DAVID V. 

Verba mea aurlbus perclpe, Domine, Intellige clamorem 
meum : intende vocl orationis meae, rex meus et Deus meus. 

Ouoniam ad te orabo, Domine: mane et exaudies 
vocem meam. 30 

Mane adstabo tibi et videbo : quonlam non volens 
Deus Iniquitatem tu cs. 



13. i;Tavi es : ilcm iu M /. ma., xed ma. poster. abras. es; W legil: 
graves. — quid : corr. cnni M cx i\m. 



MANUALE AMBROSIAXUM SAIX. XI. 



Non habitabit iuxta te malignus : neque permanebunt 
iniusti ante oculos tuos. 

Odisti omnes qui operantur iniquitatem : perdes eos 
qui locuntur mendacium. 
5 \'irum sanouinum et dolosum : abominabitur Dominus. 

Eo^o autem in multitudine misericordiae tuae introibo 
in domum tuam : adorabo ad templum sanctuni tuum in 
timorc tuo. 

Uomine, decluc me in tua iustitia: propter inimicos meos. 
^° Dirige in conspectu tuo viam meam; quoniam non est 

in ore eorum veritas : cor eorum vanum est. 

Sepulchrum patens est guttur eorum : Hnguis suis do- 
lose aQ'ebant. iudica illos Deus. 

Decidant a consiHis suis, secundum multitucHnem im- 
15 pietatum eorum : expehe eos, quoniam exacerbaverunt te, 
Domine. 

Laetentiir omnes qui sperant in te in aeternum: exsul- 
tabunt et inhabitabis in eis : et gloriabuntur in te omnes 
qui dihgunt nomen tuum, 
20 Ouoniam tu Domine benedices justum : Domine ut 

scuto bonae vohmtatis tuae coronasti nos. 

PSALMUS DAMD \ I. 

Domine, ne in ira tua arguas me : neque in furorc ^ 
tuo corripias me. 
25 Misererc mci Domine quoniam infirmus sum : sana 

me Domine quoniam turbata sunt ossa mea : et anima mea 
turbata cst valde : ct tu Domine uscjuequo ? 

Convertere Dominc et cripe animam meani: salva mc 
proptcr miscricordiam luam. 
^'> Ouoniam non est in mortc quis mcmor sit tui : in 

inf^-rnum autcm quis confitcbitur tibi ? 



I. iuxla: rflrr. c.v iiista. — 3. pordos: ct pcrdes. M, W. — 11. cor 
eoriiin vaiuini cst : s///>/>/. i. 11/a. s//p. ////. — 30. (]uis: ciui. M. — 31. in- 
feriuini : iiirrrno. M. W. 



' 



PSALTERIU.M 



Laboravi in gemitu meo lavabo per singulas noctes : 
lectum meum lacrimis stratum meum rieabo. 

Turbatus est prae ira oculus meus: inveteravi inter 
omnes inimicos meos, 

Discedite a me omnes qui operamini iniquitatem: quo- 5 
niam exaudivit Dominus vocem tletus mei. 

Exaudivit Dominus deprecationem meam : Dominus 
orationem meam suscepit. 

Confundantur et conturbentur omnes inimici mei : aver- 
tantur retrorsum, et confundantur valde velociter. 10 

PSALMUS DAYID VIL 

Domine Deus meus in te speravi : salva me ab omnibus 
persequentibus me et eripe me : 

Ne quando rapiat ut leo animam meam: dum non est 
qui redimat nec[ue qui salvum faciat. 15 

Domine Deus meus si feci istud : si est iniquitas in 
manibus meis, si reddidi retribuentibus mihi mala. 

Decidam merito ab inimicls meis inanis, persequatur 
inimicus animam meam: et comprehendat et conculcet in 
terra vitam meam, et gloriam meam in pulverem deducat. 20 

Exsurge, Domine, in ira tua : et exaltare in finibus ini- 
niicorum tuorum. 

Exsurge Domine Deus meus in praecepto quod man- 
dasti : et synagoga populorum circumdabit te. 

Et propter hanc in altum regredere Domine iudica 2^ 
populos: iudica me Domine secundum iustitiam meam, et 
secundum innocentiam manuum mearum super me. 

Consumetur vero nequitia peccatorum: et dirige iustum. 

Scrutans corda et renes Deus: iustum adiutorium meum 
a Domino, qui salvos facit rectos corde. -,0 

Deus iudex iustus fortis et longanimis: et non iram 
adducens per singulos dies. 



5. operamini: operantur. W. — 20. terra : tcrram. M, W. — 2S. ne- 
«luitia: cofr. r.v nequitias. 



MAXrAI.i; AMr.ROSIAMM SAICC. XI. 



* Nisi convertamini ^ladium suum vibravit. arcum suum f- 4' 
tetendit et para\it illum: et in ipso paravit vasa mortis. 

Sagittas suas ardentiljus eftecit: ecce parturit iniusti- 
tiam, concepit dolorem ct j^epcrit iniquitatem. 
5 Lacum fodit et effodit eum : et incidit in foveam (]uam 

fecit. 

Convertetur dolor eius in caput eius: et in verticem 
eius iniquitas eius descendet. 

Confitebor I )omino secundum iustitiam eius : et psallam 
lo nomini Uomini altissimi. 

PSALMUS DA\1D VIIL 

Domine Dominus noster: quam admirabile est nomen 
tuum in universa terra. 

Ouoniam elevata est magnificentia tua super caelos : 
15 e.x ore infantium et lactentium perfecisti laudem. 

Propter inimicos tuos: ut destruas inimicum et defen- 
sorem, 

Ouoniam \idebo caelos opera digitorum tuorum : lunam 
et stellas c]uas tu fundasti. 

Ouid est homo. quod memor es ejus: aut filius liominis, 
quoniam visitas eum? 

^linorasti eum paulominus ab angelis: gloria et honore 
coronasti eum: et constituisti eum super opera manuum 
tuarum. 
-^ Omnia subiecisti sub ])cchbus eius. oves et boves uni- 

versas insuper et pecora campi: volucres caeli et pisces maris, 
(]ui i^erambuJant semitas maris. 

Domine, Dominus noster : ciuam admirabile est nomen 
tuum in universa terra. 

30 PSALMUS IPSIUS I)A\I1) \IIII. 

Confitebor tibi Domine, in tote corde meo; narrabo 
onmia mirabiha tua. 

26. volucres : et volucres. M ; /// W (j/yrns. el. - 27. seniitas: /// /'// M 
corr. e.v .seniitis. - 29. terra: />//er //'//. ina. poslcr. add. aiil.: \\\ lejje l)o- 
niiiii ineilitahitnr die ar nocte, ct saj. aiif. iiorf. //.■ Narralu) oinnia. 



20 



2 



PSALTERrUM 



Laetabor et exsiiltabo in te : et psallam nomini tuo. 
Altissime. 

Dum a\'ertatur inimicus meus retrorsum: infirmabuntur 
et perient a facie tua. 

Ouoniam fecisti iudicium meum et causam meam: se- 5 
des super thronum qui iudicas iustitiam. 

Increpasti gentes, et periit impius : nomen ejus delesti 
in aeternum et in saeculum saeculi. 

Inimici defecerunt framea in finem: etcivitates destruxisti. 

Periit memoria eorum cum sonitu: et Dominus in aeter- 10 
num manet. 

Paravit in judicio thronum suum: et ipse ^ iudicabit 
orbem terrae in iustitia. 

ludicabit populos in aequitate: et factus est Dominus 
refugium pauperum. 15 

Adiutor in opportunitatibus in tribulatione : sperent in 
te qui noverunt nomen tuum. 

Ouoniam non derehnques quaerentes te, Domine : psal- 
lite Domino qui habitat in Syon. 

Annuntiate inter gentes studia ejus, quoniam requirens 20 
saneiiinem eorum : memoratus est et non est obhtus cla- 
morem inopum. 

Miserere mei, Domine: vide humihtatem meam de ini- 
micis meis: qui exaltas me de portis mortis. 

Ut annuntiem omnes laudes tuas in portis fihae Syon. 25 

Exultabo in sahitari tuo : infixae sunt gentes in inte- 
ritu quem fecerunt ; in laqueo isto, quem occuhaverunt, com- 
prehensus est pes eorum. 

Cognoscetur Dominus iudicia faciens : in operibus ma- 
nuum suarum comprehensus est peccator. 30 

Convertantur peccatores in infernum: omnes gentes 
quae obliviscuntur Deum. 



3. infirmabuntiir: et firmalnmtur. M. W. — 9. civitates : civitates 
eorum. M. — 16. refugium : in refugium. M. \V. — 22. sanguinem : 0;«. 
W. — 24. mei : mihi. W. 

Maoistketti — .l/<i«. yol. I. 8 



lo MANUALE AMBROSIANUISI SAEC. XI. 

Ouia non in finem obliviscetur pauperum : patientia 
pauperum non peribit in aeternum. 

Exuree, Domine. non confortetur homo : iudicentur 
gentes in conspectu tuo. 
5 Constitue, Domine, legislatorem super eos : ut sciant 

gentes quoniam homines sunt. 

Ut quicl, Domine, recessisti longe: despicis In oppor- 
tunitatibus in tribulatione: 

Dum superbit impius, incenditur pauper: comprehen- 
lo duntur in cogitationibus suis quas cogitant. 

Ouoniam laudatur peccator in desideriis animae suae : 
et qui iniqua gerit benedicetur. 

Irritabit Dominum peccator: secundum multitudinem 
irae suac non inquiret. 
15 Non est Deus in conspectu eius: contaminantur viae 

eius in omni tempore. 

Auferuntur iudicia tua a facie eius: omnium inimicorum 
suorum dominabitur. 

Dixit enim in corde suo: Non movebor a eeneratione 
20 et generatione sine malo. 

Cuius malechctione os plenum est et amaritudine et 
dolo : sub hngua ;j^ labor et dolor. 

Sedet in insidiis cum divitibus in occukis: ut interfi- 
ciat innocentem. 
25 Ocuh ejus in pauperem respiciunt : insichatur in oc- 

cultis sicut leo in cubih suo. 

Insidiatur ut rapiat inopem, rapere pauperem dum 
adtrahit eum, in laqueo suo humiliabit eum. 

Inclinabit se et cadet: dum dominabitur pauperum. 
30 Dixit enim in corde suo: Oblitus est Deus: avertit fa- 

ciem suam, ne videat us([uc in finem. 

Kxsurge, Domine Deus meus: et exaltetur manus tua: 
ne obliviscaris pauperum in finem. 

12. bcnedicctur : hcncclicitur. M. \V. — 20. ct gcncratione : in gcne- 
rationc. M. \V. — 22. liii.uua: lin.nua cius. M. — 29. (iuni: cuin. M. 



PSALTERIUM it 



Propter quid irrltabit impius Deum : dixit enim in corde 
suo : Non inquiret. 

Vides quoniam tu laborem et dolorem consideras : ut 
tradas eum in manus tuas. 

Tibi derelictus est pauper: pupillo tu eris adiutor. 5 

Contere brachium peccatoris et maligni: requiretur pec- 
catum ejus nec invenietur. 

Regnabit ]3omInus in aeternum et in saeculum sae- 
culi: peribitis gentes de terra ejus. 

Desiderium pauperum exaudivit Dominus praepara- lo 
tiones cordis eorum exaudivit auris tua. 

ludicare pupillo et humili : ut non adiitiat adhuc ma- 
gnlficare se homo super terram. 

PSALMUS DAVID X. 

In Domino confido, quomodo dicitls animae meae: 15 
Transmigra in monte sicut passer ? 

Ouoniam ecce peccatores intenderunt arcum: parave- 
rant sagittas in pharetra. 

Ut sagittent in obscuro rectos corde : quoniam quem 
tu perfecisti ipsi destruxerunt : iustus autem quid fecit ? 20 

Dominus in templo sancto suo: Dominus in caelo se- 
des eius. 

Ocuh eius in pauperem respltiunt : palpebrae eius in- 
terrogant fillos hominum. 

Dominus interrogat iustum et implum : qul autem dl- 25 
h'git iniquitatem, odlt anlmam suam. 

Phiit super peccatores laqueos : ignis sulphur spiritus 
procellae : pars cahcis eorum. 

Ouoniam iustus Dominus iustltiam dilexit: aequitatem 
vidit vuhus eius. 30 



12. adiitiat: corr. e.r aditiat. — 18. sagittas : sagittas suas. M, in 
fol. snppl. )na. postcr. sacc. XV. 



12 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



PSALMUS DAVID XI. * r 6. 

Salva me, Domlne, quoniam defecit sanctus : quoniam 
deminutae sunt veritates a filiis hominum. 

Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum: labia 
5 dolosa in corde et corde locuti sunt mala. 

Disperdat Dominus universa labia dolosa: et linguam 
magniloquam. 

Oui dixerunt: Linofuam nostram masfnificabimus : labia 
nostra a nobis sunt ; quis noster Dominus est ? 
lo Propter miseriam inopum et gemitum pauperum : nimc 

exure^im, dicit Dominus. 

Ponam in salutarl tuo fidutialiter agam in eo : eloquia 
Domlnl elo(iuIa casta, argentum igne examinatum, proba- 
tum terrae purgatum septuplum. 
15 ¥a tu, Domine, servabis nos : et custodies nos a ge- 

neratlone hac et In aeternum. 

In clrcuitu ImpII ambulant : secundum altitudinem tuam 
multipllcasti fillos homiiumi. 

DAVID XII. 

2o Usquequo, Domine, oblivlscerls me In finem: quousque 

avertis fatlem tua a mc ? 

Ouamdlu ponam consillum In anima mea: dolorem In 
corde meo per diem? 

Usquequo exaltabitur Inimlcus meus super me: respice 
25 et exaudl me, Domlne Deus meus, 

Inlumina oculos meos, ne umquam obdormlam in morte: 
nequando dicat inlmicus meus : Praevalul adversus eum. 

Oui tribulant me, exsultabunt, si motus fuero: euo 
autem in tua miserlcordia sperabo. 
30 1'^xultablt cor meum in salutarl tuo, cantabo Domlno 

(jul bona tribuit mihi : et psallam nomlnl Donu'nI altissimi. 

8. Liiiguani : corr. c.v Liiigiia. — 30. I'-\iiItabit: Exiiltavit. !\L W. 



PSALTERIUM 13 



PSALMUS DAVID XIII. *) 

Dixit insipiens in corcle suo: Non est Deiis: corruptl 
sunt et abominabiles facti sunt in voluntatibus suis. 

Non est qui faciat bonum: ^ non est usque ad unum. 

Dominus cle caelo prospexit super fiHos hominum: ut 5 
videret, si est intelligens aut requirens Deum. 

Omnes declinaverunt; simul inutiles facti sunt: non est 
qui faciat bonum non est usque ad unum. 

Sepulchrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose 
agebant: venenum aspidum sub labiis eorum. 10 

Quorum os maledictione et amaritudine plenum est : ve- 
loces pecles eorum ad effundendum sanguinem. 

Contritio et infelicitas in viis eorum : et viam pacis 
non coofnoverunt. 

Non est tlmor Del ante oculos eorum ; nonne cogno- 15 
scent omnes qui operantur iniqultatem : qui devorant plebem 
meam tamquam clbum panls; Deum non invocaverunt. 

Illic trepidaverunt tlmorem, ubl non erat timor: quo- 
nlam Deus In generatlone iusta est. 

Consilium inopls confudistl : quoniam Dominus spes 20 
eius est. 

Ouis dablt ex Sion salutare Israhel ; in convertendo Do- 
mlnus captivltatem plebis suae : laetetur Jacob et exsultet 
Israhel. 

PSALMUS IPSIUS DAVID XIIII. 25 

Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo: aut quiescet 
In monte sancto tuo? 

Oui ingredltur sine macula: et operatur iustitlam. 

Oui loquitur verltatem In corde suo : qul non egit dolum 
In llngua sua, nec feclt proximo suo malum. 30 



I. al. ma. addit.: Narrabo omnia mirabilia tua, Domine, {ant. noct. II). 
(al. afit.) Deus de caelo. — i8. timorem : timore. M. W. — 26. aut quie- 
scet: aut quis requiescet. M. W. 



14 MANUALE AMRROSIANUM SAEC. XI. 



Et obprobrlum non accepit adversus proximuni suum; 
ad nihilum dcductus est in conspectu eius malignus: timentes 
autem Dominum maonificat. 

Oui iurat proximo suo et non decipit qui pecuniam 
5 suam non dedit ad usuram, et niunera super innocentem non 
accepit. 

Oui faclt liacc: non movebltur In aeternum: 

PSALMUS IPSIUS DAVID XV. 

Conserva me, Domine, quoniani in te speravi : dixi i f, 
lo Domino, Deus meus es tu , quoniam bonorum meorum 
non eges. 

Sanctis qul In terra sunt eius: mlrlficavit omnes vo- 
luntates meas Inter Illos. 

Multiplicatae sunt enim Infirmitates eorum : postea ac- 
15 celeraverunt: 

Non congregabo conventicula eorum de sangulnlbus: 
nec memor ero nomlnum Illorum per labla mea. 

Dominus pars haereditatis meae et calicis mei : tu cs 
qui restltuistl haereditatem meam mihi. 
20 Punes ceclderunt mlhi Inpraeclarls: etenlm haereditas 

mea praeclara est mlhi. 

Benedlcam Dominuni qul mlhi tribuit intcllcctum: in- 
super et us(}uc In noctem Increpuerunt me renes mel. 

Providebam Dominum in conspectu meo semper : quo- 
25 nlam a dextris mels est iit non commovear. 

Propter lioc delectatum est cor mcum: ct exultavit 
Hngua mea insuper et caro mea requlescet in spe. 

Ouoniani non dereHnques anlmam meam In inferno: 
nec dabls sanctum tuum videre corruptionem. 
30 Notas mlhi feclsti vlas vitae : adimplebls me laetitia cum 

vultu tuo, delectatlo in dextera tua in finem. 



23. el us(|uc- iu : s/t/>/>. 1 iiin. siip. liii. — 31. iii ruuui : usijuc- iu 
finem. M. W. 



PSALTERIUM 15 



PSALMUS DAVID XVI. 

Exaiidi, Domine, iustitiam meam : intende deprecatio- 
nem meam. 

Aiiribus percipe orationem meam: non in labiis dolosis. 

De vultu tuo iudicium meum prodeat: oculi mei videant 5 
aequitatem. 

Probasti cor meum et visitasti nocte: iLrne me exami- 
nasti : et non est inventa in me iniquitas. 

Ut non loquatur os meum opera hominum: propter 
verba labiorum tuorum eoo custodivi vias duras. 10 

Perfice gressus meos in semitis tuis: ut non moveantur 
vesticria mea. 

o 

Ego clamavd, quoniam exaudisti me, Deus : inclina au- 
rem tuam mihi et exaudi verba mea. 

INIirifica misericordias tuas: qui salvos facis sperantes 15 
in te. 

A resistentibus dexterae tuae custodi ^ me, Domine, ut 
pupillam ocuH: sub umbra alarum tuarum protege me. 

A facie impiorum qui me affiixerunt, inimici mei ani- 
mam meam circumdederunt: adipem suum concluserunt, os 20 
eorum locutum est superbiam. 

Proicientes me nunc circumdederunt me: oculos suos 
statuerunt declinare in terram. 

Susceperunt me sicut leo paratus ad praedam : et sicut 
catulus leonis habitans in abditis. 25 

Exurge, Domine, praeveni eos, et subverte eos: eripe 
animam meam ab impio, frameam tuam ab inimicis ma- 
nus tuae. 

Domine, a paucis a terra ch*spertire eos in vita ipso- 
rum: et de absconditis tuis adimpletus est venter eorum. 30 

Saturati sunt filii eorum : et rehquerunt quae superfue- 
runt parvuhs suis. 



II. niovcantur: 11 suppl. i iiia. siip. liii. — 26. subverte eos: subverte 
illos. M. \V. 



i6 RIANaiALE AINIBROSIANUM SAEC. XI. 

Ego aiitem cum iu-stitia apparebo in con.spectu tuo: sa- 
tiabor dum manifestabitur mihi gloria tua. 

PSALMUS DAVID XVII. *) 

Diligam te, Domine, virtus mea: Dominus firmamentum 
5 mcum et refugium meum, et liberator meus. 

Deus meus, adiutor meus: et .sperabo in eum. 
Protector meus et cornu salutis meae: et susceptor meus. 
Laudans invocabo Dominum : et ab inimicis meis sal- 
vus ero. 
ro Circumdederunt me gemitus mortis: et torrentes iniqui- 

tatis conturbaverunt me. 

Dolores inferni circumdederunt me: praevenerunt me 
laquei mortis. 

Et cum tribularer, invocavi Dominum: et ad Deum 
15 meum clamavi. 

Et exaudivit de templo sancto suo vocem meam : et 
clamor meus in conspectu eius introivit in aures eius. 

Commota est et contremuit terra: fundamenta montium 

conturbata sunt et commota sunt; quoniam iratus est eis Deus. 

20 Ascendit fumus in ira eius: et ignis a facie exardescet. 

Carbones suc^censi sunt ab eo, et inclinavit caelos: et f. 8 
descendit et caligo sub pedibus eius. 

Et ascendit super Cherublm et volavit: volavit super 
pennas ventorum. 
25 Et posuit tenebras latibulum suum; in circuitu eius ta- 

bernaculum eius. 

'lenebrosa aqua in nubibus aeris: prae fulgore eiusJn 
con.spectu eius nubes eius transierunt. 

Grando et carbones ignis, et intonuit de caelo Do- 
.V) minus: et alti.ssimus dedit vocem suam. 



3. /// inari^iiir al. ma.: « DTF iiiarlis fcr. III. Deiis do (-aclo rcspice 
sii|iei' (ilios lioinimim. {aiit. iioct. III, fcr. II). Firmamciitum mciim » aiit. 
iioct. I, fcr. III hcbd. I. — 12. ])raeveneriint : el piacveiierunt. M, W. — 
13. laciuci; c siippl. i ina. stip. lin. — 20. facic: facie eiiis. M. — cxar- 
dcscct: e.xardescit. M. — 22. et caligo: caligo. .M. W. 



! 



PSALTERILM 17 



i\Iisit sagittas suas, et dissipavit eos : et fulgora mul- 
tiplicavit et conturba^it eos. 

Et apparuerunt fontes aquarum : et revelata sunt lun- 
clamenta orbis terrae. 

Ab increpatione tua, Domine: ab inspiratione spiritus 5 
irae tuae. 

Misit de summo et accepit me : et assumpsit me de mul- 
titudine aquarum. 

Eripuit me de inimicis meis tbrtissimis: et ab his qui 
oderunt me: quia confortati sunt super me. 10 

Praevenerunt me in die afflictionis meae : et factus est 
Dominus protector meus. 

Produxit me in latitudinem liberavit me: quoniam \o- 
luit me. 

Et retribuit mihi 1 )ominus secunduni iustitiam meam: 15 
et secundum innocentiam manuum mearuni retribuit mihi : 

Ouoniam custodivi vias Domini : nec impie gessi a 
Deo meo : 

Ouoniam omnia iudicia eius in conspectu meo sunt sem- 
per: et iusticiam eius non repuH a me. 20 

P^t ero immaculatus cum eo : et ol^servabo me ab ini- 
quitate mea. 

Et retribuet mihi Dominus secundum iusticiam meam: 
et secundum innocentiam manuum mearum in conspectu ocu- 
lorum eius. 25 

Cum iusto iustus eris: et cum viro innocente innocens 
eris : et cum electo electus eris, et cum perverso subverteris ; 

Ouoniam tu populum humilem salvum fatias : et oculos 
superborum humihabis. 
s'. ^ Ouoniam tu inluminas lucernam meam Domine: Deus 30 

meus inlumina tenebras meas: 

Ouoniam in te eripiar a temptatione: et in Deo meo 
transo-rediar murum. 



'i5' 



9. Eripiiit: Et tripuil. \V. >L — 23. retribuet : retribuit. \V. M. 
28. latias: faties. W. M. 

M.VGISTKETII — .Uull. WoL l. 5 



I.S MAMAI.E AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Deus meus, impolluta vla eius: eloquia Domini igne 
examinata; protector est omnium sperantium in eum. 

Ouoniam quis Deus praeter Dominum: aut quis Deus 
praeter Deum nostrum? 
5 Deus qui praecinxit me virtute: et posuit immaculatam 

viam meam. 

Oui perficit pecles meos tamquam cervi: et super ex- 
celsa statuit me. 

Oui docet manus meas ad praelium : et posuisti ut ar- 
lu cum aereum bracliia mea. 

E^t dedisti mihi protectionem salutis tuae ; et dextera 
tua suscepit me ; et disciplina tua stabilivit me in finem: et 
disciplina tua ipsa me docebit. 

Dilatasti gressus meos subtus me: et non sunt infjrmata 
15 vestigia mea. 

Persequar inimicos meos ; et comprehendam illos : et 
non convertar donec defitiant. 

Confringam illos, nec potuerunt stare : cadent subtus 
pedes meos. 
20 Et praecinxisti me virtute ad bellum, et subplantasti 

omnes insuro^entes in me subtus me: et inimicos meos de- 
disti mihi dorsum ; et odientes me disperdidisti. 

Clamaverunt, nec erat qui salvaret ad Dominum: nec 
exaudivit eos. 
25 Et comminuam eos ut pulverem ante fatiem venti: ut 

lutum platearum delebo eos. 

Eripies me de contradictionibus popuh: constitues eos 
in caput gentium. 

Populus, quem non cognovi, servivit mihi : obauditu 
30 auris obaudivit milii. 

EiHi aheni mentiti sunt mihi: hhi aheni inActeraverunt 
et claudicaverunt a semitis suis. 

\'ivit Dominus. et benedictus Deusmeus: et exaltetur 
• Deus salutis meae. 

iS. puUK-niiil : pulcniiU. W. M. — 27. cos : ine. W. M. 



if 



PSALTERIUI\I 19 



Deus qui das ^'indictain mihi : et subdidisti populos 
sub me. 
f. 9- Liberator meus de gentibus J^ iracundis; ab insurgen- 

tibus in me exaltabis me, a viro iniquo eripies me. 

Propterea confitebor tibi in gentibus, Domine: et no- 5 
mini tuo psallam. 

Magnificans salutaria regis ipsius ; et latiens misericor- 
diam Christo suo David: et semini eius usque in aeternum. 

PSALMUS DAVID XVIIL 

Caeh ennarrant gloriam Dei: et opera manuum eius 10 
annuntiant firmamentum. 

Dies diei eructat verbum: et nox nocti indicat scientiam. 

Non sunt loquelae, neque sermones : quorum non au- 
diantur voces eorum. 

In omnem terram exivit sonus eorum: et in fines orbis 15 
terrae verba eorum. 

In sole posuit tabernaculum suum : et ipse tamquam 
sponsus, procedens e thalamo suo. 

Exultavit ut gigas ad currendam viam ; a summo caelo 
egressio eius : et occursus eius usque ad summum eius. 20 

Et non est qui se abscondat a calore eius: lex Domini 
inrcprehensibilis convertens animas. 

Testimonium Domini fidele : sapientiam praestans par- 
vulis. 

lustitiae Domini rectae, laetificantes corda: praeceptum 25 
Domini lucidum inluminans oculos. 

Timor Domini sanctus: permanet in saeculum saeculi. 

ludicia Dei vera iustificata in semetipsa, desiderabilia 
super aurum et lapidem pretiosum: multum et dulciora su- 
per mel et favum. 30 

Etenim servus tuus custodit ea: in custodiendo illa re- 
tributio multa, delicta quis intelHgit? 



5. noniini : in nomine. \V. M. — ii. annunlianl: annuntiat. W. — 
iS. e: de. W. M. — 29. pretiosuni: nniltuni ; j^retiosum multum:. W. l\r. 



20 MANUALE AMRROSIANUM SAKC. XI. 

Ab occiiltis meis niunda me, Domine: et ab alienis 
parce servo tuo. 

Si mei non fuerint dominati, tunc inmaculatus ero : et 
mundabor a delicto maximo. 
5 Kt erunt ut complaceant eloquia oris mei : et meditatio 

cordis mei, in con.spectu tuo semper. 

J Domine, adiutor meus: et redemptor meus. r. 9-' 

PSALMUS DAVID XMIII. 

Exaudlat te Dominus in die tribulationis: protegat te 
10 nomen Dei Jacob. 

Mittat tibi auxilium de sancto : et de Sion suscipiat te. 
Memor sit omnis sacrificii tui: et holocaustum tuum 
pingue hat. 

Tribuat tibi Dominus secundum cor tuum: et omne con- 
15 silium tuum confirmet. 

Laetabimur in .salutari tuo: et in nomine Domini Dei 
nostri magnificabimur. 

Impleat Dominus omnes petitiones tuas: nunc coo^novi 
quoniam salvum fecit Dominus Christuni suum. 
20 Kxaudiet eum de caelo sancto suo : in potentatibus 

salus de.xterae eius. 

Ili in curribus et hi in equis : nos autem in nomine 
Domini Dei nostri invocabimus. 

Ipsi oblioati sunt et ceciderunt: nos vero surreximus 
25 et erecti sumus. 

Domine, salvum fac regem : et exaudi nos in quacumque 
die invocaverimus te. 

PSALMUS XX. 

Dominc, in virtutc tua laetabitur rex : et super salu- 
30 tare tmmi exultavit vehementer. 

D(;siderium cordis eius tribuisti c.i: (>t voluntate labio- 
rum eius non fraudasti eum. 

.4. imuulalK)!': cimiiulalH.ir. W. .M. — 14. et i)imic : W oii/. ot. 



PSAI,TERIU:\I 21 



Ouoniam praevenisti eum in benedictione dulcedinis: 
posuisti in capite eius coronam de lapide pretioso. 

Vitam petiit te: et tribuisti ei longitudinem dierum in 
saeculum saeculi. 

]\Iao-na q-]oria eius in salutari tuo: gloriam et maonum 5 
decorem impones super eum. 

Ouoniam dabis eum in benedictione in saeculum sae- 
culi: laetificabis eum in oraudio cuni vultu tuo. 

Ouoniam rex sperat in Domino: et in misericordia Al- 
tissimi non commovebitur. j^ 

Inveniatur manus tua omnibus inimicis tuis: dextera tua 
inveniat omnes qui te oderunt. 

Ouoniam pones eos ut clibanum ignis: in tempore vul- 
tus tui. 

Dominus in ira sua conturbavit eos : et devoravit eds 15 



iQfnis. 

o 



20 



10, ^ Fructum eorum de terra perdes : et semini eorum a 

filiis hominum. 

Ouoniam declinaverunt in te mala: cog-itaverunt consi- 
lium quod non potuerunt stabilire. 

Ouoniam pones eos dorsum : in reliquiis tuis praeparabis 
vultum illorum. 

Exaltare, Domine, in virtute tua : cantabimus et psal- 
lemus virtutes tuas. '') 

PSALMUS IXWID XXI. 25 

Deus, Deus meus, respice in me: quare me dereliquisti. 

Lonee a salute mea: verba delictorum meorum. 

Deus meus, clamabo per diem ad te, nec exaudies in 
nocte: et non ad insipientiam mihi. 

Tu autem in sancto habitas, laus IsraeL in te spera- 30 
verunt patres nostri, speraverunt, et h'berasti eos. 

7. benedictione: benedictioneni. \V. ^i. — 9. in niisericordia: 11' jV. 
om. \n.~ — 15. conturbavit : conturbabit. \V. M. — 17. semini : semen. 
\V. M. — 24. '■'■) A/ia ma. iu mar_s;. ant.y « Firmamentum eum et refu.^ium 
meum Dominus ant. Noct. I, fer. III, hebd. I) Deus Deus meus » aiit. 
seq. Noct. II. 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Ad te clamaveruiit et salvi facti sunt; in te sperave- 
runt et non sunt confusi. 

I\o"0 autem sum vermis et non homo: obprobrium ho- 
minum, et al:)iectio plebis. 
5 Omnes, qui conspiciebant me, aspernaf:)antur me: locuti 

sunt labiis et moverunt caput. 

Speravit in Domino, eripiat eum: salvum fatiat eum, 
quoniam vult eum; 

Ouoniam tu es qui abstraxisti me de ventre; spes mea 
lo ab uberibus matris meae. 

In te proiectus sum ex utero ; de ventre matris meae 
Deus meus es tu. 

Ne discedas a me, quoniam tribuhitio proxima est; 
c|Uoniam non est qui adiuvet. 
15 Circumdederunt me vituh multi ; tauri pingues obse- 

derunt me. 

.\peruerunt in me os suum, sicut leo rapiens et rugiens : 
sicut aqua effusa sunt ct dispersa sunt omnia ossa mea. 

b^actum est cor meum tamquam cera : liquescens in 
20 medio ventris mei. 

Exaruit tamquam testa virtus mea, et ling-ua mea adhao 
sit faucibus meis; et in pulverem mortis deduxisti me. 

Ouoniam circumdederunt me canes multi; consilium ma- 
lignantium obsedit me. 
25 l*"oderunt manus meas ct pedes meos: dinumeraverunt 

omnia ossa mea. 

Ipsi vcro consideraverunt et conspcxerunt me ; divisc- 
runt sibi vestimenta mea : et super vestem meam miserunt 
sortem, 

30 lu autcm, Dominc, nc clongavcris ^ auxihum tuum ad t. m' 

mc; ad dcfensioncm meam inspice. 

Kripe a framea animam mcam:ctdc manu canis uni- 
cam meam. 



6. movenint : / via.: commovcrunt. corr. iii aclii scripf. — tS. sirut: 
el sicul. \V. ISI. — 30. ad me : a mo. W. M. 



PSALTERlLiM 2X 



lo 



Salva me ex ore leonis: et a cornibus unicornuorum, 
humilitatem meam. 

Narrabo nomen tuum fratril)us meis: in medio eccle- 
siae laudabo te. 

Oui timetis Dominum laudate eum: universum semen 
Jacob glorificate eum. 

Timeat eum omne semen Israel: quoniam non sprexit, 
neque despexit deprecationes pauperum. 

Xec[ue avertit faciem suam a me : et cum clamarem ad 
eum, exaudi\"it me. 

Apud te laus milii in ecclesia magna: \'ota mea Do- 
mino reddam in conspectu timentium eum. 

Manducabunt pauperes et saturabuntur: et laudabunt 
Dominum qui requirunt eum. 

Vivent corda eorum in saeculum saeculi : reminiscentur 15 
et convertentur ad Dominimi universi fines terrae. 

Et adorabunt in conspectu ejus omnes patriae gentium: 
quoniam Domini est regnum et ipse dominabitur gentium, 

Manducaverunt et adoraverunt omnes divites terrae: in 
conspectu eius procedunt omnes qui descendunt in terram. 20 

Et anima mea illi vivet: et semen meum serviet i[)si. 

Et annuntiabitur Domino s^eneratio ventura: et annun- 
tiabunt caeli iustitiam eius, populo qui nascetur, quem fecit 
Dominus. 



PSALJ^IUS XXII. 25 

Dominus regit me, et nihil niihi deerit: in loco pascuae 
ibi me collocavit. 

Super aquam refectionis educa\it me, animam meam 
convertens deduxit me super semitam iustitiae, propter no- 
men suum. 30 

Nam etsi ambulem in medio umbrae mortis: non ti- 
mebo mala, quoniam tu mecum es. 



15. Vivent: Vivuut. W. M. — 20. procedunt : procident. \V. M. — 
23. populo: corr. cx populus cuiu M. — 25. PSALMUS: siippl. in 
hac edit. 



2\ .MAXrAI.I'; AMI!R()SIAXrM SAliC. XI. 

\'irga tua et baculus tuus: ipsa me consolata sunt. 

Parasti in conspcctu meo mensam: adversum eos qui 
tribulant me. 

Impinguasti in oleo cainit meum : et poculum tuum ine- 
5 brians (juam praeclarum est. 

lu misericordia tua subse^juatur me : omnibus diebus 
\itae meae. 

I-^t ut inhabitem in domo Domini: in lonsjitudinem 
dierum. 

PSALMLS XXIII. 

;^ Domini est terra et plenitudo eius: orbis terrarum r. n. 
et universi ([ui habitant in eo. 

Ipse super maria fundavit eum: et super llumina prae- 
para\'it eum. 
15 y^-iis ascendet in montem Domini: aut ([uis stabit in 

loco sancto eiiis: 

Innocens manibus et mundo corde, (|ui non accepit in 
vano animam suam: nec iuraxit in dolo proximo suo. 

Hic accipiet benedictionem a Domino: et misericor- 
20 diam a Deo salutari suo. 

Haec est generatio (^uaerentiuni Dominum: (]uaeren- 
tium fatieni Dei Jacob. 

rollite portas principis vestri ; et elevamini portae aeter- 
nales, et introibit rex gloriae. 
25 Qi^iis e^t iste rex oloriae? Dominus fortis et potens ; 

Dominus potens in praelio. 

Tollite portas principis vestri, et elevamini portae aeter- 
nales; et introil)it rex i>loriae. 

o 

Ouis est iste rex "loriae? Dominus \irtutum ipse est 
yt rex "loriae. 



I. nif : inc , DoiniiU'. M. — 2. advcrsmn : ;u1v(.tsus. \V. M. ~ 
10. l'S.\LMrS: .vw/>/>/. /y/ //ar f(f. - 29. isk' : 01//. W. — vs[ rcx : csl 
oi/i. M. 



1'SALTER1UM 25 



10 



PSALMUS XXIIII. 

Acl te, Domine, levavi animam meam : Deus meus, in 
te confido, non erubescam. 

Neque irredeant nie inimici mei; etenim universi, (|ui 
te expectant, non conkmdentur. 

Confundantur inic|ua gerentes supervacue ; vins tuas, 
Domine, notas Jac mihi; et semitas tuas et doce me. 

I)iri_L^-e me in veritate tua, et doce me : cjuia tu es Deus 
salutaris meus, et te sustinui tota die. 

Memento miserationum tuarum, Domine: et misericor- 
diae tuae quae a saeculo sunt: 

Delicta iuventutis meae: et itrnorantias meas ne me- 
mineris. 

Secundum misericordiam tuam niemor esto mei tu , 
propter bonitatem tuam , Domine: dulcis et rectus Do- 15 
minus. 

Propter hoc legem statuet delinquentibus in via; diriget 
mansuetos in iudicio : docebit mites vias suas. 

Universae viae Domini misericordia et veritas : rec^ui- 
rentibus testamentum eius, et testimonia eius. 20 

Propter nomen tuum, Domine, propitiaberis peccato 
II.' meo ^ copiosum est enim. 

Ouis est homo qui timeat Dominum? legem statuet ei 
in via quam elegit. 

Anima eius in bonis demorabitur: et semen eius here- 25 
ditabit terram. 

Firmamentum est Dominus timentibus eum : et testa- 
mentum ipsius ut manifestetur ilHs. 

Oculi mei semper ad Dominum : ([uoniam ipse e\ellet 
cle lacjueo pedes meos. 30 

Respice in me et miserere mei : (juoniam unicus et 
pauper sum ego. 

I. r.SALMLS: mppl. iii hac cd. — 7. et cloce : edoce. \V. .M. — 
24. (luani : corr. cx (luein. 

Maoistketti — Man. l^ol, l. . 



26 MAMALK AMlJROSIANr.M .SAKC. XI. 

Tribulationes cordis mei multiplicatae sunt: de neces- 
sitatibus meis eripe me. 

\'ide humilitatem meam et laborem meum : et dimitte 
omnia peccata mea. 
5 Respice inimicos meos. quoniam multiplicati sunt: et 

odio iniquo oderunt me. 

Custodi animam meam et eripe me : non confundar. 
quoniam speravi in te. 

Innocentes et recti adhaeserunt mihi: quia sustinui te. 
lo Domine. 

Redime me Deus Israhel : ab omnibus an^ustiis eius. 

PSALMUS DAMD XXV. 

Judica me, Domine. quoniam ego in innocentia mea 
inj^ressus sum: et in Domino sperans non intirmabor. 
J3 Proba me. Domine, et tempta me: ure renes meos et 

cor meum. 

Ouoniam misericordia tua ante oculos meos est: et 
complacui in \eritate tua. 

Xon sedi in consiHo vanitatis: et cum iniqua geren- 
20 tibus non introibo, 

Odivi ecclesiam maHgnantium : et cum impiis non 
sedebo. 

Lavabo inter innocentes manus meas: et circumdabo 
altare tuum, Domine. 
25 Ut audiam \ocem laudis tuae : ut ennarrem universa 

mirabiHa tua. 

Domine, dilexi decorem domus tuae: et locum habita- 
tionis gloriae tuae. 

Xe perdideris cum impiis animam meam : et cum \iris 
30 sanguinum \itam meam. 

In (|uorum manibus iniquitates sunt: et de.xtera eorum 
repleta est muneribus. 

II. Kcdiine iiic; W M oin. iir-. — 29. viiis: coir. c.v viri. 



PSALTERIU.M 27 



Eeo autem in innocentia mea inQressus sum: Hbera 
me, et miserere mei. 

Pes meus stetit in via recta: in ecclesiis benedicam te, 
Domine. '"'') 

PSAOIUS DAMD XXVI. 5 

^ Dominus inluminatio mea: et salus mea quem ti- 
mebo. 

Dominus protector vitae meae: a quo trepidabo? 

Dum adpropiant ad me nocentes: ut cdant carnes meas. 

Oui tribulant me inimici mei : ipsi inllrmati sunt et ce- ro 
ciderunt. 

Si consistant adversum me castra, non timebit cormeum: 
et si insurgant in me praelia, in hoc ego sperabo. 

Unam petii a Domino, hanc requiram: ut inhabitem in 
domo Domini, omnibus diebus vitae meae. 15 

Ut videam voluntatem Domini: et ut visitatem tem- 
pkmi eius. 

Ouoniam abscondit me in tabernaculo suo: in die ma- 
lorum meorum. 

Protexit me in abscondito tabernaculi sui : in petra 20 
exaltavit me. 

Et nunc ecce exaltavit caput meum: super inimicos meos. 

Circuivi et immolavi in tabernaculo eius hostiam iubi- 
lationis: cantabo et psahnum dicam Domino. 

Exaucli, Domine. vocem meam qua clamavi : miserere 25 
mei et exaudi me. 

Tibi dixit cor meum, Dominum requiram : exquisivit te 
vultus meus; vultum tuum, Domine, requiram. 

Ne avertas fatiem tuam a me : et ne declines in ira a 
servo tuo. 30 

Adiutor meus esto, neque derelinquas me : neque de- 
spicias me, Deus salutaris meus. 

4. *) /« viargiue al. iiia. : « Deus Deus meus respice in me (atit. voct. II., 
fer. III, hebd. I) Adiutor meus » ajit. noct. III. eiusd. fer. — • 13. praelia : 
praelium. INI. — 20. in abscondito: /. via. siipplet. iii viarg. — 31. esto : 
esto Deus. W. M. — ncque derelinquas: ne derelinquas. W. M. 



2S 



MANTALE AMr.ROSIANUM SAEC. XI. 



Ouoniam pater meus et mater mea dereliquerunt nie: 
Dominus autem assumpsit me. 

Lefreni mihi constitue, Domine. in via tua : et diriire 
me in semita recta. propter inimicos meos. 
5 Xe tradideris me in animas trihulantium me : c|uoniam 

insurrexerunt in me testes iniqui ; et mentita est iniquitas sibi. 

Credo videre bona Domini : in terra viventiimi. 

Sustine Domimnn. ^■iriliter ai^e: et confortetur cor tiumi, 
et e.xpecta Dominum. 

lo 1\SALMLS DAVID XX\"1L 

Ad te. Domine. clamabo : Deus meus. ne sileas a me. 

Ne umquam sileas a me : et ero similis descendentibus 
in lacum. 

Exaudi, Domine, vocem deprecationis meae: dum oro 
15 ad te. 

Dum extollo manus meas ad templum sanctum tuum : 
ne simul tradas me cuni peccatoribus. et cum operantibus 
l iniquitatem ne perdas me. 

Cum his qui locpumtur pacem cum proximo suo : mala 
20 autem in cordibus eorum. 

Da illis secunduni opera ipsorum. Domine: et secundum 
nequitiam studioruni ipsorum. 

Et secundum opera manuum eorum tribue illis: redde 
retributionem eorum ipsis. 
25 Ouoniam non intellexerunt opera Domini : et in opera 

manuum eius destruc illos ; nec aedilicabis eos, 

Benedictus Dominus: (juoniam exaudivit vocem depre- 
cationis meae. 

Dominus adiutor ukhis et protector meus: cX in ipso 
30 si^eravit cor meum. (;t adiutum (;st. 

Et retloruit caro mea : et ex voluntate mea contltebor illi. 



I. T2.' 



,V Le.e:eiii : rorr. r.r Re.c:em, r//ij/ W. M. - i.S. peicl;is: perdideris. 
W. M. - 19. proxinio siio: iiroxiiuis suis. W. M. — 30. ruliiitiiiii est : 
.'uliutus simi. M. 



PSALTERIUM 



1 () 



Dominus fortitudo plebis suae : et protector salutariuni 
Christi sui est. 

Salva plebeni tuam, et benedic hereditatem tuam : ct 
rege eos, et extolle illos usquc in aeternum. 

PSALMUS DAVID XXMII. 

Afferte Domino. filii Dei: afferte Domino fiHos arietum. 

Afferte Domino oloriam et honoreni : afforte Domino 
oloriam nomini eius. 

Adorate Dominum in atrio sancto eius, vox Domini 
.super aquas: Deus maiestatis intonuit, Dominus super aquas 
multas. 

V^ox Domini in virtute : vox Domini in mao-nificentia. 

Vox Domini confrinoentis cedros; et confring-et Do- 
minus cedros Libani: et comminuet eos tamquam vitulus 
Libani ; et dilectus sicut fibus unicornuorum. 15 

Vox Domini intercidentis flammam ignis; vox Domini 
concutientis soHtudinem : et commovebit Dominus desertum 
Cades, 

Vox Domini perficientis cervos ; et revelabit condensa: 
et in templo eius omnes dicent o-loriam. 20 

Dominus dihivium inliabitat: et sedebit Dominus rex in 
aeternum. 

Dominus virtutem populo suo dabit : Dominus bene- 
dicet populo suo in pace. 

PSALMUS XXVIIII. 25 

Exakabo te, Domine, quoniam suscepisti me : et non 
delectasti inimicos meos super me. 

Domine Deus meus, clamavi ad te, et sanasti me ; I )o- 
mine, abstraxisti ab inferno animam meam: salvasti me a 
descendentibus in lacum. 3" 

Psallite Domino j sancti eius: et confitemini memoriae 
sanctitatis eius. 



19. revelahit : rcvel.ivit. M. — 24. populo suo : po])iilo. W. — 
25. PS.A.LMUS : si/pp/. v/ hac ed. — 31. sancti : corr. ex sancto, cnm. W. M. 



30 MAMALE AMnROSIAM.M SAEC. XI. 

Oiioniam ira iii liirorc eius: ct viia in voliintate eius. 

Ael vesperum clemoral)itur lletus: (;t ad niatutinum 
laetitia. 

Eo-Q autem dixi in mea abundantia: Xon movebor in 
5 aetcrnum. 

Domine, in voluntate tua: praestitisti decorl meo vir- 
tutem. 

Avertlsti autem faciem tuam a me: et factus sum con- 
turbatus. 
lo Ad te, Domine. clamabo: et ad Deum meum depre- 

cabor. 

Ouae utilitas in sanouine meo : dum descendo In cor- 
rui)tionem. 

Xumquid confitebltur tibi pulvis: aut annuntiabit vcmm- 
15 tateni tuam. 

Audivit Dominus et nilsertus est mihi : Dominus factus 
est adjutor meus. 

Convertisti planctum meum In q-audium mlhl : consci- 
distl saccum meum, et praeclnxlsti me laetltia. 
20 Tt cantem tlbi. i^lorla mea ; et non compunoar: Do- 

mlne, Deus meus, In aeternum confitebor tlbi. 

PSAIAIl\S XXX. 

In te, Domlne, speravl : non confundar In acternum. 
In tua lustltla libera me: (;t erlpe me. 
25 Incllna ad me aurem tuam : accelera ut (M-Iplas me. 

Esto mihl in Deum protectorem : et in domum refuQil. 
ut salvum me faclas. 

Ouia fortltudo mea et refuo-ium meum es tu : et propter 
nomen tuum educabls me et pasccs me. 
30 luluces me de laqueo hoc (piem statuerunt mlhi ; quo- 

niam tu es protector meus. Domine: In manus tuas com- 
mendo spiritum meum. 

i.S. cnnsridisti : (■oncidisti. W. M . — 22. l'.S,\I..M T.S : si//>/>/. ht haccd. 



rSALTKRR.M 



Redemisti me, Domine, Deiis veritatis: odisti obser- 
vantes vanitatem siipervacue. 

Ego autem in Domino sperabo: exsultabo et laetabor 
in tua misericordia. 

Ouoniam respexisti humilitatem meam : .salvam fecisti de 5 
necessitatibus animam meam. 

Nec conclusisti me in manus inimici: statuisti in spa- 
tioso loco pedes meos. 

Miserere mei. Domine. quoniam tribulor: conturbatus 
est in ira oculus meus, anima mea et venter meus. 10 

Ouoniam defecit in dolore vita mea: et anni mei in 
g'emitibus. 

Infirmata est in paupertate virtus mea: et ossa niea 
conturbata sunt. 

Prae omnibus inimicis meis, iactus sum obprobrium \i- t.s 
cinis meis nimium : et timor notis meis. 

Oui videbant me, foras fugiebant a me : exivi tamquam 
13.' l mortuus a corde, et factus sum sicut vas perditum. 

Ouoniam audivi vituperationem multorum: circum habi- 
tantium. 20 

In eo dum con^enirent simul adversum me: ut accipe- 
rent animam meam consiHati sunt. 

Ego autem in te, Domine. speravi : dixi: Tu es Deus 
meus ; in manibus tuis sortes meae. 

Libera me de manibus inimicorum meorum : et a per- 25 
sequentibus me. 

Inlumina fatiem tuam super servum tuuni: et salva me 
in tua misericordia. 

Domine, non confundar: quoniam invocavi te. 

Erubescant impii et deducantur in infernum; muta et- 30 
liciantur labia dolosa: quae loquuntur adversus iustum ini- 
quitatem, in superbia et abusione. 

Ouam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine: quam 
abscondisti timentibus te ; perfecisti sperantibus in te. 

7. spatioso loco ; loco spalioso. W. M. — 27. salva me : salvuni iiic 
fac. \V. M. 



.MANL ALL: A.MIJRUSIANLM SAKC. XI. 



In conspectu tnliorum honiiiuun abscondcs eos: in ahtlilo 
vultus tuis a contradictione hominum. 

Proteoes eos in tabernaculo tuo: a contradictione lin- 



yuarum. 



5 Henedictus Dominus, quoniam mirifica\iL misericordiam 

suam : in civitate circumstantiae. 

Ego autem dixi in paxore meo: Proiectus sum a con- 
spectu oculorum tuorum. 

Ideo exaudisti. Domine. \ocem orationis meae: in eo 
'" dum clamantm ad te. 

1 )iHg'ite Dominum, omnes sancti eius: cjuoniam veritatem 
re(iuiret Dominus. et retribuet his qui abiwidanter tatiunt 
superbiam. 

\'iriliter agite et confortetur cor vestrum : omnes qui 
'5 speratis in Domino. 'M 

PSALMl\S DA\ID XXXI. 

Beati quorum remissae sunt ini(|uitates : et (luorum tecta 
sunt peccata: 

l^eatus vir. cui non imputavit Dominus peccatum: nec 
2o est in orc eius dolus. 

Ouoniam tacui, inveteraverunt ossa mea : dum clamarem 
tota die. 

Ouoniam die ac nocte gravata est: super me manus tua. 

Conversus suni in aerumna: diun conlrint^itur nu'hi 
25 spina. 

Delictmn meum coLi;"nitum til)i feci : et iniustitias meas 
non abscondi. 

Dixi, eloquar adversum me iniustitiam mcam Domino: et 
tu remisisti impietatem cordis mei. 
.v> Pro hac orabit ad te omnis sanctus : in tempore op- 

portimo. 



15. ■■') /// iiiart^iiir n/. iiia.: « .Ndiutin ukus rslo Dtnis, \\v d(,r(.liii(|uas 
ii)f {aiit. ihhI. Jll,fer. Illjichd. /) S|>(.i;uiks iii 1 ^oiiiiuo » aiit. iiocl. I, 
fcr. H\ lichd. I. — 25. iuiustilias mcas : iiiiustitiaiu iiKaiii. \V. M. 



PSALTERIUM 



^- ^4- \'erumtamen in diluvio aquarum : ad illum non ^ ad- 

proximabunt. 

Tu es mihi refugium a tribulatione: quae circumdedit me. 

Exultatio mea libera me : a circumdantibus me. 

Intellectum dabo tibi et instruam te: in via hac qua 5 
egredieris firmabo super te oculos meos. 

Nohte fieri sicut equus et mulus : in quibus non est 
intellectus. 

In freno et camo maxillas eorum constringe: qui non 
aproximant ad te. 10 

Multa fiagella peccatorum : sperantes autem in Domino 
misericordia circumdabit. 

Laetamini in Domino et exultate iusti: et gloriamini 
omnes recti corde. 

PSALMUS DAVID XXXII. 15 

Gaudete. iusti, in Domino : rectos decet conlaudatio. 

Confitemini Domino in cithara: in psalterio decem chor- 
darum psaUite ei. 

Cantate ei canticum novum : bene psalHte ei in iubi- 
latione. 20 

Ouia rectum est verbum Domini : et omnia opera eius 
in fide. 

Diligit misericordiam et iudicium Dominus: misericordia 
Domini plena est terra. 

\'erbo Domini caeh firmati sunt: spiritu oris eius omnis 25 
virtus eorum. 

Congregans sicut in utre aquas maris: ponens in the- 
sauris abyssos. 

Timeat Dominum omnis terra: ad ipso autem commo- 
veantur omnes inhabitantes orbem. 30 

Ouoniam ipse dixit, et facta sunt: ipse mandavit, et 
creata sunt. 



I. aquarum : aquarum multarum W. M. — 25. Spiritu : et Spiritu. 
W. M. 

Magistretti — Afa>i. l^ol. /. = 



34 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Dominus dissipavit consilia gentium : reprobat autem 
consilia populorum, spernit consilia principium. 

Consilium autem Domini manet in aeternum: cogita- 
tiones cordis eius a generatione et progenie. 
5 Beata gens cuius est Dominus Deus eorum : populus 

quem elegit in hereditatem sibi. 

De caelo respexit Dominus: vidit omnes filios hominum. 

De praeparato habitaculo suo: respexit super omnes qui 
inhabitant terram. 
lo Qui fingit singillatim corda eorum : qui intelhgit omnia 

opera eorum, 

Non sah-atur rex per muhitudinem virtutis : et gigas 
non salvabitur in multitudine virtutis suae. 

Falsus equus ad salutem : in abundantia autem vir- 
15 tutis suae non salvabitur. 

Ecce ocuH Domini super timentes eum: et in eis qui 
sperant super misericordia eius. 

Et eripiat de morte animas eorum : et alat eos in fame. 

Ouia anima nostra sustinet Dominum : ^j^quoniam adiutor 
20 et protector noster est. 

Ouia in ipso laetabitur cor nostrum : et in nomine sancto 
eius speravimus. 

Fiat, Domine, misericordia tua super nos : sicut spera- 
vimus in te. 

25 PSALMUS XXXIII. 

Benedicam Dominum in omni tempore : semper laus 
eius in ore meo. 

In Domino laudabitur anima mea:. audiant mansueti ct 
laetentur. 
30 Magnificate Dominum mecum : et exaltemus nomen eius 

in invicem. 



7. vidit: et vidit. W. M. — 12. virtutis: virtutis suae W. M. — 
17. sperant: corr. cx sperat. — 18. Et eripiat : Eripere. W, M. — 23. tua: 
suppl. I nia. sup. lin. — 25. PSALMUS suppl. in fiac ed. — 30, exal- 
temus : corr. ex exaltentur 2 ma. 



PSALTERIUM 35 



Inquisivi Dominum, et exaudivit me: et ex omnibus 
tribulationibus meis eripuit me. 

Accedite ad eum et inluminamini : et vultus vestri non 
erubescent. 

Iste pauper clamavit, et Dominus exaudivit eum : et ex 5 
omnibus tribulationibus eius liberavit eum. 

Inmittet aneelus Domini in circuitu timentium eum : 
et eripiet eos. 

Gustate et videte quoniam suavis est Dominus : beatus 
vir qui sperat in eum. lo 

Timete Dominum, omnes sancti eius : quoniam nihil 
deest timentibus eum. 

Divites eguerunt et esurierunt: inquirentes autem Do- 
minum non defitient omni bono. 

Venite, filii, audite me : timorem Domini docebo vos. 15 

Ouis est homo qui vult vitam : et cupit videre dies 
bonos : 

Cohibe linguam tuam a malo: et labia tua ne loquantur 
dolum. 

Declina a malo et fac bonum : inquire pacem et se- 20 
quere eam. 

Oculi Domini super iustos : et aures eius in preces 
eorum. 

Vultus autem Domini super fatientes mala: ut perdat 
de terra memoriam eorum. 25 

Clamavarunt iusti et Dominus exaudivit eos: et ex 
omnibus tribulationibus eorum liberavit eos. 

lusta est Dominus his qui tribulato sunt corde : et hu- 
miles spiritu salvabit. 

Multae tribulationes iustorum ; et de omnibus his Hbe- 30 
ravit eos Dominus. 

Custodit Dominus omnia ossa eorum : unum ex his 
non conteretur. 



3. ad eum : al. ma. supp. liim-. — 7. angelus: corr. in hac ed. ex 
angelum. 



36 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

IVIors peccatoriim pessima : et qiii oderunt iustiim, de- 
linquent. 

Redimet Dominus animas servorum suorum: et non de- 
linquent omnes qui sperant in eo. 

5 PSALMUS XXXIV. *) 

ludica, Domine, nocentes me : et expugna impugnan- 
tes me. 

Apprehende arma et scutum : et exurge in adiutorium 
mihi. 
lo Effunde frameam et conchide: adversus eos qui me 

persequuntur. 

Dic animae meae, Domine: Sahis tua ego sum. 

Confundantur et revereantur: omnes qui quaerunt ani- 
mam meam. 
15 Avertantur retrorsum et confundantur: qui cogitant 

mihi mala. 

Fiant tamquam pulvis ante fatiem venti : et angelus 
Domini ^ affligens eos. r. 15. 

Fiant viae eorum tenebrae, et hibricum: et anoehis 
20 Domini persequens eos. 

Ouoniam gratis absconderunt mihi in interitum laquei 
sui : vane exprobraverunt animam meam. 

Veniat ilhs laqueus quem ignorant; et captio, quam 
occultaverunt, apprehendat eos : et in laqueum incidant in 
25 ipso. 

Anima autem mea exuhavit in Domino : et dele- 
ctabitur super salutare eius. 

Omnia ossa mea dicent: Domine, quis simihs tibi? 

Eripiens inopem de manu fortioris eius: egenum et 
30 pauperem a diripientibus eum. 



■•') /;/ margiiie al ma. : « Spcraiitcs iii Domino niisericordia circumdahit 
(aw/. iioci. I fer. IV hebd /). I)ic animae meac » aiit. iioct. II ejiisdeiii 
feriae. — 3. P.SALMUS siippl. iii hac cd. — 10. nomine: om W. M. — 
15. fatieni : sitpp. a/. ma. siip. liii. — 19. in interitum: interitnm. \V. M. 
— 23. ipso: ipsnm. W. M. 



PSALTERIUM 37 



Assiirgentes testes iniqiii : quem ignorabam, interro- 
gabant me. 

Retribuebant mihi mala pro bonis: sterilitatem animae 
rneae. 

Ego autem, dum mihi molesti essent, induebam me 5 
cilitium ; et humiliabam in ieiunio animam meam : et oratio 
mea in sinu meum confortetur. 

Sicut proximum et sicut fratrem nostrum, ita complan- 
gebam : tamquam lugens, et contristatus sic humiliabar. 

Adversum me laetati sunt et convenerunt: congregati 10 
sunt in me fiaoella, et io-noraverunt. 

o o 

Dissoluti sunt, nec compuncti sunt: temptaverunt me 
et deriserunt me derisu. 

Striderunt in me dentibus suis : Domine, quando re- 
spities. 15 

Restitue animam meam a malefactis eorum : hbera a 
leonibus unicam meam. 

Confitebor tibi, Domine, in ecclesia magna: in populo 
gravi laudabo te. 

Non insultent in me qui adversantur mihi inique : qui 20 
oderunt me gratis, et annuebant oculis. 

Ouoniam mihi quidem pacifice loquebantur : et super 
iram dolose cogitabant. 

Dilataverunt in me os suum : dixerunt Euge, euge, vi- 
derunt ocuh nostri. 25 

Vidisti, Domine, ne sileas : Domine, ne discedas a me. 

Exurge, Domine, intende iudicium meum: Deus meus 
et Dominus meus in causam meam. 

ludica me, Domine, secundum iustitiam tuam : Domine 
Deus meus, non insultent in me inimici mei. 3° 

Non dicant in cordibus suis, Euge, euge, animae no- 
strae: nec dicant, Absorbuimus eum. 

Erubescant et revereantur simul qui gratulantur mah's 

I. quem : que. W. M. — 7. sinu : sinum. \V. M. — confortetur : con- 
vertetur. W. M. 



38 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

mels; induantur pudore et reverentia: qui magna locuntur 
super me. 

ILxultent et laetentur qui volunt iustitiam meam ; et 
dicant semper Magnificetur Dominus: qui volunt pacem 
5 servi eius. 

Kt lingua mea meditabitur iustitiam tuam : tota die 
laudem tuam. 

PSALMUS XXXV. t f. 15 

Dixit iniustus ut delinquat sibi: Non est timor Dei ante 
I" oculos eius. 

Ouoniam dolose egit in conspectu eius: ut inveniatur 
iniquitas et odium. 

Verba oris eius iniquitas et dolus: noluit intelligere ut 
bene ageret. 
15 Iniquitatem meditatus est in cubili suo ; astitit omni 

viae non bonae, malitiam autem non odivit. 

Domine, in caelo misericordia tua: et veritas tua usque 
ad nubes. 

lustitia tua sicut montes Dei : iudicia tua abyssus multa. 
2o Homines et iumenta salvos faties, Domine : quam mul- 

tlplicasti miserlcordlam tuam, Deus. 

Mlli autem hominum : in protectione alarum tuarum 
sperabunt. 

Inebriabuntur ab ubertate domus tuae: et torrente vo- 
25 luntatls tuae potabls illos. 

Ouoniam apud te est fons vitae: et In lumine tuo vi- 
debimus lumen. 

Praetende mlserlcordiam tuam scientlbus te: et iustitlam 
tuam his qui recto sunt corde. 
30 Non veniat mlhi pes superblae : et manus peccatorls 

non moveat me. 

Ibi ceciderunt omnes, qui operantur Iniquitatem: expulsi 
sunt, nec potuerunt stare. 

12. ini(iuitas : inicjuilas cius. W. M. — 24. volunlatis: voluptatis. W. M. 



PSALTERIUM 39 



PSALMUS DAVID XXXVI. 

Noli aemulari inter malignantes: neque aemulatus fueris 
fatientes iniquitatem. 

Ouoniam tamquam foenum velociter arescent: et sicut 
holera herbarum cito decident. 5 

Spera in Domino et fac bonitatem : et inhabita terram, 
et pasceris in diviciis eius, 

Delectare in Domino: et dabit tibi petitiones cordis tui. 

Revela Domino viam tuam, et spera in eum: et ipse 
fatiet. 10 

Et educet sicut hmien iustitiam tuam: et iudicium 
tuum sicut meridiem. 

Subditus esto Domino et obsecra eum; ne aemulatus 
fueris eum qui prosperatur in via sua: in homine fatiente 
iniquitatem. 15 

Desine ab ira et derehnque furorem : ne aemuleris ut 
nequiter fatias. 

Ouoniam qui nequiter agunt, exterminabuntur: nam 
qui expectant Dominum, ipsi herechtatem possidebunt terram. 

Et adhuc pusihum, et non erit peccator: et quaeres 20 
locum eius et non invenies. 

Mansueti autem possidebunt terram : et delectabuntur 
in multitudine pacis. 
16. Observabit ^ peccator iustum: et fremet super eum 

dentibus suis. 25 

Dominus autem irridebit eum: quoniam prospicit quod 
veniet dies eius. 

Gladium evaginaverunt peccatores, et intenderunt arcum 
suum, ut deiciant inopem et pauperem: ut trucident rectos 
corde. 30 

Framea eorum intret in cor ipsorum: et arcus eorum 
confringatur. 

9. Domino: 1' ina. a Doniino. — 19. hereditateni possidebunt: he- 
reditabunt. M. — 2S. et : om. W. M. 



40 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

■\Ielius est modicum iusto: super divitias peccatorum 
multas. 

Ouoniam brachia peccatorum conterentur: confirmat 
autem iustos Dominus. 
5 Novit Dominus vias inmaculatorum: et hereditas eorum 

in aeternum erit. 

Non confundentur in tempore malo: et in diebus famis 
saturabuntur. 

Ouoniam peccatores peribunt ; inimici autem Domini 
lo statim ut honorabuntur et exaltabuntur : deficientes sicut 
fumus deficient. 

Mutuatur peccator et non solvit: iustus autem mise- 
retur et tribuet. 

Ouoniam benedicentes eum hereditabunt terram: ma- 
15 ledicentes autem illum disperient. 

Apud Dominum gressus hominis dirigetur: et viam 
eius cupiet valde. 

Cum ceciderit iustus, non conturbabitur : quoniam Do- 
minus firmat manum eius. 
20 lunior fui et senui, et non vidi iustum derelictum: nec 

semen eius quaerens panem. 

Tota die miseretur et commodat iustus : et semen eius 
in benedictione erit. 

DecHna a malo et fac bonum : et inhabita in saecula 
25 saeculorum. 

Ouoniam Dominus amat iudicium, et non dereHnquet 
sanctos suos: quoniam in aeternum conservabuntur. 

Iniusti autem punientur: et semen impiorum peribit. 

lusti hereditatem possidebunt terram: et inhabita in 
3" saecula saeculorum super eam. 

Os iusti meditabitur sapientiam: et Hngua eius loquetur 
iudicium. 

Lex Dei eius in corde ipsius: et non supplantabuntur 
gressus eius. 

I. super: (luaiii siiper. W. M. — 13 Iribuet: retrihuet. W. M. — 
29. hereditateni : iiereditate. M. — iniialjita: inhabitabuiU. W. .M. 



i 



PSALTERIUM 41 



Considerat peccator iustum : et quaerit occidere eum. 

Dominus autem non derelinquet eum in manibus eius: 
nec condempnabit eum, cum iudicabitur illi. 

Sustine Dominum et custodi vias eius: et exaltabit te 
ut heredites terram. 5 

In eo dum pereunt peccatores, videbis: vidi impium 
superexaltatum et elevatum super cedros Libani. 

Transivi, et ecce non erat: inquisivi eum, et non est 
inventus locus eius. 

Custodi innocentiam , et vide "^ aequitatem : quoniam 10 
sunt reliquiae homini pacifico. 

Iniusti autem chsperibunt: simul rehquiae impiorum 
peribunt. 

Salus autem iustorum a Domino: et protector eorum 
est in tempore tribulationis. 15 

Et adiuvabit eos Dominus et Hberabit eos : et eripiet 
eos a peccatoribus et salvos fatiet eos: quoniam sperave- 
runt in eum. *) 

PSALMUS XXXVII. 

Domine, ne in ira tua arguas me : neque in furore 20 
tuo corripias me. 

Ouoniam sag^ittae tuae infixae sunt mihi: et confir- 
masti super me manum tuam. 

Nec est sanitas in carne mea, a vultu irae tuae: et 
non est pax ossibus meis, a facie peccatorum meorum. 25 

Ouoniam iniquitates meae superposuerunt caput meum: 
et sicut onus grave gravatae sunt super me. 

Computuerunt et putrierunt livores mei: a fatie in- 
sipientiae meae. 

Miseriis afifiictus sum et curvatus sum usque in finem 30 
valde. 

12. simul: simul et. M. — 16. adiuvabit : adiuvavit. W. M. — libe- 
rabit: liberavit. W. M. — •) /« marg. al. ma.: « Dic animae meae, Do- 
mine : salus tua ego sum. (««/. noci, IL fer. IV, hebd. I) : Intende in adiu- 
torium » a>tL noct. III scg. 

Ma<;istketti — Man. Vol- I- ^ 



^2 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Tota die contristatus ingrediebar, quoniam anima mea 

completa est illusionibus: et non est sanitas in carne mea. 

Incurvatus sum et humiliatus sum nimis: rugiebam a 

eemitu cordis mei. 

5 Domine, ante te omne desiderium meum : et gemitus 

meus non est absconditus a te. 

Cor meum conturbatum est in me ; et dereliquit me 
\irtus mea: et lumen oculorum meorum non est mecum. 
Amici mei et proximi mei adversum me appropiave- 
lo runt, et steterunt: et proximi mei a longe steterunt. 

Et vim faciebant, qui quaerebant animam meam; et 
qui inquirebant mihi locuti sunt vanitates : et dolos tota 
die meditabantur. 

Eyfo autem vehit surdus non audiebam: et sicut mutus 
15 qui non aperit os suum. 

r^actus sicut homo non audiens : et non habens in ore 
suo increpationes. 

Ouoniam in te, Domine, speravi : tu exaudies, Domine 
Deus meus. 
20 Ouoniam dixi : Ne ahquando* insultent in me inimici 

mei ; et dum commoverentur pedes mei: super me magna 
locuti sunt. 

Ouoniam ego ad Hagella paratus sum : et dolor meus 
ante me est semper. 
25 Ouoniam iniquitatem meam ego pronuntio: et cogi- 

tabo pro peccato meo. 

Inimici autem mei vivunt, et confirmati sunt super me : 
et multiplicati sunt, qui me oderunt inique. 

Oui retribuunt mala pro bonis, detrahebant mihi: quia 
30 subsequebar iustitiam. 

I Ne derelinquas me, Domine Deus meus: ne disces- f. 
seris a me. 

Intende in adiutorium meum, Domine: Deus salutis 
meae. 

12. mihi : nia!;i milii. W. M. — 16. Factus : 1'aclus suni. W. M. 
- 28. cl oiii. W. M. 



PSALTERIUM 43 



PSALMUS XXXVIII. 

Dixi : Custodiam vias meas : iit non delinquam in lin- 
gua mea. 

Posui ori meo custodiam : dum consistit peccator ad- 
versum me. 5 

Obmutui et humiliatus sum et silui a bonis: et dolor 
meus renovatus est. 

Concaluit cor meum intra me: et in meditatione mea 
exardescit ignis. 

Locutus sum in lingua mea: Notum mihi fac, Domine, 1° 
finem meum : et numerum dierum meorum : quis est, ut 
sciam quid descit mihi. 

Ecce veteres posuisti dies meos: et substantia mea 
ante te est. 

Verumtamen universa vanitas: omnis homo vivens. 15 

Quamquam in imagine Dei transeat homo: tamen 
vane conturbatur. 

Thesaurizat et ignorat cui congregabit ea; et nunc 
quae est expectatio mea? nonne Dominus, et substantia 
mea ante te est. 20 

Ab omnibus iniquitatibus meis eripe me: obprobrium 
insipienti dedisti me. 

Obmutui et non aperui os meum: quoniam tu fecisti. 

Amove a me plagas tuas : a fortitudine enim manus 
tuae ego defeci. 25 

In increpationibus super iniquitatem erudisti hominem : 
et tabescere fecisti sicut araneam animam eius. 

Verumtamen vane conturbatur omnis homo, exaudi 
orationem meam, Domine : et deprecationem meam auribus 
percipe. 30 

Lacrimis meis ne sileas, quia incola ego sum apud te: 
et peregrinus sicut omnes patres mei. 



I. PSALMUS: stippl. in hac ed. — 12. quid descit: qui descit. \V. i\L 
— i-}i. et substantia mea : et substantia mea, tamquam nihil. \V. RL — 
16. in imagine: imaginem. W^ M. — 27. et: oin. \V. M. 



44 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Remitte mihi ut refrig-erer, prius quam abeam : et am- 
plius iam non ero, 

PSALMUS XXXVIIII. 

Exspectans exspectavi Dominum ; et respexit me: et 
5 exaudivit deprecationem meam. 

Et eduxit me de lacu miseriae : et de luto faecis. 

Statuit supra petram pedes meos : et direxit gressus 
meos. 

Et misit in os meum canticum novum: hymnum Deo 
lo nostro. 

\'idebunt multi et timebunt: et sperabunt in Domino. 

Beatus vir, cuius est nomen Domini spes ipsius : et 
non respexit in vanitates et insanias falsas. 

Multa fecisti tu, Domine Deus mirabilia tua: et co- 
15 gitationibus tuis non est quis similis sit tibi. 

Annunciavi et locutus sum: multiplicati sunt super nu- 
merum. 

^ Sacrificium et oblationem noluisti ; corpus autem per- f. 17 
fecisti mihi. 
20 Holocausta et pro delicto non postulasti ; tunc dixi, 

Ecce venio: in capite libri scriptum est de me. 

Ut fatiam voluntatem tuam, Deus meus, volui: et legem 
tuam in medio ventris mei. 

Bene annuntiavi iustitiam tuam in ecclesia magna : ecce 
25 labia mea non prohibebo; Domine, tu cognovisti. 

lustltiam tuam non abscondi in corde meo: veritatcm 
tuam et salutare tuum dixi. 

Non celavi misericordiam tuam et \eritatem tuam: a 
synagoga multorum. 
30 Tu autem, Domine, ne e longe fatias misericordias 

tuas a me : misericordia tua et veritas tua semper susci- 
piant me. 

Ouoniam circumdederunt me mala quorum non est 

I. abcam : corr. c.v habeam. — 12. et non : noii. W. M. 



I 



PSALTERIUM 45 



numerus; comprehenderunt me iniquitates meae: et non 
potui ut viderem. 

Multiplicati sunt super capillos capitis mei: et cor meum 
dereliquit me, 

Complaceat tibi, Domine, ut eripias me: Domine, in 5 
auxilium meum respice. 

Confundantur et revereantur simul qui quaerunt animam 
meam : ut auferant eam. 

Avertantur retrorsum: et confundantur qui volunt mihi 
mala. ^° 

Ferant confestim confusione sua: qui dicunt mihi, Euge, 
euge. 

Exsultent et laetentur in te omnes qui quaerunt te. 
Domine: et dicant semper. Magnificetur Dominus, qui di- 
Hofunt salutare tuum. 15 

Ego autem egenus et pauper sum : Dominus curam 
habet mei. 

Adiutor meus et protector meus es tu : Domine Deus 
meus, ne tardaveris. 

PSALMUS DAVID XXXX. 

Beatus qui intelhgit super egenum et pauperem: in 
die mala Hberavit eum Dominus. 

Dominus conservet eum et vivificet eum: et beatum 
fatiat eum super terram. 

Et non tradat eum in manibus inimicorum eius ; Do- 25 
minus adiuvet eum super lectum doloris eius : universum 
stratum eius versasti in infirmitate eius. 

Ego dixi, Domine, miserere mei : sana animam meam, 
quoniam peccavi tibi. 

i Inimici mei dixerunt mala mihi : Ouando morietur et 3" 
18. periet nomen eius? 

Et si ingrediebatur ut videret, vana loquebatur: cor 
eius congregabit iniquitatem sibi. 



II. confusione sua: confusionem suam. W. M. — 30 quoniam : quia. 
W. M. 



46 MANUALE AMRROSIANUM SAEC. XI. 

Kt egrediebatur foras et loquebatur in invicem ; ad- 
versum me susurrabant omnes inimici mei: adversum me 
cooitabant mala mihi. 

Verbum iniquum statuerunt adversum me: numquid 
5 qui dormit. non adiiciat ut resurgat? 

Etenim homo pacis meae, in quem speravi : qui edebat 
panes meos adampliavit adversum me supplantationem. 

Tu autem, Domine, miserere mei : et resuscita me et 
retribuam illis. 
lo In hoc cognovi quoniam voluisti me : quoniam non 

gaudebit inimicus meus super me. 

Me autem propter innocentiam meam suscepisti me : et 
confirmasti me in conspectu tuo in aeternum. 

Benedictus Dominus Deus Israel: a saeculo et in sae- 
15 culum; fiat, fiat. *) 

PSALMUS IN FINEM IPSI DAVID XLI. 

Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum : ita desiderat 
anima mea, Deus. 

Sitivit anima mea ad Deum vivuni : quando veniam et 
20 parebo ante faciem Dei ? 

Fuerunt mihi lacrimae meae panes die ac nocte: dum 
dicitur mihi cottidie, Ubi est, Deus tuus? * 

Haec memoratus sum et effudi in me animam meam; 
quoniam ingrechar in locum tabernacuh admirabihs: usque 
25 ad domum Dei. 

In voce exultationis et confessionis: sonus epulantis. 
Ouare tristis cs. anima mea: et quare conturbas me? 
Spera in Deum, quoniam confitebor ihi : salutare vultus 
mei. et Deus meus. 
30 Ad me ipsum anima mea turbata est; propterea me- 



5. adiiciat: adiitiel. \V. M. — *) /// maro. al. nia. : « Iiiteiide in adiii- 
torium nieum, Domine, Deus salutis meae {an/. tioct. III, fer. IV hebd I. 
— 16. PSALMUS suppl. VI hac edii.: IN FINEM etc.y/V. — 18. Deus : 
ad te, Deus. W. 'W. 



PSALTERIUiM 47 



mor ero tui, Domine, de terra lordanis: et Hermoni, a 
monte modico. 

Abyssus abyssum invocat: in voce cataractarum tuarum. 

Omnia excelsa tua : et fluctus tui super me transierunt. 

In die mandavit Dominus misericordiam suam: et nocte 5 
canticum eius apud me. 

Apud me oratio Deo vitae meae ; dicam Deo, Susceptor 
meus es: quare me oblitus es? 

Ouare tristis incedo, dum affligit me inimicus? dum 
confringuntur ossa mea ; et exprobraverunt me inimici mei. 10 

Dum ipsi dicerent mihi per singulos dies: Ubi est 
Deus tuus? 
I.S.' ^ Quare tristis es, anima mea: et quare conturbas me? 

Spera in Deum, quoniam confitebor illi: salutare vultus 
mei et Deus meus. *) 15 

PSALMUS DAVID XLII. 

Judica me, Deus; et discerne causam meam: de gente 
non sancta. 

Ab homine iniquo et doloso : eripe me. 

Ouia tu Deus, fortitudo mea: quare me reppuhsti? 20 

Ouare tristis incedo, dum afflieit me inimicus? emitte 
lucem tuam et veritatem tuam ; ipsa me deduxerunt et ad- 
duxerunt in monte sancto tuo : et in tabernacula tua. 

Introibo ad altare Dei: ad Deum qui laetificat iuven- 
tutem meam. 25 

Confitebor tibi in cythara, Deus, Deus meus: quare 
tristis es, anima mea, et quare conturbas me? 

Spera in Deum, quoniam confitebor ihi : sahitare vukus 
mei et Deus meus. 

PSALMUS XLIII. 30 

Deus, auribus nostris audivimus: patres nostri annun- 
tiaverunt nobis, 

23. monte sancto tuo : montem sanctum tuum. W. M. — 31. patres; 
et patres. W. M, 



48 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Opus quod operatus es in diebus eorum: in diebus 
antiquis. 

Manus tua gentes disperdidit et plantasti eos: affli- 
xisti populos et expulisti eos. 
5 Xon enim in gladio suo possidebunt terram : et bra- 

chium ipsorum non liberavit eos. 

Sed dextera tua et brachium tuum, et inluminatio vultus 
tui: quoniam complacuisti in eis. 

Tu es ipse rex meus, et Deus meus: qui mandas sa- 
'<■> kitem lacob. 

In te inimicos nostros ventilabimus: et in nomine tuo 
spernemus insurgentes in nos. 

Non enim in arcu meo sperabo : et gladius meus non 
fatiet me sal\"um. 
15 Liberasti enim nos ex aftiigentibus nos : et eos, qui 

oderunt nos, confudisti. 

In Deo laudabimur tota die: et in nomine tuo confi- 
tebimur in saecula. 

Nunc autem repulistl et confudisti nos : et egredieris 
20 in virtutibus nostris. 

Avertisti nos retrorsum prae inimicis nostris: et qui 
oderunt nos, diripiebant sibi. 

Dedisti nos tamquam oves escarum : et in nationibus 
dispersisti nos. 
25 Vendidisti populum tuum sine pretio: et non fuit mul- 

titudo in commutationibus nostris. 

Posuisti nos in obprobrium vicinis nostris: inlusionem 
et derisum, his qui sunt in circuitu nostro. 

Posuisti nos in simiHtudinem gentibus: commotionem 
30 capitis in plebibus. 

Tota die verecundia mea contra me est: et confusio 
vultus mei operuit me, 

A voce exprobrantis et obloquentis: a fatie inimici et 
persequentis. 

6. lil)eravit: lil)erai)it. W. M. — 9. Tu es . . . m nos : suppl. i. tiia. 
Uilcr liii. — 19. cgredieris : iion et;redieris. W. M. 



rSALTERIUM 49 



Haec omnia ;j^ venerunt super nos; et nos non obliti 
sunius te; et inique non ei^imus in testamento tuo: et non 
.recessit retro cor nostrum. 

Et declinasti semitas nostras a via tua ; quoniam hu- 
miliasti nos in loco afflictionis : et operuit nos umbra mortis. 5 

Si obliti sumus nomen Dei nostri: et si expandimus 
manus nostras ad Deum alienum. 

Nonne Deus requiret ista? ipse enim novit occulta 
cordis. 

Ouoniam propter te morti affligimur tota die: extimatl "j 
sumus ut oves occisionis. 

Exurge, quare obdormis, Domine: exurge et ne re- 
pellas nos usque in finem. 

Ouare fatiem tuam avertis? oblivisceris inopiae nostrae: 
et tribulationis nostrae. 15 

Ouoniam humiliata est in pulvere anima nostra: haesit 
in terra venter noster. 

Exsurge, Domine, adiuva nos: et Hbera nos propter 
nomen tuum. ''') 



PSALMUS DAVID XLIIII. 
Eructavit cor meum \'erbum bonum : dico ego opera 



mea regi. 



resfna. 



20 



Linofua mea calamus scribae: velociter scribentis. 

Spetiosus forma prae fiHis hominum ; diffusa est gratia 
in Jabiis tuis: propterea benecHxit te Deus in aeternum. 25 

Accingere gladium tuum circa femur, Potentissime : 
spetiem tuam et pulchritudinem tuam intende, prospera et 



Propter veritatem et mansuetudinem : et deducet te 
mirabihter dextera tua. 30 



5. umbra: corr. e.v imbre. — 10. morti : morte. W. M. — extimati : 
aestimati W. M. — ■■) /;/ niarg. al. ina. « Desiderat aiiima mea ad te 
Dens {aut. noct. I fcr. V . hcbd. I) Sedes tua » aiit. tioct. seq. — 29. 
et deducet: et iustitiam deducet. W. M. 

Macistretti — iJan. Vol. I. 7 



50 MAMALI-: AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Sagittae tiiae acutae. potentisslmae : populi sub te cadent 
in corde inimicorum regis. 

Sedes tua, Deus, in sacculum saeculi : ^irij^a recta est 
virira regni tui. 

o o 

5 Dilexisti iustitiam et odisti iniquitatem: propterea unxit 

te Deus, Deus tuus: oleo laetitiae prae consortibus tuis. 

Myrrha, gutta et casia a vestimentis tuis: a gradibus 
eburneis, ex quibus te delectaverunt. 

Filiae reoum in honore tuo: astitit rei>ina a dextris tuis: 

<r> O 

lo in vestitu deaurato, circum amicta varietate. 

Audi, fiHa, et vide, et incHna aurem tuam ; et obhvi- 
scere popuhun tuum: et domum patris tui. 

Ouoniam concupivit rex speciem tuam : quia ipse est 
Dominus Deus tuus. 
15 Et adorabunt eum fiHae IVri in muneribus: \ukum 

tuum deprecabuntur divites plebis. 

Omnis gloria eius fiHae regis ab intus in fimbriis aureis; 
circum amicta varietate, 

Afferentur ^ regi virgines postea proximae eius ; af- r. k 
20 ferentur tibi in laetitia: et exukatione adducentur in tem- 
pkim regis. 

Pro patribus tuis nati sunt tibi fiHi: constitues eos 
principes super omnem terram. 

Memores erunt nominis tui, Domine: in omni <>ene- 

O 

25 ratione et progenie. 

Propterea popuH confitebuntur tibi in aeternum: et in 
saecukun saecuH. 

PSALMUS XIA\ 

Deus noster refugium et \irtus: adiutor in iribulatio- 
30 nibus (juae invenerunt nos nimis. 

Propterea non timebimus, chnn conlurbabitur terra : et 
transferentur montes in cor maris. 



9. hoiioif: / i/ia. lorr. cx orc. — 19. poslca : posl (j;ini. M.; W 
I iita.: i)ostcaiii, scif abrasa ni. — 2S. TS.XLIMU.S: siipp/. iii hac cd. 



PSALTERIUM 51 



Sonuerunt et turbatae sunt aquae eorum: turbati sunt 
montes a fortitudine eius. 

Fluminis impetus laetificat civitatem Dei : sanctificavit 
tabernaculum suum Altissimus. 

Deus in medio eius non commovebitur: adiuvabit eam 5 
Deus a matutino in matutinum. 

Conturbatae sunt gentes, et inclinata suntregna: dedit 
vocem suam et mota est terra. 

Dominus virtutum nobiscum: susceptor noster Deus 
lacob. 10 

V^enite et videte opera Dei ; quae posuit prodigia super 
terram: auferens bella usque ad fines terrae. 

Arcum conteret et confrino^et arma : et scuta comburet 



loni. 





\'acate et videte quoniam ego sum Deus : exaltabor 15 
inter gentes, et exaltabor in terra. 

Dominus virtutum no])iscum: susceptor noster Deus 
lacob. 

PSALMUS XL\1. 

Omnes gentes plaudite manibus : iubilate Deo in voce 20 
exultationis. 

Ouoniam Dominus excelsus, terribilis : et rex maomis 
super omnem terram. 

Subiecit populos nobis : et gentes sub pedibus nostris. 

Elegit nos hereditatem suam: speties lacob quam dilexit. 25 

Ascendit Deus in iubilatione: et Dominus in voce tubae. 

Psallite Deo nostro. psallite : psallite regi nostro, psallite. 

Ouoniam rex omnis terrae Deus: psallite sapienter. 

Regnabit Dominus super omnes gentes: Deus sedet 
super sedem sanctam suam. 30 

Principes populi convenerunt cum Deo Abraham : quo- 
niam dii fortes terrae ninium elevati sunt. 



7. inclinata : corr. e.v inclinate. — S. siiam : suani Altissimiis. W. 
— 19. PSALMUS: sitppl. iii hac ed. 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



PSALMUS XL\'II. =^=) 

* Magniis Dominus et laudabilis nimis: in civitate Dei 
nostri, in monte sancto eius. 

Dilatans exultationes universae terrae : mons Svon. la- 
5 tera aquilonis, civitas regis magni. 

Deus in gradibus eius dinoscetur: cum suscipiet eam. 

Ouoniam ecce retjes eius conofre^-ati sunt: et conve- 
nerunt in unum. 

Ipsi videntes ita admirati sunt ; conturbati sunt et 
lo commoti sunt: tremor apprehendit eos. 

Ibi dolores sicut parturienti: spiritu vehementi conterens 
naves Tharsis. 

Sicut audivimus, ita et \idimus in civitate Domini vir- 
tutum: in civitate Dei nostri, Deus fundavit eam in aeternum. 
T5 Suscepimus, Deus, miscricordiam tuam : in medio plebis 

tuae. 

Secundum nomen tuum, Deus : ita et laus tua in fines 
terrae. 

lustitia plena est dextera tua, laetetur mons Sion, et 
20 exultaverunt fihae Judae: propter iudicia tua, Domine. 

Circumdate Syon et complectimini eam: narrate in 
turribus eius. 

Ponite corda vestra in virtute eius, et distribuite gradus 
eius: ut enarretis in progenie altera. 
25 Ouoniam hic cst Deus noster in aeternum, ct in sae- 

cukmi saeculi : et ipse reget nos in saecula, 

PSALMUS XLMII. 

Audite haec omnes gentes: auribus percipite omnes 
qui liabitatis orbem. 

I. PSALMUS siippl. iu hac cd. — *) Iii niarg. af. ina.: « Scdcs 
Uia, Deus iii saeculum saeruli (aiif. iioct. IT fcr. / '. hebd. /.) Ma- 
gnus Dominns » aiiL noct. III sct/. — g. conlurhati suiil : 011/. 11'. — 
II. Il)i : Ipsi. \V. — partuiiculi : p;irluriiutcs. W : ])arliiricnlis. M. — 27. 
PSALMUS sitppt. iii hac cd. 



PSALTERIUM 53 



Ouique terrigenae et filii hominum : simul in unum 
dives et pauper. 

Os meum loquetur sapientiam: et meditatio cordis mei 
prudentiam. 

Inclinabo ad similitudinem aurem meam : aperiam in 5 
psalterio propositionem meam. 

Ut quid timebo in die mala: iniquitas calcanei mei cir- 
cumdabit me. 

Oui confidunt in virtute sua: et in abundantia divi- 
tiarum suarum gloriantur. lo 

Frater non redimit, redimet homo? non dabit Deo 
repropitiationem suam : et pretium redemptionis animae suae. 

Laboravit in aeternum et vivet in hnem : non videbit 
interitum cum videbit sapientes morientes. 

Simul insipiens et stultus peribunt: et rehnquent aheni i5 
divitias suas. 

^ Sepulchra eorum domus eorum in aeternum : taber- 
nacula eorum in generatione et progenie. 

Invocaverunt nomina eorum in terris ipsorum; et homo, 
in honore cum esset, non intellexit: comparatus est iumentis 20 
insipientibus; et similis factus est illis, 

Haec via eorum scandalum ipsis : et postea in ore suo 
bene prosperabuntur. 

Sicut oves in inferno mors depascet eos : et domina- 
buntur super eos, qui recto sunt corde a matutino. 25 

Et auxilium eorum veterascet in inferno : et a orloria 
sua expulsi sunt. 

Verumtamen Deus liberabit animam meam de manu 
inferi : cum acceperit me. 

Ne timueris, cum dives factus fuerit homo : aut cum 30 
multiplicata fuerit g"Ioria domus eius. 



I. et: 0111. W. M. — 14. interitum : in aeternuni. W. ; M. interi- 
tum. al. ma. iu ras. — videbit: viderit. W. M. — 15. alieni: alienis. 
W. W. — 24. in inferno : in inferno positae. W. ]M. — 26. veterascet: 
corr. ex veterescet; veterascent M. nl i via. etiam W, sed ahr. n; — 
28. meam : eius. W; nieam eius. 1. ?/<;•) M. — 30. factus: bis in fiiie liii. et 
iiiit. seq. 



54 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ouoniam non dum morietur recipiet omnia: neque 
simul descendet cum eo i^doria domus eius. 

Ouoniam anima eius in vita ipsius benedicetur: con- 
fitebitur tibi cum benedix^ris ipsis. 
5 Introil)it usque in progenies patrum eius: et usque in 

aeternum non videbit lumen. 

Et homo, in honore cum esset. non intellexit: com- 
paratus est iumentis insipientil)us, et similis factus est illis. 

PSALMl\S XL\'IIII. 

lo Deus deorum, Dominus locutus est: et vocavit terram. 

A soHs ortu usque ad occasum: ex Syon speties decoris 
cius. 

Deus manifeste veniet: Deus noster et non silebit. 
Iqi^nis in conspectu eius ardebit: et in circuitu eius tem- 
15 pestas valida. 

Advocavit caelum sursum et terram : ut discerneret po- 
pulum suum. 

Congreoate illi sanctos eius: qui ordinant testamentum 
eius super sacrifitia. 
20 Et annuntiabunt caeli iustitiam eius: quoniam Deus 

iudex est. 

Audi, populus meus, et loquar, Israel: et testificabor 
tibi. 

1 )eus, Deus tuus sum ego : et non super sacrificia tua 
25 ar<4uam te. 

Holocausta autem tua in conspectu meo sunt semper: 
non accipiam de domo tua vitulos: neque de gTegibus tuis 
hyrcos. 

Ouoniam meae sunt omnes ferae silvarum : iumenta 
30 in montibus et boves. 

Cognovi omnia volatilia caeli ; et speties agri mecum est. 

Si esuriero, non dicam tibi : meus est enim orbis terrae 

et pleni- | -tudo eius. r. 21. 

27, non : et non. W. >[. 



PSALTERlLiM 55 



Numquid manducabo carnes taurorum : aut sanguinem 
h)TCorum potabo? 

Immola Deo sacrifitium laudis: et redde Altissimo \ota 
tua. 

Invoca me in die tribulationis tuae : eripiam te, et ma- 5 
gnificabis me. 

Peccatori autem dixit Deus, Ouare tu enarras iustitias 
meas: et assumis testamentum meum per os tuum? 

Tu vero odisti disciplinam : et proiecisti sermones meos 
post te. 10 

Si videbas* furem, simul currebas cum eo: et cum adul- 
teris portionem tuam ponebas. 

Os tuum abundavit nequitia: et lingua tua concinnavit 
dolum. 

Sedens adversus fratrem tuum detrahebas : et adversus 15 
filium matris tuae ponebas scandalum. 

Haec fecisti, et tacui, existimasti iniquitatem : quod ero 
tibi similis. 

Arguam te: et statuam contra fatiem tuam peccata tua. 

Intelligite haec qui obliviscimini Deum: ne quando ra- 20 
piat, et non sit qui eripiat. 

Sacrifitium laudis honorificavit me : et ilHc iter quo 
ostendam illi salutare Dei. 

ORATIO DAVID L. 

Miserere mei, Deus: secundum magnam misericordiam 25 
tuam. 

Et secundum multitudinem miserationum tuarum : dele 
iniquitatem meam. 

Et multum lava me ab iniustitia mea: et a deHcto meo 
munda me. 30 

Ouoniam iniquitatem meam ego agnosco : et deHctum 
meum contra me est semper. 

Tibi soli peccavi et malum coram te feci : ut iustifi- 
ceris in sermonibus tuis et vincas cum iudicaris. 

24. ORATIO DAVID L. : seqiiUitr rasura. . 



56 M.\.\r.\LE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Iicce cniiii In iniciuitatihiis conceptus suni: ct in tlclictis 
peperit nie mater niea. 

Ecce enim veritatem dile.xisti : incerta et occulta sa- 
pientiae tuae manifestasti milii. 
5 Asperges me liyssopo et mundabor : lavabis me. et super 

nivem dealbabor. 

Auditui meo dabis gaudium et laetitiam : et e.xultabunt 
ossa humiliata. 

Averte fatiem tuam a peccatis meis: et omnes ini(|iii- 
lu tates meas dele. 

Cor mundum crea in me, Deus: et splritum rectum in- 
no\a in visceribus meis. 

Ne proiitias me a facie tua: et .spiritum "^ sanctum tuum 
ne auferas a me. 
15 Redde mihi laetitiam salutaris tui : et spiritu principaH 

confirma me. 

Docebo Inifiuos vias tuas : et Impii ad te convertentur. 

Libera me de sanguinlbus, Deus, Deus sakitis meae: 
et exaltabit Hn"-ua mea iustitlam tuam. 
20 Domine, labia mea aperies : et os meum annuntlablt 

laudem tuam. 

Ouoniam sl vokiisses sacrlhcium dedlssem : utlque ho- 
locaustis non delectaberis. 

Sacrifitlum Deo spirltus contribulatus: cor contritum 
25 et humihatum Deus non spernit. 

Benigne fac, Domine, in bona \oUintate tua S)on: et 
aecHficentur murl lerusalem. 

Tunc acceptabls sacrlficium iustitiae, oblationes et ho- 
locausta: tunc imponent super akare tuuni vitulos. ''') 

30 PSALMUS IPSI DAVID LI. 

Ould gloriaris In malitla: qui potens es Iniqultate? 
Tota dle iniustitiam cogltavit lingua tua: slcut rasorlum 
acutum feclstl dolum. 

19. e.xaltabit : c.\ultal)il. .M. — '■'•) iii iiiarji;. a/ iiia. liriaX'. .Magiuis l)u- 
niiiiii.set laiulabilis niinis. {aiit. nocl. III. fcr. / '. hchd. /).Spcravi in niiseri- 
cordia Deiinaeterinini(rt;//. ;/or/. I,/cr. Vl.hcbd. /.)-32. siciit:elsiciit.\\'. M. 



PSALTERIUM 57 



Dilexlsti malitiam super benignitatem : iniquitatem magis 
quam loqui aequitatem. 

Dilexisti omnia verba praecipitationis : et linguam do- 
losam. 

Propterea destruet te Deus in finem evellet te, et 5 
emigret te de tabernaculo tuo : et radicem tuam de terra 
viventium. 

Videbunt iusti et timebunt: et super eum ridebunt et 
dicent. 

Ecce homo qui non posuit Deum adiutorem suum : 10 
sed speravit in multitudine divitiarum suarum : et praevaluit 
in vanitate sua. 

Ego autem sicut ollva fructifera in domo Dei : speravi 
in misericordia Dei in aeternum. 

Confitebor tibi in saeculum, quia fecisti : et expectabo 15 
nomen tuum, quonlam bonum est ante conspectum san- 
ctorum tuorum. 

LII PSALMUS DAVID. 

Dixit Insipiens in corde suo, Non est Deus: corrupti 
sunt et abomlnablles facti sunt in iniquitatibus suis. 20 

Non est qui fatlat bonum : non est usque ad unum : 

^ Deus de caelo respexit super filios hominum: ut vi- 
deret si est intelHgens, aut requirens Deum. 

Omnes decHnaverunt, simul inutiles facti sunt: non est 
qui fatlat bonum ; non est usque ad unum, 25 

Non est timor Dei ante oculos eorum ; nonne cogno- 
scent omnes qui operantur iniqultatem : qul devorant plebem 
meam tamquam cibum panls; Deum non invocaverunt. 

Ibi tlmebant timorem ubi non erat tlmor: quoniam 
Deus dlssipavlt ossa homlnum slbi placentium. 30 

Confusl sunt, quonlam Deus sprevit eos ; quls dabit 



5. destruet: corr. ex dextruet. — evellet: et evellet. W. M. — 
6. emigret: emigrabit. W. M. — 20. in iniquitatibus : iniquitatibus W. M. 
— 22. respexit: prospexit W. M. — 30. ossa: suppleL ex aliis codd. 

MAGisrRtiTTi — Man. l^al. I. 8 



58 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

ex Syon salutare Israel : in convertendo Dominus capti\'i- 
tatem plebis suae ; exultet Jacob, et laetetur Israel. 

PSALMUS LIII. 

Ueus in nomine tuo salvum me fac: et in virtute tua 
5 libera me. 

Deus, exaudi orationem meam : auribus percipe verba 
oris mei. 

Ouoniam alieni insurrexerunt super me : et fortes quae- 
sierunt animam meam. 
lo Non proposuerunt Deum ante conspectum suum ; ecce 

enim Deus adiuvat me: et Dominus susceptor est animae 
meae. 

Averte mala inimicis meis: et in veritate tua disperde illos. 
Voluntarie sacrificabo tibi : et confitebor nomini tuo, 
15 Domine, quoniam bonum est. 

Ouoniam ex omni tribulatione eripuisti me: et super 
inimicos meos respexit oculus meus. 

LIV PSALMWS DAVID. 

Exaudi, Deus, orationem meam, et ne despexeris de- 
20 precationem meam : intende in me et exaudi me. 

Contristatus sum in exercitatione mea: et conturbatus 
sum a voce inimici, et a tribulatione peccatoris. 

Ouoniam declinaverunt in me iniquitates: et in ira mo- 
lesti erant mihi, 
25 Cor meum conturbatum est in me: et formido mortis 

cecidit super me. 

Timor et tremor venit super me : et contexerunt me 
tenebrae. 

Kt dixi, Ouis dabit mihi pennas sicut columbae : et 
30 volabo et requiescam? 

Ecce elongavi fugiens et ij^ mansi in solitudine: expe- •"•2: 
ctabam Deum qui salvaret me a pusillanimo et a tempestate. 

3. PSALMUS: suppl. iii hac cd. — ii. adiuvat: corr. cx adiuva. — 
13. (lis|K'rde: disiierge W. M. — i8. LIV: corr. ex LV. — 21. et con- 
tnrhatus: \V. M. om. et. — 32. a tcmpcslate: corr. cx aptenipestale. 



PSALTERIUM 59 



Praecipita, Domine, et divide linguas eorum: quoniam 
vidi iniquitatem et contradictionem in civitate. 

Die ac nocte circumdabit eam, super muros eius ini- 
quitas, et labor in medio eius: et iniustitia in medio eius. 

Et non defecit de plateis eius: usura et dolus. 5 

Ouoniam si inimicus meus maledixisset mihi, subpor- 
tassem utique : et si is qui oderat me super me magna lo- 
cutus fuisset, absconderem me utique ab eo. 

Tu vero homo unianimis, dux meus et notus meus, 
qui simul mecum dulces capiebas cibos: in domo Dei am- lo 
bulavimus cum consensu. 

Veniat mors super illos: et descendant in infernum 
viventes. 

Ouoniam nequitia in hospitiis eorum : in medio eorum. 

Eg"o ad Deum clamavi , et Dominus exaudivit me : ve- 15 
spere, mane et meridie enarrabo et annuntiabo, et exaudiet 
Deus vocem meam. 

Liberabit in pace animam meam ab his qui appro- 
piant mihi: quoniam in mukis erat mecum. 

Exaudiet Deus et humiHabit eos : quis est ante saecula. 20 

Non est enim ilHs commutatio: et non timuerunt Deum. 

Extendit manum suam in retribuendo, contaminaverunt 
testamentum eius: cHvisi sunt ab ira vultus eius, et appro- 
piavit cor eius. 

MoUierunt sermones suos super oleum : et ipsi sunt iacula. 25 

lacta in Deum cogitatum tuum : et ipse te enutriet. 

Non dabit in aeternum fluctuationem iusto: tu vero, 
Deus, deduces eos in puteum interitus. 

Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos: 
ego autem, Domine, semper in te sperabo. ''' 30 



3. super: et super M. — 7. is corr. ex his. — 8. fuisset: corr. ex 
fuissem aim W. et M. — 9. homo : om. W. — 16. enarrabo : narrabo 
W. M. — 19. erat: erant M. — 20. quis: qui W. M. — 22. Extendit: 
Extendat W. — 23. divisi : et divisi W. M. — 27. fluctuationem : fru- 
ctuationem W .M. — 28. deduces : corr. ex deducet. — 29. dolosi : doH. W. 
— 30. Domine. om. W. — *) Iii marg. al. ma. « Speravi in misericordia 
Dei in aeternum {crnt. noct. /, fer. VI, hebd. I) Miserere mei. » aut. 
noct. II, 



6o MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



PSALMUS LV. 

Miserere mei, Deus, quoniam conculcavit me homo: 
tota die bellans tribulavit me. 

Conculcaverunt me inimici mei tota die: ab altitudine 
5 diei non timebo. 

Ouoniam multi qui debellabant me ab altitudine dierum 
diei, non timebo: quia ego in te sperabo. 

In Deo laudabo sermones meos, in Deo sperabo: 
non timebo quid latiat mihi caro. 
lo ^ Tota die verba mea execrabantur : adversum me f. 23. 

omnia consiHa eorum in malum. 

Inhabitabunt et abscondent: ipsi calcaneum meum ob- 
servabunt. 

Sicut expectaverunt animam meam pro nihilo salvos 
15 faties eos : in ira populos confringes, 

Deus, vitam meam annuntiavi tibi: posuisti lacrymas 
meas in conspectu tuo: sicut in promissione tua. 

Tunc convertentur inimici mei retrorsum; in quacum- 
que die invocavero te : ecce agnovi, quoniam Deus meus 
20 es tu. 

In Deo laudabo verbum, et in Domino laudabo ser- 
monem : in Deo sperabo, non timebo quid fatiat mihi homo. 

In me sunt, Deus, vota quae reddam laudationis tibi: 
quoniam eripuisti animam meam de morte, oculos meos a 
25 lacrymis, pedes meos a lapsu. 

Ut placeam coram Domino: in kmiine viventium. 

PSALMUS LYI. 

Miserere mei, I^eus, miserere mei: quoniam in te con- 
fidit anima mea. 



r. PSALMUS: sttppl. in hac ed. — 10. verba mea: / ina. sup. lin. 
— execrabantur : corr. ex execrebanUir. — ii. oinnia : bis in VV. — 
23. laudalionis: M. 2 ma. corr. laudationes. — 27. PSALMUS : suppl. 
in hac ed. 



PSALTERIUM 6i 



Et in umbra alarum tuarum sperabo: donec transeat 
iniquitas. 

Clamabo ad Deum altissimum: Deum, qui benefecit mihi. 

Misit de caelo et liberavit me: cledit in obprobrium 
conculcantes me, 5 

Misit Deus misericordiam suam et veritatem suam : et 
eripuit animam meam de medio catulorum leonum. 

Dormivi conturbatus ; filii hominum dentes eorum arma 
et sagittae: et Hngua eorum machaera acuta. 

Exaltare super caelos, Deus: et super omnem terram lo 
gloria tua. 

Laqueum paraverunt pedibus meis : et incurvaverunt 
animam meam. 

Foderunt ante fatiem meam foveam: et ipsi inciderunt 
in eam. 15 

Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum: cantabo 
et psalmum dicarrii Domino. 

Exurge, gloria mea, exsurge, psalterium et cithara: 
exurgam diluculo. 

Confitebor tibi in popuHs, Domine : et psallam tibi inter 20 
gentes. 

Ouoniam magnificata est usque ad caelos misericordia 
tua: et usque ad nubes veritas tua. 
j/ Exaltare super caelos, Deus: et super | omnem terram 

gloria tua. 25 

PSALMUS LVn. 

Si vere utique iustitiam loquimini : recte iudicate, filii 
hominum. 

Etenim in corde iniquitates operamini : in terra iniqui- 
tates manus vestrae concinnant. 30 

Alienati sunt peccatores ab utero : erraverunt a ventre 
locuti sunt falsa. 



9. lingua: linguae W. M. — machaera: corr. ex macera. — 15. eam: 
corr. ex ea. — 20. et psallam: psalmum dicam. W. M. — 26. PSALMUS: 
suppl. in hac ed. 



62 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Furor illis secundum similitudinem serpentis ; sicut as- 
pidis surdae, et obturantes aures suas : quae non exaudiunt 
voces incantantium. 

Venefici qui incantantur a sapiente; Deus contrivit den- 
5 tes eorum in ore ipsorum : molas leonum confregit Dominus. 

Ad nihilum devenient velut aqua decurrens ; intendit ar- 
cum suum, donec infirmentur: sicut cera liquefacta auferentur. 

Cecidit ignis super eos: et non viderunt solem. 

Prius quam producant spinae vestrae ramnum: sicut 
To viventes, sic in ira absorbet vos. 

Laetabitur iustus cum viderit vindictam : manus suas 
lavabit in sanguine peccatorum. 

Et dicet homo, Si utique est fructus iusto : potens est 
Deus iudicans eos in terra. *) 

15 PSALMUS LVIIL 

Eripe me de inimicis meis, Deus: et ab insurgentibus 
in me libera me. 

Eripe me de operantibus iniquitatem: et de viris san- 
ofuinum Hbera me. 
2o Quia ecce captaverunt animam meam : irruerunt in me 

fortes. 

Neque iniquitas mea, neque peccatum meum, 'Domine: 
sine iniquitate cucurri et dilexi. 

Exurge in occursum mihi et vide: et tu. Domine Deus 
25 virtutum, Deus Israel. 

Intende ad visitandas omnes gentes: non miserearis 
omnibus qui operantur iniquitatem. 

Convertentur ad vesperum, et famem patientur ut canes: 
et circuibunt civitatem. 
30 Ecce ipsi loquuntur in ore suo ; et gladius in labiis ^ f. a^ 

eorum : quoniam quis audivit? 



2. ohturaiites. .. exaudiunt: obturantis. . . exaudiet. \V. M. — *) /// 
inarg. al. iiia. « Miserere niei, Deus, quoniani conculcavit nie homo. {aii/. 
noct. II fer. VI hehd I). Tola die (/'////. psaliii. 55, I hiijiis iioct.) Ab in- 
surgentihus. » ant. noct. III. — 15. 1'SALMUS: suppi. in hac ed. — 
23. dilexi : direxi. W. M. — 30. loquuntur: loquentur VV. M. 



PSALTERIUM 63 



Et tu, Domine, deridebis eos : et pro nihilo habebis 
omnes gentes. 

Fortitudinem meam apud te custodiam, quia tu, Ueus, su- 
sceptor meus es : Deus meus, misericordia eius praeveniet me. 

Deus meus, ostende me inter inimicos meos ; ne oc- 5 
cideris eos: nequando obHviscantur legis tuae. 

Disperge illos in virtute tua; et destrue eos: protector 
meus Domine. 

Dehcta oris eorum, sermones labiorum ipsorum ; et com- 
prehendantur in superbia sua: et de execratione et men- 10 
datio compellentur. 

In consummatione. in ira consummationis, et non erunt: 
et scient quia Deus dominatur lacob, et finium terrae. 

Convertentur ad vesperum, et famem patientur ut canes: 
et circuibunt civitatem. 15 

Ipsi dispergentur ad manducandum: si vero non satu- 
rabuntur et murmurabunt. 

Ego autem cantabo virtutem tuam : et exaltabo mane 
misericordiam tuam. 

Ouia factus es susceptor meus et refugium meum: in 20 
die tribulationis meae. 

Adiutor meus, tibi psallam ; quia tu, Deus, susceptor 
meus es: Deus meus, misericordia mea. 

PSALMUS LIX. 

Deus repuHsti nos et destruxisti nos: iratus es et mi- 25 
sertus es nobis. 

Commovisti terram et conturbasti eam : sana contri- 
tiones eius, quoniam mota est. 

Ostendisti populo tuo dura : potasti nos vino compun- 
ctionis. 30 

Dedisti metuentibus te significationes: ut fugiant a fatie 
arcus. 



I. el pro : pro. W. — 9. comprehendantur: comprehendentur W. M. 
24. PSALMUS: stipl. in hac ed. - LIX : corr. ex LX. — 31. significa- 
tiones: significationem. W. M, 



04 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ut liberentur dilecti tui : salva dextera tua, et exaudi me. 

Deus locutus est in sancto suo: Laetabor et partibor 
Siccimam ; et convallem tabernaculorum metibor. 

I\Ieus est Galaad et meus est Mannasses: et Effrem 
5 fortitudo capitis mei. 

luda rex meus, Moab olla spei meae : in Idumeam 
extendam caltiamentum meum ; mihi alienigenae subditi sunt. 

^ Ouis deducet me in civitatem circumstantiae? aut quis f. 
deducet me usque in Idumeam? 
lo Nonne tu, Deus, qui repulisti- nos: et non egredieris 

in virtutibus nostris? 

Da nobis auxilium de tribulatione : et vana salus ho- 
minum. 

In Deo fatiemus virtutem: et ipse ad nihilum deducet 
15 tribulantes nos. 

PSALMUS LX. 

Exaudi, Deus, deprecationem meam: intende orationi 
meae. 

A finibus terrae ad te clamavi : dum anxiaretur cor 
20 meum in petra exaltasti me. 

Deduxisti me, quia factus es spes mea : turris fortitu- 
dinis a fatie inimici. 

Inhabitabo in tabernaculo tuo in aeternum : protegar 
in velamento alarum tuarum. 
25 Quia tu, Deus, exaudisti orationem meam: dedisti hae- 

reditatem metuentibus nomen tuum. 

Dies super dies regis adiicies: annos eius usque in 
diem generationis et progenies. 

Permanet in aeternum in conspectu Dei : misericordiam 
30 et veritatem eius quis requiret? 

Sic psallam nomini tuo in aeternum: ut reddam vota 
mea de die in diem. ''') 

4. Effreni: Ephrem. VV. — 16. PSALMUS: suppl. in hac ed. — 27. adii- 
cies: corr. cx adities. — 28. progenies: progeniei \V. M. — *") /// marg. 
al. ma. « Ab insurgentibus in me libera me. {ant. voci. III. fer. VI 
hebd. I) Deus auxilii. » {ant. noct. /, fcr. II, hebd. II.) 



PSALTERIUM 65 



PSALMUS DAVID LXI. 

Nonne Deo subdita erit anima mea? ab ipso enim sa- 
lutare meum. 

Etenim ipse est Deus meus, et salutaris meus : non 
movebor amplius. 5 

Ouousque irruitis in hominem? interficitis omnes vos. 

Sicut parieti inclinato et maceriae impulsae : verumtamen 
honorem meum cogitaverunt repellere. 

Cucurrerunt in siti, ore suo benedicebant: et corde suo 
maledicebant, lo 

Verumtamen Deo subdita esto, anima mea: quoniam 
ab ipso est patientia mea. 

Ouia ipse est Deus meus, et sakitaris meus: susceptor 
meus, non emigrabo. 

In Deo salutari meo et gloria mea: Deus auxiHi mei, 15 
et spes mea in Deo est. 

Sperate in eo omnis conventus plebis, effundite coram 
illo corda vestra : quia Deus adiutor noster est. 

Verumtamen vani fihi hominum : mendaces filii hominum 
in stateris, ut decipiant. 20 

^ Ipsi de vanitate in idipsum; nolite sperare in ini- 
quitate : et in rapinis nolite concupiscere. 

Divitiae si afiluant, nolite cor apponere: semel locutus 
est Deus, duo haec audivi : 

Ouia potestas Dei est, et tibi, Domine, misericordia: 25 
quia tu reddes unicuique secundum opera eius. 

PSALMUS LXII. 

Deus, Deus meus, ad te de luce vigilo : sitivit in te 
anima mea. 



4. Deus meus et salutaris : Deus salutaris. M. — non : et susceptor 
meus, non. W. M. — 9. ore : corr. ex sore. — 13. Deus meus et salu- 
taris: Deus salutaris. M. — 15. salutari meo : W / via. salutare meum ; 
super lin. al. ma. corr. ut in codice nostro. — 17. coram illo: suppl. siip. 
lin. al. ma. 

Magistretti — Man. Vol. I. 9 



66 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ouam multipliciter tibi et caro mea: in terra deserta, 
in invio et inaquoso. 

Sic in sancto apparui tibi : ut viderem virtutem tuam 
et ofloriam tuam. 
5 Quia melior misericordia tua super vitam: labia mea 

laudabunt te. 

Sic benedicam te in vita mea: et in nomine tuo levabo 
manus meas. 

Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea : et labia 
lo exultationis laudabunt nomen tuum. 

Si memor fui tui super stratum meum, in matutinis 
meditabor in te : quia factus es adiutor meus. 

Va in velamento alarum tuarum exultabo ; adhaesit 
-anima mea post te: me autem suscepit dextera tua. 
15 Ipsi vero in vanum quaesierunt animam meam; introi- 

bunt in inferiora terrae : tradentur in manus gladii, partes 
vulpium erunt. 

Rex vero laetabitur in Deo, et laudabuntur omnes qui 
iurant in eo: quia obstructum est os loquentium iniqua. 



20 



PSALMUS LXIII. 

Exaudi, Deus, vocem meam cum deprecor: a timore 
inimici eripe animam meam. 

Proteee me a conversatione malifrnantium: et a mul- 
titudine operantium iniquitatem. 
25 Quia exacuerunt ut gladium linguas suas: intenderunt 

arcum suum rem amaram. 

Ut sagittent in occultis immaculatum: subito sagittabunt 
eum, et non timebunt. 

r^irmaverunt sibi verbum malum;disposuerent ut abscon- 
30 derent laqueos: dixerunt, Quis videbit eos? 

Perscrutati sunt iniquitates: defecerunt scrutantes scru- 
tinium. 



2. in iiivio: et in invio. \\\ — 11. tui : tui, Deus. W". M. — 16. partes: 
patrcs. W. — 20. PSALMUS: adc/. iii hac ed. 



PSALTERIUM 67 



Accedit homo ad cor altum: et exaltabitur Deus. 

Sagittae parvulorum ^ factae sunt plagae eorum : et in- 
firmatae sunt in ipsis linguae eorum. 

Conturbati sunt omnes qui videbant eos et timuit omnis 
homo: et annunciaverunt opera Dei, et facta eius intelle- 5 
xerunt. 

Laetabitur iustus in Domino et sperabit in eo : et lau- 
dabuntur omnes recti corde. 

PSALMUS LXIV. 

Te decet hymnus, Deus, in Sion: et tibi reddetur votum 10 
in lerusalem, 

Exaudi orationem meam, Domine: ad te omnis caro 
veniet. 

Verba iniquorum praevaluerunt super nos : et impie- 
tatibus nostris tu propitiaberis. 15 

Beatus quem elegisti et assumpsisti : inhabitabit in atriis 
tuis. 

Replebimur in bonis domus tuae : sanctum est templum 
tuum, mirabile in aequitate. 

Exaudi nos, Deus sahitaris noster: spes omnium finium 20 
terrae et in mari longe. 

Praepara montes in virtute tua: accinctus potentia. 

Oui conturbas fundum maris: sonum fluctuum eius quis 
sustinebit? 

Turbabuntur gentes ; et timebunt: qui habitant fines 25 
terrae a signis tuis. 

Exitus matutini et vesperae delectaberis; visitasti terram 
et inebriasti eam: multiphcasti locupletare eam. 

Flumen Dei repletum est aqua; parasti cibum ihorum: 
quia ita est praeparatio tua. 30 

Rivos eius inebrians: mukiphcans generationes eius. 

In stiUicidiis suis laetabitur cum exorietur: benedices 



9. PSALMUS LXIV: m codd. I ina. LXV. — 31. inebriaiis: / ma. 
sup. liii. et alia iiia. refect. — multiplicans : multiplica. W. 



6S MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



coronam annl benignitatis tuae, et campi tiii replebuntur 
ubertate. 

Pino-uescent fines deserti : et exultatione colles accin- 

gentur. 
5 Induti sunt arietes ovium, et convalles abundabunt fru- 

mento: etenim clamabunt, et hymnum dicent. *) 

PSALMUS LXV. 

lubilate Deo omnis terra, psalmum dicite nomini eius: 
date o-loriam laudi eius. 
lo Dicite Deo; Ouam terribilia sunt opera tua: in mul- 

titudine virtutis tuae mentientur tibi inimici tui. 

Omnis terra adoret te, et psallat tibi : psalmum dicat 
nomini tuo, Altissime. 

Venite et videte opera Dei : quam terribilis in consiliis 
15 super filios hominum. 

^ Oui convertit mare in aridam : flumina pertransibunt f. 26 
pede. 

Ibi laetabimur in ipso: qui dominatur iu virtute sua 
in aeternum. 
20 Oculi eius super gentes respiciunt: qul In Ira provo- 

cant, non exaltentur in se. • 

Benedicite orentes Deum nostrum : et obaudlte vocl 

O 

laudls elus. 

Oul posult animam meam ad vltam : et non dedit 
25 commoverl pedes meos. 

Ouoniam probasti nos, Deus Igne nos examinasti : sicut 
ig^ne examinatur arofentum, 

o o 

Induxlsti nos In laqueum, posulstl tribulationcs supcr 
dorsum nostrum : imposuistl homlnes super capita nostra. 
30 'rransivlmus per ionem et aquam : et Induxistl nos In 

refrlgerium. 

*) In mar^> al. ma.: « Deus auxilii niei et spes nica in Deo est {aut. 
voct. I fcr. II Iiebd. II) luhilate Deo » Aiit. noct. seq. — 7. PSALMUS: 
sn/ypl. iii fiac cd. — 16. aridam : corr. cx adridaiii. 



1 



PSALTERIUM 69 



Introibo in domum tuam in holocaustis; reddam tibi 
vota mea: quae distinxerunt labia mea. 

Locutum est os meum in tribulatione mea; Holocausta 
medullata offeram tibi cum incenso et arietibus: offeram 
tibi boves cum hircis. 5 

Venite, et audite, et enarrabo vobis omnes qui timetis 
Deum : quanta fecerit animae meae. 

Ad ipsum ore meo clamavi : et exultavi sub Hngua mea. 

Iniquitatem si conspexi in corde meo: non exaudiet 
me Dominus. 10 

Propterea axaudivit me Deus: intendit voci orationis 
meae. 

Benedictus Deus, qui non amovit orationem meam: et 
misericordiam suam a me. 

PSALMUS DAVID LXVI. 15 

Deus misereatur nobis, et benedicat nos : illuminet 
vultum suum super nos, et misereatur nobis. 

Ut coenoscamus in terra viam tuam : in omnibus Sfen- 
tibus salutare tuum. 

Confiteantur tibi populi, Deus: confiteantur tibi po- 20 
puH omnes. 

Laetentur et exultent gentes, quoniam iucHcabis populos 
in aequitate: et gentes in terra diriges. 

Confiteantur tibi popuH, Deus: confiteantur tibi popuH 
omnes. 25 

Terra dedit fi^uctum suum ; benedicat nos Deus Deus 
noster: benedicat nos Deus, et metuant eum omnes fines 
terrae. 

PSALMUS IPSI DAVID LXVII. 

Exsurgat Deus et dissipentur inimici eius : et fugiant 30 
a facie eius qui oderunt eum. 

Sicut deficit fumus, defitiant; sicut ^ defluit cera a fatie 
ignis : sic pereant peccatores a facie Dei ; et iusti epulentur. 

Exultent in conspectu Dei gentes: delectentur in laetitia. 



70 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XL 

Cantate Deo, psalmum dicite nomini eius: iter facite 
ei qui ascendit super occasum ; Dominus nomen est ei. 

Exultate in conspectu eius: turbabuntur a fatie eius 
patres orphanorum, et iudices viduarum. 
5 Deus in loco sancto suo: Deus inhabitare facit unius 

moris in domo. 

Oui educit vinctos in fortitudine simiHter: et eos qui 
in ira provocant, qui habitant in sepulchris. 

Deus dum egredieris coram populo tuo : dum trans- 
lo gredieris in deserto. 

Terra mota est etenim caeH distillaverunt a fatie Dei, 
qui est in Syna: a fatie Dei Israel. 

Pkiviam vokmtariam segregans Deus hereditati tuae, 
et infirmata est: tu vero perfecisti eam. 
15 Animaka tua inhabitabunt in ea: parasti in dulcedine 

tua pauperi, Deus. 

Dominus dabit verbum: evangekzantibus virtutes mukas. 

Rex virtutum dilecti : speties domus dividere spolia. 

Si dormiatis inter medios cleros; ibi pennae cokmibae 
20 deargentatae : et posteriora dorsi eius in pakore auri. 

Dum discernit caelestis reges super eam: nive deal- 
babuntur in Sekiion. 

Montem Dei montem uberem : mons coa<xulatus mons 
uber. 
25 Ut quid suspicitis montes uberes? mons in quo bene- 

placitum est Deo kabitare in eo: etenim Dominus kabita- 
bit usque in fmem. 

Currus Dei decem millium: mukiplex milHa laetantium. 

Dominus in illis, in Syna, in sancto ; ascendisti in al- 
30 tum, cepisti captivitatem : accepisti dona in homines. 

Etenim non credentes inhabitare; Dominus Deus be- 
nedictus: benedictus Dominus de die in diem. 



2. siiiKT.... est: / iita. in ras. — 4. palres : patris. — ii-diccs: iiuli- 
cis. W. M. — 12. a fatic Dci Israel : / ma. iii ras. — 25. niontes ubc- 
res : nioiitcin ulKrcni. \V. M. — 27. iniliiuni.... niiliia: corr. c.v ini- 
liuin.... inilia. 



PSALTERIUM 71 



Prosperum Iter fatiet nobis Deus salutarls noster; Deus 
noster, Deus salvos fatiendi : et Domini Domlnl exitus mortls. 

Verumtamen Deus conquassabit capita inimicorum suo- 
rum: verticem capilli perambulantium In dellctis suis. 

Dlxit Dominus, Ex Basan convertam : convertar In 5 
profundum marls, 

Ut Intinguatur pes tuus In sanguine: llngua canum 
tuorum ex inlmlcis ab Ipso. 

Visi sunt gressus tui, Deus: gressus Dei mei regls qul 
est in sancto. lo 

^ Praevenerunt principes coniuncti psallentlbus : in me- 
dio iuvenum tympanlstrlarum. 

In eccleslls benediclte Deum: Domlnum de fontibus 
Israel. 

Ibl Benlamin adolescentior, In pavore princlpes Juda 15 
duces eorum : principes Zabulon, prlnclpes Neptalim. 

Manda, Deus, virtutem tuam : confirma hoc, Deus, 
quod operatus es In nobls. 

A templo tuo Jerusalem: tibi offerunt reges munera, 

Increpa feras sllvae: consilium taurorum inter vaccas 20 
populorum. 

Ut non excludantur hi qui probatl sunt argento: dis- 
sipa gentes quae bella volunt. 

Venient legatl ex Aegypto : Aethiopia praevenitt ma- 
nus suas Deo. 25 

Regna terrae cantate Deo, psaUIte Domino: cantate 
Deo qui ascendit super caelos caelorum ad orientem. 

Ecce dablt vocem suam vocem virtutis ; date gloriam 
Deo super Israel : magnlficentia eius, et vlrtus eius In 
nublbus. 30 

Mlrabllls Deus in sanctis suis ; Deus Israel ipse dablt 
virtutem et fortltudlnem plebis suae : benedictus Deus. * 

4. capilli: corr. e.v capillis. — 5. convertam: convertar. W. M. — 
15. adolescentior: ^<?;-r. ^.r adulescentior. — 26. Doniino cantate: suppl. 
I ma. in niarg. — 27. Deo : corr. i vta. ex Dno. — 32. plebis: plebi. 
W. M. — *) In marg. al. ma. « Iiibilate Deo omnis terra, psahnum di- 
cite nomini eius. {ant. noct. II, fer. II, hcbd. II) Intende animae. » 
(int. noct. III seq. 



72 INIANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

PSALMUS LXVIII. 
Salva me, Deus: quoniam intraverunt aquae usque ad 
animam meam. 

Infixus sum in limo profundi: et non est substantia. 
5 Veni in altitudinem maris: et tempestas dimersit me. 

Laboravi clamans raucae factae sunt fauces meae: de- 
fecerunt oculi mei, dum spero in I)eo meo. 

Multiplicati sunt super capillos capitis mei : et qui ode- 
runt me g-ratis. 
lo Confortati sunt qui me persequuntur inimici mei iniu- 

ste: quae non rapui, tunc exsolvebam. 

Deus, tu scis insipientiam meam : et delicta mea a te 
non sunt abscondita. 

Non erubescant in me qui te exspectant, Domine : 
15 Domine virtutum, non revereantur super me, qui quaerunt 
te, Deus Israel. 

Ouoniam propter te subportavi improperium : operuit 
reverentia fatiem meam. 

Exter factus sum fratribus meis : et hospes filius ma- 
20 tris meae. 

Ouoniam zelus domus tuae comedit me: et obprobria 
exprobrantium tibi ceciderunt super me. 

Et operui in ieiunio animam meam : et factum est 
mihi in opprobrium. 
25 Posui vestimentum meum ciHtium: et factus sum ilHs 

in parabolam. 

^ Adversum me exercebantur qui sedebant in porta : f. 2/ 
et in me psallebant qui bibebant vinum. 

Ego vero orationem meam ad te, Domine: tempus 
30 beneplaciti Deo. 

In mukitudine misericordiae tuae exaudi me: in ve- 
ritate salutis tuae. 

Salva me a luto ut non inhaeream : Hbcra me ex odien- 
tibus me, et de profundo aquarum. 

2. iiilraveriiiU : o/. iiia. iii. ras.: iiUroienmt. W. M. — 7. defecerunt 
ociili inei : al. iiia. siippl, sup. liii, — 8. cl (lui ; (iui. W. M. 



PSALTERIUM 73 



Non me dimerg-at tempestas aquae, neqiie absorbeat 
me profundum: neque urgeat super me puteus os suum. 

Exaudi me, Domine, quoniam benigna est misericordia 
tua: secundum multitudinem miserationum tuarum respice 
in me. 5 

Ne avertas fatiem tuam a puero tuo: quoniam tribu- 
lor velociter exaudi me. 

Intende animae meae et libera eam : propter inimicos 
meos eripe me. 

Tu enim scis improperium meum: confusionem et 10 
verecundiam meam. 

In conspectu tuo sunt omnes tribulantes me: impro- 
perium exspectavit anima mea et miseriam. 

Et sustinui qui simul contristaretur et non fuit: et 
consolantem me et non inveni. ^5 

Et dederunt in escam meam fel : et in siti mea pota- 
verunt me aceto. 

Fiat mensa eorum coram ipsis in laqueum: et in re- 
tributionem et in scandalum. 

Obscurentur oculi eorum ne videant: et dorsum ipso- 20 
rum semper incurva. 

Effunde super eos iram tuam: et Indignatio irae tuae 
apprehendat eos. 

Fiat habitatio eorum deserta : et in tabernacuHs eorum 
non sit qui inhabitet. 25 

Ouoniam quem tu percussisti, ipsi persecuti sunt: et 
super dolorem vuhierum eorum adchderunt ipsi. 

Appone iniquitatem super iniquitatem ipsorum : et non 
intrent in tuam iustitiam. 

Deleantur de hbro viventium : et cum iustis non scri- 30 
bantur. 

Pauper et dolens ego sum: et salus tua, Deus, su- 
scepit me. 

15. et non : non. W. 

MAOiSTKETri — Man. Vol. /, lo 



MANUALE AMHROSIAXTM SAKC. XI. 



Laudabo nomen Dei cum cantico: et magnificabo eum 
in laude. 

Et placebit Deo super vitulum novellum : cornua pro- 
ducentem et ungulas. 
5 Xideant [^auperes et laetentur: quaerite Deum, et vivet 

anima vestra. 

Ouoniam cxaudivit pauperes Dominus: et vinctos suos 
non annullavit. 

^ Laudcnt cum caeli et terra: mare et omnia, quae f. 28, 
10 in eis sunt. 

Ouoniam Deus salvam fatiet Syon : et aedificabuntur 
civitates Judae. 

I'^t inhabitabunt ibi et hereditabunt eam: et semen 
servorum eius possidebunt eam; et qui dihgunt nomen 
15 eius habitabunt in ea. 

PSALIMUS LXIX. 

Deus, in adiutorium meumintende: Domine. ad adiu- 
vandum me festina. 

Confundantur et revereantur omnes : qui quaerunt ani- 
20 mam meam. 

Avertantur retrorsum et confundantur : qui volunt 
mihi mala. 

Avertantur statim erubescentes: qui dicunt mihi, Euge, 
eug'e. 
25 Exultent et hietentur in te omnes qui quaerunt te, 

Domine: ct dicant semper, INIagnificetur Dominus, qui di- 
lio-unt salutare tuum. 

Ego vero egenus ct pauper sum : Deus, adiuva me. 
Adiutor meus et liberator meus es tu : Domine, Dcus 
30 nicus ne tardaveris. 

PSALMUS DAVID.LXX. 

Deus, in te speravi : Domine, non confundar in ae- 
ternum. 

29. es tu : corr. c.v estu ; csto. W . M. — Dcus uicus: al. ///. .?///. 
////.; oi/i. \V. .M. — 31. LXX corr. cx LXV. 



PSALTERIUM 



/0 



In tiia iustitia libera me: et erlpe me. 

Inclina aurem tuam : et salva me. 

Esto mihi in Deum protectorem : et In locum muni- 
tum, ut salvum me faclas. 

Ouoniam firmamentum meum et refuoium meum es 5 
tu ; Deus meus, llbera me de manu peccatorls : et cle manu 
contra legem agentis et iniqul. 

Ouonlam tu es patlentla mea, Domine: Domine. spes 
mea a iuventute mea. 

In te confirmatus sum ex utero: cle ventre matris 10 
meae, tu es meus protector. 

In te decantatlo mea semper; tamquam prodigium 
factus sum nlmis: et tu adlutor fortls. 

Repleatur os meum laude tua: ut possim cantare glo- 
rlam tuam ; tota dle magnificentlam tuam. 15 

Ne proiltias me In tempore senectutls; cum defecerlt 
virtus mea : Deus, ne derelinquas me. 

Oula dixerunt inimicl mel mihl: et qul custodiebant 
animam meam, consillum fecerunt In unum. 

Dlcentes, Deus dereliquit eum ; persequlmini ^ et com- 20 
prehendite eum : qula non est qul erlplat eum. 

Deus, ne elonges a me: Deus meus, In auxlhum 
memn respice. 

Confundantur et defitiant detrahentes anlmae meae : 
operiantur cpnfusione et pudore qul quaerunt mala mihi. 25 

Ego autem semper in te sperabo : et adiitlam super 
omnem laudem tuam. 

Os meum pronuntlabit iustitiam tuam : tota die salu- 
tem tuam. 

Oula non cognovl negotlationem : introibo in potcn- 30 
tiam Domlni. 

Domlne, memorabor iustltiae tuae solius: Deus, c^ul 
doculsti me a luventute mea. 



2. IncHna: Inclina ad me. W. M. — 13. niniis: hiuUis. M. iu \V lac. 
•— 16. in : corr. e.r an. — 20. dereliqnit: corr. e.v dcreliquid. — 21. cjuia : 
et. W. M. 



76 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Et usque nunc pronuntiabo mirabilia tua : et usque 
in senectam et senium, Dcus, ne derelinquas me. 

IDonec annuntiem brachium tuum generationi ventu- 
rae: potentiam tuam et iustitiam tuam. 
5 Deus. usque in e.xcelsis, quae fecisti magnalia? Deus, 

quis similis tibi? 

Ouas ostendisti mihi tribulationes muUas et malas: et 
conversus vivificasti me, et dc abyssis terrae iterum re- 
duxisti me. 
lo Mukiphcasti lustitiam tuam super me : et conversus 

vivificasti me, et de abyssis terrae iterum reduxisti me. 

Et ego confitebor tibi in popuhs, Domine : in vasis 
psahiiorum veritatem tuam. Deus. 

Psaham tibi in cithara, sanctus Israel; exultabunt labia 
15 mea cum psaham tibi: et anima mea, quam redemisti. 

Insuper et hngua mea meditabitur iustitiam tuam: cum 
confusi ct reveriti fuerint, qui quaerunt mala mihi.* 

PSALMUS LXXI. 

Deus, iuditium tuum reoi da: et iustitiam tuam fiho 



20 regis. 



ludicare popuhmi tuum in tua iustitla: et pauperes 
tuos In iuditlo, 

Susciplant montes pacem populo tuo : et cohes lu- 
stitiam. 
25 ludicabit pauperes popuh' : ut salvos fatlet fillos pau- 

perum. 

Humlhablt calumnlatorem : et permanebit cum solc. et 
antc hmam in saecula saeculorum. 

Et descendit sicut pluvla In vellus: ct slcut stihlcldla 
30 stihantla supcr terram. 

II. vivilkasli : exhorlatus es. W. .M. — ■■) Iiilcr /iii. al. ina.: <i Iiitoiulo 
aniniae ineae, Domine, et lil)cra eaiii. (aii/. iiocl. I/l, fcr. II, hcbd. II.) 
l)ie inartis; Parce Doiniiic » aiil. iioct. I fcr. III scq. — iS. PS.M.Mr.S: 
siipp/. iii /lar C(/. — LXXI corr. c.v LX\I. — 29. descoiulit : clcsceii- 
del. \V. .M. 



PSALTERIUM 77 



OrietLir in diebus eius iustitia: et abundantia pacis, 
donec extollatur luna. 
f. 29. Et doniinabitur a mari ^ usque ad mare: et a flumine 

usque ad terminos terrae. 

Coram illo procident Aethiopes : et inimici eius ter- 5 
ram lingent. 

Reoes Tharsis et insulae munera offerunt: resfes Ara- 
bum et Saba dona adducunt. 

Et adorabunt eum omnes recres terrae: omnes Q;entes 

o o 

servient ei. 10 

Ouia Hberavit pauperem a potente: et inopem cui non 
erat adiutor. 

Parcet pauperi et inopi : et animas pauperum salvas 
faciet. 

Ex usuris et iniquitate liberabit animas eorum : et 15 
praeclarum nomen eius coram ipsis. 

Et vivet et dabitur ei de auro Arabiae : et orabunt 
pro ipso semper. 

Tota die benecHcent eum: et erit firmamentum in terra 
in summis montium. 20 

Superextolletur super Libanum fructus eius : et florebit 
de civitate sicut foenum terrae. 

Et erit nomen cius benedictum in saecula: ante solem 
permanebit nomen eius; et ante hmam in saecula saeculo- 
rum sedes eius. 25 

Et benedicentur in ipso omnes tribus terrae: omnes 
Cfentes beatificabunt eum. 

Benedictus Dominus Deus Israel: qui facit mirabiHa 
sohis. 

Et benedictum nomen maiestatis eius in aeternum : et 30 
in saecuhmi saecuH. 

Et replebitur in maiestate eius omnis terra: fiat, fiat. 



5. Aethiopes : corr. e.r ehtiopes, suppl. al. ma. sup. Ihi. — 11. li- 
hcravit: liberabit. A\'. M. — 13. salvas : corr. e.v salvos. — 21. florebit : 
florebiint. \V. M. — 32. iii niaiestate : niaiestate. W. M. 



78 MANrAI.E AMBROSIAXUM SAEC. XI. 

PSALMUS LXXII. 

Ouam boniLs Deus Israel rectis corde; mei autcm pene 
moti sunt pedes: pene eftusi sunt oressus mei. 

Ouia zela\i super iniquos: pacem peccatorum \idens. 
5 Q'-ii'i^ i">on est declinatio morti eorum: et firmamentum 

in plaga eorum. 

In laboribus hominum non sunt: et cum hominilnis 
non flaoellabuntur. 

Ideo tenuit eos superbia eorum in finem: operti sunt 
lo iniquitate et impietate sua. 

Prodiit cpiasi ex adipe iniquitas eorum : transierunt in 
dispositionem cordis. 

Cogitaverunt et locuti sunt nequitiam: in excelsum 
locuti sunt. 
15 Posuerunt in caelo os suum: et lineua eorum transiit 

super terram. 

Ideo revertetur huc populus meus: et dies pleni inve- 
nientur in eis. 

lu dixerunt, Ouomodo scit Deus: et si est l scientia f. 29' 
20 in excelso? 

PLcce ipsi peccatores et abundantcs in saecula: obti- 
nuerunt divitias. 

I'^t dixi, b^rgo sine causa iustificavi cor mcum. et lavi 
inter innocentes manus meas: et fiii flagellatus tota die, 
25 et index mcus in matutinis. 

Si dicebam, Narrabo sic: ecce nationes filiorum tuo- 
rum cui disposui. 

Lt si existimabam ut co_<i;noscereiu, hoc laI)or est ante 
me: donec intrem in sanctuarium Dei, et intellioam in no- 
30 vissimis eorum. 



I. PSAEMUS s;tfi/>/. in Jiac af. — EXXII corr. c.v EXVIE - 4. iiii- 
(|ii<)s: inimicos. \V. — 5. morti : 01//. W., s///>/>/. a/. n/a. in v/arg. M. 
— 13. nffiuiliam : iii iic(iiiitia, W. M. — iii cxcelsum: iniiiuitalc in ex- 
celsum. W. ; ini(|uitate iii excels(i. M. — 15, caclo : caeiuiii. W. M. — 
Iransiit: transit. W. — • 19. scit : scivit. W scd a/>i-as.; sc'\{. M. — 21. sac- 
cula: saeculo. W. M. 



PSALTERIUM 79 



Verumtamen propter dolositatem posuisti illis mala: 
deiecisti eos, dum extollerentur. 

Ouomodo facti sunt in desolatione repente: defece- 
runt et perierunt propter iniquitates siias, velut somnium 
insurgentes, 5 

Domine in civitate tua: imagines ipsorum ad nihilum 
rediges. 

Ouia exarsit cor meum, et renes mei immutati sunt: 
et ego ad nihllum redactus sum, et nescivi. 

Vekit iumentum factus sum apud te: et ego semper lo 
tecum. 

Tenuisti manum dexterae meae, et in voluntate tua 
deduxisti me: et cum gloria assumpsisti me. 

Ouid enim mihi restat in caelo: et a te quid vokii 
super terram? 15 

Defecit cor meum et caro mea: Deus cordis mei et 
pars mea tu Deus in saecula. 

Ouia ecce qui elongant se a te, peribunt: perdidisti 
omnes fornicantes abs te. 

Mihi autem adhaerere Deo bonum est: ponere in Deo 20 
spem meam. 

Ut annuntiem omnes laucles tuas: in portis fihae Sion. 

PSALMUS DAVID LXXIII. 

Ut quid, Deus, repulisti in finem: iratus est animus 
tuus super oves gregis tui ? 25 

Memento congregationis tuae, Domine: quam creasti 
ad initio. 

Liberasti virgam hereditatis tuae: mons Syon in quo 
habitasti in ipso. 

Eleva manus tuas in superbia eorum; quanta mahgna- 30 
tus est inimicus in sanctis tuis: et gloriati sunt qui te 
oderunt in medio sollemnitatis tuae. 



4. et: oin. \\ . M. — 20. ponere : et ponere. M. — 23. LXXIII : 
corr. ex LXVIII. — 26. Doniine: 0711. W. 1\L — 30. in superbia : in 
superbiam. M, — eoruni : eoruni in tinem. W, 



8o MANUALE A:\IBR0S1ANUM SAEC. XI. 

Posuerunt siona sua, sioMia: et non co"'noverunt sicut 

O ' o o 

in exitu deinsuper. 

Ouasi in silva liunorum securibus : exciderunt radices 
eius. 
5 " * In idipsuin, in bipcnni et ascia deiecerunt eam: in- f. 30 
cenderunt i^ni sanctuarium tuum, in terra pollucrunt ta- 
bernaculum nominis tui. 

Dixerunt in corde suo, cognatio eorum, in ipsum, 
\'enite, comprimamus dies festos Dei de terra: sig-na no- 
10 stra non vidimus, iam non est propheta, et nos non agno- 
scet amplius. 

Usquequo, Deus, improperabit inimicus: irritat adver- 
sarius nomen tuum in finem? 

Ut quid avertis manum tuam: et dexteram tuam de 
15 medio sinu tuo in finem? 

Deus autem rex noster: operatus est salutem in me- 
dio terrae. 

Tu confirmasti in virtute tua mare: tu contribulasti 
capita draconum super aquas. 
20 Tu confregisti caput draconis: et dedisti eum in escam 

populo Aethiopum. 

Tu irrupisti fontes et torrentes: tu siccasti fiumina 
Etham. 

Tuus est dies et tua est nox; tu praeparasti hmien 
25 et solem: tu fecisti omnes terminos terrae, aestatem et ver, 
tu fecisti eam. 

Memor esto huius, inimicus improperavit Domino: et 
popuhis insipiens exacerl)avit nomen tuum. 

Ne tradas bestiis animas confitentium tibi: animas pau- 
30 perum tuorum ne obhviscaris in finem. 

Resplce in testamentum tuum: quia repletl sunt qui 
obscuratl sunt terrae domibus inlquitatum. 

Xe avertatur humillatus et confusus: pauper et inops 1 

laudabunt nomen tuum. 



15. medio siini Uio : nicdio tiii. >[. — 16. noster: W. M. add.: ante 
saccnla. — 26, cani : ca. M. — 27. iinproiKMavit : iin]iropcral)it. M. 



PSALTERIUJM 8i 



Exiirge, Deus, iiidica causam tuam : memor esto im- 
properiorum tuorum, quia insipientes sunt tota die. 

Ne obliviscaris voces supplicum tuorum : superbia eo- 
rum, qui te oderunt, ascendat ad te semper. 

PSALMUS LXXIV. 5 

Confitebimur tibi, Deus, confitebimur tibi: et invoca- 
bimus nomen tuum. 

Narrabo omnia mirabilia tua: cum accepero tempus, 
eeo iustitias iudicabo^ -' 

Liquefacta est terra, et omnes inhabitantes in ea: ego 10 
confirmavi columnas eius. 

Dixi iniquis, Nolite inique ;^ agere : et delinquentibus, 
Nolite exaltare cornu. 

Nolite extollere in altum cornu vestrum: nolite loqui 
adversus Deum iniquitatem. 15 

Ouoniam neque ab oriente, neque ab occidente: quo- 
niam Deus iudex est. 

Hunc humiliat et Iiunc exaltat: quia caHx in manu 
Domini vini meri plenus est misto. 

Et inchnavit ex hoc in hoc ; verumtamen fex eius non 20 
est exinanita: bibent omnes peccatores terrae. 

Ego autem in saecula gaudebo: psallam Deo lacob. 

Et omnia cornua peccatorum confringam: et exalta- 
buntur cornua iusti. 

PSALMUS DAVID LXXV. 25 

Notus in ludea Deus: in Israel magnum nomen eius. 
Factus est in pace locus eius: et habitatio eius in Syon. 
Ibi confregit potestates: arcum, scutum, glabium et 
bellum. 



2. quia insipientes: que ab insipiente. W. M. — 5. PSALMUS: add. 
m hac ed. — LXXIV corr. cx LXVIIII. — 8. omnia: bis in cod. — 
14. altum: corr. cx altu. — 16. occidente : \V. M. add.: neque a de- 
sertis niontil:)US. — 18. Hunc: corr. cx Tunc. — 25. LXXV : corr. 
ex LXX. 

Magistretti — Man. Vol. I. 1 1 



82 ISIANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Inluminans tu mirabiliter a montibus aeternis; turbati 
sunt omnes insipientes corde: dormierunt somnium suum 
et niliil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. 

Ab increpatione tua, Deus lacob: dormitaverunt (jui 
5 ascenderunt equos. 

Tu terribilis es: et quis resistet tibi contra fatiem tuam? 

Kx tunc ira tua de caelo: auditum fecisti iuditium. 

Terra tremuit et quievit, cum resurgeret in iuditio 
Deus: ut sahos faceret omnes quietos terrae. 
lo Quia cogitatio hominis confitebitur tibi: et rehquiae 

coeitationis diem festum acrent tibi. 

Vovete et reddite Domino Deo nostro: omnes qui in 
circuitu eius sunt, offerunt munera terribili Deo, 

Terribih et ei qui aufert spiritum principum: terribih 
15 apud reges terrae. *) 

PSALMUS LXXVI. 

Voce mea ad Dominum clamavi: vox mea ad Deum, 
et respexit me. 

In che tribulationis meae Deum exquisivi manibus meis: 
20 coram eo noctu et non sum deceptus. 

Nep'avi consolari animam meam: memor fui Dei et 

o 

delectatus sum. 

Exercitatus sum: et defecit paulisper spiritus meus. 

Anticipaverunt vigihas ocuh mei: turbatus sum et non 
25 sum ^ locutus. f. 

Cogitavi dies antiquos, et annos aeternos: in mente 
habui et meditatus sum. 

Nocte cum corde meo exercitabam : et ventilabam spi- 
ritum nieum. 
30 Ne in aeternum proiitiet Dominus: et non apponet ut 

beneplacitum sit adhuc? 



2. soniiiiiiin: somnnm. 1\I. — *) //tfcr liii. a/. ma.: « Parco Domine 
|)anperi et inopi. (aiiL noct. l fcr. III hcbd. II). Memor fui. » ani. iiocl. 
seq. — 16. PSALMUS; siippl. in hac ed. — 20. noclu : nocte. W. M. 



I 



PSALTERIUM 83 



Aut in finem misericordiam suam abscondet: comple- 
bit verbum a generatione et generatione. 

Aut obliviscetur misereri Deus: aut continebit in ira 
sua misericordiam suam, 

Et dixi, Nunc coepi : haec mutatio dexterae Excelsi. 5 

Memor fui operum Doniini: quia memor ero ab initio 
mirabilium tuorum. 

Et meditabor in omnibus operibus tuis: et in obser- 
vationibus tuis exercebor. 

Deus, in sancto via tua, quis Deus magnus sicut Deus 10 
noster: tu es Deus qui facis mirabilia solus. 

Notam fecisti in populis virtutem tuam: liberasti in 
brachio tuo populum tuum, fih'os lacob et loseph. 

Viderunt te aquae, Deus, viderunt te aquae ct time- 
runt: turbatae sunt abyssi. j- 

A mukituchne sonitus aquarum: vocem dederunt nubes. 

Etenim sagittae tuae transeunt: vox tonitrui tui in rota. 

Inluxerunt fulgora tua orbi terrae: commota est et con- 
tremuit terra. 

In mari viae tuae et semitae tuae in aquis multis: et 20 
vestigia tua non cognoscentur. 

Deduxisti sicut oves popuhis tuum : in manu Moysi 
et Aaron. 

PSALMUS LXXVII. 

Adtendite, populus meus, legem meam : inclinate au- 25 
rem vestram in verba oris mei. 

Aperiam in parabolis os meum : loquar propositiones 
ab initio. 

Ouanta audivimus et cognovimus ea: et patres nostri 
narraverunt nobis. 30 

Non sunt occultata a filiis eorum: in ««'eneratione altera. 



2. generatione : generalioneni. W. M. — 10. Deus in etc. lil.capit.: 
D grandior, ui suut omues iiiit. psalin. — 13. tiio : abr. in cod., siippl. 
ex W et M. 



84 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Narrantes laudes Domini virtutes eius : ct mirabilia 
eius quae fecit. ^ 

Et suscitavit testimonium in lacob: et legem posuit in 
Israel. 
5 Quae mandavit patribus nostris, ut nota facerent ea 

iiliis suis : ut coonoscat «eneratio altera. 

Filii qui nascentur exurg'ent: et narrabunt ca filiis suis. 

* Ut ponant in Deo spem suam, et non obliviscantur f .^ 
operum Dei : et mandata eius exquirant. 
lo Nec fiant sicut patres eorum genus pravum et pera- 

marum : «"cnus quod non direxit cor suum ; nec est creditus 
cum Deo spiritus eius. 

Filii Ephrem intendentes et mittentes arcum: conversi 
sunt in die belli. 
15 Non custodierunt testamentum Dei : ct in lege eius 

noluerunt ambulare. 

Et obliti sunt benefactorum eius : et mirabilium eius 
quae ostendit eis. 

Coram patribus eorum fccit mirabilia in terra Aegypti: 
20 in campo rhancos. 

Intcrrupit marc et perduxit eos: statuit aquas quasi 
in utre. 

Et deduxit eos in nubc diei : et to.ta nocte in inlumi- 



natione ignis. 



25 Interrupit pctram in deserto: ct adaquavit eos velut 

in ab)sso multa. 

Et eduxit aquam de petra: et dcduxit flumina aquas. 
Et apposuerunt adhuc peccare ei : et exacerbaverunt 
Excelsum in siccitatc. 
^,, Et temptavcrunt Dcum in cordibus suis: ut petcrcnt 

escas anlmabus suls. 

Et malc locuti sunt dc Dco ct dixcrunt: Numciuitl 
potcrit Deus pararc mcnsam in dcscrto? 



I. virUites: ct virtutcs. W. M. — S. Ut : Et. W. M. — 10. Nec 
Ne. W. M, — 23. nocte: rorr. e.r : die, /t/ //'. r/ M. — 27. fhiiuina 
tMiiKMiam Ihimiiiri. W. M. 



PSALTERIUM 



Ouia percussit petram et fluxerunt aqiiae : et torrentes 
inundaverunt. 

Numquid et panem poterit dare: aut parare mensam 
populo suo? 

Ideo audivit Dominus et distulit, et ignis accensus est 5 
in lacob : et ira ascendit in Israel. 

Ouia non crediderunt in Ueum: nec speraverunt in 
salutare eius. 

Et mandavit nubibus desuper; et ianuas caeli aperuit: 
et pluit illis manna manducare. 10 

Panem caeli dedit eis: panem Angelorum manducavit 
homo. 

PVumentationem misit eis in abundantia, et excitavit 
Austrum de caelo: et induxit in virtute sua Africum. 

Et pluit super eos sicut pulverem carnis: et sicut are- 15 
nam maris volatilia pennata. 
f. 32. Et ceciderunt in medio | castrorum eorum : circa ta- 

bernacula eorum. 

Et manducaverunt et saturati sunt nimis : et desiderium 
eorum attulit eis. 20 

Non sunt fraudati a desiderio suo: adhuc esca eorum 
erat in ore ipsorum, et ira Dei ascendit in eos. 

Et occidit phirimos eorum : et electos Israel impedivit. 

In omnibus his peccaverunt adhuc: et non crediderunt 
in mirabihbus eius. 25 

Et defecerunt in vanitate dies eorum : et anni eorum 
cum festinantia. 

Cum occideret eos, tunc quaerebant eum : et conver- 
tebantur ante lucem, et veniebant ad eum. 

Et rememorati sunt quia Deus adiutor eorum est: et :o 
Deus excelsus liberator eorum est. 

Et dilexerunt eum in ore suo : et in lingua sua men- 
titi sunt ei. 

Cor autem eorum non est rectum cum eo: nec fides 
habita est ihis in testamento eius. 35 



86 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ipse autem est miserlcors et piiis, et propitius fiet 
peccatis eorum : et non disperdet. 

Et abundavit ut averteret iram suam : et non accendet 
omnem iram suam. 
5 Et rememoratus est quia caro sunt: spiritus vadens 

et non rediens. 

Ouoties exacerbavcrunt eum in deserto: in iram con- 
citaverunt eum in terra sine aqua. 

Et conversi sunt ct tcmptaverunt Dcum: et sanctum 
lo Israel exacerbaverunt. 

Non sunt rememorati manus eius: qua die liberavit 
eos de manu tribulantium. 

Sicut posuit in Aeg-ypto signa sua: et prodigia sua in 
campo Thaneos. 
15 Et convertit in sanguinem flumina eorum: et pluviales 

aquas eorum ne biberent. 

Immisit in eos muscam caninam, et comedit eos: et 
ranam, exterminavit eos. 

Et dedit aerugini fi-uctus eorum: et labores eorum lo- 
2o custae. 

Et occidit in orandine \'ineas eorum : et moros eorum 
in pruina. 

Et tradidit grandini iumenta eorum: et possessiones 
eorum in ignem. 
25 Immisit in eos iram indionationis suae: indignationem, 

iram ct tribulationes, ^ immissiones per angelos malos. f. 3.' 

Viam fecit semitae irae suae, et non pepercit a morte 
animabus eorum: ct iumenta eorum in morte conclusit. 

Et percussit omne primogenitum in tcrra Aegjpti: pri- 
30 mitias omnis laboris ipsorum in tabernaculis Cliam. 

\'A abstulit sicut ovcs populum suum : et perduxit cos 
tamquam gregem in deserto. 

\it deduxit eos in spc, c:t non LimucruiU: et inimicos 
eorum oj)cruit mare. 



1. /'osi Ik-t <j/. iiia. siifi. liii. aild.: ;iut> m. — ,v ;irrLiukt : arccii- 
clil. W. M. — 7. iii iraiu : iii ir;i. W^ M, 



I 



PSALTERIUM 87 



Et iiiduxit eos in montem sacrifitii sui: montem hunc 
quem acquisivit dextera eius. 

Et eiecit a facie eorum «■entes: et sorte divisit eis 
terram in funiculo distributionis. 

Et habitavit in tabernacuHs eorum : tribus Israel. 5 

Et temptaverunt et exacerbaverunt Deum excelsum : et 
testimonia eius non custodierunt. 

Et averterunt se et non observaverunt pactum: quem- 
admodum patres eorum. 

Et conversi sunt in arcum perversum ; in iram conci- 10 
taverunt eum in colHbus suis : et in sculptiHbus suis aemu- 
lati sunt eum. 

Et audivit Ueus et sprevit eos: et ad nihihmi redegit 
nimis Israhel. 

Et repulit tabernaculum Selom : tabernaculum in quo 15 
habitavit inter homines. 

Et tradicHt in captivitatem virtutes eorum : et pulchri- 
tudines eorum in manus inimici. 

Et conclusit in gladio popuhmi suum : et hereditatem 
suam sprevit. 20 

luvenes eorum comecHt io^nis : et virijines eorum non 
sunt lamentatae. 

Sacerdotes eorum in gladio ceciderunt: et viduae eo- 
rum non plorabuntur. 

Et excitatus est tamquam dormiens Dominus: tam- 25 
quam potans crapulatus a vino. 

Et percussit inimicos suos in posteriora : obprobrium 
sempiternum dedit eis. 

Et repulit tabernaculum loseph, tribum Ephrem non 
ele^it: sed elecrit tribum luda. 30 

o o 

Montem Syon quem dilexit ; et aedificavit sicut uni- 
cornuum sacrifitium suum: in terra fundavit eam in saecula. 



10. in iram: in ira. W. M. — 17. virtutes: virtutem. W. — pul- 
chritudines: pulcliritudinem. W. — 26. potans : potens. W. — 29. tri- 
buni: et tribum. W. M. — 31. unioornuum: unicornuonun. W. M. 



SS MANUALE AMBROSIANUM SAPX. XI. 



Va eleg-it David serviim suum, et sustulit eum de gre- 
gibus ovium: et de post tbctantes accepit eum, 

Pascere lacob servum suum: et Israel liereditatem suam. 
Et pavit eos sine malitia cordis sui: ;j^ et in sensu f. 
5 manuum suarum deduxit eos. *) 

PSALMUS LXXVIII. 

Deus. venerunt gentes in hereditatem tuam: (}UO in- 
quinaverunt templum sanctum tuum. 

Posuerunt lerusalem velut pomorum custodiarium: po- 
lo suerunt mortalia servorum tuorum escas volatilibus caeli. 

Carnes sanctorum tuorum: bestiis terrae. 

Effuderunt sanguinem eorum sicut aqua in circuitu 
lerusalem: et non crat cpii sepeliret. 

P^acti sumus in obprobrium vicinis nostris: illusionem 
15 et derisum his qui sunt in circuitu nostro. 

Usquequo, Deus, irasceris in hnem: accendetur velut 
ijrnis zelus tuus? 

Effunde iram tuam in gentes quae te non noverunt : 
et in rcgna quae non invocaverunt nomcn tuum. 
20 Quia comederunt lacob: et locum eius desolaverunt. 

Ne memincris inl(|uitates nostras anti^juas: cito nos 
anticipet misericordia tua, Domine ; quia pauperes facti su- 
mus nimis. 

Adiuva nos, Deus salutaris noster; propter honorem 
25 nominis tui, Domine, hbera nos: et propitius esto peccatis 
nostris propter nomen tuum. 

Ne quando dicant gentes, Ubi est Deus -eorum : et 
innotescat in nationibus coram oculis nostris. 

Vindica sanguinem servorum tuorum: (|ui effusus est. 
30 Intret in conspcctu tuo gemitus compc(htorum: sccun- 

(hiin magnitudincm bracliii tui. possidc hhos morti pimi- 
torum. 

* /// iiiart^. a/. iiia.: «. Menior riii Dei ot delectatiis siiin. {aii/. iioc/. II. 
fi-y. III. /iihd. II.). Propitius esso Deiis » aii/. iioc/. .<;c</. — 7. (iiio in- 
(]uiiiaverunt : coin(]uinaverunt. W. M. — 14. illusioneni et derisuni : 
corr. c.v. illusione et derisu. — 16. accentlelur: accenditur. \V. M, 



PSALTERIUM 89 



Redde vicinis nostris septuplum, in sinu eorum impro- 
perium ipsorum: quod improperaverunt tibi, Domine. 

Nos autem populus tuus et oves gregis tui: confite- 
bimur tibi, Deus, in saecula. 

Iri generatione et progenie : enarrabimus laudem tuam. 5 

PSALMUS LXXIX. 

Oui regis Israel, intende: qui deducis velut ovem loseph. 

Oui sedes super Cherubim, appare: coram Ephrem 
et Beniamin et ]\Ianasse. 

Excita potentiam tuam: et veni ut salvos fatias nos. 10 

Deus converte nos: et ostende fatiem tuam, et salvi 
erimus. 

Domine Deus virtutum: quousque irasceris in oratio- 
nem servi tui. 
53' ■ Cibabis nos panem lacrymarum: ^ et potum dabis no- 15 

bis lacrymis in mensuram? 

Posuisti nos in contradictione vicinis nostris: et ini- 
mici nostri deriserunt nos. 

Domine Deus virtutum, converte nos : et ostende fa- 
tiem tuam, et salvi erimus. 20 

Vineam de Aegypto transtuHsti: eiecisti gentes et plan- 
tasti eam. 

Viam fecisti in conspectu eius : et plantasti radices eius, 
et replevit terram. 

Operuit montes umbra eius: et arbusta eius cedros Dei. 25 

Extendisti palmites eius usque ad mare : et usque ad 
flumen propagines eius. 

Ut quid deposuisti maceriam eius : et vindemiant eam 
omnes qui transeunt viam? 

Exterminavit eam aper de silva : et singularis ferus 30 
depastus est eam. 

6. LXXIX corr. ex LXXIIII. — 11. Deus : Deus virtutum. M. — 
15. panem: pane. W. M. — 16. laciymis: in lacrymis. \V. M. — 17. con- 
tradictione : contradictionem. W. M. — 25. cedros : M. rt///i? cedros 2 ma. 
suppl. : sicut. 

Magistketti — Man. l^ol. /. 1« 



90 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Deiis virtutum, converte nunc, et respice de caelo : 
et vide, et visita vineam istam. 

Et diricre eam, quam plantavit dextera tua: et super 
filium hominum quem confirmasti tibi. 
5 Incensa igni et effossa manu : ab increpatione vultus 

tui peribunt. 

r^iat manus tua super virum: et super filium liominis 
quem confirmasti tibi. 

Et non discedimus a te ; vivificabis nos: et nomen 
lo tuum invocabimus. 

Domine Deus virtutum, converte nos: et ostende fa- 
tiem tuam. et salvi erimus. 

PSALMUS LXXX. 

Exultate Deo adiutori nostro : iubilate Deo lacob. 
15 Sumite psalmum et date tympanum: psalterium cum 

cythara. 

Canite in initio mensis tuba: in die insignis sollemni- 
tatis vestrae. 

Ouia praeceptum in Israel est: et iuditium Deo lacob. 
20 Testimonium in loseph posuit eum : dum exiret de 

terra Aegypti. 

Lingua, quam non noverat, audivit: divertit ab one- 
ribus dorsum eius. 

Manus enim in cophino servierunt: in tribulatione in- 
25 vocasti me, et libera\i te. 

Exaudivi te in abscondito tempestatis: probavi te ad 
aquas contradictionis. 

Audi, populus meus, et testificabor tibi: Israel, si me 
exaudies. 
30 l^ Non crit in te Deus recens: neque adorabis Deum 

alienum. 



.(. Iiomiinim : linminis, \\ . .M. — 7. viriim : viriim dexlerae tiiac. W. M. 

— i;v I^SALMrS ,v///>/'/. in liac cd.; l.XXX. iorr. cx I.XXV. - 15. psal- 
Itriiim: psalterium jociiiuhim. W. .M. — 22. Lingua: Linguam. W. M. 

— 24. enim: eius. W. ^L — 2;. aijnas : ai|uam. W. — 29. cxaudics: 
exaudias: W. W, 



PSALTERIUM 91 



Ego enini siim Dominiis Deiis tiuis, qui eduxi te de 
terra Aeq^ypti : dilata os tuum, et adimplebo illud. 

Et non audivit populus meus vocem meam: et Israel 
non intendit mihi. 

Et emisi illos secundum desideria cordis eorum: et 5 
ibunt in voluntatibus suis. 

Si plebs mea audisset me, Israel si in viis meis am- 
bulasset: ad nihilum inimicos eorum humiHassem, et super 
tribulantes eos misissem manum meam. 

Inimici Domini mentiti sunt ei : et erit tempus eorum 10 
in aeternum. 

Cibavit eos ex adipe frumenti : et de petra melle sa- 
tiavit eos.'"' 

PSALMUS LXXXI. 

Deus stetit in synagoga deorum: in medio autem 15 
Deus discernit. 

Ouousque iudicatis iniquitatem : et personas peccato- 
rum sumitis? 

lucHcate pupiHo et egeno: humilem et pauperem iu- 
stificate. 20 

Eripite pauperem et egenum: de manu peccatorum 
Hberate eos. 

Nescierunt, neque intehexerunt: in tenebris ambulant. 

Movebuntur omnia fundamenta terrae: ego dixi, Dii 
estis, et fiHi Excelsi omnes. 2- 

Vos autem tamquam homines moriemini : et sicut 
unus de principibus cadetis. 

Exurge, Deus, iucHca terram : quoniam tu hereditabis 
in omnibus gentibus. 



5. emisi: misi. M. — 7. in viis meis: vias meas. \V. — * Al. via. 
in Diarg.: « Propitius esto Deus, ne dereliiiquas nie. (ant. noct. III fer. 
III hebd. II). Tu hereditabis in onnnlnis. » ant. noct. I fer. IT, hebd. II. 
— 14. PSALMUS: add. in hac ed. 



94 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

IMitioasti omnem iram tuam: avertisti ab ira indiona- 
tionis tiiae. 

'j^ Converte nos, Deiis salutaris noster: et averte ira- f. 
cundiam tuam a nobis. 
5 Xe in aeternum irascaris nobis: aut extendas iram 

tuam a oeneratione et progenie. 

Deus, tu convertens vivificabis nos: et plebs tua lae- 
tabitur in te. 

Ostende nobis, Deus, misericordiam tuam: et salutare 
lo tuum da nobis. 

Audiam quid loquatur in me Dominus Deus; quoniam 
loquetur pacem in plebem suam, et super sanctos suos: et 
in eos (^ui convertuntur coram ipso. 

Verumtamen prope timentes eum salutare ipsius: ut 
15 inliabitet grloria in terra nostra. 

Misericordia et veritas obviaverunt sibi: iustitia et pax 
complexae sunt .se, 

Veritas cle terra orta est: et iustitia de caelo prospexit. 

Etenim Dominus dabit benignitatem : et terra nostra 
20 dabit fructum suum. 

lustitia ante eum aml)ulabit: et ponot in via o-res- 
sus suos. '•') 

LXXXV PSALMUS DAVID. 

Inclina, Domine, aurem tuam et exaudi me: quoniam 
25 egenus et paupcr sum ego. 

Custodi animam meam, (^uoniam sanctus es: salvum 
fac servum tuum, Deus meus, sperantem in te. 

Misererc mihi, Dominc: (pioniam ad te-clamavi tota die. 
Laetifica animam servi tui: quoniam ad te, Domine, 
30 levavi animam meam. 

Ouoniam tu, Domine. suavis ac mitis es: et copiosus 
in misericordia omnibus invocantibus te. 

3. iracuiuliain : iram. W. — 9. Dciis: Doniinc. N\'. M. — 16. iu- 
slitia: siippl. al. nia. sup. /iii. — *) y//. iiia. iii iiiar<;. aJJ.: « Tu licredi- 
tal)is in onniibus g-entihus. (aiit. tioct. I Jcr. IV hcbd. II.) Custodi Deus 
animain » aiit. iioct. seq. 



I 



PSALTERIUM 95 






Auribus percipe, Domine, orationem meam : et intende 
voci deprecationis meae. 

In die tribulationis meae clamavi ad te: quoniam 
exaudisti me. 

Non est similis tibi in diis, Domine : et non est se- 5 
cundum opera tua. 

Omnes gentes, quascumque fecisti, venient: et adora- 
bunt coram te, Domine. 

Et honorificabunt nomen tuum, Domine, quoniam ma- 
gnus es tu : et faciens mirabilia tu es Deus solus. 10 

Deduc me, Domine, in via tua: et incrrediar in veri- 
tate tua. 

Laetetur cor meum: ut timeat nomen tuum. 

Confitebor tibi, Domine Deus meus, in toto corde 
meo: et ^olorificabo nomen tuum in aeternum. ^5 

Ouia misericordia tua magna est super me: et eruisti 
animam meam ex inferno inferiori. 

Deus, iniusti insurrexerunt super me : et synagoga 
potentium quaesierunt animani meam. 

l Non proposuerunt te in conspectu suo : et tu, Do- 20 
mine Deus misericors et miserator, longanimis et multum 
misericors et verax. 

Respice in me et miserere mei : da potestatem puero 
tuo, et salvum fac filium ancillae tuae. 

Fac mecum signum in bonum, ut videant qui oderunt 25 
me et confundantur: quoniam tu, Deus, adiuvisti me et 
consulatus es me. 

PSALMUS DAVID LXXXVI. 

Fundamenta eius in montibus sanctis: diligit Dominus 
portas Syon super omnia tabernacula lacob. 30 

Gloriosa dicta sunt de te. civitas Dei: memor ero 
Rahab et Babylonis scientibus te. 



9. Domiiie: om. W. M. — 14. Deus meus : add. al. nia. sup. lin. 
j iiia, in W. M. — 21. Deus : om. W. — 26. Deus : Domine. W. M. 



96 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ecce aHenigenae et"TyrLis et popiilus Aethiopum: hi 
fuerunt ilHc. 

Mater Syon dicet, Homo; et homo factus est in ea: 
et ipse fundavit eam Altissimus. 
5 Dominus narravit scripturas populorum et principum: 

horum qui fuerunt in ea. 

Sicut laetantibus omnibus nobis: habitatio est in te. 

PSALMUS LXXXMI. 

Domine Deus salutis meae : in die clamavi et nocte 
lo coram te. 

Intret oratio mea in conspectu tuo: inchna aurem tuam 
ad precem meam, Domine. 

Ouia repleta est mahs anima mea : et vita mea ad 
infernum adpropiavit. 
15 Aestimatus sum cum descendentibus in lacum : factus 

sum sicut homo sine adiutorio inter mortuos hber. 

Sicut vulnerati dormientes in monumentis, quorum 
non meministi amplius: et ipsi de manu tua expulsi sunt. 
Posuerunt mc in lacu inferiori: in tenebrosis et um- 
20 bra mortis. 

In me confirmata est ira tua: et omnes elationes tuas 
super me induxisti. 

Eiongasti notos meos a me: posuerunt me in abomi- 
nationem sibi. 
25 Traditus sum et non egrediebar: ocuH mei infirmati 

sunt prae inopia. 

Clamavi ad te, Domine, tota die : expandi manus 
meas ad te. 

Nunujuid mortuis fatiens mirabiha: aut medici suscita- 
30 bunt et confitebuntur tibi? 

Numquid enarrabit aHquis in sepulcro misericordiani 
tuam: aut veritatem tuam in J^ pcrditione? f. 31 



3. Matcr: corr. c.v 1'ater, ut rcqitirii coiitcxlus. — 5. iiarrav it : iiar- 
rahil. \V, M. — S, I\S.\LMUS: add. iu hac cd. — 29. lalieiis: ("atics. W, 
• — 3r. ciiarral)it : bis in cod. 



i 



PSALTERIU^r 97 



Numquid cognoscentur in tenebris mirabilia tua: aut 
iustitia tua in terra obliterata? 

Et ego, Deus, ad te clamavi: et mane oratio mea 
praeveniet te. 

Ut quid, Domine, repulisti animam meam : avertis fa- 5 
tiem tuam a me ? 

Egenus sum ego et in laboribus a iuventute mea: 
exaltatus autem et humiliatus sum et confusus. 

In me pertransierunt irac tuae: et terrores tui con- 
turbaverunt me. jo 

Circumdederunt me sicut aqua tota die: circumdede- 
runt me simul. 

Elongasti a me amicum : et proximos meos a mise- 
ria mea. *) 

PSALMUS LXXXMII. 

Misericordias tuas, Domine: in aeternum cantabo. 

In generatione et progenie : pronuntiabo veritatem 
tuam in ore meo. 

Ouoniam dixisti, In aeternum misericordia aedificabi- 
tur: in caelis praeparabitur veritas tua. 20 

Disposui testamentum electis meis : iuravi David 
servo meo. 

Usque in aeternum praeparabo semen tuum: et aedi- 
ficabo in generatione et progenie sedem tuam. 

Confitebuntur caeli mirabilia tua, Domine: et verita- 25 
tem tuam in ecclesia sanctorum. 

Ouoniam quis in nubibus aequabitur Domino? aut 
quis similis erit Deo inter filios Dei? 

Deus, qui glorificatur in consilio sanctorum : magnus 
et metuendus super omnes qui in circuitu eius sunt. 30 



3. Deus: Domine. W. M. — S. et : om. W. ISI. — 13. proxinios : 
proximum, et notos. W. M. — *) yl/. ina. in marg. add. «Custodi ani- 
niani meani, Domine, qnoniam sanctus es. {ant. uoct. II fcr. IV hcbd. II) 
In caelis praeparabitur. » ant. noct. seq. — 15. PSALMUS : suppl. in hac ed. 

Magistrktti — Mait. Vol. I. 13 



98 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Domine Deus virtiitiim, qiiis similis tibi? potens es, 
Domine. et veritas tua in circuitu tuo. 

Vu dominaris potestatem maris: motum autem tlu- 
ctuum eius tu mitigas. 
5 Tu humiliasti sicut vulneratum superbum: et in vir- 

tute brachii tui dispersisti inimicos tuos. 

Tui sunt caeH et tua est terra: orbem terrarum et 
plenitudinem eius tu fundasti. 

Aquilonem et mare tu creasti : Thabor et Hermon in 
lo nomine tuo exultabunt. 

Tuum brachium cum potentia: firmetur manus tua, et 
exaltetur dextera tua. 

lustitia et iucHtium praeparatio secHs tuae: misericordia 
et veritas praevenient ante fatiem tuam. 
15 Beatus popuhis qui scit iubilationem, Domine : in lu- 

mine vuhus tui ambulabunt. 

Et in nomine tuo exultabunt tota die : et in tua iu- 
stitia exaltabuntur. 

Ouoniam Moria virtutis eorum tu es : et in tua iustitia 
20 exaltabitur cornu nostrum. 

Ouia Domini est assumptio nostra: et sancti Israel, 
Regis nostri. 

^ Tunc locutus est in aspectu fiHis tuis : et dixisti, f. 36 
Posui adiutorium super potentem. 
25 Et exaltavi electum de populo meo; inveni David 

servum meum : oleo sancto meo unxi eum. 

Manus enim mea auxihabitur ei : et brachium meum 
confortavit eum. 

Nihil profitiet inimicus in eo: et fiHus iniquitatis non 
30 adiitiet nocere eum. 

I^^t concidam a fatie eius inimicos eius: et odicntes 
eum in fuiram convertam. 



3. potestatem : potestati. W. M. 15. iii: el iii. W. M. — 21. sancti: 
sanctus. W. M. - 25. Et exaltavi : Exaltavi, W. M. - 26. oleo : a/. 
ma. sup. lin. suf>pl. : et in oleo. 



PSALTERIUM 99 



Et veritas mea et misericordia mea ciim eo: et in no- 
mine meo exaltabitnr cornn eius. 

Et ponam in mari manum eius: et in fluminibus dex- 
teram eius. 

Ipse invocavit me, Pater meus es tu : Deus meus et 5 
susceptor salutis meae. 

Et ego primogenitum ponam illum : excelsum prae re- 
gibus terrae. 

In aeternum custodiam illi misericordiam meam : et 
testamentum meum fidele ipsi. 10 

Et ponam in saeculum saeculi semen eius: et sedem 
eius sicut dies caeli. 

Si dereliquerint filii eius legem meam : et in' iuditiis 
meis non ambulaverint. 

Si iustitias meas profanaverint: et mandata mea non 15 
custodierint. 

Visitabo in virga iniquitates eorum: et in flagellis 
peccata eorum. 

Misericordiam autem meam non disperdam ab eis : 
neque nocebo eos in veritate mea. 20 

Sed neque profanabo testamentum meum: et quae 
procedunt per labia mea non fatiam irrita. 

Seniel iuravi in sancto meo : si David mentiar. 

Semen eius in aeternum manebit; et sicut sol in con- 
spectu meo: et sicut luna perfecta in aeternum, et testis 25 
in caelo fidelis. 

Tu autem expulisti et sprevisti nos. distulisti Christum 
tuum: avertisti testamentum servi tui, profanasti in terra 
sanctitatem eius. 

Destruxisti omnes macerias eius : posuisti munitiones 30 
eius in formidinem. 

Diripuerunt eum omnes transeuntes viam : factus est 
in opprobrium vicinis suis. 

5. invocavit: invocabit. W. M. — 24. et sicut: et sedes ejus si- 
cut. W. M. 



loo MANUALE AMRROSIANUM SAEC. XI. 



Kxaltasti dexteram inimicorum eius: lactificasti omnes 
inimicos eius. 

Avertisti adiutorium elaclii eius: et non es auxiliatus 
ci in bcllo. 
5 Dissolvisti eum ab emundatione: et sedem eius in 

terra collisisti. 

Minorasti dies temporis eius : profudisti eum ;|^ in f. 37. 
confusione. 

Usquequo, T3eus, averteris in finem: exardescit sicut 
10 ig-nis ira tua? 

Memorare quae mea substantia: numquid vane con- 
stltuisti filios hominum? 

Ouis est homo qui vivit et non vidcbit mortem? eri- 
piens animam eius de manu inferi ? 
15 Ubi sunt misericordiae tuae antiquae, Domine: quas 

iurasti David in veritate tua? 

Memor esto opprobrium servorum tuorum: quod con- 
tinui in sinu meo, multarum gentium. 

Ouod exprobraverunt inimici tui, Domine: quod ex- 
20 probraverunt commutationem Christi tui. 

Benedictus Dominus in aeternum: fiat, fiat. 

PSALMUS DAVID LXXXIX. 

Domine, refuorium factus es nobis: a ijeneratione et 
progenie. 
25 Priusquam montes fierent, aut firmaretur orbis tcrrae: 

a saeculo et in saecukmi tu cs. 

Ne avertas homincm in humiiitate: et dixisti, Con- 
vertimini, filii hominum. 

Ouoniam mille anni antc oculos tuos, Domine, sicut 
30 hcsterna dies quae praeteriit: et sicut custodia in nocte. 
Ouia pro nihilo habentur anni eorum ; mane sicut 

6. terra: terram. W. M. — collisisti: corr. c.v. collixisli. — 17." op- 
prol)riiim : o])probrii. M. — 19. /»0^/ exprobravcruiil, al. iiia. add. ini- 
mici, iu marg. — 20. comnuitatioiiem : iii conuuulatione. W. M. — 
22. LXXXIX: corr. c.v LXXX\'III. — 27. iuiniilitate: liumilitatem. 
W. M. 



PSALTERIUM loi 



herba transeat; mane floredt et pertranseat: vespere deci- 
dat, induret et arescat. 

Ouoniam defecimus in ira tua: et in furore tuo con- 
turbati sumus. 

Posuisti iniquitates nostras in conspectu tuo: saeculum 5 
nostrum in inluminatione vultus tui. 

Ouoniam omncs dies nostri defecerunt: et in ira tua 
defecimus. 

Anni nostri sicut aranea mcditabuntur: dies annorum 
nostrorum in ipsis septuaginta annis. ro 

Si autem in potentatibus octuaginta anni: et amplius 
eorum labor et dolor. 

Ouoniam supervenit mansuetudo super nos: et corri- 
piemur. 

Ouis novit potestatem irae tuae : aut prae timore iram 15 
tuam dinumerare? 

Dexteram tuam sic notam fac nobis : et eruditos corde 
in sapientia. 

Convertere, Domine, aliquantulum : et deprecare super 
servos tuos. 20 

Repleti sumus mane misericordia tua: et exultavimus 
et delectati sumus in omnibus diebus nostris. 

Delectati sumus pro diebus, quibus nos humiliasti: 
annis in quibus vidimus mala. 
I. 37'. Et respice in servos tuos: et in opera tua, Deus, | et 25 

dirige fiHos eorum. 

Et sit splendor Domini Dei nostri super nos: et opera 
manuum nostrarum dirige super nos, et opus manuum no- 
strarum diriore. 



& 



PSALMUS XC. 

Oui habitat in adiutorio Altissimi : in protectione Dei 
caeh commorabitur. 



19. deprecare: deprecabilis esto. W. M. — 25. Deus et: Domine. 
W. M. — 27. et opera: opera. W. M. — 30. PSALMUS XC : corr. 
ex. LXXXVIIIL 



I02 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Dicet Domino, Susceptor meiis es. et rcfugium meum : 
Deus meus, sperabo in eum. 

Ouoniam ipse liberavit me de laqueo venantium : et a 
verbo aspero. 
5 Scapulis suis obumbrabit tibi : et sub pennis eius spe- 

rabis. 
^ Scuto circumdabit te veritas eius; non tlmebis a ti- 

more nocturno: et a iaculo volante per diem. 

A negotio perambulante in tenebris: et a ruina et dae- 
lo monio meridiano. 

Cadent a latere tuo mille et dena millia a dextris tuis: 
ad te autem non approximabunt. 

Verumtamen oculis tuis considerabis: et retributionem 
peccatorum videbis. 
15 Ouoniam tu cs, Domine, spes mea: altissimum po- 

suisti refugium tuum. 

Non accedent ad te mala: et tlagellum non appropiavit 
tabernaculo tuo. 

Ouoniam Ang-elis suis mandavit de te: ut custodiant 
20 te in omnibus viis tuis. 

In manibus portabunt te: ne quando offendas ad la- 
pidem pedem tuum. 

Super aspidem et basiliscum ambulabis: et conculcabis 
leonem et draconem. 
25 Ouoniam in me sperabit, liberabo eum : protegam eum, 

quoniam cognovit nomen meum. 

Invocavit me, et ego exaudiam eum : cum ipso sum 
in tribulatione. 

Eripiam eum et glorificabo eum, longitudine dierum 
30 adimplebo eum: et ostendam illi salutare meum. ''') 



3. liberavit: libcrabit. \V. M. — 9. ct a riiina : a riiiiia. W. M. — 
17. accedent: accedant. W. M. — ad te : corr. ex ate. — 25. sperabit : 
coi-r. ex sperabis. — 27. Invocavit : Invocabit. \\ . M. — 29. longitu- 
dine: corr. e.x lonsitudineni. — *) In marg. al. iiia.: « In raelis praejvi- 
rabitur veritas tua, Doniinc, (aiit. uoct. III, fcr. IV, /icM. II.). l)ie Jovis. 
fer. V. Honum est confiteri ». ant. uoct. I. 



PSALTERIUM 103 



PSALMUS DAVID XCI. 

Bonum est confiteri Domino: et psallere nomini tuo, 
Altissime. 

Ad annuntiandum mane misericordiam tuam : et veri- 
tatem tuam per noctem. 5 

In decacordo psalterio : cum cantico et cythara. 

Quia delectasti me, Domine, in factura tua: et in ope- 
ribus manuum tuarum exultabo. 

Ouam magnificata sunt opera tua, Domine: nimis pro- 
fundae factae sunt cogitationes tuae. 10 

Vir insipiens non cognoscit: et stultus non intelligit ea. 

Cum exoriantur peccatores sicut foenum : et prospexe- 
rint omnes qui operantur iniquitatem. 

Ut intereant in saeculum saeculi : tu autem ij^ Altissi- 
mus iri aeternum, Domine. 15 

Ouoniam ecce inimici tui ; quoniam ecce inimici tui 
peribunt: et dispergentur omnes qui operantur iniquitatem. 

Et exaltabitur sicut unicornu cornu meum : et senectus 
mea in misericordia uberi. 

Et respexit oculus meus inimicos meos: et insurgen- 20 
tes in me malio^nantes audit auris mea. 

lustus ut palma fiorebit: sicut cedrus, quae est in Li- 
bano, multiplicabitur. 

Plantati in domo Domini : in atriis domus Dei nostri 
florebunt. 25 

Adhuc mukiplicabuntur in senecta uberi : et bene pa- 
tientes erunt ut annuntient. 

Ouoniam iustus Dominus Deus noster: et non est 
iniquitas in eo. 

PSALMUS DAVID XCII. 30 

Dominus regnavit, decorem induit: induit Dominus 
fortitudinem, et praecinxit se virtute. 

I. XCI: corr. e.f LXXXX. — lo. factae siiiit: sunt factae. M. — 
12. exoriantur: exorientur. W. M. — i6. tui : W. M. add. Domine. — 
18. unicornu: unicornis. W. M. — 20. et insurgentes: W. M. oi/i. et. 
— 30. XCII. corr. ex LXXXI, 



I04 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Etenim firmavit orbem terrae: qui non commovebitur. 

Parata sedes tua, Deus: ex tunc a saeculo tu es. 

Elevaverunt flumina, Domine, elevaverunt Humina voces 

suas: a vocibus aquarum multarum. 

5 Mirabiles elationes maris: mirabilis in altis Dominus. 

Testimonia tua credibilia facta sunt nimis: domum 

tuam decet sanctificatio, Domine, in longitudinem dierum. 

PSALMUS DAVID XCIII. 

Deus ultionum Dominus : Deus ultionum libere egit. 
lo Exaltare qui iudicas terram: redde retributionem su- 

perbis. 

Usquequo peccatores, Domine: usquequo peccatores 
eloriabuntur? 

Pronuntiabunt et loquentur iniquitatem: loquentur om- 
15 nes qui operantur iniquitatem? 

Populum tuum, Domine, humiliaverunt: et hereditatem 
tuam nocuerunt. 

Viduam et pupillos interfecerunt : et advenam occi- 
derunt. 
20 Et dixerunt, Non videbit Dominus: neque intelHget 

Deus lacob, 

Intellegite nunc, insipientes in populo : et stulti, ali- 
quando sapite. 

Oui plantavit aurem, non audiet? aut qui finxit ocu- 
25 hun. non considerat? 

Oui corripit gentes, nonne arguet: qui docet hominem 
scientiam? 

Dominus scit cogitationes hominum : quoniam va- 
nae sunt. 
30 Heatus homo, quem tu erudieris, Domine: et dc legc 

tua docueris eum. 

Ut mitiLjes eum a diebus multorum mahs: donec fo- 
diatur peccatori fovea. 

I. coniniovebitur: movehiliir. W. M. — 8. XCIII: corr. cx LXXXII. 

.— 9. ultioinim: ultionem. W. — 33. fovea: corr. c.v foveani. 



*i 



PSALTERIUM 105 



^ Qula non repellet Dominiis plebem suam: et here- 
ditatem suam non derelinquet. 

Ouoadusque iustitia convertatur in iudicium : et con- 
tineant eam omnes qui recto sunt corde. 

Ouis exurget mihi adversus mahgnantes? aut quis 5 
stabit mecum adversus operantes iniquitatem? 

Nisi quia Uominus adiuvabat me : paulominus habita- 
verat in inferno anima mea. 

Si dicebam, Motus est pes meus : misericordia tua, 
Domine, adiuvabat me. 10 

Secundum multitudinem dolorum meorum in corde 
meo: exhortationes tuae delectaverunt animam meam. 

Numquid adhaeret tibi sedes iniquitatis: qui fingis do- 

lorem in praecepto? 

Captabunt animam iusti : et sanguinem innocentem 15 

condemnabunt. 

Et factus est mihi Dominus in refugium: et Deus 
meus in auxihum spei meae. 

Et reddet iUis Dominus secundum iniquitatem ipso- 
rum : et secundum mahtiam eorum disperdet eos Dominus 20 
Deus noster. ''■') 

PSALMUS XCIIII. 

Venite, exsultemus in Domino: iubilemus Deo sakitari 
nostro. 

Praeveniamus fatiem eius in confessione : et in psalmis 25 
iubilemus ihi. 

Ouoniam Deus magnus Dominus: et Rex magnus su- 
per omnes deos. 

Ouoniam in manu eius sunt omnes fines terrae: et 
altitudines montium ipsius sunt. 30 

Ouoniam ipsius est mare, et ipse fecit illud: et aridam 
fundaverunt manus eius. 

8. anima mea: corr. ex animam meam. — *) In viarg. al. ina. add. 
« Bonum est confiteri Domino Deo nostro (ant. noct. I, fer. V .). lubi- 
lenuis Deo» ant. noct. seq. — 22. PSALMUS XCIIII : corr. ex LXXXIII. 

Magistretti — Man. Vol. I, 14 



io6 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Venite, adoremus et procidamus ante Deum: plore- 
mus coram Domino qui fecit nos. 

Ouia ipse est Dominus Deus noster: nos autem po- 
pulus eius et oves manus eius. 
5 Hodie si vocem eius audieritis, nolite obdurare corda 

vestra: sicut in exacerbatione. 

Secundum diem temptationis in deserto, ubi temptave- 
runt me patres vestri : probaverunt et viderunt opera mea. 

Quadraginta annis proximus fui generationi huic : et 
lo dixi, Semper hi errant corde. 

Ipsi autem non cognoverunt vias meas: quibus iuravi 
in ira mea, si introibunt in requiem meam. 

PSALMUS XCV. 

Cantate Domino canticum novum : cantate Domino, 
omnis terra. 

Cantate Domino. benedicite nomen eius: bene annun- 
tiate de die in diem sakitare eius. 

Annuntiate inter gentes gloriam eius: in omnibus po- 
puHs mirabilia eius. 

Ouoniam magnus Dominus et laudabilis nimis: terri- 
bilis est super omnes deos. 

^ Ouoniam omnes dii gentium daemonia: Dominus au- f. 31 
tem caelos fecit. 

Confessio et speties in conspectu eius : sanctitas et 
mao-nificentia in sanctificatione eius. 

Afferte Domino, patriae gentium, afferte Domino glo- 
riam et honorem: afferte Domino gloriam nomini eius. 

TolHte hostias et introite in atria eius: adorate Do- 
minum in atrio sancto eius. 

Commoveatur a fatie eius omnis terra; dicite in na- 
tionibus c^uia Dominus regnavit : etenim correxit orbem 
terrae qui non movebitur. 







20 



25 



30 



I. Deum : euni. W. M. — 20. uimis: vakle. W. M. — 21. est : oin. 
W. M. - 22. Dominus: Deus. \\ . M. - aiilem : aiilem noster. W. M. — 
32. movebitur: commovebitur. M. 



1 



* 



PSALTERIUM 107 







ludicablt populos in aequitate : laetentur caeli et ex- 
ultet terra. 

Moveatur mare et plenitudo eius: gaudebunt campi 
et omnia quae in eis sunt. 

Tunc exultabunt omnia ligna silvarum ante fatiem 
Domini, quoniam venit: quoniam venit iudicare terram. 

ludicabit orbem terrae in aequitate : et populos in ve- 
ritate sua. 

PSALMUS XCVI. 

Dominus regnavit , exultet terra : laetentur insulae 10 
multae. 

Nubes et calioo in circuitu eius: iustitia et iuditium 
correctio sedis eius. 

Ignis in conspectu eius praecedet : et inflammabit in 
circuitu inimicos eius. 15 

Illuxerunt fulo^ora eius orbi terrae: vidit et commota 
est terra. 

Montes sicut cera fluxerunt a facie Domini: a facie 
Domini omnis terra. 

Annuntiaverunt caeli iustitiam eius: et viderunt omnes 20 
populi gloriam eius. 

Confundantur omnes qui adorant sculptilia: qui glo- 
riantur in simulacris suis. » 

Adorate eum, omnes Angeli eius: audivit, et laetata 
est Syon. 25 

Et exultaverunt filiae ludae : propter iuditia tua , 
Domine. 

Ouoniam tu es Dominus altissimus super omnem ter- 
ram: nimis exaltatus es super omnes deos. 

Oui diligitis Dominum, odite malignitatem; custodit 30 
Dominus animas servorum suorum : de manu peccatorum 
liberabit eos. 

Lux orta est iusto : et rectis corde laetitia. 



9. PSALMUS XCVI: corr. ex LXXXV. — 16. eius: tua. W. M. 
31. suorum, de: tuorum, et de: W: suorum, et de. M. 



io8 MANUALE AMRROSIANUM SAEC. XI. 

Laetamlni iiisti in Domino: ct confitemini memoriae 
sanctitatis eius. ''') 

PSALMUS XCVIL 

Cantate Domino canticum novum : quia mirabilia fecit 
5 Dominus. 

Et salvavit ei dexteram eius : et brachium sanctum eius. 
Notum fecit Dominus salutare suum : ante conspe- 
ctum orentium revelavit iustitiam suam. 

Memor fuit misericordiae suae lacob: et veritatis suae 
lo doniui Israel. 

Viderunt omnes | fines terrae salutare Dei nostri ; f. ^c»' 
iubilate Deo, omnis terra : cantate et exultate et psallite. 
Psallite Domino in cithara: in cithara, et in voce psahui, 
In tuba abietum et voce tubae corneae: iubilate in 
15 conspectu Regis Domini. 

Moveatur mare et plenitudo eius: orbis terrarum et 
universi qui habitant in eo. 

Fhmiina plaudent manibus in idipsum ; montes exul- 
taverunt ante fatiem Domini, quoniam venit: qiioniam venit 
20 iudicare terram. 

ludicabit orbem terrae in iustitia: et populos in ae- 
quitate. 

PSALMUS XCVIII. 

Dominus regnavit, irascantur popuh : qui sedes supcr 
25 Cherubim, moveatur terra. 

Dominus in Syon magnus: et excelsus super omnes 
deos. 

Confiteantur omnes nomini tuo magno, quia tcrribilc 
et sanctum est: et honor regis iuditium dihgit. 
30 Tu parasti acquitatem : iuditium ct iustitiam in lacob 

tu fecisti. 

*) /« viarg. al. ma. « lubilemus Deo salutari nostro {aui. noct. II, 
fer. y, hebd. II.) lubilate » auf. iwct. scq. — 3. PSALMUS XCVII: 
corr. cx LXXXVI. — 13. cl. ovi. W. M. — iS. cxullavcrunt : cxulta- 
buut. \V. M. — 23. 1'SALMUS XCVIII. corr. cx LXXXVIL 



PSALTERIUM 109 



Exaltate Dominum Deum nostrum : et adorate scabel- 
lum pedum eius, quoniam sanctus est. 

Moyses et Aaron in sacerdotibus eius; et Samuhel inter 
eos qui invocant nomen eius. 

Invocabant Dominum, et ipse exaudiebat eos, et in 5 
columna nubis loquebatur ad eos. 

Ouia custodiebant testimonia eius: et praecepta eius 
quae dederat illis. 

Domine Deus noster, tu exaudiebas eos: Deus, tu 
propitius fiebas illis, et vindicans in omnia studia eorum. 10 

Exaltate Dominum Deum nostrum, et adorate in monte 
sancto eius: quoniam sanctus est Dominus Deus noster. 

PSALMUS XCVIIII. 

lubilate Deo, omnis terra : servite Domino in laetitia. 

Introite in conspectu eius in exultatione: scitote quo- 15 
niam Dominus ipse est Deus. 

Ipse fecit nos, et non ipsi nos : nos autem populus 
eius et oves pascuae eius. 

Intrate portas eius in confessione: atria eius in hymnis. 

Confitemini ei,-laudate nomen eius; quoniam suavis 20 
est Dominus: in aeternum misericordia eius, et usque in 
saecuhmi saecuH veritas eius. 

PSALMUS C. 

Misericordiam et iuditium cantabo tibi, Domine: psal- 
lam et intelhgam in via immaculata, quando venies ad me. 25 

Perambulabam in innocentia cordis mei: in medio do- 
mus tuae. 

^ Non proponebam ante oculos meos rem iniustam : 
fatientes praevaricationes odivi. 

Non adhaesit mihi cor pravum: decHnantem a me non 30 
agnoscebam. 

13. PSALMUS XCVIIII: corr. ex LXXXVIII. — 19. atria: et atria. 
M. — 23. PSALMUS C: corr. ex LXXXVIIII. — 30. a me: a me 
malum. W. M. 



lio MANUALE AMRROSIANUM SAEC. XI. 

Detrahenteni in occulto achcrsus proxinium suuni : 
hunc persequebar. 

Superbo oculo et insatiabiH corde: cum hoc simul non 
edebam. 
5 OcuH mei super fideles terrae: ut simul sedeant hi 

mecum. 

Ambulans in via immaculata: hic mihi deserviebat. 

Non habitabit in mecho domus meae fatiens super- 
biam: loquens iniusta non direxit ante oculos meos. 
lo In matutinis interfitiebam omnes peccatores terrae: ad 

exterminanchuii de civitate Domini omnes qui operantur 
iniquitatem. '■') 

PSALMUS D*AVID CI. ORATIO CORAM DOMINO. 

Domine, exauch orationem meam : et clamor meus ad 
15 te perveniat. 

Ne avertas fatiem tuam a me: in quacumque die tri- 
bulor, incHna aurem tuam ad me. 

In quacumque die invocavero te: cito exaudi me. 
Ouoniam defecerunt sicut fumus dies mei: et ossa 
20 mea sicut frixorio confrixa sunt. 

Percussus sum sicut foenum, et aruit cor meum: quo- 
niam obHtus suni manducare panem meum. 

A voce ofenitus mei: adhaesit os meum carni meae. 
SimiHs factus sum pehicano in soHtudine: factus sum 
25 nicticorax in domiciHo. 

Vigilavi: et factus sum sicut passer singularis in ae- 
chficio. 

Tota cHe exprobrabant me inimici mei: et qui laudabant 
me, adversimi me iurabant. 
30 Ouoniam cincrem sicut pancm manducavi : et potum 

meum cum ilctu miscebam. 

*) /;/ marg. al. via. « Iiil)ilate in conspectu rcgis Doiiiini (aiit. noci. 
III, fer. V .) Ciamor niens. » aut. voct. I fer. VI hebd. II. — 13. CI: 
corr. ex C. -- 19. (lics: corr. ex clici. - 24. factns snni : factus snni 
sicut. \V. ct f. s. sicut M. 



PSALTERIUM iii 



A fatie irae tiiae et indig-nationis tuae : quoniam ex- 
tollens elisisti me. 

Dies mei sicut umbra declinati sunt: et etro velut foe- 
num arui. 

Tu autem, Domine, in aeternum manes: et memoriale 5 
tuum in generatione et progenie. 

Tu exurgens misereberis Syon, quoniam venit tempus 
miserendi eius: quoniam venit tempus. 

Ouoniam beneplacitum habuerunt servi tui lapides eius : 
et puh^eris eius miserebuntur. ro 

Et timebunt gentes nomen tuum, Domine: et omnes 
reges terrae gloriam tuam. 

Quia aedificavit Dominus Syon: et videbitur in maie- 
state sua. • 

Et respexit in orationes humilium : et non sprevit 15 
preces eorum. 

Scribantur haec in generatione altera: et plebs, quae 
creabitur, laudabit Dominum. 
f. 40'. ^ Ouoniam prospexit ex alto sancto suo: Dominus de 

caelo in terram pospexit. 20 

Ut audiret gemitum vinculatorum: ut solvat fihos morti 
afilictorum. 

Ut annuntietur in Syon nomen Domini: et laus eius 
in lerusalem. 

In conveniendo populos in unum: et reges ut serviant 25 
Domino. 

Et respondit ilhs in via virtutis suae: paucitatem die- 
rum meorum annuntia mihi. 

Ne educas me in dimidium dierum meorum : in ge- 
neratione et generatione anni tui. 30 

Ab initio terram tu fundasti, Domine : et opera ma- 
nuum tuarum sunt caeH. 

Ipsi peribunt, tu autem permanes ; et omnia sicut ve- 



7. venit : al. ma. siiper lilt. i. ma. evanidas : om. W, M. 
II. tiuim Domine : Domini. W. IM. 



112 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI, 

stimentiim veterescent: et tamquam opertorium mutabis 
ea et mutabuntur. 

Tu autem idem ipse es: et anni tui non deficient. 
Filii servorum tuorum inhabitabunt in ea: et semen 
5 eorum in aeternum dirigetur. 

PSALMUS CII. 

Benedic, anima mea, Dominum: et omnia interiora 
mea, nomen sanctum eius. 

Benedic, anima mea, Dominum: et noli oblivisci om- 
lo nes retributiones eius. 

Oui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis : qui sanat 
omnes lanenores tuos. 

Oui liberat de interitu vitam tuam: qui coronat te in 
misericordia et miseratione. 
15 Oui implet in bonis desiderium tuum: renovabitur sicut 

aquila iuventus tua. 

Patiens misericordias Dominus: et iuditium omnibus 
iniuriam patientibus. 

Notas fecit vias suas Moysi : filiis Israel voluntates eius. 
20 Misericors et miserator Dominus: patiens et multae 

misericordiae. 

Non in finem irascetur: neque in aeternum indignabitur. 

Non secundum peccata nostra fecit nobis: neque se- 
cundum iniquitates nostras retribuit nobis. 
25 Qi-^ia secundum altitudinem caeli a terra : confirmavit 

Dominus super timentes eum. 

Ouantum interiacet ab ortu et occasu : elonoavit a 
nobis iniquitates nostras. 

Sicut miseretur pater filiis: ita misertus est Dominus 
30 timentibus eum. 

Ouia ipse cognovit figmentum nostrum : memor fuit 
quoniam pulvis sumus. 

Homo taniquam focnum dies eius: et sicut fios agri 
ita florebit. 

25. supcr : niisericordiain super. M. niis«ricordiaui suani supcr. W. 



PSALTERIUM 113 



Ouoniam spiritus pertransiet in eo, et non erit: et non 
cognoscetur ampllus locus eius, 

jNIisericordia vero Domini a saeculo et in saeculum : 
super timentes eum. 

Et iustitia eius super filios filioruni, custodientibus te- 5 
stamentum eius: et memoria tenentibus mandata eius ut 
fatiant ea. 

Dominus in caelo paravit sedem suam : et regnum 
f. 41- eius omnium ^ dominabitur. 

Benedicite Dominum, omnes Angeli eius; potentes vir- 10 
tutes eius, fatientes verbum eius: ad audiendam vocem 
sermonum eius. 

Benedicite Dominum. omnes virtutes eius: ministri 
eius qui facitis voluntates eius. 

Benedicite Dominum, omnia opera eius, in omni loco 15 
dominationis eius: benedic, anima mea, Dominum. 

PSALMUS CIII. 

Benedic, anima mea, Dominum: Domine Deus meus. 
magnificatus es valde. 

Confessionem et spetiem induisti: circumamictus es 20 
lumen sicut vestimento. 

Extendens caelum sicut pellem : qui tegit in aqviis su- 
periora eius. 

Oui ponit nubem ascensum suum : qui ambulat super 
pennas ventorum. 25 

Oui facit angelos suos spiritus : et ministros suos 
ignem ardentem. 

Oui fundavit terram super stabilitatem eius: non in- 
clinabitur in saeculum saeculi. 

Abyssus, sicut vestimentum, opertorium eius: super 30 
montes stabunt aquae. 



II. virtutes eius : W. M. odi. eius. — 16. dominationis: sedes domi- 
nationis. W. — 21. lumen: lumine. W. M. 

Magistretti — Man. Vol. I. i 5 



114 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ab increpatlone tua fugient: a voce tonitrui tui for- 
midabunt. 

Ascendunt montes, et descendunt campi : in locum 
quem fundasti eis. 
5 Terminum posuisti quem non praeteribunt: neque aver- 

tentur operire terram. 

Oui emittit fontes in convallibus: inter medium mon- 
tium pertransibunt aquae. 

Potabunt omnes bestiae agri : exspectabunt onagri in 
lo siti sua. 

vSuper ipsa volatilia caeli inhabitabunt: de medio pe- 
trarum dabunt voces. 

Rigans montes de superioribus suis: a fructu operum 
tuorum satiabitur terra. 
15 Producens foenum pecoribus : et herbam servituti ho- 

minum. 

Ad producendum panem de terra : et vlnum laetlficat 
cor hominis. 

Ut exhllaret vultum in oleo: et panls cor homlnis 
20 confirmet. 

Satlabuntur hgna campi: et cedrl Libanl quas plantavit. 

Ibl passeres nldificabunt: sturni domus ducatum eis 
praebet. 

Montes excelsl cervls: petra refugium herlnatiis. 
25 Fecit hinam in tempore ; sol agnovlt occasum suum ; 

posulstl tenebras, et facta est nox: in ipsa pertranslbunt 
omnes bestlae sllvarum. 

Catuh leonum ruglentes: rapere et querere a Deo 
escam slbl. 
30 Ortus es sol, et congregatl sunt: et in cubihbus suls 

cubabunt. 

Exlet homo ad opus suum : et ad operatlonem suam 
usque ad vesperum. 

Ouam magnlficata sunt opera tua, Domine : omnia in 
35 sapientla feclsti ; repleta est terra creatura tua. 

5. queni : corr. ex ciuae. 



PSALTERIUM ii- 



41'. f Hoc mare magnum et spatiosum: ibi repentia quo- 

rum non est numerus. 

Animalia pusilla cum maioribus: illic naves perambulant. 

Draco hic quem finxisti ad illudendum ei: omnes a te 
expectant, ut des escam illis in tempore opportuno. 5 

Dante autem te sibi, colligent : aperiente te manum 
tuam, adimplebuntur iocunditate. 

Avertente autem te fatiem tuam. turbabuntur: auferes 
spiritum ipsorum, et defitient, et in pulverem suum con- 
vertentur. 10 

Emitte spiritum tuum, et creabuntur : et renovabis 
fatiem terrae. 

Sit gloria Domini in aeternum : laetabitur Dominus 
in operibus suis. 

Oui aspicit super terram, et facit eam tremere : qui 15 
tangit montes, et fumigabunt. 

Cantabo Domino in vita mea : psallam Deo meo, 
quam diu ero. 

Suavis sit ei disputatio mea : ego vero delectabor in 
Domino. 20 

Deficiant peccatores a terra, et iniusti ita ut non sint : 
benedic, anima mea, Dominum. "^) 

PSALMUS CIIII. 

Confitemini Domino: et invocate nomen eius. 

Annuntiate inter gentes magnalia eius, cantate illi et 25 
psallite ei : narrate omnia mirabilia eius. 

Laudamini in nomine sancto eius: laetetur cor quae- 
rentium Dominum. 

Ouaerite Dominum et confirmamini : quaerite fatiem 
eius semper. 3° 

Mementote mirabilium eius quae fecit: prodigia eius 
et iuditia oris eius. 

14. in operibus : in omnibus operibus. W. M. - *) /;/ marg. al. 
ma.: « Claraor meus, Domine, ad te perveniat. {aut. noct. I, fer. VI, 
hebd. II.). Laetetur cor. » Ant. noct. seq. — 23. PSALMUS: suppl. in 
hac ed. — 31. eius; ont. W. 



ii6 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Semen Abraham, servi eiiis: filii lacob, electi eiiis. 

Ipse Dominus Deus noster : in universa terra iuditia 
eius. 

Memor fuit in saeculum testamenti sui: verbi, quod 
5 mandavit in mille generationes. 

Ouod disposuit ad Abraham : et iuramenti sui Isaac. 

Statuit ilhid in lacob in praeceptum : et Israel in te- 
stamentum aeternum. 

Dicens, Tibi dabo terram Chanaan: funiculum here- 
lo ditatis vestrae. 

Cum essent numero breves: paucissimi et incolae in ea. 

Et pertransierunt de gente in oentem : et de regno 
ad popuhmi alterum, 

Non permisit hominem nocere eos: et corripuit pro 
15 eis reo^es. 

Nolite tangere christos meos: et in prophetis meis no- 
hte mahgnari. 

Et vocavit famem super terram : et omne ^ firmamen- 1". 42 
tum panis contrixit. 
20 Misit ante eos hominem : in servum venumdatus est 

loseph. 

Humiliaverunt in compedibus pedes eius ; ferrum per- 
transivit animam eius: donec veniret verbum eius. 

Eloquium Domini ussit eum, misit rex, et soh'it eum: 
25 princeps populorum et dimisit eum. 

Constituit eum dominum domus suae : et principem 
omnis possessionis suae. 

Ut erudiret principes suos sicut se: et seniores suos 
prudentiam doceret. 
30 Et intravit Israel in Aegyptum: et lacob habitavit in 

terra Cham. 

Et auxit popuhun suum nimis: et tirmavit eum supcr 
inimicos eius. 

6. Isaac : \\ / iiia.: ad Isaac, sed post ca abr. ad. - ■ 7. Statuil.... 
iii lacol): .Statuet.... lacob. W. M. — iS. uiuiic: corr. ex oniuein. 
20. \( luimclalus : el vi-iuiuuialns. W, 27. Ul: corr. ex Ft, euiii W el M. 



« 



PSALTERIUM 117 



Convertit cor eorum, ut odirent populum suum : et 
dolum facerent in servos eius. 

Misit Mojsen servum suum: et Aaron quem elegit 
ipsum. 

Posuit in eis verba signorum suorum : et prodioiorum 5 
in terra Cham. 

Misit tenebras et obscuravit eos : quia exacerbaverunt 
verbum eius. 

Convertit aquas eorum in sanguinem: et occidit pi- 
sces eorum 10 

Misit terra eorum ranas : et in cubilibus penetralibus 
regum ipsorum. 

Dixit, et venit musca canina: et cinifes in omnibus 
finibus eorum. 

Posuit pluvias eorum in grrandinem: ignem comburen- 15 
tem terram ipsorum. 

Et percussit vineas eorum et ficulneas eorum : et con- 
trivit omne lignum finium eorum. 

Dixit, et venit locusta et bruchus cuius non erat nu- 
merus: et comedit omnem fructum terrae eorum. 20 

Et percussit omne primogenitum in terra Aeg)pti : 
primitias omnis laboris ipsorum. 

Et eduxit eos in arofento et auro: et non erat in tri- 
bubus eorum infirmus. 

Laetata est Aegyptus in profectione eorum : quia ce- 25 
cidit timor eorum super eos. 

Expandit nubem in protectione eorum : et ignem ut 
kiceret eis per noctem. 

Petierunt, et venit coturnix: et pane caeH satiavit eos. 

Disrupit petram, et fluxerunt aquae: et abierunt in 3<j 
siccis flumina. 

Ouia memor fuit verbi sancti sui: quod fuit ad Abra- 
ham puerum suum. 

I. odirent ; odiret. M. — 5. prodigiorum : prodigioruni suorum. M. 
7. obscuravit: obscurabit. \V. — 11. terra : terrae. W. M. — 13. cinifcs : 
corr. e.v scinifes. — 17. ficulneas eorum : N\ . oni. eorum. 



iiS MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Et eduxlt populum suum in exultatlone: et electos 
suos In laetitla. 

Et dedit els regiones gentlum: et labores populorum ^ f. 42'. 
possldere fecit illos. 
5 Ut custodiant iustificationes elus: et legem eius re- 

quirant. 

PSALMUS CV. 

Confitemini Domino, quoniam bonus : quonlam in sae- 
culum mlserlcordia eius. 
10 Quls loquetur potentias Dominl: auditas fatlet omnes 

laudes elus? 

Beatl qui custodiunt iuditium: et fatiunt lustitiam in 
omni tempore. 

Memento nostri, Domlne, in beneplacito populi tui : 
15 visita nos In salutari tuo. 

Ad videndum in bonitate electorum tuorum, ad lae- 
tandum in laetltla cum gente tua: ut lauderis cum here- 
ditate tua. 

Peccavlmus cum patrlbus nostris : iniuste egimus, Inl- 
20 qultatem fecimus. 

Patres nostri In Aegypto non Intellexerunt mirabilla 
tua: et non fuerunt memores multitudinls misericordiae tuae. 

]'^t irrltaverunt ascendentes in Rubrum Mare, et llbe- j 

ravlt eos propter nomen suum : ut notam faceret poten- 
25 tiam suam. 

. Et Increpuit Mare Rubrum et slccavlt: et eduxlt eos 
in aquls multls, slcut in deserto. 

Et liberavlt cos de manu odlentlum : et redemit eos 
de manu Inimicorum. 
30 Operult aqua trlbulantes eos: unus ex hls non remansit. 

Et crediderunt In verbis eius: et cantaverunt laudes 
elus. 

Cito fecerunt, obliti sunt operum Dei : et non susti- 
nucrunt consilium cius. 

7. 1'SALMUS: suppl. iii hac ed. — 27. iii .uiiiis nuiilis: oiii. M. 



PSALTERIUM 119 



Et conciipierunt concuplscentiam in deserto : et tem- 
ptaverunt Deum in siccitate. 

Et dedit eis petitiones ipsorum: et misit saturitatem 
in animas eorum. 

Et irritaverunt INIoysen in castris: et Aaron sanctum 5 
Uomini. 

Aperta est terra, et deglutivit Dathan : et operuit su- 
per synagogam Abiron. 

Exarsit ignis in synagoga eorum : flamma combussit 
peccatores. 10 

Et fecerunt vitulum in Choreb : et adoraverunt sculptile. 

Et immutaverunt gloriam suam : in simiHtudinem vi- 
tuli manducantis. 

ObHti sunt Deum, qui liberavit eos: qui fecit magnaHa 
in Aegypto, mirabiHa in terra Cham, terribiHa in Mari 15 
Rubro. 

Et cHxit ut disperderet eos, si non INIoyses electus 
eius stetisset in confractione in conspectu eius: ut averteret 
iram eius, et ne disperderet eos. 

Et pro nihilo habuerunt terram desiderabilem : et non 20 
crediderunt in verbis eius. 

Et murmuraverunt in tabernacuHs suis: et non exau- 
dierunt vocem Domini. 

Et elevavit manum suam super illos, ut deiiceret eos 
in deserto : et ut deiiceret semen eorum in nationibus, et 25 
disperderet eos in regionibus. 
f ^^ Et consecrati sunt Beelphegor ^j^ et manducaverunt 

sacrificia mortuorum. 

Et irritaverunt eum in observationibus suis : et multi- 
plicata est in eis ruina. 30 

Stetit Phinees et exoravit: et cessavit quassatio. 

Et reputatum est iHi ad iustitiam: in generatione et 
generatione usque in saeculum. 

Et irritaverunt eum ad aquas contracHctionis : et ve- 
xatus est Moyses propter eos. 35 

13. manducantis : manducantis foenum. W. M. — 19. et ne: et non. VV. 



I20 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ouia exacerbaverunt spiritum eius: et distinxit in la- 
biis suis. 

Non dispercliderunt gentes quas dixit Dominus illis; et 

commlsti sunt inter gentes : et didicerunt opera ipsorum, et 

5 servierunt sculptilibus eorum. et factum est illis in scandalum. 

Et immolaverunt filios suos : et filias suas daemoniis. 

Et (;ffuderunt sang-uinem innocentem, sanguinem filio- 
rum suorum et filiarum : quas sacrificaverunt sculptilibus 
Chanaan. 
lo Interfecta est terra in sanouinibus: et contaminata est 

in operibus eorum. 

Et fornicati sunt in studiis suis, et iratus est animo 
Dominus super populum suum : et abominatus est heredi- 
tatem suam. 
15 Et tradidit eos in manus nationum: et dominati sunt 

eis qui oderunt eos. 

Et tribulaverunt eos inimici ipsorum: et humihati sunt 
sunt sub manibus eorum. 

Saepe hberavit eos; ipsi autem exacerbaverunt eum in 
20 consiliis suis: et humiHati sunt in iniquitatibus suis. 

Et respexit eos Dominus cum tribularentur in eo : cum 
exaudiret orationes eorum. 

Et memor fuit testamenti sui : et poenituit eum secun- 
dum multitudinem misericordiae suae. 
25 Et dedit eos in misericordias : in conspectu omnium 

qui illos ceperat. 

Salva nos, Domine Deus noster: et congrega nos de 
nationibus. 

Ut confiteamur nomini sancto tuo: et iiloriemur in 
30 laude tua, 

Benedictus Dominus Deus Israel: a saeculo et usque 
in saecukmi. 

Et dicet omnis popuhis : h iat. fiat.'"') 

7. Et : oiit, M. — *) Iii iiiarg. al. iiia. add.: « Laetetur cor <iuac- 
rentium Doininuni. (.liit. iioct. II, fcr. VI, hcbd. II) Confiteantur Do- 
niino. » aut. iioct. .w^. 



PSALTERIUM 121 



PSALT^IUS DAYID CVI. 

Confitemini Domino, quoniam bonus: quoniam in sae- 
culum misericordia eius. 

Dicant qui redempti sunt a Domino; quos redemit de 
manu inimicorum, de regionibus congregavit eos. 







A solis ortu et occasu : ab Aquilone et mari. 

Erraverunt in solitudine, in siccitate: viam civitatis ha- 
bitaculi non invenerunt. 
f- 4:/- Esurientes, et sitientes: ^ anima eorum in ipsis defecit. 

Et clamaverunt ad Dominum, cum tribularentur: et 10 
de necessitatibus eorum eripuit eos. 

Et deduxit eos in viam rectam : ut irent in civitatem 
habitationis. 

Confiteantur Domino misericordiae eius : et mirabilia 
eius filiis hominum. 15 

Ouia satiavit animam inanem : et animam esurientem 
satiavit bonis. 

Sedentes in tenebris et umbra mortis: vinculis ligatos 
inopia et in ferro. 

Ouia exacerbaverunt eloquium Domini : et consihum 20 
Altissimi irritaverunt. 

Et humihatum est in laboribus cor eorum : et infirmati 
sunt. nec fuit qui adiuvaret. 

Et clamaverunt ad Dominum cum tribularentur : et de 
necessitatibus eorum liberavit eos. 25 

Et eduxit eos de tenebris et umbra mortis: vincula 
eorum disrupit. ^ 

Confiteantur Domino misericordiae eius: et mirabilia 
eius fihis hominum. 

Ouia contrivit portas aereas: et vectes ferreos con- 30 

fregit. 

Suscepit eos de via iniquitatis ipsorum: propter iniu- 
stitias enim suas humiliati sunt. 

9. Esuiientes.... defecit : om. W. 
Magistketii — Man. Vol. /, '^ 



122 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Omnem escam abominata est anlma eorum: et appro- 
piaxerunt usque ad portas mortis. 

Et clamaverunt ad Dominum cum tribularentur: et de 
necessitatibus eorum liberavit eos. 
5 Misit verbum suum et sanavit eos : et eripuit eos de 

corruptionibus eorum. 

Confiteantur Domino misericordiae eius: et mirabilia 
eius filiis hominum. 

Et sacrificent sacrlficium laudis : et pronuntient opera 
ij eius in exuLtatione. 

Oui descendunt mare in navibus : fatientes operatio- 
nem in aquis multis. 

Ipsi viderunt opera Domini : et mirabllia eius in pro- 
fundo. 
15 Dixit, et stetit spirltus procellae: et exaltatl sunt flu- 

ctus eius. 

Ascendunt usque ad caelos, et descendunt usque ad 
abyssos : anima eorum in malis tabescebat. 

lurbati sunt et moti sunt slcut ebrius: et omnls sa- 
20 pientia eorum deglutita est. 

Et clamaverunt ad Dominum cum tribularentur: et de 
necessitatibus eorum eduxlt eos, 

Et percusslt procellam, et stetlt in auram, et slluerunt 
fluctus eius : et laetatl sunt, quod siluerunt. 
25 Et deduxit eos in portum voluntatis suae : et de ne- 

cessitatibus eorum liberavit eos. 

Confiteantur Domlno mlsericordlae eius: et mlrabllla 
elus filils hominum. 

Exaltent eum in ecclesla plebls : et in cathedra senlo- 
30 rum laudent eum. 

Posuit flumina in desertum : et | exltus aquarum in 
sitim. 

Terram fructiferam In salsuglnem : a malltla inhabitan- 
tium In ea. 



17. (lescenclunt ; dcscendit. W. — 18-20. nialis..,. deglutita est : suppl. 
al. via. snp. liii. 



PSALTERIUM 123 



Posuit desertum in stagna aquarum: et terram sine 
aqua in exitus aquarum. 

Et collocavit illic esurientes : et constituerunt civitatem 
habitationis. 

Et seruerunt agros et plantaverunt vineas: et fecerunt 5 
fructum nativitatis. 

Et benedixit eos, et multiplicati sunt nimis: et iumenta 
eorum non sunt minorata. 

Pauci facti sunt et vexati sunt a tribulatione malorum : 
et dolore improperiorum. 10 

Effusa est contentio super principes eorum: et seduxit 
eos in invio et non in via. 

Et adiuvit pauperem de inopia : et posuit sicut oves 
patrias. 

Videbunt recti et laetabuntur: et omnis iniquitas ob- 15 
turabit os suum. 

Ouis sapiens et intellegens haec? et intelleget miseri- 
cordias Domini. 

PSALIMUS CVII. 

Paratum cor meum, Deus, paratum cor meum: can- 20 
tabo et psallani in gloria mea. 

Exurge, gloria mea, exurge, psalterium et cithara : 
exurgam diluculo. 

Confitebor tibi in gentibus, Domine : et psallam tibi 
in nationibus. 25 

Ouia magna est super caelos misericordia tua: et usque 
ad nubes veritas tua. 

Exaltare super caelos, Deus : et super omnem terram 
gloria tua. 

Ut Hberentur dilecti tui: salva dextera tua et exaudi me. 30 

Deus locutus sancto suo, Laetabor et dividam Sicci- 
mam : et convallem tabernaculorum dimetiar. 

17. intellegens: intelleget. W. INI. — 22. et ; in. W. — 26. caelos : 
caelos, Deus. W. — 30. Ut: corr. ex Et, cuvi W et M. — 31. locu- 
tus....: seq. ras.: locutus est in. W. M. 



124 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



]\Ieus Galaad et meiis est jNIanasses : et Ephrem su- 
sceptio capitis mei. 

luda rex meus, Moab olla spei meae : in Idumaeam 
extendam calceamentum meum, mihi aHenigenae subditi 
5 sunt. 

Ouis deducet me in civitatem munitam? aut quis de- 
ducet me usque in Idumaeam? 

Nonne tu, Ueus, qui repuhsti nos: et non egredieris 
in virtutibus nostris? 
lo Da nobis auxiHum de tribulatione: et vana saHis ho- 

minum. 

In Deo fatienius virtutem : et ipse ad nihiHmi rediget 
inimicos nostros. 

PSALMUS CVIII. 

15 Deus, laudem meam ne tacueris: quia os peccatoris 

et os dolosi apertum est super me. 

Locuti sunt adversum me Hnijua dolosa ; et sermonibus 
odii circumdederunt me: et expug-na-*-verunt me gratis. f. ^4'. 
Pro eo ut me diHgerent, detrahebant mihi : ego autem 
20 orabam. 

Posuerunt adversum me mala pro bonis : et odium pro 
dilectione mea. 

Constitue super eum peccatorem: et diabolus stet a 
dextris eius. 
25 Cum iudicatur, exeat condemnatus: et oratio eius fiat 

in peccatum. 

Fiant dies eius pauci : et episcopatum eius accipiat alter. 
Fiant fiHi eius pupiHi: et uxor eius vidua. 
Commoti amoveantur fiHi eius et mendicent: et ei- 
30 ciantur dc habitationibus suis. 

Perscrutetur faenerator omnem substantiam eius: et 
diripiant aHeni labores eius. 

Non sit ilH adiutor: nec sit qui misereatur pupilH eius. 

I. Meus: Meus cst. \V. M. — 14. PSALMUS: suppl. iii hac ed. 



PSALTERIUM 125 



Fiant natl eius in interitum: in o-eneratione una de- 
leatur nomen eius. 

In memoriam redeat iniquitas patrum eius in conspectu 
Domini : et peccatum matris eius non deleatur. 

Fiant contra Dominum semper: et dispereat de terra 5 
memoria eorum. 

Pro eo quod non est recordatus facere misericordiam, 
et persecutus est hominem pauperem et egenum : et com- 
punctum corde morti tradidit. 

Et dilexit maledictionem, et veniet ei : et noluit bene- 10 
dictionem, et prolongabitur al^ eo. 

Et induit se maledictionem sicut vestimentum : et in- 
travit sicut aqua in interiora eius ; et sicut oleum in ossi- 
bus eius. 

Fiat ei sicut vestimentum quo operietur : et sicut zona 15 
qua semper praecingitur. 

Hoc opus eorum qui detrahunt mihi apud Dominum : 
et qui loquuntur mala adversus animam meam. 

Et tu, Domine Domine, fac mecum misericordiam pro- 
pter nomen tuum: quia suavis est misericordia tua; Domine, 20 
Hbera me. 

Ouia egenus et pauper sum ego: et cor meum con- 
turbatum est in me. 

Sicut umbra, cum decHnat, sublatus sum : et excussus 
sum sicut locusta. 25 

Genua mea infirmata sunt a ieiunio: et caro mea im- 
mutata est propter oleum. 

Et ego factus sum opprobrium ihis: viderunt me et 
moverunt capita sua. 

Adiuva me, Domine Deus meus: et saWa me propter 30 
misericordiam tuam. 

Et sciant quia manus tua haec est: et tu, Domine, 
fecisti eam. 

5. Fiant : Fiat. W. M. — dispereat.... memoria : disperdat.... me- 
moriain. W. — 32. Et sciant : Ut sciant. W. 



126 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Maledicent illi, et tu benedices ; qui insurgunt in me, 
confundantur: servus autem tuus laetabitur. 

Induantur qui detrahunt mihi reverentia: et operiant 
se, sicut diploide, con-^-fusione sua, 
5 Confitebor Domino nimis in ore meo : et in medio 

multorum laudabo eum. 

Oui astitit a dextris pauperis : ut salvam faceret a 
persequentibus animam meam. *) 

PSALMUS CVIIII. 

lo Dixit Dominus Domino meo, Sede a dextris meis : 

donec ponam inimicos tuos scabeHum pedum tuorum. 

Virgam virtutis tuae emittet Dominus ex Syon : et 
dominaberis in medio inimicorum tuorum. 

Tecum principium in die virtutis tuae : splendoribus 
15 sanctorum ex utero ante Luciferum genui te. 

luravit Dominus, et non poenitebit eum: Tu es Sa- 
cerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. 

Dominus a dextris tuis : confregit in die irae suae 
reges. 
20 ludicabit in nationibus, implebit ruinas: conquassabit 

capita super terram multorum. 

De torrente in via bibit: propterea exaltavit caput. 

PSALMUS DAVID CX. 

Confitebor tibi, in toto corde meo: in consiho recto- 
25 rum et congregatione magna opera Domini. 

Exquisita in omnes voluntates eius; confessio et ma- 
gnificentia opus eius: et iustitia eius manet in saeculum 
saeculi. 

Memoriam fecit mirabiHum suorum : misericors et mi- 
30 serator Dominus escam dedit timentibus se. 



3. reverentia: pudore reverentia. W. — 5. et in: in. M. — *) /1/. 
7na. inmarg.: « Confiteantiir Doniino niisericordiae eius. (Ant. noct. III y 
fcr. VI, hcbd. II) I")i.\il nomiiuis» Aiit. psahn. I JV.v/>. Doininic. — 
9. PSALMU.S: suppl. in hac cd. — 14. spkiuloiibus: in spleiuloribus. W. 
— 21. mulloruni: iustorum. M. — 24. tibi : tibi Domine. W. 



PSALTERIUM 127 



Memor fiiit in saecuhim testamenti siii: virtutem ope- 
rum suorum annuntiavit populo suo. 

Ut det illis hereditatem gentium : opera manuum eius 
veritas et iuditium. 

Fideha omnia mandata eius, confirmata in saecuhmi 5 
saecuh : facta in veritate et aequitate. 

Redemptionem misit Dominus populo suo ; mandavit 
in aeternum testamentum suum : sanctum et terribile no- 
men eius. 

Initium sapientiae timor Domini ; intehectus autem bo- 10 
nus omnibus fatientibus eum : laudatio eius manet in sae- 
culum saecuh. 

PSALMUS CXI. 

Beatus vir qui timet Dominum: in mandatis eius cu- 
piet nimis. 15 

Potens erit in terra semen eius : generatio rectorum 
benedicetur. 

Gloria et divitiae in domo eius : et iustitia eius manet 
in saeculum saecuh. 

Exortum est in tenebris lumen rectis corde : misericors 20 
et miserator et iustus Dominus Deus. 

locundus homo qui miseretur et commodat, disponet 
sermones suos in iudicio: quoniam in saeculum non com- 
movebitur. 

In memoria aeterna erit iustus: ab auditu malo non 25 
timebit. 
45'. Paratum cor eius sperare ^ in Domino, confirmatum 

est cor eius : non commovebitur, donec videat inimicos suos. 

Dispersit, dedit pauperibus : iustitia eius manet in sae- 
culum saeculi. 30 

Cornu eius exaltabitur in gloria ; peccator videbit et 
irascetur: dentibus suis fremet et tabescet: desiderium pec- 
catorum peribit. 

2. annuntiavit : annuntiabit. M. — 22. disponet : disponit. \V. 



I2S MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



PSALMUS CXII. 

Laudate, pueri, Dominum: laudate nomen Domini. 
Sit nomen Domini benedictum: ex hoc nunc et usque 
in saeculum. 
5 A soHs ortu usque ad occasum : laudate nomen Domini. 

Excelsus super omnes gentes Dominus: et super cae- 
los gloria eius. 

Oui sicut Dominus Deus noster, qui in altis habitat : 
et humiHa respicit in caelo et in terra. 
lo Suscitans a terra inopem: et de stercore erigens pau- 

perem. 

Ut collocet eum cum principibus: cum principibus po- 
puli sui. 

Oui habitare fecit sterilem in domo : matrem fihorum 
15 laetantem. 

PSALMUS CXIIl. 

In exitu Israel ex Aegypto: domus lacob de populo 
barbaro. 

Facta est ludea sanctificatio eius : Israel potestas eius. 
20 Mare vidit et fiicrit: lordanis conversus est retrorsum. 

Montes exultaverunt ut arietes : et colles sicut aoni 
ovium. 

Ouid est mare quod fugisti: et tu, lordanis, quare 
conversus es retrorsum? 
25 Montes, quare exultastis ut arietes: et colles velut 

agni ovium? 

A fatie Domini mota est terra: a fatie Dei lacob. 
Oui convertit petram in stagna aquarum: et rupem 
in fontcs aquarum. 
30 Non nobis, Domine, non nobis: sed nomini tuo da 

gloriam. 

Super misericordiam tuam ct veritatem tuam : ne 
quando dicant gentes, Ubi est Deus corum? 

Deus autem noster in caelo sursum, in caelo et super 
35 terram: omnia quaecumque voluit, fecit. 



PSALTERIUM 129 



Simiilacra gentium, argentum et aurum: opera ma- 
nuum hominum. 

Os habent, et non loquentur: oculos habent, et non 
videbunt. 

Aures habent. et non audient: nares habent, et non 5 
odorabunt. 

Manus habent, et non palpabunt: pedes habent, et 
non ambulabunt. 

Non clamabunt in ^utture suo: neque enim est spi- 
ritus in ore ipsorum. lo 

Similes ihis fiant. qui fatiunt ea : et omnes qui con- 
fidunt in eis. 

Domus Israel speravit in Domino: adiutor eorum et 
protector eorum est. 

Domus Aaron speravit in Domino: adiutor eorum et i,s 
protector eorum est. 

Oui timent Dominum, speraverunt in Domino: adiutor 
eorum et protector eorum est. 

Dominus memor fuit nostri et benedixit nos, benedixit 
domum Israel: benedixit domum Aaron. 20 

f. 46. Benedixit omnes j^ timentes Dominum : pusillos cum 

maioribus. 

Adiitiat Dominus super vos: super vos et super fiHos 
vestros. 

Benedicti vos a Domino qui fecit caelum et terram : 25 
caelum caeH Domino; terram autem dedit fiHis hominum. 

Non mortui laudabunt te, Domine: neque omnes qui 
descendunt in infernum. 

Sed nos, qui vivimus, benedicimus Dominum: ex hoc 
nunc et usque in saeculum. ;,o 

PSALMUS CXIV. 

Dilexi, quia audiet Dominus: vocem orationis meae. 
Ouia inchnavit aurem suam mihi: et in diebus meis 
invocabo eum, 

Magistretti — .1/«« yal. I. 17 



i-,o MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Circuindederunt me dolores mortis: pericuki inferni in- 
venerunt me. 

l"ribulationem et dolorem inveni : et nomen Domini 
invocaho. 
5 () Domine, libera animam meam : misericors Dominus 

et iustus, et Deus noster miseretur. 

Custodiens parvulos Dominus: luimiliatus sum et sab 
\um me fecit. 

Convertere animam meam in recjuiem tuam : quia 
lo Dominus benefecit milii. 

Ouia eripuit animam meam de morte, oculos meos a 
lacrimis : pedes meos a lapsu. 

Complacebo Domino: in regione vivorum. 

PSALMUS CXV. 

15 Credidi, propter quod locutus sum: ego autem humi- 

liatus sum nimis. 

Eo-Q chxi in excessu mentis meae : omnis homo mendax, 
Ouid retribuam Domino: pro omnibus quae retribuit 
mihi? 
.20 Cahcem sahitaris accipiam : et nomen Domini invocabo. 

Pretiosa in conspectu Domini: mors sanctorum eius. 
O Domine, ego servus tuus. ego servus tuus: et fi- 
lius ancihae tuae. 

Disrumpisti vincula mea : tibi sacrificabo liostiam laudis. 
25 \'ota mea Domino reddam : in conspectu omnis po- 

j)uh eius. 

In atriis domus Domini : in medio tui, Jerusalem. 

PSALMUS CX\^L 

Laudate Dominum, omnes gentes: et conlaudate eum, 
^o omnes popuh. 

Ouoniam confirmata est super nos misericordia eius: 
et veritas Domini manet in aeternum. 



6. et iiistus, c-t Dcus: ut iustus Dcus. \W — 24. Disiiiuipisti : Diru- 
pisti. W. 



PSALTERIUM 131 



PSALMUS CXMI. 

Confitomini Domino, quoniam bonus: quoniam in sao- 
culum misericordia eius. 

Dicat nunc domus Israel, quoniam bonus: quoniam 
in saeculum misericordia eius. 5 

Dicat nunc domus Aaron, quoniam bonus: quoniam 
in saeculum misericordia eius. 

Dicant nunc omnes qui timent Dominum, (juoniam 
bonus : quoniam in saeculum misericordia eius. 
f- 4b'- * In tribulatione invocavi Dominum : et exaudivit me 10 

in latitudine. 

Dominus mihi adiutor : et non timebo, quid faciat 
mihi homo. 

Dominus mihi adiutor: et cgo videbo super inimicos 
meos. 15 

Bonum est confidere in Domino : quam confidere in 
homine. 

Bonum est sperare in Domino:quam sperare in prin- 
cipibus. 

Omnes oentes circumdederunt me: eoo autem in no- 20 
mine Domini ultus sum eos. 

Circumdantes circumdederunt me : e^o autem in no- 
mine Domini ultus sum eos. 

Circumdederunt me sicut apes, et exarserunt sicut ionis 
in spinis: ego autem in nomine Domini ultus sum eos. 25 

Impulsus, versatus sum ut caderem: et Dominus su- 
scepit me. 

Vlrtus mea et laus mea Dominus : et factus est mihi 
in salutem. 

Vox exultationis et salutis: in tabernaculis iustorum. 30 

Dextera Domini fecit virtutem; dextera Domini exal- 
tavit me: dextera Domini fecit virtutem. 



I. I'.SALMUS: s/t/>p/. iii /laf cd.: CXVll. corr. ex CXIL — 20. post 
ciiciimdederuiit, /oc. ras. — 31. exaltavit : ct exaltavit. W. 



132 MANUALE AMRROSIANUM SAEC. XI. 

Non moriar, scd vivam: et enarrabo opera Domini. 

Castioans castioavit me Dominiis: et morti non tra- 
didit me. 

Aperite mihi portas iustitiae: et ingressiis in eas con- 
5 fitebor Domino. 

Haec porta Domini: iusti inoredientur per eam. 

Confitebor tibi. Domine, quoniam exaudisti me: ct 
factus es mihi in sahitem. 

Lapidem, quem reprobaverunt aedificantes: hic factus 
1" cst in caput anguli. 

A Domino factum est istud: et est mirabile in ocuHs 
nostris. 

Haec ches quam fecit Dominus: exultemus et laetemur 
in ea. 
15 O Domine, sah^a nunc: o Domine, bene prospera nunc. 

Benedictus qui venit in nomine Domini; benediximus 
vos de domo Domini: Deus Dominus et ilhixit nobis. 

Constituite sollemnitatem in confrequentationibus: us- 
que ad cornu altaris. 
2o Deus meus es tu, et confitebor tibi : Deus meus es 

tu, et exaltabo te. 

Confitebor tibi, Domine, quoniani exaudisti me: ct 
factus es mihi in salutem. 

Confitemini Domino. quoniam bonus: quoniam in sae- 
25 cuhim misericorcha eius. 

PSALMUS CXXllL ALEPH. =•=) ALLLLULX. 

Beati immaculati in via: qui ambulant in lcge Domini. 
Beati qui scrutantur testimonia eius: in toto corde 
exquirunt eum. 
30 Non enim qui operantur iniquitatcm : in viis eius am- 

bulaverunt. 

lu mandasti mandata tua: custodirc nimis. 



25. PSALMUS: siippi. iii liac cd. — *) /;/ cod. occiirrit taiiliim 
priiiia litt. alpliab. haebr. 



PSALTERIUM 131 



'• -^^- Utinam dirigantur ;j^ viae meae: ad ciistodiendas iu- 

stificationes tuas. 

Tunc non confundar in respiciendo me : in omnia 
mandata tua. 

Confitebor tibi in directione cordis: in eo quod didi- 5 
cerim iudicia iustitiae tuae. 

lustificationes tuas custodiam : non me derelinquas 
usquequaque. 

ALLELUIA. 

In quo corrigit iuvenior viam suam? in custodiendo 10 
sermones tuos. 

In, toto corde meo exquisivi te: non repellas me a 
mandatis tuis. 

In corde meo abscondi eloquia tua: ut non pec- 
cem tibi. 15 

Benedictus es, Domine: doce me iustificationes tuas. 

In labiis meis pronunciavi : omnia iudicia oris tui. 

In via testimoniorum tuorum delectatus sum: sicut in 
omnibus divitiis. 

In mandatis tui§ meditabor: et considerabo vias tuas. 20 

In tuis iustificationibus meditabor: et non obliviscar 
sermones tuos. 

ALLELUIA. 

Retribue servo tuo, vivam : et custodiam sermones tuos. 

Revela oculos meos: et considerabo mirabilia de les;"^ tua. 25 

Incola ego sum in terra : non abscondas a me man- 
data tua. 

Concupi\it anima mea: desiderare iuditia tua in omni 
tempore. 

Increpasti superbos: maledicti qui declinant a man- 30 
datis tuis. 

Aufer a me opprobrium et contemptum : quia testimo- 
nia tua exquisivi. 

I. meae: oin. \\'. — 6. iudicia: oniiiia iudicia. M. — 24. vivam : 
ut vivani. \V. 



134 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Etenim sederunt principes et adversum me loqueban- 
tiir: s('r\iis autem tuus exercebatur in tuis iustificationibus. 
Xaiu et testimonia tua meditatio mea est: et conso- 
latio mea iustitiae tuae. 
5 ALLELUIA. 

Adhaesit j^avimento anima mea: vivifica me secundimi 
verbum tuum. 

\'ias meas jjronuntiavi. et cxaudisti mc: doce me iu- 
stificationes tuas. 
lo \'iani iustificationum tuarum fac ut int(dlro-am: et exer- 

cebor in mirabilibus tuis. 

Dormitavit anima mea prae taedio: confirma me in 
sermonibus tuis. 

Viam iniquitatis amove a me: et de lege tua mise- 
15 rerc^ mei. 

\'iam veritatis elegi: iuditia tua non sum oblitus, M 

Adhaesi testimoniis tuis, Domine : | noH me con- f. 47'. 

fundere. 

Viam mandatorum tuorum cururri : cum dilatares cor 
20 meum. 

ALLELUIA. 
Legem pone mihi, Domine. viam iustificationum tua- 
rum : et exquiram eam semper. 

Da milii intellectum. et scrutabor leoem tuam : et cu- 
25 stodiam eam in toto corde meo. 

Deduc me in semitam mandatorum tuorum : cjuia 
ipsam voUii. 

Inclina cor meum in testimonia tua: et non in ava- 
ritiam. 
30 Averte oculos meos ne videant vanitatem: et in via 

tua vivifica m(\ 

Statue servo tuo clocpiium tuum: in timore tuo. 
Amputa opprobrium meum quod suspicatus sum: (juia 
iuditia tua iocunda. 

6. aiiiina iii«-a: co>r. c.v aiiiniam incam. mu : mc- Doniinc. W. 



PSALTERir.M 1,35 



Ecce concupivi mandata tua: et in iustitia tua \ivi- 
fica me. 

ALLELUIA. 

Et veniat super me miserlcorclia tua. Domine: salutare 
tuum secundum eloquium tuum. 5 

Et respondebo exprobrantibus mihi verbum: (piia spe- 
ravi in sermonibus tuis. 

Et non auferas de ore meo verbum veritatis usquequa- 
que: quia in iuditiis tuis speravi. 

Et custodiam legem tuam semper: in aeternum et in lo 
saeculum saeculi. 

Et ambulabam in latitudine: quia mandata tua exquisivi. 

Et loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum : 
et non confundebar. 

Et meditabor in mandatis tuis: quae dilexi vehementer. 15 

Et tuli manus meas ad mandata tua quae dilexi : et 
exercebor in iustificationibus tuis. 

ALLELLHA. 

Memento verbi tui servo tuo : in quo mihi spem 
dedisti. 20 

Haec me consolata est in humilitate mea: quia elo- 
quium tuum vivificavit me. 

Superbi inique agebant usquequaque : a lege autem 
tua non declinavi. 

Memor fui iuditiorum tuorum a saeculo, Domine : et 25 
consolatus sum. 

Taedium tenuit me: a peccatoribus derelinquentibus 
legfem tuam. 

Contabiles mihi erant iustificationes tuae: in loco pe- 
reurinationis meae. 30 

Memor fui in nocte nominis tui, Domine : et custodivi 
legem tuam. 

Haec mihi facta est: quia iustificationes tuas exquisivi. 



I. et : o)ii. .M. — 8. Et noii : Et ne. M. — i."). dilexi : M inendosc 
add. ea. — 31. in: oin. W . -M. 



134 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Etenim sederunt principes et adversiim me loqueban- 
tur: scrvus autem tuus exercebatur in tuis iustihcationibus. 
Xani et testimonia tua meditatio mea est: et conso- 
latio mea iustitiae tuae. 
5 ALLELUIA. 

Adhaesit pavimento anima mea: vivifica me secundum 
verbum tuum. 

\'ias meas pronuntiavi, et exaudisti me: doce me iu- 
stificationes tuas. 
lo \ iani iustificationum tuarum lac ut intellefram : et exer- 

cebor in mirabihbus tuis. 

Dormitavit anima m(?a prae taedio: confirma me in 
sermonibus tuis. 

Viam iniquitatis amove a me: et de lege tua mise- 
15 rerc? mei. 

\'iam veritatis elegi: iuditia tua non sum oblitus, M 

Adhaesi testimoniis tuis. Domine : ^ noH me con- f. 47'. 

fundere. 

Viam mandatorum tuorum cururri : cum dilatares cor 
20 meum. 

ALLELUIA. 
Legem pone mihi. Domine, viam iustificationum tua- 
rum: et exquiram eam semper. 

Da mihi intellectimi, et scrutabor leoem tuam : et cu- 
25 stodiam eam in toto corde meo. 

Deduc me in semitam mandatorum tuorum : quia 
ipsam volui. 

IncHna cor meum in testimonia tua: et non in ava- 
ritiam. 
30 Averte oculos meos ne videant vanitatem : et in \ia 

tua vivifica mc. 

Statue .servo tuo eloquiuni tuum: in timore tuo. 
Amputa opprobrium meum quod suspicatus sum: (juia 
iuditia tua iocunda. 



6. aiiiina iii<a: co)>\ f.v aiiimani ineani. - mc: me Domini.-. W 



I 



PSALTRRir.M 135 



Ecce concuplvi mandata tua: et in iustitia tua \'ivi- 
fica me. 

ALLELUIA. 

Et veniat super me mlsericordia tua, Domine: salutare 
tuum secundum eloquium tuum. 5 

Et respondebo exprobrantibus mihl verbum: quia spe- 
ravi in sermonibus tuis. 

Et non auferas de ore meo verbum veritatis usquequa- 
que: quia in iuditiis tuis speravi. 

Et custodiam legem tuam semper: In aeternum et in 10 
saeculum saeculi. 

Et ambulabam in latitudine: qula mandata tua exquisivi. 

Et loquebar de testimoniis tuls in conspectu regum : 
et non confundebar. 

Et meditabor In mandatis tuis: quae dilexi vehementer. 15 

Et tuH manus meas ad mandata tua quae dilexi : et 
exercebor in iustificationibus tuis. 

ALLELUIA. 

Memento verbi tui servo tuo : in quo mihi spem 
dedisti. 20 

Haec me consolata est in humlHtate mea: quia elo- 
quium tuum vivificavit me. 

Superbi inique agebant usquequaque : a lege autem 
tua non decHnavi. 

Memor fui iuditiorum tuorum a saeculo, Domine : et 25 
consolatus sum. 

Taedium tenuit me: a peccatoribus dereHnquentibus 
legem tuam. 

Contabiles mihi erant iustificationes tuae: in loco pe- 
reurinationis meae. 30 

Memor fui In nocte nominis tul, Domine: et custodlvi 
legem tuam. 

Haec mlhl facta est: qula iustificatlones tuas exqulsivi. 



I. et: oi/i. .M. — 8. Et 11011: F2t ne. M. — !,=). dilexi : iM meiidosc 
add. ea. — 31. iii: oin. W . y\. 



136 MANUALE AMHROSlANUiM SAEC. XI. 



ALLELUIA. 
Portio mea cs tu. Domine: dixi custodire legem tuam. 
^ Deprecatus sum vultum tuum in toto corde meo : r. _|,s 
miserere mei secundum eloquium tuum. 
5 Qii'^ cogita\'i \'ias tuas : et a\'erti pedes meos in te- 

stimonia tua. 

Paratus sum et non sum turbatus: ut custodiam man- 
data tua. 

^\mes peccatorum circumplexae sunt me : legem autem 
'" tuam non sum oblitus. 

Media nocte surgebam ad confitendum tibi: super iu- 
dicia iustitiae tuae. 

Particeps sum ego omnium timentium te : et custo- 
dientiuni mandata tua. 
15 Misericordia tua, Domine, plena est terra: iustificatlo- 

nes tuas doce me. 

ALLIiLULA. 
l)onitatem fecisti cum servo tuo. Domine: secundum 
verl)um tuum vivifica me. 
2" Honitatem et disciplinam et scientiam doce me: quia 

in mandatis tuis credidi. 

Priusquam humiliarer, ego deliqui : propterea eloqulum 
tuum ego custodivl. 

Bonus es tu. Domine: et in bonitate tua doce me iu- 
25 stificatlones tuas. 

Multiplicata est super me iniquitas superborum: ego 
autem in toto corde meo scrutal:)or mandata tua. 

Coaffulatum est slcut lac cor eorum : e<j"o vero lei^^em 
tuam meditatus sum. 
30 !)onum mihi ([uod humiliasti me : ut discerem iustifi- 

cationes tuas. 

Honum mihi lex oris tui : super millia auri et argenti. 

ALLKLUIA. 
Manus tuae fecerunt me et plasmaverunt me: da luilu' 
35 Intellectum ut discam mandata tua. 



(;. circunii)lc'.\ac: circiimplcxi. W . M. — 27. sciiital)or; et scnitahor. M. 



> 



PSALTERIUM 137 



Oui tinient te, videbunt me et laetabuntur: quia in 
verbis tuis speravi. 

Cognovi, Domine, quia iuditia iustitiae tuae: et in ve- 
ritate tua humiliasti me. 

Fiat vero misericordia tua, ut exhortetur me : secun- 5 
dum eloquium tuum servo tuo. 

Veniant mihi miserationes tuae, ut vivam : quia lex 
tua meditatio mea est. 

Confundantur superbi, quia iniuste iniquitatem fece- 
runt super me: ego autem meditabor in mandatis tuis. 10 

Convertantur mihi qui timent te : et qui noverunt te- 
stimonia tua. 

Fiat cor meum immaculatum in iustificationibus tuis : 
ut non confundar. 

ALLFLUIA. 15 

Defecit in salutari tuo anima mea: et in verbis tuis 
speravi. 

Defecerunt ocuH mei in eloquium tuum : dicentes, 
quando consolaberis me ? 

Ouia factus sum sicut uter in pruina: iustificationes 20 
tuas non sum oblitus. 
4h' ^ Quot sunt dies servi tui? quando faties de perse- 

quentibus me iudicium? 

Narraverunt mihi iniqui fabulationes : sed non sicut 
lex tua. Domine. 25 

Omnia mandata tua veritas: iniqui persecuti sunt me, 
adiuva me. 

Paulominus consummaverunt me in terra: ego autem 
non derehqui mandata tua. 

Secundum misericordiam tuam vivifica me: et custo- 30 
diam testimonia oris tui. 

ALLELUIA. 

In aeternum, Domine : verbum tuum permanet in 
caelo. 

In generatione et progenie: veritas tua. 35 

Macistretti — Man. Vol. /. 18 



JVS MANUALE AMHROSIANUM SAEC. XI. 

Fundasti terram, et permanet in aeternum ; ordinatione 
tua permanet dies: quia omnia serviunt tibi. 

Nisi quod lex tua meditatio mea est: tunc forsitan 
periissem in humilitate mea. 
5 In aeternum non obliviscar iustificationes tuas : quia 

in ipsis vivificasti me. 

Tuus sum eg"o, salvum me fac: quoniam iustificationes 
tuas exquisivi. 

Me expectaverunt peccatores ut perderent me: testi- 
lo monia tua intellexi. 

Omnis consummationis vidi finem: latum mandatum 
tuum nimis. 

ALLELUIA. 
Ouomodo dilexi le^em tuam, Domine: tota die medi- 
15 tatio mea est. 

Super inimicos meos sapere me fecisti praeceptum 
tuum: quia in aeternum mihi est. 

Super omnes docentes me intellexi : quia testimonia 
tua meditatio mea est. 
20 Super seniores intellexi: quia mandata tua exquisivi. 

Ab omni via mala prohibe pedes meos: ut custodiam 
mandata tua. 

A iuditiis tuis non decHnavI : quoniam tu legem con- 
stituisti mihi. 
25 Quam dulcia faucibus mels eloqula tua: super mel et 

favum orl meo. 

A mandatis tuls intellexl, propterea odlvi omnem viam 
Iniquitatis: quoniam tu legem constltuisti mihi. 

ALLELUIA. 
30 Lucerna pedlbus meis verbum tuum, Uomine : et lu- 

men semitis mels. 

luravl et statui: custodire iuditia iustitiae tuae. 
Humillatus sum usquequaque, Domine: vlvlfica me 
secundum verljum tuum. 

23. ciuoniam.... coiistiUiisli : (luia.... posuisti. W . M. 



PSALTERIUM 139 



Voliintaria oris mei bene prospera niinc, Domine: et 
iuditia tua doce me. 

Anima mea in manibus tuis semper: et legem tuam 
non sum oblitus. 
f- 49- Posuerunt peccatores laqueos mihi: et a man-|-datis 5 

tuis non erravi. 

Hereditatem acquisivi testimonia tua in aeternum: quia 
exultatio cordis mei sunt. 

Inclinavi cor meum ut facerem iustificationes tuas in 
aeternum: propter retributionem. lo 

allp:luia. 

Iniquos odio habui : et legem tuam dilexi. 

Adiutor meus et susceptor meus es tu : et in verbis 
tuis speravi. 

DecHnate a me maligni : et scrutabor mandata Dei mei. 15 

Suscipe me secundum eloquium tuum, et vivam : et 
ne confundas me ab expectatione mea. 

Adiuva me, et salvus ero : et meditabor in iustifica- 
tionibus tuis semper. 

Sprevisti omnes discedentes a iustificationibus tuis : 20 
quia iniusta cogitatio eorum est. 

Praevaricantes reputavi omnes peccatores terrae : ideo 
dilexi mandata tua semper. 

Infioe clavis a timore tuo carnes meas: a iudiciis enim 
tuis timui. 25 

ALLELUIA. 

Feci iuditium et iustitiam: non tradas me, Domine, 
nocentibus me. 

EHee servum tuum in bonum : ut non calumnientur 
me superbi. 30 

Oculi mei defecerunt in salutare tuum: et in eloquium 
iustitiae tuae. 

Fac cum servo tuo secundum misericordiam tuam : et 
iustificationes tuas doce me. 

7. Hereditatem : Hereditate. W. M. — 12. odio suppl. / iiia. siip. l. 



I40 MANUALE AMBROSIANLiM SAEC. XL 

Servus tiiiis sum ego, da mihi intellectum: ut sciam 
testimonia tua. 

Tempus fatiencU, Domine: dissipaverunt iniqui legem 
tuam. 
5 Ideo dilexi mandata tua: super aurum et topazion. 

Propterea ad omnia mandata tua dirigebar: omnem 
viam iniquam odio habui. 

allp:luia. 

MirabiHa tcstimonia tua: ideo scrutata est ea anima mea. 
lo Declaratio sermonum tuorum iHuminat me: et intelle- 

ctum dat parvulis. 

Os meum aperui et attraxi spiritum : quia mandata 
tua exquisivi. 

Respice in me et miserere mei : secundum iuditium 
15 dihgentium nomen tuum. 

Gressus meos dirige secundum eloquium tuum: et non 
dominetur mei omnis iniquitas. 

Redime me a calumniis hominum: ut custodiam man- 
data tua. 
20 Faciem tuam iUumina super servum tuum : et doce me 

iustificationes tuas. 

Exitus aquarum transierunt ocuH niei: quia non custo- 
dierunt leoem tuam. 

ALLLLUIA. 

25 ^ lustus es, Domine: et rectum iuditium tuum. f- 49' 

Mandasti iustitiam testimonia tua: et veritatem tuam 
nimis. 

Tabefecit me zelus tuus: quia obHti sunt verborum 
tuorum inimici mei. 
30 Ignitum eloquium tuum vehementer: et servus tuus 

dilexit iHud. 

lunior sum ego et contemptus: iustihcationes tuas non 
sum oblitus. 



3. dissipavcruiil : c-l clissipavfiiiiu. M. — 17. clomiiK-tiir: corr. cx 
domiiKMitur. ~ 28. .siiiit : suppl. a/. ina. siip. liii. 



PSALTERIUM 141 



lustltia tua, iustitia in aeternum: et lex tua veritas. 

Tribulatio et necessitas invenerunt me: mandata autem 
tua meditatio mea est. 

lustitia testimonia tua in aeternum : intellectum da 
mihi et vivifica me. 5 

ALLELUIA. 

Clamavi in toto corde meo, exaudi me, Domine: iu- 
stificatlones tuas requiram. 

Clamavi ad te, et salvum me fac: ut custodlam man- 
data tua. 10 

Praevenl in maturitate, clamavi ; et in verbis tuls 
speravl. 

Praevenerunt ocull mei ad te diluculo: ut meditarer 
eloquia tua. 

Vocem meam exaudi, Domlne, secundum misericordiam 15 
tuam. Domine: secundum iudltium tuum vivlfica me. 

Approplaverunt qul persequebantur me Inlc[ultate : a 
lege autem tua longe facti sunt. 

Prope es tu, Domine: et omnla mandata tua verltas. 

Ab initio cognovi de testlmonlls tuls: quia in aeter- 2u 
num fundastl ea. 

ALLELUIA. 

Mde humilitatem meam et eripe me: qula legem tuam 
non sum oblitus. 

ludlca iuditium meum et redlme me: propter eloquium 25 
tuum vlvlfica me. 

Longe est a peccatorlbus salus : qula lustlficatlones tuas 
non exqulslerunt. 

Mlseratlones tuae multae, Domlne : secundum iuditlum 
tuum vivlfica me. 30 

Multi qul persequuntur me et qui tribulant me: de 
testlmonils tuls non decHnavi. 

Vldi non servantes pactum et tabescebam : quia elo- 
qula tua non custodlerunt. 

I. iustitia in: iust. sitppl. i ina. siip. liu. — 29. muitae: ovi. M. — 
31. et : om. M. 



142 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Vide quonlam mandata tiia dllexi, Domlne : et In ml- 
serlcordia tua vlvlfica me. 

Prlncipium verborum tuorum verltas : In aeternum om- 
nia luditla lustitiae tuae. 
5 ALLELUIA. 

Prlnclpes persecuti sunt me gratis : et a verbls tuis 
formidavit cor meum. 

^ Laetabor ego super eloquia tua : sicut (^^1 Invenit r. 50. 
spolla multa. 
10 Iniquitatem odio habul et abominatus sum: legem 

autem tuam dilexl. 

Septles in die laudem dixi tibl : super iuditla lusti- 
tlae tuae. 

Pax multa dillgentibus legem tuam, Domlne: et non 
'5 est illls scandalum. 

Expectabam salutare tuum : et legem tuam dilexi. 
Custodlvlt anima mea testimonia tua: et dilexit ea 
vehementer. 

Custodlvi mandata tua et testimonia tua: quonlam om- 
20 nes viae meae in conspectu tuo, Domine. 

ALLELUIA. 
Appropiet oratio mea in conspectu tuo, Domlne: se- 
cundum eloqulum tuum da mihi Intellectum. 

Intret postulatio mea in conspectu tuo. Domine: se- 
25 cundum eloquium tuum eripe me. 

Eructabunt labla mea hymnum : cum docueris me iu- 
stlficatlones tuas. 

Annuntiablt lingua mea eloqulatua: quia omnia man- 
data tua lustltia. 
30 Eiat manus tua ut salvum fatlas me: qula mandata 

tua elegl. 

Concuplvi salutare tuum, Domlne: et lex tua medlta- 
tio mea est. 



14. DomiiK': siippl. al. nia. su/>. liii.; i iiia. W .; ovi. M. 16. liuim 
Uiiim Dominc. \V. .M. 



PSALTEKIUM 143 



^'^ivet anima mea et laudabit te: et iuditia tua adiu- 
vabunt me. 

Erra^'i sicut ovis quae perierat: require servum tuum, 
quia mandata tua non sum oblitus. 

PSALMUS CXVIIII. CAXTICU^I GRADUUM. 5 

Ad Dominum, cum tribularer, clamavi : et exaudivit me. 
Domine, libera animam meam a labiis iniquis: et a 
lino-ua dolosa. 

Quid detur tibi, aut quid apponatur tibi: ad linguam 



dolosam ? 



3 



10 



Sagittae potentis acutae: cum carbonibus desolatoriis. 

Heu me, quod incolatus meus prolongatus est: habitare 
cum habitantibus Cedar. ' 

Multum incola fuit anima mea ; cum his, qui oderunt 
pacem, eram parificus: cum loquebar ilHs, impugnabant 15 
me o-ratis. 

o 

PSALMUS CXX. 

Levavi oculos meos ad montes: unde \'eniet auxi- 
lium mihi. 

Auxilium meum a Domino: qui fecit caelum et terram. 20 

Non det in commotionem pedem tuum : neque dor- 
miet qui custodit te. 

Ecce non dormitabit, neque obdormiet : qui custodit 
Israel. 

Dominus custodiat te, Dominus protectio tua: super 25 
manum dexterae tuae. 

Per diem sol non uret te: neque luna per noctem. 

Dominus custodiat te ab omni malo : custodiat ani- 
mam tuam Dominus. 

Dominus custodiat introitum J^ tuum et exitum tuum: 30 
ex hoc nunc et usque in saeculum. 

5. PSALMUS: hoc loco ct deinceps suppl. in hac cd. — 9. ad lin- 
guam: linguam. W. — 17. CXX: corr. ex CXVIIIL — 21. dormiet : 
obdormiet. W. M. 



144 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



PSALMUS CXXI. 

Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi: in domum 
Domini ibimus. 

Stantes erant pedcs nostri : in atriis tuis, lerusalem. 
5 lerusalem quae aedificatur ut civitas: cuius participatio 

eius in ichpsum. 

Ilhic enim ascenderunt tribus, tribus Domini: testimo- 
nium Israel ad confitendum nomini Domini. 

Ouia ilhc sederunt sedes in iuditio: sedes super do- 
lo mum David. 

Interrogate quae ad pacem sunt lerusalem: et abun- 
dantia diliijentibus te. 

Fiat pax in virtute tua: et abundantia in turribus tuis. 
Propter fratres meos et proximos meos: loquebar pa- 
15 cem de te. 

Propter domum Dominl Dei mei : exquisivi bona tibi. 

PSALMUS CXXII. 

Ad te levavl oculos meos : qui habltas in caelo. 
Ecce sicut ocuh servorum : In manibus domlnorum 
2o suorum. 

Slcut ocuh ancillae in manibus dominae suae: ita oculi 

nostrl ad Domlnum Deum nostrum, donec mlsereatur nobls. 

Miserere nobls, Domine, mlserere nobls: qula multum 

repleti sumus contemptlone. 

25 Lt multum repleta est anima nostra: opprobrlum abun- 

dantibus et dlspectlo superbls. 

PSALMUS CXXIIl. 

Nisi c[uod Dominus erat in nobls, dicat nunc IsraeL 
nisl cjuod Domlnus erat in nol)Is. 
?,o Cimi insurgerent homines in nos : forsitan vivos deglu- 

tlssent nos. 

I. CXXI: lorr. cx CXX. — 17. CXXII : corr. cx CXXI. — 
27. CXXIII: corr. cx CXXII, 



rSALTEKir.M 145 



1. 51. 



Cum irasceretur anlmus eorum adversum nos: forsitan 
ut aquam absorbuissent nos. 

Torrentem pertransivit anima nostra: forsitan pertran- 
sisset anima nostra aquam immensam, 

Benedictus Dominus : qui non dedit nos in capturam 5 
dentibus eorum. 

Anima nostra sicut passer: erepta est de laqueo ve- 
nantium. 

Laqueus contritus est: et nos liberati sumus. 

Adiutorium nostrum in nomine Domini: qui fecit cae- 10 
lum et terram. 

PSALiAIUS CXXIIIL 

Oui confidunt in Domino, sicut mons Syon : non com- 
movebitur in aeternum qui habitat in lerusalem. 

Montes in circuitu eius, et Dominus in circuitu populi 15 
sui : ex hoc nunc et usque in saeculum. 

Ouia non remittet virgam peccatorum: super sortem 
iustorum. 

Ut non extendant iusti ad iniquitatem manus suas : 
benefac, Domine, bonis et rectis corde. 20 

Declinantes autem ad oblieationem adducet Dominus 
cum operantibus iniquitatem: pax super Israel. 

PSALMUS CXXV. 

In convertendo Dominus captivitatem Syon : facti su- 
mus sicut consolati. 25 

J Tunc repletum est gaudio os nostrum : et lingua 
nostra in exultatione. 

Tunc dicent inter gentes, Magnificavit Dominus facere 
cum illis: mairnificavit Dominus facere nobiscum; facti su- 
mus laetantes. 30 



12. CXXIIIl: corr. ex CXXIII. — 19. Ut non : Et non. W. 
23. CXXV: corr. ex CXXIIII. — 26. gaudio : in gaudio. \V. ^r. 



Macistkei II — Mitti. VoJ. I. 



I ) 



146 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Convertere, Domlne, captivitatein nostram : sicut tor- 
rens in Austro. 

Oui seminant in lacrimis, in oaudio metent: euntes 
ibant et flebant mittentes semina sua. 
5 Venientes autem venient in exultatione: portantes ma- 

nipulos suos. 

PSALMUS CXXVI. 

Nisi Dominus aedificaverit domum : in vanum laborant 
qui aedificant eam. 
lo Nisi Dominus custodierit civitatem : in vanum vieilant 

qui custodiunt eam. 

In vanum est vobis ante lucem surgere: surgite post- 
quam sederitis, qui manducatis panem doloris. 

Cuni dederit dilectis suis somnum: ecce hereditas Do- 
15 mini, filii ; merces, fructus ventris. 

Sicut sagittae in manu potentis: ita et filii excussorum. 

Beatus qui implevit desiderium suum ex ipsis: non 
confundetur, cum loquetur inimicis suis in porta. 

PSALMUS CXXVII. 

20 Beati omnes qui timent Dominum: qui ambulant in 

viis eius. 

Labores fructuum tuorum manducabis : beatus es, et 
bene tibi erit. 

Uxor tua sicut vitis abundans: in lateribus domus tuae. 
25 Filii tui sicut novellae olivarum: in circuitu men- 

sae tuae. 

Ecce sic benedicetur omnis homo: qui timet Do- 
minum. 

Benedicat te Dominus ex Syon: et videas quac sunt 
30 bona lerusalem omnibus diebus vitae tuae. 

Et videas fiHos fiHorum tuorum: pax super Israel. 



7. CXXVI : corr. ex CXXV. — 11. eam : corr. e.r ea. — 16. ct: oin. 
NV. M. — 27. tim<*t: corr. c.v linienl. — 29. siiiil hoiia : Iwna sunt. W. M. 



PSALTERIUM 147 



PSALMUS CXXVIII. 

Saepe expugnaverunt me a iuventute mea ; dicat nunc 
Israel : saepe expugnaverunt me a iuventute mea. 

Etenim non potuerunt mihi : supra dorsum meum fa- 
bricaverunt peccatores. 5 

Prolongaverunt iniquitates suas: Dominus iustus con- 
cidet cervices peccatorum. 

Confundantur et avertantur retrorsum: omnes qui ode- 
runt Syon. 

Fiant sicut foenum aedificiorum: quod, priusquam evel- lo 
latur, arescit. 

De quo non implebit manum suam qui metit: nec si- 
num suum, qui manipulos colligit. 

Et non dixerunt praetereuntes, Benedictio Domini su- 
per vos : benediximus vos in nomine Domini. 15 

PSALMUS CXXVIIII. 

f. 51'. ^ De profundis clamavi ad te, Domine: Domine, exaudi 

vocem meam. 

Fiant aures tuae intendentes: in vocem orationis meae. 

Si iniquitatem observaveris, Domine: Domine, quis 20 
sustinebit? 

Ouia apud te propitiatio est: et propter nomen tuum 
sustinui te, Domine. 

Sustinuit anima mea verbum tuum : speravit anima 
mea in Domino. 25 

A vigilia matutina usque in noctem: speret Israel in 
Domino. 

Ouia apud Dominum misericordia est: et copiosa apud 
eum redemptio. 

Et ipse redimet Israel: ab omnibus iniquitatibus eorum. 30 



2-3. a iuventute : corr. ex ad iuv. — 10. aedificiorum : corr.ex et- 
dificiorum. — 24. verbum tuum: in verbo tuo. W. M. 



I4S MANUALE AMHROSIANUM SAEC. XI. 

PSALMUS CXXX. 

Domine, non est exaltatuni cor meum: neque elati 
sunt oculi mei. 

Neque ambula\i in maynis: neque in mirabilibus su- 
5 per me. 

Si non humiliter sentiebam : sed exaltavi anima mea. 
Sicut ablactatus super matrem suam : ita retribuet in 
anima mea. 

Speret Israel in Domino: ex hoc nunc et usque in 
lo saecuhmi. 

PSALMUS CXXXL 

Memento, Domine, DavicL et omnis mansuetudinis 
eius. 

Sicut iuravit Domino : votum vovit Deo lacob. 
T5 Si introiero in tabernaculum domus meae : si ascen- 

dero super lectum stratus mei. 

Si dedero somnum ocuhs meis, aut palpebris meis 
dormitationem : aut requiem temporibus meis. 

Donec inveniam locum Domino: tabernaculum Deo 
20 lacob. 

Ecce audivimus ea in Eufratha : invenimus ea in 
campis silvae. 

Introivimus in tabernacuhmi eius: adoravimus in loco 
ubi steterunt pedes eius. 
25 Exurge, Domine, in requiem tuam : tu, et arca san- 

ctificationis tuae. 

Sacerdotes tui inchiantur iustitia: et sancti tui exukent. 

Propter David servum tuum: non avertas faciem Chri- 
stl tui. 
^o luravit Dominus David veritatem: et non frustrabi- 

tur eum. 



6. anima niea : animam meam. M. — 7. retrihuet: retrihues. VV. M. 
— 14. iurxivit.... vovit: iuravi.... vovi. \V. — 21. ea in seciindo: corr. 
ex eam in, cmn W : euni. M. 



PSALTERIUM I49 



De fructii ventris tui : ponam super sedem tuam, 

Si custodierint filii tui testamentum meum : et testi- 
monia mea, et quae docebo eos. 

Et filii eorum usque in aeternum: sedebunt super se- 
dem tuam. 5 

Ouia elegit Dominus Syon : praeelegit eam in habi- 
taculum sibi. 

Haec requies mea in saeculum saeculi : hic habitabo, 
quoniam praeelegi eam. 

Vlduam eius benedicens benedicam : pauperes eius sa- lo 
turabo panibus. 
f. 42. Sacerdotes eius induam salutare: et ^ sancti eius ex- 

uhatione exultabunt. 

IHuc producam cornu David : paravi hicernam Chri- 
sto meo. 15 

Inimicos eius induam confiisionem: super ipsum autem 
florebit sanctificatio mea. 

PSALMUS CXXXII. 

Ecce quam bonum et quam iocundum: habitare fra- 
tres in unum. 20 

Sicut unguentum in capite : quod descendit in barbam, 
in barbam Aaron. 

Ouod descendit in ora vestimenti eius : sicut ros Her- 
mon quod descendit in montem Syon. 

Ouia ilhc mandavit Dominus benedictionem : et vitam 25 
usque in saeculum. 

PSALMUS CXXXIII. 

Ecce nunc benedicite Dominum : omnes servi Domini. 
Oui statis in domo Domini: in atriis domus Dei nostri. 
In noctibus extollite manus vestras in sancta: et be- 30 
nedicite Dominum. 

6. Qiiia: corj-. ex Qui. — 9. praeelegi eam: corr.ex praeelegit ea, 
cum W. M. — 16. confusionem : confusione. M. \V. — 23. ora : oram. 
M. — 24. quod : qui W. M. — 29. Domini : corr. ex Dominum. 



I50 MANUALE AMBROSlANL'M SAEC. XI. 



lo 



Benedicat te Dominus ex Syon: qui fecit caelum et 
terram. 

PSALMUS CXXXIIII. 

Laudate nomen Domini : laudate. servi, Dominum. 
5 Oui statis in domo Domini: in atriis domus Dei nostri. 

Laudate Dominum, quoniam bonus est Dominus : 
psallite nomini eius, quoniam bonus. 

Ouoniam lacob elegit Dominus : Israel in heredita- 
tem sibi. 

Ouia ego cognovi quod magnus Dominus: et Deus 
noster prae omnibus diis. 

Omnia quaecumque voluit fecit in caelo et in terra : 
in mari et in omnibus abyssis. 

Et ducens nubes ab extremo terrae: fulg-ura in plu- 
15 viam fecit. 

Oui producit ventos de thesauris suis: qui percussit 
primitiva Aegypti ab homine usque ad pecus. 

Et misit signa et prodigia in medio tui, Aegypte : in 
Pharaonem et in omnes servos eius. 
20 Q^-^i percussit gentes multas: et occidit reges potentes. 

Seon regem Amorreorum, et Og regem Basan : et 
omnia regna Chanaan. 

Et dedit terram eorum hereditatem : hereditatem Israel 
servo suo. 
25 Domine, nomen tuum in aeternum: et memoriale tuum 

in generatione et progenie. 

Ouia iudicabit Dominus plebem suam: et in servis 
suis consolabitur. 

Simulacra gentium argentum et aurum: opera maniumi 
30 hominum. 

Os habent, et non loquentur: oculos habent, et non 
videbunt. 

6. esl : oi/i. "Sl. — S. elegit: elegil sibi. W. M. — 13. in inari : ct 
in niari. W. M. — 14. Et diicens: Educens. W. M. — 25. inemoriale: 
corr. rx nieinorialeni. — 32. videbiint: corr. c.v palpalninl, r//w W. M. 



PSALTERIUM isr 



Aures habent, et non audient: nares habent, et non 
odorabunt. 

Manus habent, et non palpabunt: pedes habent, et 
non ambulabunt. 
52'. Non clamabunt in | gutture suo : neque enim est 5 

spiritus in ore ipsorum. 

Similes iUis fiant qui faciunt ea: et omnes qui confi- 
dunt in eis. 

Domus Israel, benedicite Dominum: Domus Aaron, 
benedicite Dominum. 10 

Domus Levi, benedicite Dominum : qui timetis Domi- 
num, benedicite Dominum. 

Benedictus Dominus ex Syon: qui habitat in leru- 
salem. 

PSALiNIUS CXXXV. 15 

Confitemini Domino, quoniam bonus: quoniam in sae- 
culum misericordia eius. 

Confitemini Deo deorum : quoniam bonus. 

Confitemini Domino dominorum : quoniam bonus. 

Oui facit mirabiha magna sokis : quoniam bonus. 20 

Oui fecit caelos et intellectus : quoniam bonus. 

Oui firmavit terram super aquas: quoniam bonus. 

Oui fecit luminaria magna sokis: quoniam bonus. 

Solem in potestatem diei : quoniam bonus. 

Lunam et stellas in potestatem noctis: quoniam bonus 25 

Oui percussit Aegyptum cum primitivis eorum: quo- 
niam bonus. 

Et eduxit Israel de medio eorum: quoniam bonus. 

In manu forti et brachio excelso: quoniam bonus. 

Oui divisit Mare Rubruni in divisiones aquarum : quo- 30 
niam bonus. 

Et perduxit Israel per medium eius: quoniam bonus. 



10 et 12. Dominum: Domino. W. M. — ar. ct intellectus: W. legil: 
in tellectns (sic) scd s. ras.; M. intellectn. 



152 MANUALE AMBROSIAiNUiM SAEC. XI. 



Et excussit Pharaonem et omnem potentiam eius in 
Mari Rubro : quoniam bonus. 

Et perduxit populum suum in deserto: quoniam bonus. 

Oui percussit reges magnos, et occidit reges fortes : 
5 quoniam bonus. 

Seon regem Amorreorum, et Og regem Basan : quo- 
niam bonus. 

Et dedit terram eorum hereditatem, hereditatem Israel 
servo suo : quoniam bonus. 
ro Ouoniam humiHtatem nostram memor fuit nostris Do- 

minus: quoniam bonus. 

Et eripuit nos ab inimicis nostris, qui dat escam omni 
carni: quoniam bonus. 

Confitemini Deo, caeli, quoniam bonus: quoniam in 
15 saeculum misericordia eius. 

PSALMUS CXXXVI. 

Super tlumina Babylonis, illic sedimus et ilevimus: 
dum recordaremur tui, Syon. 

In salicibus, in mecUo eius : suspendimus organa nostra. 
20 Quia iUic interrogaverunt nos. qui captivos duxerunt 

nos: verba cantionum. 

P^t quia duxerunt nos: Ilymnum cantate nobis de 
canticis Syon. 

Ouomodo cantabimus canticum Domini: in terra aliena? 
25 Si oblitus fuero tui, lerusalem: obliviscatur me dex- 

tera mea. 

Adliaereat lingua mea faucibus meis : si non memi- 
nero tui. 

Si non proposuero tui lerusalem: in principio laeti- 
30 tiae meae. 

Memento, Domine, filiorum Edom: in die lerusalem. 



3. Et: Oui. W. M. — in clcserto: per clescrtuni. W. M. — 10. lui- 
niilitateni,... nostris : in hnmilitateni nienior fuit nostri W ; in iiuniilitate 
nostra ni. f. nostri. M. — 22. (luia duxc-runt: (jui alHhixennit. W. M. — 
24. cantal^inuis: corr. ex canla\iiuus cimi W. M. — 29. tui: te. W. -- 
,^1. luloiu : corr. ex et (\c>w\. 



PSALTERIUM 153 



Oui dicunt, Exinanite, exinanite: quo usque ad fun- 
damentum in ea. 

Filia Babylonis : misera. 

Beatus qui retribuet tibi retributionem tuam : quam 
retribuisti nobis. 5 

Beatus qui tenebit parvulos suos: et allidet ad petram. 

PSALMUS CXXXVII. 

53- ^ Confitebor tibi, Domine, in toto corde meo: quia 

exaudisti omnia verba oris mei. 

Et in conspectu i\no;elorum psallam tibi : adorabo ad 10 
templum sanctum tuum, et confitebor nomini tuo. 

Super misericordiam tuam et veritatem tuam : quia 
magnificasti super omnia nomen sanctum tuum. 

In quacumque die invocavero te: cito exaudi me. 

Multiplicabis me in anima mea: in virtute tua. 15 

Confitebuntur tibi, Domine, omnes reges terrae : quia 
audierunt omnia verba oris tui. 

Ut cantent in viis tuis, Domine : quia magna gloria 
Domini. 

Ouoniam excelsus Dominus, et humilia respicit: et 20 
alta a longe agnoscit. 

Si ambulavero in medio tribulationis: vivificabis me. 

Super iram inimicorum meorum extendisti manum 
tuam: et salvum me fecit dextera tua. 

Domine, retribue pro me : Domine, misericordia tua 25 
in aeternum: opera manuum tuarum me despicias. 

PSALMUS CXXXVIII. 

Domine, probasti me et cognovisti me : tu cognovisti 
sessionem meam et resurrectionem meam. 

Intellexisti cogitationes meas a longe, semitam meam et 30 
finem meum tu investigasti : et omnes vias meas praevidisti. 



4. retribuet: corr. ex retribue. — 29. sessionem: corr. ex sensioncm. 
— 31. finem: funem. W. M. 

Magistretti — Man. Vol. I. *° 



154 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ouia non est dolus in lingua mea: ecce tu, Domine, 
cognovisti omnia novissima et antiqua. 

Tu formasti me: et posuisti super me manum tuam. 
Mirificata est scientia tua ex me : confortata est, et 
5 non potero ad eam, 

Ouo ibo a spiritu tuo? et quo a facie tua fugiam? 
Si ascendero in caelos, tu illic es: et si descendero 
in infernum, ades. 

Si assumpsero pennas meas a matutino : et inhabita- 
lo vero in extremis maris. 

Etenim illuc manus tua deducet me: et apprehendet 
me dextera tua. 

Et dixi, Forsitan tenebrae conculcaverunt me: et nox 
ilkmiinatio in epulatlone mea. 
15 Ouia tenebrae non obscurabuntur a te: et nox sicut 

dies illuminabitur. 

Sicut tenebrae eius, ita et kmien eius; quoniam tu, 
Domlne, possedisd renes meos: suscepisti me de utero 
matris meae. 
20 Confitebor tlbl, Domlne, quia terrlbiliter mirificatus es: 

mira opera tua, et anima mea cognoscit valde. 

Non est occukatum os meum a te quod fecisti in ob- 
scuro: et substantia mea in inferiorlbus terrae. 

Inoperatum meum vlderunt ocuH tui : et in libro tuo 
25 omnes scribuntur. 

Per diem formabuntur, et nulkis in ipsis; mihi autem 
. nimis hono-^-rati sunt amici tul, Dcus: nimium confortatus f. 5-', 
est principatus eorum. 

Dinumerabo eos: et super arenam multipHcabuntur. 
30 Et surrexi, et adhuc tecum sum: si occideris, Deus, 

peccatores. 

Viri sanguinum, decknate a me: quia contentiosi estis 
in cogitationibus. 



7. caelos : co7-r. cx caclo. — 12. me: o)}i. W. — 14. epulatione : 
corr. ex expuliationc, nbi 2 ma. \\ corr. iu o. — 27. nimis: ovi. W. — 
lionorati : Iionoraiuli. I\I. — 30. occidcris: corr. cx occiderit. 



PSALTERIUM 155 



Accipient in vanitate civitates suas ; nonne odientes 
te, Domine, odivi : et super inimicos tuos tabescebam? 

Perfecto odio oderam eos: et inimici facti sunt mihi. 

Proba me, Domine, et scito cor meum: afflige me, et 
scito vias meas. 5 

Et vide si est via iniquitatis in me: et deduc me, in 
via aeterna. 

PSALMUS CXXXVIIII. 

Eripe me, Domine, ab homine malo : et a viro iniquo 
libera me. 10 

Oui cogitaverunt iniquitates in corde: tota die consti- 
tuebant praelia. 

Acuerunt linguas suas sicut serpentes: venenum aspi- 
dum sub labiis eorum. 

Custodi me, Domine, de manu peccatoris: et a vlro 15 
iniquo libera me. 

Oui cogitaverunt supplantare gressus meos : absconde- 
runt superbi laqueum mihi. 

Et funibus praetenderunt laqueum pedibus meisrde- 
tinentes semitas, scandakmi apposuerunt mihi. 20 

Dixi Domino, Deus meus es tu: auribus percipe, Do- 
mine, vocem deprecationis meae. 

Domine, Domine, virtus sakitis meae : obumbrasti su- 
per caput meum in cHe belli. 

Non tradas me, Domine: a desiderio meo peccatori. 25 

Cogitaverunt adversum me, non me derelinquas : ne- 
quando exaltentur. 

Caput circuitus eorum : labor labiorum ipsorum ope- 
riet eos. 

Cadent super eos carbones ignis ; in ignem deities 3° 
eos : in miseriis non subsistent. 



I. Accipient: Accipiant. M. — oclientes: corr. ex audientes, cum 
\V. ct M. — 3. oderam: corr. ex odiebam. — 18. laqueum : laqueos. 
\V. M. — 25. Domine: suppl. al. ina. sup. lin. 



156 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Vir linguosus non dirigetur super super terram: virum 
iniustum mala capient in interitum. 

Cognovi quia faciet Dominus iuditium inopum : et 
vindictam pauperum. 
5 Verumtamen iusti confitebuntur nomini tuo: et habi- 

tabunt recti cimi vultu tuo. 

PSALMUS CXL. 

Domine, clamavi ad te, et exaudi me: intende voci 
orationis meae, dum clamavero ad te. 
lo Dirigatur oratio mea sicut incensum in conspectu tuo ; 

elevatio manuum mearum sacrificium vespertinum. 

Pone, Domine, custodiam ori meo: et ostium ^ cir- f. 54- 
cumstantiae labiis meis. 

Non declines cor meum in verba malitiae: ad excu- 
15 sandas excusationes in peccatis. 

Cum hominibus operantibus iniquitatem : et non com- 
municabo cum electis eorum. 

Corripiet me iustus in misericordiam, et arguet me : 
oleum autem peccatoris non impinguet caput meum. 
20 Qi-iia. adhuc et oratio mea in beneplacitis eorum; ab- 

sorpti sunt continuati petra iudices eorum : audient verba 
mea, quoniam potuerunt. 

Sicut crassitudo terrae et eructat super terram : chspersa 
sunt ossa nostra secus in infernum. 
25 Quia ad te, Domine, Domine, ocuH mei; in te spe- 

ravi : non auferas animam meam. 

Custodi me a laqueo hoc quem statuerunt mihi : et a 
scandahs operantibus iniquitatem. 

Cadent in retia eius peccatores: singulariter sum ego 
30 donec transeam. 

PSALMUS CXLL ^ 

Voce mea ad Dominum clamavi: vocc mea ad Deum 
dcprecatus sum. 

5. nomini tno : siippL al. ma. Sii/>. liii. — 8, 23. ct : ovi. W. M. — 
iK, 20. ct : otn. M. 



PSALTERIUIM 15^ 



Effundam in conspectu eius deprecationem meam: tri- 
bulationem meam ante ipsum pronuncio. 

In deficiendo in me spiritum meum : et tu cognovisti 
semitam meam. 

In via hac qua ambulabam: absconderunt superbi la- 5 
queos mihi. 

Considerabam a dextris et videbam : et non erat qui 
cognosceret me. 

Periit fuga a me: et non est qui requirat animam meam. 

Clamavi ad te, Domine, dixi, Tu es spes mea : portio 10 
mea in terra viventium. 

Intende ad deprecationem meam: quia humiliatus sum 
valde. 

Eripe me de persequentibus me : quoniam praevalue- 
runt super me. 15 

Educ de carcere animam meam : acl confitendum no- 
mini tuo. 

Me exspectant iusti: donec retribuas mihi. 

PSALMUS CXLII. 

Domine, exaudi orationem meam : auribus percipe de- 20 
precationem meam in veritate tua. 

Exaudi me in tua iustitia: et non intres in iuditio 
cum servo tuo. 

Ouoniam non iustificabitur in conspectu tuo : omnis 
vivens. 25 

Ouia persecutus est inimicus animam meam : humih'a- 
vit in terram vitam meam. 

Collocavit me in tenebris sicut mortuos aeterni: et 
anxiatus est super me spiritus meus. 

In me conturbatum est cor meum ; memoratus sum 30 
-y^ dierum antiquorum: et meditatus sum ^ in omnibus ope- 
ribus tuis, et in factis manuum tuarum meditabor. 



1-2. tribulationem : et tribulationem. W. — 9. requirat: corr. ex re- 
quiret. — 10. portio: et portio. M. — 27. terram: terra. M. — 31. et, 
om. M. 



i6o MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Magnificentiam gloriae sanctitatis tuae loquentur : et 
mirabilia tua enarrabunt. 

Et virtutem terribilium tuorum dicent: et mirabilia tua 
annutiabunt. 
5 ■\Iemoriam multitudinis suavitatis tuae eructabunt : et 

iustitiam tuam exultabunt. 

Misericors et miserator Uominus : patiens et multum 
misericordiae. 

Suavis Dominus in omnibus : et miserationes eius su- 
lo per omnia opera eius. 

Confiteantur tibi, Domine, omnia opera tua: et sancti 
tui benedicent te. 

Gloriam regni tui dicent : et potentiam tuam loquentur. 

Ut notam faciant filiis hominum potentiam tuam : et 
15 gloriam magnificentiae regni tui. 

Regnum tuum, Domine, regnum omnium saeculorum : 
et dominatio tua in omni generatione et progenie. 

Fidelis Dominus in omnibus verbis suis: et sanctus 
in omnibus operibus suis. 
20 Confirmat Dominus omnes ruentes : et ericflt omnes 

elisos. 

Oculi omnium in te sperant: et tu das escam illis in 
tempore opportuno. 

Aperis tu manum tuam : et adimples omne animal 
25 benedictione. 

lustus Dominus in omnibus viis suis: et sanctus in 
omnibus operibus suis. 

Prope est Dominus omnibus invocantibus eum: omni- 
bus qui invocant eum in veritate. 
30 Voluntatem timentium se faciet: et orationes eorum 

exaudiet, et salvabit eos. 



3. terribiliiim tuoruin: corr. ex terrilioruin. — 4. amiinUiahunt : 
enuntiabunt. W. — 6. iustitiam tuain: iustitia ttia. \V. — 7. multum : 
nniltae. W. M. — 9. et, ont. W. M. — 16. Doiniue: sitppl. al. ma. sup. 
liit. — 22. onniiuin : homimiin. W. M. 



PSALTERIUM 16-1 



Custodit Dominiis omnes diligentes se: et omnes pec- 
catores disperdet. 

Laudationem Domini loquetur os meum, et benedicat 
omnis caro nomen sanctum eius: in aeternum et in saecu- 
lum saeculi. 5 

PSALMUS CXLV. 

Lauda, anima mea, Dominum, laudabo Dominum in 
vita mea: psallam Deo meo quamdiu ero. 

Nolite confidere in principibus: neque in filiis homi- 
num, in quibus non est salus. lo 

Exlbit spiritus eius, et revertetur in terram suam : in 
illa die peribunt omnes cogitationes eorum. 

Beatus cuius Deus lacob adiutor eius est; spes eius 
f. 55'- in Domino Deo | ipsius: qui fecit caelum et terram, mare 

et omnia quae in eis sunt. 15 

Oui custodit veritatem in saeculum, faciens iuditium 
iniuriam patientibus: dat escam esurientibus. 

Dominus solvit compeditos: Dominus erigit elisos. 

Dominus illuminans caecos: Dominus dirieit iustos. 

Dominus custodit advenam, orphanum et viduam su- 20 
scipiet: et viam peccatorum exterminabit. 

Regnabit Dominus in aeternum: Deus tuus, Syon, in 
saeculum saecuH. 

PSALMUS CXLVL 

Laudate Dominum, quoniam bonus est psalmus: Deo 25 
nostro iocunda sit laudatio. 

Aedificans lerusalem Dominus : et dispersiones Israel 
congregabit. 



Oui sanat contritos corde : et ahio^at contritiones eorum. 
Oui numerat muUitudinem stellarum: et omnibus eis 
nomina vocat. 



13. est: 0111. \V. M. — 19. illuminans: illuminat. W. M. — 28, con- 
gregabit: congregavit. \V. — 31. vocat: vocans. W. M. 

MaCistretti — Man. Vgl. l. 91 



30 



i62 >rA\'r.\I.K AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Magnus Dominus noster et magna virtus eius: et sa- 
pientiae eius non est numerus. 

Suscipiens mansuetos Dominus: humiliat autem pec- 
catores usque ad terram. 
5 Incipite Domino in confessione: psallite Deo nostro 

in citliara. 

Oui operit caelum in nuhihus : et parat terra i^luviam. 

Oui producit in montihus foenum: et herham servituti 
hominum. 
lo Oui dat pecorihus escam illorum : et pulHs corvorum 

invocantihus eum. 

Non in virihus equi vohmtatem hahehunt: neque In 
tihiahhus viri heneplacehunt. 

Beneplacitum est Domino super timentes eum : et in 
15 eis qui sperant super misericordia eius. 

PSAL^^IUS CXL\'II. 

Lauda, lerusalem, Dominum: lauda Dcum tuum, S)on. 
Ouia confortavit seras portarum tuarum : henedixit fi- 
hos tuos in te. 
20 Oui ponit fines tuos pacem: et adipe frumenti sa- 

tiat te. 

Oui emittit eloquium suum terrae: veloclter currit 
sermo eius. 

Oui dat nivem slcut lanam : nehulam sicut cinerem 
25 spargens. 

Mittit crystallum suam tamquam frusta panis: contra 
faciem frigoris eius quls suhslstet? 

Emlttet verhum suum et hquefatiet ea : fiahlt splrltus 
elus, et fhient aquae. 
30 Oui annuntiat verbum suum lacoh : iustitiam et iudi- 

tium in Israch 



7. — iii: o!Ji. W. M. — iLTra : l<.-nae W. M. — 12. cqiii \c>lunta- 
tem : corr. ex et qui voluiitate, ciiin \V ci M. — 22. cunil : corr. c.v 
curri. — 25. spart^ens : spargit. W. M. — 28. Einiltet : Mitlet. W. M. 
— et liciuefatiet ea: corr, cnm W, cl !\r, cx, eliciuet eani, 



t^SALTERltJM 16.1 



Non fecit taliter omni oenti : et iiiclltla sua non de- 
monstravlt eis. 

PSALMUS CXLVIII. 

f. 56. $ Laudate Dominum de caelis: laudate eum in ex- 

celsls. 5 

Laudate eum, omnes Angeli eius: laudate eum, omnes 
Vlrtutes eius. 

Laudate eum, sol et luna : laudate eum, omnes stellae 
et lumen. 

Laudate eum, caeli caelorum : et aquae omnes, quae 10 
super caelos sunt, laudent nomen Dominl. 

Oula Ipse dlxlt, et facta sunt: Ipse mandavlt, et creata 
sunt. 

Statult ea In aeternum et in saeculum saeculi: prae- 
ceptum posult, et non praeteribit. 15 

Laudate Domlnum de terra: dracones et omnes abyssl. 

Ig-nls, orando, nlx, glacles : splritus procellae, qui fa- 
ciunt verbum elus. 

Montes et omnes colles : Ilgna fructlfera, et omnes 
cedri. 20 

Bestiae et omnla iumenta: serpentes et volucres pen- 
natae. 

Reges terrae et omnes populi : prlncipes et omnes 
iudices terrae. 

luvenes et virgines, seniores cum lunloribus: laudent 25 
nomen Domlnl. 

Oula exaltatum est nomen eius solius ; confessio elus 
super caelum et terram : et exaltavit cornu popull sui. 

Hymnus omnlbus sanctis eius: fillis Israel, populo ap- 
proplnquanti slbl. 3° 

PSALMUS CXLIX. 

Cantate Domlno canticum novum : laudatio eius in 
ecclesla sanctorum. 

Laetetur Israel In eo qui fecit ipsum: et filli Syon 
exultent super Regem suum. 33 



i64 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Laudent nomen ei^us in choro : in tympano et psal- 
terlo psallant ei. 

Ouia beneplacitum est Domino super populo suo : et 
exultabit mansuetos in salutem. 
5 Exultabunt Sancti in ijloria: laetabuntur in cubilibus 

suis. 

Exultationes Dei in faucibus eorum : et oladii bis acuti 
in manibus eorum. 

Ad faciendam vindictam in nationibus: increpatlones 
lo in populls. 

Ad alligandos reges eorum in compedibus : et nobiles 
eorum in vinculis ferreis. 

Ut faciant in eis iudltium conscriptum : oloria haec est 
omnibus sanctls elus. 

15 PSALMUS CL. 

Laudate Deum in Sanctls elus: laudate eum in firma- 
mento vlrtutls eius. 

Laudate eum in potentatlbus eius : laudate eum secun- 
dum multltudlnem magnitudinls elus. 
20 Laudate eum in sono tubae: laudate eum in psalterio 

et clthara. 

Laudate eum In tympano et choro : laudate eum in 
chordis et organo. 

Laudate eum In cymbaHs benesonantibus, laudate eum 
25 in cymbahs lubilationls : omnis spirltus laudet Dominum. 

HYMNUS TRIUM PUERORUM 

Benedlctus es , Domine Deus patrum nostrorum , ct 

laudablHs et gloriosus in saecula. M 

Et benedictum nomcn glorlae tuae, fjuod est sanctum 1 

30 et laudablle et glorlosum in i}^ saecula. f. 56'. 

Benedictus es in templo sancto glorlae tuae, et lauda- 

blHs et gloriosus in saecula. 

3. siipor: iii. W. M. — \. exiilta1)it : exultavit. W. .M. — lo. iii : tt 
iii. M. 



CANTICA AD MATUTINU.M 1^)5 

Benedictus es siiper sedem sanctam deitatis tuae , et 
laudabilis et o-loriosus in saecula. 

Benedictus es super thronum sanctum regni tui , et 
laudabilis et gloriosus in saecula. 

Benedictus es super sceptra divinitatis tuae, et lauda- 5 
bilis et orloriosus in saecula, 

o 

Benedictus es, qui sedes super Cherubim et Seraphim, 
et laudabihs et oloriosus in saecula. 

O 

Benedictus es, qui ambulas super pennas ventorum et 
super undas maris, et laudabilis et gloriosus in saecula. 10 

Benedicant te omnes AngeH et Sancti tui , et lauda- 
bilem et gloriosum in saecula. 

Benedicant te caeh* , terra , mare et omnia quae in 
eis sunt, et laudabilem et gloriosum in saecula. 

CANTICUiM ESAIAE PROPHETAE. 15 

De nocte vigilat spiritus meus : ad te, Deus: 

Ouia Jux est praecepta tua super terram. 

lustitiam discite , qui habitatis terram : cessavit enim 
impius. 

Omnes qui non didicerint iustitiam super terram : ve- 20 
ritatem non facient. 

Tollatur impius: ne videat maiestatem Domini. 

Domine Deus, excelsum est brachium tuum, et nescie- 
runt: dum autem coonoverit confundentur. 

O 

Zelus apprehendit populum ineruditum : et nunc ignls 25 
adversarios consumit. 

Domine Deus noster , pacem da nobis : omnia enim 
reddidisti nobis. 

Domine Deus noster , posside nos ; Domine, praeter 
te alium nescimus: nomen tuum nominamus. 30 

14. M. add.per exietisum: Gloria Patri,... et laudabli et glorioso, etc. 
Sicut erat.... Amen, et laudabili et glorioso, etc. {anf.) Benedictus es, Do- 
mine Deus. — 17. est : otn. \V. — 20. Omnes.... didicerint.... fatient : Om- 
nis. .. didicerit.... fatiet. W. M. — 24. cognoverit : adveneris. \V. M. — 
27. pacem : pacem tuam. \\'. M. 



i66 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Mortiii autem vitam non videbunt : neque medici 
suscitabunt. 

Idco superinduxisti : et perdidisti omnem masculum 
eorum. 
5 Adde illis mala, Domine: adde mala omnibus glo- 

riosis terrae. 

Domine, in tribulatione memor fui tui: iii trlbula- 
tione modica eruditio tua est nobis. 

Et sicut parturiens, proxima ut pareret, et in dolore suo 
it) exclamavit : ita facti sumus dilecto tuo. 

Propter timorem tuum, Domine, in utero accepimus, 
et doluimus, et peperimus spiritum salutis tuae : et feci- 
mus super terram. 

Si cadent qui habitant super terram ; exsurgent mortui, 
15 et resurgent qui in monumentis sunt: et laetabuntur qui sunt 
super terram. 

Ros enim, qui abs te est, sanitas est illis : terra vero 
impiorum peribit. 

Ambula, populus meus: intra in recessus tuos. 
20 Claude ostium tuum, et abscondet me post illud ali- 

quantulum : donec transeat ira Domini. 

ORATIO ANNAE PRO SAMUHEL PROPH. 
Confirmatum est cor meum in Domino : et exaltatum 
est cornu meum in Deo meo. 
25 Dilatatum est os meum super inimicos meos : laetor 

ecro in salute tua. 

Ouia non est sanctus quomodo Dominus; et non est 
iustus cjuomodo Deus nostcr: et non cst sanctus praeter te. 
Nolite gloriari superbe, et nolite loqui excelsa : et non 
30 exeat verbum maonum ex ore vestro. 



<~. 



9. el in: et oiii. \\. M. — 10. dilecto: coir. e.v directo cuin \V. c/ M. 

— 14. Si cadent : Sic cadent. W. M. — iialjitant: inhabilant. W. M. 

— 19. i)opulus : popule. M. — intra: corr. ex intrat ; W. M. et intra. 

— 20. al)scondct ine : absconde te, W. M. — 27. (Jiiia: Qiioniani. W. M, 

— 29. ct nolite ; W oin. et. 



0/- 



CANTICA AD MATUTINUM 167 

Ouoniam Deus scientlae Dominus : Deus praeparat 
voluntates suas. 

^ Arcum potentiuni infirmavit Dominus : et infirmos 
praecinxit virtutem. 

Pleni panibus minorati sunt: et esurientes transie- 5 
runt terram. 

Sterilis peperit septem: et foetosa filiis infirmata est. 

Dominus mortificat, et vivificat: deducit ad inferos, et 
reducit. 

Dominus pauperes et divites facit: humiliat, et exaltat. lo 

Suscitans a terra pauperem : et cle stercore suscitans 
inopem, 

Et seclere facit eum cum potentibus plebis : et se- 
dem gloriae possidere facit eum. 

Dat votum orandi : et benedicet annos iusti. 15 

Ouia non in virtute sua potens est vir: Dominus in- 
firmum facit adversarium eius, Dominus sanctus. 

Non glorietur sapiens in saplentia sua ; neque glorie- 
tur potens In virtute sua : neque glorletur dlves in divl- 
tiis suis. 20 

Sed in hoc glorletur, qul glorlatur, sclre et intelligere 
Dominum: facere iudicium et lustitiam super terram. 

Dominus ascendlt caelos, et tonavlt: et Ipse iudicabit 
et extrema terrae, quia sanctus est : 

Dans virtutem reglbus nostris : et exaltavit cornu 25 
Christl sul. 

CANTICUiM ABBACUCH PROPHETAE 

Domlne, audivl audltionem tuam : et tlmul ; 

Consideravi opera tua: et expavl. 

In medlo duorum anlmalium Innotescens; in eo dum ,0 



I. praeparat : qui praeparat. W. M. — 7. tiliis: in filiis. \V. M. — 
II. paupereni : M. mendose inopeni. — 15. l)at: Uans. W. M. — orandi: 
W, 2 nta. corr. oranti, — benedicet : benedicens. \V. M. — 22, facere : 
et facere. W. — 23. caelos : in caelos. W. M, — tonavit : tonabit. M, — 
24, et : om, \V, 



i6S MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



approplnquaverint anni , cognosceris : diim advenerit tem- 
pus, ostenderis. 

In turbatione animae meae : in ira , misericordiae 
memoraberis. 
5 Deus a Libano venit: et Sanctus de monte umbroso 

et opaco. 

Operuit caelos maiestas Domini: et laude eius plena 
est terra. 

Splendor eius slcut lumen erlt : cornua sunt in ma- 
lo nlbus elus. 

Posuit dllectionem firmam virtutls suae ; ante faciem 
elus Iblt verbum: et exibunt in campum pedes eius. 

Stetit, et commota est terra: respexlt , et delluxerunt 
ofentes. 
15 Confracti sunt montes vehementer , et defluxerunt 

colles aeternales. 

Itlnera saecularla elus prae laborlbus ; vldlt tabernacula 
Aethiopum : et expavescens tabernacula terrae INIadian. 

Numquld In ilumlnlbus Irascerls, Domine; aut in llu 
20 mlnibus ira tua: aut In marl impetus tuus? 

Quonlam ascendens et ascendens super equos tuos: et 
equitatus tuus sanitas. 

Intendes et extendes arcum tuum super sceptra : diclt 
Dominus. 
25 Fkiminum rumpitur terra : vldebunt te , et dolebunt 

popuh. 

Aspergens aquas Itineris: dedlt abyssus vocem suam, 
ab altitudlne phantasiae suae. 

Elevatus est sol : et hma stetlt in ordine suo. 
30 Inlumlne lacula tua ibunt: In splendore fulg^oris armatua. 

In commlnatlone mlnorabls tcrram : et in furore tuo 
deduces gentes. 



5. venit: veniet. W. I\I. — 7. Doniini : eiu.s. W. M. — 18. expave- 
scens : expavescent. W. — 2 1 . et ascendens : ascendcs. W. et ascendes. M, 
— 23 intendes, etc. : Intendens ct exlcndens, W. M, 



CANTICA AD MATUTINUM 169 

Existl in salutem populi tui; ut salvos facias christostuos. 

Misisti in caplta inimicorum ^ mortem: excitastl vln- 
cula usque ad cervicem in finem. 

Praecidisti In pavore caplta potentlum: movebuntur 
in ea gentes. 5 

Adaperient aures suas : sicut edens pauper in absconso. 

Misistl in mare equos tuos: turbantes aquas multas. 

Custodivit et expavit venter meus : a voce obsecratio- 
nls labiorum meorum ; 

Et Introivlt tremor in ossa mea: et subtus me turbata 1° 
est virtus mea. 

Et requiescam in die trlbulatlonls : ut ascendam ad po- 
pulum transmigrationis meae. 

Quoniam ficus non afferet fi"uctum: et non erit gene- 
ratio in vineis. ^^ 

Mentietur opus olivae : et campi non faclunt escas. 

Defecerunt ab esca oves: et non sunt ad praesepia boves. 

Ego autem in Domlno exultabo : gaudebo In Deo sa- 
lutari meo. 

Domlne Deus, vlrtus mea: statue pedes meos in con- ^° 
summatione ; 

Super excelsa Imponet me : ut vlncam In gloria ejus. 

CANTICUM lONAE PROPHETAE. 

Clamavi ad Dominum Deum meum: in trlbulatione mea. 

Et exaudivlt de ventre inferni clamorem meum : et 25 
exaudisti vocem meam. 

Proiecisti me in altitudinem cordis maris : et flumina 
me clrcumdederunt. 

Omnes altitudines tuae : et fluctus tul super me trans- 
lerunt. ^° 

Et ego dlxl: Expulsus sum ab oculis tuis: forsltan 
adliciam, ut respiciam ad templum sanctum tuum. 

6. aures suas: ora sua W. M. — 12. tribulationis : tribul. meae. 
W. M. — 16. faciunt: facient. W. — 25. Et exaudivit: Exaudivit me 
(sic) M. 

Magistretti — Afa/i. Ki»/. /, 2» 



I70 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Circumfusa est mihi aqua usque ad animam meam: abys- 
sus circuivit me. 

Postremum est caput meum in scissuris montium : cle- 
scendit in terra, cuius vectes sunt continentes aeterni. 
5 Et ascendit corruptio vitae meae: ad te, Domine, Deus 

meus. 

In hoc quod defecit anima mea a me : Domine, memo- 
ratus sum ; 

Et veniat oratio mea ad tempkim sanctum tuum: ob- 
lo servantium vana et falsa, misericordiarum suarum derehqui. 

Ego autem cum voce confessionis et supphcationis 
immolabo tibi : 

Ouaecumque vovi reddam tibi, Salvatori meo, Domino. 

CANTICUM ZACHARIAE. 

15 Benedictus Dominus , Deus Israel : quia visitavit et 

fecit redemptionem plebis suae ; 

Et erexit cornu sahitis nobis : in domo David pueri sui : 
Sicut locutus est per os sanctorum prophetarum suo- 
rum: qui ab aevo sunt ; 
20 Dare salutare de inimicis nostris : et de manu omnium 

qui oderunt nos; 

Ad faciendam misericordiam cum patribus ^ nostris: et f. 5<5. 
memorare testamenti sancti sui. 

lusiurandum quod iuravit ad Abraham, patrem nostrum, 
25 daturum se nobis: ut sine timore , de manu inimicorum 
nostrorum liberati , 

Serviamus ihi in sanctitate et iustitia coram ipso: om- 
nibus diebus nostris. 



3. descendit: W / ina. descendit , sed ras. t. fin: ct descendit M. 
— 5. asccndit: ascendat. W. — 7. Domine : Domini Dei mei. W. Do- 
mini mei. M. — 9. veniat : vcniet. M. — obscrvatinm. . . . dcrcliqni : W 
/ iiia. obscrvantium.... misericordiarum suarum deliqui (?) sed poslea corr. 
observantes.... misericordiam suam deliqui. — obscrvantes vana et falsa 
misericordiarum suarum dclinquent. M. — 14. CANTICUM ZACH.\RIAE 
stippl. iii hac ed. — 17. cornn salutis nobis : nobis cornu salutis M. — iS. 
l)rophctarum : ct prophctarum M. 



CANTICA AD LAUDES 171 



Et tu , puer, Propheta Altlssimi vocaberis : praeibis 
enim ante faciem Domini parare vias eius; 

Ad dandam scientiam salutis plebi eius : in remissio- 
nem peccatorum nostrorum. 

Per viscera misericordiae Dei nostri : in quibus visita- 5 
vit nos Oriens ex alto. 

Inluminare eos qui in tenebris et umbra mortis sedent : 
ad dirigendos pedes nostros in viam pacis. 

CANTICUM DEUTERONOMII. 

Attende, caelum, et loquar: et audiat terra verba ex j^ 
ore meo. 

Exspectetur sicut pluvia pronunciatio mea: et descen- 
dat sicut ros verba mea, 

Sicut imber super gramen, et sicut nix super foenum: 
quoniam nomen Domini invocabo. 15 

Date magnitudinem Domino Deo nostro: Deus, vera 
sunt opera eius, et omnes viae eius iudicia : 

Deus fidelis, et non est iniquitas in eo : iustus et san- 
ctus Dominus. 

Peccaverunt nonne ei filii inmaculati? Natio prava et ^o 
perversa, haec Domino retribuisti? 

Hic populus stultus et non sapiens? Nonne hic ipse 
tuus est pater, qui possedit te, et fecit te, et creavit te? 

Et rememoramini diem saecuH : intenioflte annos Sfene- 
rationis orenerationum. „- 

Interroga patrem tuum , et indicabit tibi: seniores 
tuos et dicent tibi: 

Cum dispertiretur Excelsus gentes : ut disseminaret 
filios Adam. 

Constituit fines eius gentium : secundum numerum An. ^^ 
gelorum Dei. 

12. descendat: descendant. W. — 20. ei filii : eius filii. W. — 22. 
Hic : Sic. W. M, — 24. diem: dies. W. M. — 25. generationum: W al. 
ma. add. et ; i ma. M. — 26. seniores : et seniores. M. — 30. eius : om% 
W. M. 



h 



172 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Facta est pars Domini populus eius : lacob funiculus 
haereditatis ipsius Israel. 

Sufficientem fecit eum in terra deserta: in siti caloris. 
ubi non erat aqua. 
5 Circumduxit eum, et erudivit eum : et custodivit eum 

sicut pupillam oculi. 

Sicut aquila tegit nidum suum : et super pullos suos 
circumblanditur ; 

Expandit pennas suas, et accepit eos: et elevavit eos 
^° super scapulas suas. 

Dominus solus ducebat eos : et non erat cum eis deus 
alienus. 

Perduxit eos in virtute terrae : satiavit eos fructibus 
agrorum. 
15 Suxerunt mel de petra: et oleum de solida petra. 

Butyrum bovum et lac ovium : cum adipe agnorum et 
arietum, filiorum taurorum et hircorum, 

Cum adipe renum tritici : et sanguine uvae bibit vinum. 

Manducavitlacob, et satiatus est: et recalcitravit dilectus. 
2" Impinguatus est, et incrassatus est : et dilatatus est; 

Et dereliquit | Deum, qui fecit eum : et recessit a Deo f. 58'.^ 
salutari suo. 

Et incitaverunt me in ahenis: in abominationibus suis 
in ira compulerunt me. 
^5 Et immolaverunt me daemoniis, et non Deo, diis quos 

non noverant: novi ad praesens venerunt, quos nesciebant 
patres eorum, 

Deum, qui te genuit, dereliquisti : et obhtus es Deum, 

qui nutrivit te. ^ 

30 Vidit Dominus, et zelatus est, et exacerbatus est: prae J 

ira fiHorum suorum et filiarum ; v 

Et dixit: Avertam faciem mcam ab eis: et ostendam i 

quid erit eis in novissimis diebus ; 

23. in aboniinalionibus: et in aboin. W. — 25. nie : 01/1. M. W. — 
2(1, noverant : noverunt. W. — venerunt. om. M. 



CANTICA AD LAUDES 173 

Oula generatio perversa est : filli In qulbus non est 
fides in els. 

Ipsi in zelum compulerunt me, et non Deo : In iram 
concltaverunt me in idolls suis : 

Et ego ad zelum compellam eos et non gentem : In 5 
gentem inslplentem, In ira concltabo eos, 

Ouia Ignls accensus est ab Ira mea: et ardebit usque 
ad inferos deorsum, 

Comedet terram et nascentia elus: concremablt fi.mda- 
menta montlum. 10 

Congregam In ipsis mala : et sagittae meae consu- 
ment eos. 

Tabescent fame, et esca erunt avium: retrotensio ner- 
vorum insanabllis. 

Dentes bestiarum immlttam cum els : cum furore tra- 15 
hentes ad terram. 

A forls interficiet natos eorum gladlus: et in domlci- 
liis timor; 

luvenes cum virgine : lactentes mamlllam cum stablllto 
senlore. 20 

Et dixl : Dlspergam illos : et extollam ex hominlbus 
memoriam eorum. 

Nlsi propter Iram inlmlcorum, nec longo tempore slnt, 
et ne convertantur adversarii et dlcant: Manus nostra ex- 
celsa est, et non Domlnus fecit haec omnia. 25 

Ouia gens perdita consiHo est: et non est in eis dlscipHna. 

Non sapuerunt inteHigere: haec persequentur vos in 
futuro tempore. 

Ouomodo persequltur unus mllle: et duo transmove- 
runt multa milHa? 30 

Nisi quia Deus subdidlt eos : et Domlnus tradidit illos. 



3. Deo : Deum. W. M. — 5. ad: in. W. — ir. Congregam : / 7ua. 
sed ras. r; Congeram. W. iM. — 13. et esca erunt: esca eorum. M. — 
15. cum eis : in eos. W. M. — 17. gladius: corr. ex gladiis. — 19. lu- 
venes : luvenes eorum. M. — 21. Dispergam : disperdam, W. M. — et ex- 
tollam : extollam. W. — 23. nec: ne, W. M. — 24. adversarii: adver- 
sarii eius. W. — 31. eos: illos. W. 



174 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Ouia non est Deus noster , slcut dii illorum : inimici 
autem nostri insensati. 

De vite eorum Sodomorum vinum eorum : vitis eorum 
vitis Gomorrhae : 
5 Uva eorum uva fellis : botrus amaritudinis in ipsis. 

Furor draconum vinum eorum: et ira aspidum insanabilis. 

Nonne haec omnia congregata sunt apud me : et si- 
gnata sunt in thesauris meis? 

In die ultionum retribuam ilHs: in tempore cum la- 
lo psus fuerit pes eorum. 

Ouonlam prope est dles perditlonis eorum: et erunt 
parata vobis. 

Quia iudicablt Domlnus plebem suam : et in servis 
suis consolabltur. 
15 Vidit enlm eos dissolutos: et fatlgatos In abductione, 

et dissolutos. 

Et dixit Dominus: Ubi sunt dii eorum : In quibus con- 
fidebatls In els? 

Ouorum adipem sacrlficlorum edebatls : et blbebatls 
20 vinum Hbationum eorum ? 

^ Surgantnuncetadiuvent vos : et fiant vobis protectores. *• 59- 

Videte , vldete quoniam ego sum : et non est aHus 
Deus praeter me. 

Ego occldam, et vlvere faciam ; percutlam, et ego sa- 
25 nabo : et non est qui eripiat de manibus meis. 

Oula toHam in caehim manum meam, et iurabo per 
dexteram meam : et dlcam : Vivo ego In aeternum ! 

Oula exacuam, sicut fulgur, gladlum meum: et susci- 
plet iudiclum manus mea ; 
30 Et retribuam uklonem inlmlcis : et odientibus reddam. 

Inebriabo saglttas meas sangulne : et gladlus meus 
manducablt carnes. 

A sangulne vuhieratorum : et a captivitate capitis prin- 
cipum inimicorum. 

3. vitc corum : vite enini. W. M. — 10. fueiil: o>n. W. 



CANTICA AD LAUDES 175 

Laetamini, caeli, simul cum eo : et adorent eum om- 
nes filii Dei. 

Laetamini , gentes cum plebe eius : et adorent eum 
omnes Angeli Dei. 

Ouoniam sanguis filiorum eius defendetur, et vindi- 5 
cabit: et retribuet ultionem inimicis ; et odientibus reddam. 

Et emundabit Dominus: terram populi sui. 

CANTICUM MOYSI PROPHETAE 

Cantemus Domino : gloriose enim honorificatus est. 

Equum et ascensorem : proiecit in mare. 10 

Adiutor et protector: factus est mihi in salutem. 

Hic Deus meus, et honorificabo eum: Deus patris mei 
et exaltabo eum. 

Dominus conterens bella: Dominus nomen est ei. 

Currus Pharaonis et exercitum eius : proiecit in mare. 15 

Electos ascensores ternos stantes : demersit in Rubro 
mari. 

Pelagus operuit eos: merserunt in profundum tam- 
quam lapis. 

Dextera tua, Domine, glorificata est in virtute: dex- 20 
tera manus tuae, Domine, confringat inimicos : 

Et per multitudinem gloriae tuae: contrivisti adversarios. 

Misisti iram tuam, et comedit eos tamquam stipulam: 
et per spiritum irae tuae divisa est aqua. 

Gelaverunt tamquam murus aquae : gelaverunt fluctibus 25 
in medio mari. 

Dixit inimicus, Persequens comprehendam: partibor 
spolia; replebo animam meam, 

Interficiam gladio meo : dominabitur manus mea. 

Misisti spiritum tuum, et operuit eos mare: merserunt 30 
tamquam plumbum in aquam validissimam. 

I. omnes : om. M. — 5. defendetur : 07n. M. — 16-17. Rubro mari : 
Rubrum mare. W- M. — 18. merserunt: mare merserunt. M. — 20. Do- 
mine : o»i. W. — 21. tuae, Domine: tua. W. — 23. tuam : 07n. W. — 
25. fluctibus: fluctus. W. — 29. dominabitur : et dominabitur. M. — 
30. eos : 07H. W. 



i;6 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Ouis similis tibi in diis, Domine? aut quis similis tibi, 
eloriosus in sanctis? 

Mirabilis in maiestatibus faciens prodigia: extendisti 
dexteram tuam, et devoravit eos terra. 
5 Gubernasti iustitia tua populum tuum hunc: quem li- 

berasti ; 

Exhortatus es in virtute tua : in refectione sancta tua. 

Audierunt gentes , et iratae sunt: dolores apprehen- 
derunt omnes inhabitantes ^ Philistim. 
lo Tunc festinaverunt duces Edom : et principes INIoabitarum, 

Apprehendit eos tremor: et defluxerunt omnes inhabi- 
tantes Chanaan. 

Decidat super eos timor et tremor: magnitudine bra- 
chii tui fiant tamquam lapis, 
15 Donec transeat populus tuus, Domine: donec transeat 

populus tuus hic, quem adquisisti. 

Induc et planta eos in monte haereditatis tuae, in prae- 
p?"ato habitaculo tuo, quod praeparasti, Domine: sanctua- 
rium, Domine, quod praeparaverunt manus tuae. 
20 Dominus regnans in aeternum : et super saecuUmi et 

adhuc ; 

Quoniam introivit equitatus Pharaonis cum curribus et 
ascensoribus in mare : et induxit super eos Dominus aquas 
maris. 
25 Filii autem Israel ambulaverunt per aridam : in medio 

mari. 

HYMNUS TRIUM PUERORUM. 
Benedicite, omnia opera Domini, Domino. 
Benedicite, caeli, Domino. 
^° Benedicite, Angeh Domini, Domino. 

Benedicite, aquae omnes, quae super caelo sunt, Domino. 
Benedicite, omnes Virtutes Domini, Domino. 
Benedicite, sol et hma, Domino. 

7. in refeclione : ct in ref.... W. — 10. ct : o)n. W. — 13. niagnitu- 
dine : corr. ex nias^nitiidincm. — 16. liic: huc. W. — 18. Doniine : o)n, M. 
— sanctuarium : sancluarium tuuni. M. — 31. caelo: caelos, W. 



\ 



CANTICUM MAGNIFICAT 



Benedicite, stellae caeli, Domino. 
Benedicite. omnis imber et ros, Domino. 
Benedicite, omnis spiritus, Domino. 
Benedicite, ignis et aestiis, Domino. 
Benedicite, noctes et dies, Domino. 5 

Benedicite, lumen et tenebrae, Domino. 
Benedicite, frigus et aestus, Domino. 
Benedicite, pruina et nives, Domino. 
Benedicite, fulgura et nubes, Domino. 
Benedicat terra Domino. lo 

Benedicite, montes et colles, Domino. 
Benedicite, omnia nascentia in terra, Domino. 
Benedicite, maria et flumina et fontes, Domino. 
Benedicite, cete et omnia quae moventur in aquis, 
Domino. 15 

Benedicite, volucres caeli, Domino. 
Benedicite, bestiae et omnia iumenta, Domino. 
Benedicite, filii hominum, Domino. 
Benedicat Israel Domino. 

Benedicite, sacerdotes Domini, Domino. 20 

Benedicite, servi Domini, Domino. 
Benedicite, spiritus et animae iustorum, Domino. 
Benedicite, Sancti et humiles corde, Domino. 
Benedicite, Anania, Azaria et Misahel, Domino. 
Benedicamus Patrem, et Filium, et Sanctum Spiritum. 25 
Hymnum dicamus, et super exaltemus eum in saecula. 

ORATIO SANCTAE MARIAE. 

Magnificat anima mea Dominum : et exultavit spiritus 
meus in Deo salutari nieo. 

Ouia respexit humilitatem ancillae suae : ecce enim ex 30 
hoc beatam me dicent omnes generationes ; 

Ouia fecit mihi magna qui potens est: et sanctum 
nomen eius : 

Et misericordia eius a saeculo et in saeculum: super 
timentes eum. 35 

Magis— Ma:t. Vol. /. 23 



178 MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 

Fecit poteiitiam in brachio suo: dissipavit superbos 
mente cordis eorum. 

Deposuit potentes de sede : et exaltavit humiles. 

Esurientes satiavit bonis: et divites ^ dimisit inanes. f. 60. 
5 Suscepit Israel puerum: memor misericordiae suae; 

Sicut locutus est ad patres nostros, ad Abraham, et 
semini eius usque in aeternum. 

HYMNUS FIDEI CATHOLICAE. 

Ouicumque vult salvus esse, ante omnia opus est, ut 
10 teneat cathoHcam fidem. 

Ouam nisi quisque integram inviolatamque servaverit, 
absque dubio in aeternum peribit. 

Fides autem cathoHca haec est, ut unum Deum in 
Trinitate, et Trinitatem in Unitate veneremur. 
15 Neque confundentes personas, neque substantiam se- 

parantes. 

Alia est enim persona Patris, alia Filii, aha Spiritus 
Sancti : 

Sed Patris, et Fihi, et Spiritus Sancti una est chvi- 
20 nitas, aequahs gloria maiestas. 

Oualis Pater, tahs Filius, talis Spiritus Sanctus. 
Increatus Pater , increatus Fihus, increatus Spiritus 
Sanctus. 

Inmensus Pater , inmensus Filius , inmensus Spiritus 
25 Sanctus. 

Aeternus Pater , aeternus Filius , aeternus Spiritus 
Sanctus: 

Et tamen non tres aeterni ; sed unus aeternus. 
Sicut non tres increati, nec tres inmensi; sed unus 
30 increatus, et unus inmensus. 

Simihter omnipotens Pater, omnipotens Filius, omni- 
potens Spiritus Sanctus : 

5. piicnim: puerum suum. M. — 11. servaverit : oiii. W. — 22. glo- 
ria maic-slas: gloria (juo aeterna maieHtas. W. gloria coaeterna ma- 
ieslas. M. 



SYMBOLUM AD PRIM.VM 179 

Et tamen non tres omnipotentes, sed unus omnipotens. 

Ita Deus Pater, Deus Filius, Deus Spiritus Sanctus: 

Et tamen non tres Dii, sed unus est Deus. 

Ita Dominus Pater, Dominus Filius, Dominus Spiritus 
Sanctus : 5 

Et tamen non tres Domini, sed unus est Dominus. 

Ouia sicut singillatim unamquamque personam Deum et 
Dominum confiteri christiana veritate compellimur; ita tres 
Deos aut tres Dominos dicere catholica reh'gione prohibemur. 

Pater a nullo est factus, nec creatus, nec genitus. 10 

Fihus a Patre solo est, non factus, nec creatus, sed 
genitus. 

Spiritus Sanctus a Patre et Fiho, non factus, nec 
creatus, nec genitus, sed procedens. 

Unus ergo Pater, non tres Patres: unus Fihus, non ^5 
tres Fihi; unus Spiritus Sanctus, non tres Spiritus Sancti. 

Et in hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil 
maius aut minus ; sed totae tres Personae coaeternae sibi 
sunt et coaequales. 

Ita ut per omnia, sicut iam supra dictum est, et Trinitas 20 
in Unitate, et Unitas in Trinitate, veneranda sit. 

Qui vult ergo sah-^us esse, ita de Trinitate sentiat. 

Sed necessarium est ad aeternam sahitem, ut Incarna- 
tionem quoque Domini nostri Ihesu Christi fidehter credat. 

Est ergo fides recta, ut credamus et confiteamur, quia ^5 
Dominus noster Ihesus Christus Dei Fihus, Deus et homo est. 

Deus est ex substantia Patris ante saecula eenitus, et 
homo est ex substantia Matris in saeculo natus. 

Perfectus Deus, perfectus homo, ex anima rationah et 
humana carne subsistens. 

Aequalis Patri secundum divinitatem, minor Patre se- 
cundum humanitatem. 

Oui licet Deus sit et homo; non duo tamen, sed unus 
est Christus. 

27-28. et homo: et, om. \V. M. 



30 



i?o 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



Unus autem non conversione divinitatis in carnem, sed 
assumptione humanitatis in Deum. 

Unus omnino non confusione substantiae, sed unitate 
personae. 
5 Nam sicut anima rationalis et caro unus est homo, 

ita Deus et homo unus est Christus : 

Qui passus est pro salute nostra, descendit ad inferos, 
tertia die resurrexit a mortuis: 

^ Ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Dei Patris om- f. fo', 
To nipotentis, inde venturus iudicare vivos et mortuos. 

Ad cuius adventum omnes homines resuro-ere habent 
cum corporibus suis, et reddituri sunt de factis propriis ra- 
tionem. 

Et qui bona egerunt ibunt in vitarn aeternam : et qui 
15 vero mala in iofnem aeternum. 

Haec est enim fides cathoHca, quam nisi quisque fide- 
hter firmiterque crediderit, sahais esse non poterit. 

14. et qui : (lui. j\I. — 17. W. et M. add. : Gloria Patri. 



1 



IN XPI NOMINE 
INCIPIT MARTYROLOGIUM 



lANVARIUS HABET DIES XXXL 

IaNI PR1»1A DIES: ET SEPTIMA FINE TIMETVR 

KL lAN. OCTAVA DNI ET CIRCVMCISIO DNI NRI IHV 
XPI SECUNDUM CARNEM f). 

Obiit pbr. Gnido , qui iiidicavit st. VII in 
terra de Viildomino de Dongnieras (?) qtii 
fecit..,. 

Obiit Albertns cnstos.... 



B 


;/// 


NO 


C 


111 


NO 


D 


PRID. 


NO. 


E 


NON. 




F 


Vlll 


ID. 


G 


Vll 


ID. 


A 


VI 


ID. 


B 


V 


ID. 



VIGILIA EPIPHANIAE. 

EPIPHANIA DNI. 

DNS IN DESERTVM IIT. 

Obiit uxor Anrici de Deliani qui iudicavit 
sol. VIII. 

YEMIS MEDIVM. 

Dedicatio sci Georgii de bro (^). 
Obiit Martinns fili^is Giiidobofiae qui iiidi- 
cavit sol. X. 



(*) In marg. vel super lin. ad singulos dies additae sunt aliis 
nianibus notae necrologicae vcl nomina sanctorum, quae, litteris vulgo 
cursivis, suis locis in hac ed. indicantur: nonnullac tamcn additiones 
pene evanuerunt. 

(i) Fortasse legcndum : Bedcro. 



l82 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



C //// ID. 

D /// ID. 

E PRID. ID. 

F IDVS 

G XVIIII KL. 

A XV III KL. 

B A'F// A'/:. 

C XVI KL. 



D ATF 
E XIIII 
F A7// 



KL. 
KL. 



G A7/ /i'/.. 

A A7 KL. 

B A- KL. 

C F//// AT. 

D VIII KL. 

E F// A'A. 

F VI KL. 

G F KL. 

A //// ATA. 



B /// KL. 

C P/?//). A^A. 



EDVCTJO DNI DE EGIPTO. 



Sci Ilarii. 
DEPOSITIO SCI DATI EPI. 

Obiit Pelio7i7is Jilins' Bcltramni Hhitii die 
XV iannarii. 

S. Marcelli Mar. 

S. Antonii. 

Obicj^unt Alcarda nxor Piroxi et Lanfran- 
cus eius filiiis , pro quibus ecclesia habnit 
sol. XII. ter. 

SCI BASSIANI EPI. IN LAUDE. 

SCOR. MAR. SEBASTIANI ET SOLVTORIS. 

SCAE AGNETIS VI RG. 

SCI VINCENTII LEVITAE ET MAR. 

Obiit Bonda de Berradcio dedit snl. X. 

SCOR. BABILAE ET TRIVM PARVVLORUM. 
CONVERSIO PAVLI APLI. 

Dona Ininelda de Gerjnanio-a itidicavit cor- 
tinain 7inani huic ecclesiae. 



Obiit Siisanna uxor lohannis de Sibia, gui 
iudicavit pro aninia sua sol. V ter. 

Obiit Alegrantia Mutii die XX VIII I ia- 
nuaini. 

SCl IVLII PBRI ET CONFESSORIS. 



FEBRVARIVS HABET DIES XXVIII. 

AST FEBRVARII QVARTA F. (sic) PRAECEDIT III. '^ FINE. 

D KL FEB. SCI SEVERI CONFESSORIS: ET SCAE BRIGIDAE 

ViRG. IN SCOT. 
E //// NO. YPAPANTI DNI QUOD EST: PVRIFICATIO SCAE 

MARIAE. 

Obiit Astu/fus de.... Gerniinaca.... sol. X 
scae Mariae. 



KALENDARIUM 






F /// 



NO. 



G PRID. NO. 



A NON. 

B VIII ID. 

C VII ID. 



D VI 



ID. 



E 


V 


ID. 


F 


IIII 


ID. 


G 


III 


ID. 


A 


PRID. 


ID. 


B 


IDVS. 




C 


XVI 


KL 



D 


XV 


KL. 


E 


XIIII 


KL. 


F 


XIII 


KL. 


G 


XII 


KL. 


A 


XI 


KL. 


B 


X 


KL. 


C 


VIIII 


KL. 


D 


VIII 


KL. 


E 


VII 


KL. 


F 


VI 


KL. 


G 


V 


KL. 


A 


IIII 


KL. 


B 


III 


KL 


C 


PRID. 


KL. 



SCI. BLASI EPI. ET MAR. 

Dona Franca de Lmiixa sol. X. 
SCAE VERONICAE VIRG. 

Obiit Albericns ciistos qui itcdicavit staria 
octo milii et dno nncis ad starittm caneve et.... 
den. nnum tertiol. 

Obiit Baldicianns de Ltiuino. 
SCAE AGATHAE VIRG. ET MAR. 

Obiit.... 

PAPIAE IVVENTI EPI. SCA EVGENIA. — PRIMA 
VERA. 

Sci Mathiae apostoli. 
Sci Dionixii et scae Ellenae Mar. 
Obiit pbr. Ubertus de Sala. 
Obiit Baldicius de Bisola positus.... labore 
cradiis. 

Scarum Polloniae (sic) ct Ellenae Vir. 

SCAE SCOLASTICAE VIRG. 
Sci Gregorii papae. 



Obiit pbr. Otto dc LMtiino, qui iudicavit, 
viissale unum et sol. XX tertiol. 

Obiit Mutius (?) de Germ qui iudi- 

cavit.... 
SCORVM MAR. FAVSTINI ET lOBITTAE. 



Obiit Guidus de monteqiii iudicavit sol. X. 
CATHEDRA SCI PETRI. 
Obiit Martinus.... 



Obiit pbr. Arnidfus.... 



iS4 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



MARTIUS HARET DIES XXXI. 

MARTIS PRIMA NECAT; SI CVSPIDE QVARTA EST: 

D KL MART. 

E VI NO. 



Obiit Dna Alleg^^antia de Grandia (?) quae 
iiidicavit.... 

Obiit Jlfartinns dc Rancio qni iudicavit. 
Obiit pbr. lacobus Lucela (?) qui iudicavit. 



F 


V 


NO. 


G 


1111 


NO. 


A 


III 


NO. 


B 


PRID. 


NO. 


C 


NON. 




D 


VIll 


ID. 


E 


VII 


ID. 


F 


VI 


ID 



Obiit Oto clericus de Monte Agarino, qui 
iudicavit sol. A'A'.... 



ID. DEPO. SCI BENEDICTI EPI. 

ID. DEPO. SCI GREGORII PAPAE ROMA. 



G V 

A //// 

B /// ID. 

C PRID. ID. DEPO. SCI LAZARI EPI. 

D ID VS. Ufredus Jiliiis Martinide Burdiis(?) sol. IIII. 

E XVII KL. 

F XVI KL. 

G XV KL. 

A XIIII KL. 

B XIII KL. 

C XII KL. SCI BENEDICTI ABBATIS CONFES. 

D XI KL. 

E X KL. 

F VIIII KL. 

G VIII KL. ANNVNTIATIO SCAE MARIAE ET PASSIO DNI 

NRI. 

Obiit dna Roxa uxor lacobi. sol. K. 
A l 'II KL. 
B VI KL. SCI MARCI MAR. 

Obiit Gisla 7ixor Albcrtoni dc Bedcro 
sol. Illlter. 
C V KL. DEP. SCI THEODORI EPI. 

Obiit lohanncs pbr. de Colano (?) qui iu- 
dicavit p/cbi.,.. 



KALENDARIU.M 



iS^ 



D //// KL. 
E lll KL. 

F PRID. KL. 



SCI SECVNDI ^IAR. IN ASTE. 



APRILIS HABET DIES XXX. 



A P R I L I S D E C I M A E T \' X D E N A I~ I N E M I N A T V R 



G AX AFRILIS. 

A IIII A'OX. 

B /// NO. 

C PRID. XO. 



D 


NONAS. 


E 


VIII ID. 


F 


VII ID. 


Cx 


VI ID. 


A 


V ID. 


B 


IIII ID. 


C 


III ID. 


D 


PRID. ID. 



Obiit loJiannes Liinella qiii iiidicavit soL V. 
Obiit Io/ian)iis Lnnclla qni iiidicavit sol. 
XVI (sic). 

DEPOSITIO SCI AMBROSII ARCfilEI I. 



E IDVS. 

F XVIII KL. 

G XVII KL. 



A XVI KL. 



Obiit{s\c)maoister Albertns et Ubertns pb)-. 
nepos eins ; pro qnibns Jiabenins staria II si- 
lio-ijiis et 2innui t?-itici ad niensnram JMedio- 
lani. 



Obiit loJianna defacta (?) de. . . . soi. IIII ter. 

Obiit Lanfrancns de.... (sic) qni indicavit 
soL X. 

Obiit ^bwicns dc Caniinada qni indicavit 
sol. A . 

SCI CALOCERI MAR. 

SCI POLOCROXI EPI. MAR. 



PAS. SCOR. SACERDOTUM PARMENI HAELIMAE 
GRISOTELLI ET DIAC. LUCI ET MUCI. 
Obiit Gnidotns de Lupo, fnit de Soninia, 
qui indicavit libras.... 

Magistretti — Man. Vol. I. ' 24 



B 


XV 


KL. 


C 


XIIII 


KL. 


D 


XIII 


KL. 


E 


xn 


KL. 


F 


XI 


KL. 


G 


X 


KL. 



iS6 



MAXUALE AMRROSIAXUM SAEC. XI. 



A 


Jllll 


KL. 


B 


VI 11 


KL. 


C 


VII 


KL. 


l^) 


VI 


KL. 


E 


V 


KL. 


F 


llll 


KL. 


G 


III 


KL. 



A PRID. KL. 



DEPOSITIO MAROLI EPI. 
SCI GEORGII MAR. 

Obiit condain Alhertoni.... 
SCI MARCI EVAXGELISTAE. 



de. 



SCORVM VITALIS ET VALERIAE. 

Sci Pefri Martyris. 

....robc de Bedale (^^ dedit pro aninia sna 
gansape nnnni altari Scae. Alariae. 



MAIVS HABET DIES XXXI (^). 

TERTIVS IN M.\10 LVPVS EST. ET SEPTIMVS ANGVIS. 



B 



KL 



C 


VI 


D 


V 


E 


1111 


F 


111 



^Lll. SCORVM APOSTOLORVM PHILIPPI ET lACOBL 

.\0. 

XO. IXVEXTIO SCAE CRUCIS. 

Obiit Ardericns clericns. 
XO. Sci Gotardi. 

NO. DEPO. GEROXTI EPI. ASCENSIO DNI AD CELOS. 
G PRID. KON. DEP. SCI VEXERI EI"I. 

A NONAS. Flora n.vor Aiardi de Seha. sol. XXX. 

Obiit 

SCI VICTORIS AD \-LMVM. 

RECOXDITAE SVXT RELIOUIAE APOSTOLO- 

RVM IX ROMA (sic). 
TRAXSLATIO SCI XAZARII. 

Dcdicatio ecclesiae Sci Enxcbii de Aora. 



B VIII 
C VU 

D VI 



ID. 
ID. 

ID. 



E V 



ID. Obiit Gloffa de Silva qnae indicavit, 

soL IIII. 



(i) /// iiiarg. al. iiia. : 

" Albcrtus custos de Dcgoniza.... sol. X. 

Obiit Loterius clcricus qui iudicavit dcn. XXI niinas trcs siliginis.... 
panici, ita nt Lotcrius ncpns cius scinpcr dcbcat vcl si — 

agcrius dc V. ira (?) qui iudicavit sol. III. 

Obiit Dominicus.... dc Brixago qui iudic-avit sol. X. „ 



KALENDARR-M 



.87 



F //// 
G /// 



ID. 
ID. 



A PRID. ID. 



B 


IDUS. 




C 


XVII 


KL. 


1) 


XVI 


KL. 


E 


XV 


KL 


F 


XIIII 


KL 


G 


XIII 


KL. 


A 


XII 


KL. 


B 


XI 


KL. 


C 


X 


KL. 


D 


VIIII 


KL. 


E 


VIII 


KL. 



7 


VII KL. 


G 


VI KL. 


A 


V KL. 


B 


IIII KL. 


C 


III KL. 


D 


PRIDIE KL. 



SCI PANCRATII MAR. ROMAE. 

Dcdicatio ccclesiae saiicti Ambrosii de 
MoutcQarino. 
TRANS. SCI VICTORIS. ET PASSIO SCORVM 

FELICIS ET FORTUNATI. 

Dcdicatio ecclesiae Sci Pctri de Brada- 
rozio {^). 

Obiit Bcllomts citsios Jriiius ccclesiae. 
TRANS. SCI SYRI EPI. PAPIAE. 



TRANS. SCI MATERNI EPI. 



Obiit Albcrtiis dc Brissgara (sic) sol. V. 
DEPOS. SCI DIONISI EPI. CONF. 

Obiit Algixiiis dc... qiii iudicavit sol. de- 
ccin tertiol. 
SCI THEODORI MAR. 



PASSIO SCORVM SISINNII MARTIRII ET ALE- 

XANDRI. 
PETRI ET LAVREXTI AD CONCILIA SCORVM. 



IVNIV.S HABET DIES XXXU). 

I V N I V S I N D E C I M O Q U I X D E N O A F I N E S A L V T A T. 

E I^^l^ IVX. Obiit loliannes de Silva qui iudicavit 

sol....^^) 
F //// XOX. SCI HLRASMI SACER. ET MAR. 



(1) //; niarg. al. iiia.: 

"Obiit Girardus de Martcgaria, qui iudicavit ecclesiac pro aninia 
sua (sic). „ 



iSS MANUALE AMBROSIAXrM SAEC. XI. 



C. III NO. Obiit Chiidohonus dc Biviliouo qui iudi- 

cavil sol. XX. 
X PRID. i\0. SCORUM OVIRINI ET NICOMEDIS MAR. 

H XOX. 

C Vlll ID. DEPOSITIO SCI EVSTORGII EPI. 

I) /7/ ID. 

E /7 ID. 

1- / - ID. 

G IIII ID. SCI PANTALEONIS MAR. 

A /// ID. SCI BARNABE APOSTOLI AVENTV (sic). 

B PRID. ID. 

C IDIS. 

1) A7 /// A7.. SCORVM CANTIANORVM. 

Obiit Marchixius clericus dc Luvino qui 

iudicavit sol. A. 
E A7 7/ KL. SCI VITI MAR. 

Obiit Lanfraucus Ccrladus (?) qui iudi- 

cavit sol. XX. 
F X\'I KL. Obiit Roba (sic) dc Bcradi (sic) sol. J' tcrt. 

pro anima cius sol. 1'. 
G A7' KL. 
A XIIII KL. 
B A7// KL. SCORVM MARTIRVM PROTASII ET GERVASII. 



KL. SCI IVLIAM MAR. 

NATIVITAS SCI lOHANNIS BAPTISTE. 
KL. SCE FEBRONIAE VIRG. ET MAR. 

SCOR\'M MARTIRVM lOANNIS ET PAULI. 

Obiit Lauf}-anctus dc.... qui iudicavit sol. X. 

Obiit Albcrtus dc vcllo (?) qui iudicavit 
sol. . . . 
KL. SCORVM APOSTOLORVM PEIRI ET PAVLI. 

Lanfrancus cL^ricus qui iudicavit libras 
octo ct tria condicia vini in annivcrsario suo. 



c 


XII- 


KL. 


1) 


XI 


KL. 


E 


X 


KL. 


F 


1 1111 


KL. 


G 


VIII 


KL. 


.\ 


VII 


KL. 


B 


VI 


KL. 


C 


V 


KL. 


1) 


IIII 


KL. 


K 


III 


KL. 


F 


PRID. 


KL 



KALENDARIUIM 189 



IVLIUS HABET DIES XXXI. 

T E R D F. C I M V S 1 V 1. 1 V S : D E C E M I N N V I T A N T E K L. 

G KL. IVLIAS. 

A F/ NO. Obiit loJianiies LniicIIio (?) indicavit sol. X. 

B F NO. TRANS. SCI THOMAE APOSTOLI. 

c nii XO. 

D /// NO. SCE MARGARITAE VJRG. 

E PRiD. yo. 

F XOX. IVL. 
G VIII ID. 

A VII ID. Obiit (inilcl/nns dc loco Cossani qni indi- 

cavil sol. A.... 

B VI ID Obiit Gniliclniinns dc roba de Bcradi (sic) 

sol. II. 
C V ID. 

D //// ID. SCORVM MAR. NABORIS ET FELICIS. 

Sci Liigntioni (sic). 
E /// ID. 

F PRID. ID. Obiit Martimis filins Roninsini (?) a qno 

habemus sol. trcs. 
G IDVS IV L. 

A XVII KL. SCI OVIRICI MAR. 
B XVI KL. SCE MARCELLINE VIRG. 
C XV KL. DEPOSITIO SCI MATERNI EPI. 

Obiit .[....niistaiLS (?) de Orio qni indicavit 

sol.... 
D Xllll KL. Obiit Sibona dc rouiana sol. III. f. 6- 

E XIII KL. 

F XII KL. 

G XI KL. Sce Maric Madelene (0. 

A X KL. SCI APOLLINARIS EPl. MAR. RAVENNA. 

Obiit MarcadiniLS (?) clericus de Bradizio. 
B VIIII KL. 

(j) In inaig. al iiia.: 

"Obiit LantVaiicus dc Bixcla qui iuclicavit .sol. X. 

Obiit Gualdrada uxor Pctronis (?) pro qua sol.... iii laborc gradus. 

Obiit Viviano (?).... dc Agra, iudicavit sol. X„. 

MAGisTRiini — Miiii. Vol. [. 24 



igo 



.MANLALE AMHKOSIANU.M SAEC. XL 



C Vlll KL. 

D VII KL. 

E VI KL. 

V V KL. 

G ini KL. 

A III KL. 

B PRID. KL. 



SCl lACOBI APOSTOLI, ET SCE CIIRISTINAE, 
ET SCI CHRISTOFORI MAR. 



SCORVM NAZARII ET CELSI MAR. 

Obiit phr. Anscnuus (sic) iudicavit soL L, 
PRCCESSIO AD SCM CELSVM. 

ObiitDcltrauiiuus Muti de Portu dieXXX 
iullii. 
SCI KALIMERI EPI. ET MAR. 



AVGVSTVS IIARET DIKS XXXI (0. 



AVGVSTI NEr.S. 1' R I M A FVGAT DE F I N E SECVNDA. 



c 



KL 



D 


IIII 


NO. 


E 


III 


NO. 


V 


PRID. 


NO. 


G 


NON. 




A 


Vlll 


ID. 


B 


VII 


ID. 


C 


VI 


ID. 


D 


V 


ID. 


!•: 


llll 


ID. 


!•■ 


111 


in. 


(; 


PRID. 


ID. 


.\ 


IDVS 


AUG 


B 


X VI III 


KL. 


C 


XVI 11 


KL. 



IIJG. .SCORVM MACIIABEORrM ET DEP. SCI EUSEBII 
EPI. 



DEP. SCI GAVDENTI EPI NOVAR. 

Sci Douiiuici couf. luvcntor Ordiuis Prac- 
dicatcruni. 

.SCI XYSTI EPI; Fellcissimi et .\«,rapiti. 
SCORVM CARPOFORI ET DONATI. 

Obiit pbr. Albcrtus dc Silva. 
.SCI FIRMI ET RVSTICI: VERONICE. 
SCI LAVRENTI LEVITAE ET M.\R.. 
.SCE RADEGVNDE VI lu;. 



Scoruin \ polili et Cassiani. 

Obiit Guilicluius Pclioui dc I \u-lu dic XI U I. 

Assumptio Sce Mariae: c;t trans. scorum 
Sesinii, ]\Iart\rii el Alexandri : et depositit) 
Sci Simpliciani. 



(i) /// Hinri^. liiv. iiin.: 

"Ol)iit Galdiiciis dc Lmiiui (|ui iiulicavil slar.... ct ]nui. 
()i)iil Grcyoiiiis dc Mar^Iii-^in (Ir Gni-.... sul. X. 
Domina G.... 
Obiit Grcgorius.... iiulicavit clcn, Illl. iii tcrra , 



KALENDARIUM 



191 



D 


XVII 


KL. 


E 


XVI 


KL. 


I' 


XV 


KL. 


G 


XIIII 


KL. 


A 


XIII 


KL. 


B 


XII 


KL. 


C 


XJ 


KL. 


D 


X 


KL. 


E 


J'IIII 


KL. 


F 


VIII 


KL. 


G 


VII 


KL. 


A 


VI 


KL. 


B 


V 


KL. 


C 


IIII 


KL. 


D 


III 


KL. 


E 


PRID. 


KL. 



Scorum Mames et Agapiti. 

Sci Dcniclri Alart. 

Scoruni Felicis ct Forfunati niar. 

Obiit prcsbytcr Pctrus dc Viiolcto?)iino. 

Sci Philiberti abb. 
SCI LVXORI MAR. 
PAS. SCI TIMOTHEI. 

Scoruni (sicj Flaviani Confcss. 
.SCI BARTIIOLOMEI APOSTOLI. 

Obiit Ardericus dc JMascet (?) qui iudi- 
cavit sestaria duo. 
SCI GENESII MAR. 
SCI ALEXANDRI MAR. 

Sci Rtiffi Marf. 
SCI AGVSTINI EPI. 
DECOLLATiO SCI lOHANNIS BAPTISTAE. 

Scoruni Feticis ct Audacfi (sic) niarf. 
SCORVM MARCI ET REBUSTIANI. 

Obiit JMascarpa quac indicavit ster. 1 dc 
vino ct I dc sicala. 



1. 64. 



septembp:r habet dies xxx. 



TERTIA SEPTEMBRIS V V E IM S 1' E R I T A PEDE DENA. 



F KL SEPT. 

G //// NO. Obiit loJianncs Biicconus qui iudicavit 

sol. XX. 

A /// .Va DEPOSITIO SCI AVXANI EPI. 

B PRID. NO. 

C NON. 

D VIII ID. Obiit Uqo dc Sara gui iudicavit sol. XL. 

E VII ID , . 

F VI ID. NATIVITAS SCAE MARIAE. 

G V ID. 

A //// ID. 

V, III ID. 



igo 



MANUALE AMBROSIANU.M SAEC. XI. 



c 


Vlll 


KL. 


D 


VII 


KL. 


E 


VI 


KL. 


I'' 


V 


KL. 


G 


Illl 


KL. 


A 


III 


KL. 



B rRID. KL. 



SCI lACOBI APOSTOLI, ET SCE CIIRISTINAE, 
ET SCI CHRISTOFORI MAR. 



SCORVM NAZARII ET CELSI MAR. 

Obiit pbr. Anscniius (sic) iucdcavit sol. L. 
PRCCESSIO AD SCM CELSVM. 

ObiitBcltrainiuus Mtiti dc Portu dicXX X 
iullii. 
.SCI KALIMERI EPI. ET MAR. 



AVGVSTVS HABET DI1':S XXXI (0. 



AVGVSTI NETA !> R I .M A FVGAT DE FINE SECVNDA. 



c 


71/. 


. / IJG. 


D 


IIll 


NU. 


!•: 


III 


NO. 


i' 


PRID. 


NO. 


c. 


NON. 




.\ 


VI 11 


ID. 


15 


VII 


ID. 


C 


VI 


ID. 


1) 


V 


ID. 


!■: 


llll 


ID. 


i'- 


111 


ID. 


t; 


I'RID. 


ID. 


.\ 


IDV.S 


.iUC 


i; 


N VI 111 


KL. 


c 


NVIII 


KL. 



SCORVM MACIIABEORUM ET DEP. SCI EITSEBII 
EPI. 

DEP. SCI GAVDENTI EPI NOVAR. 

Sci Douiiiiici coiif. Invcntor Ordinis Prac- 
dicatcruin. 

SCI XYSTI EPI; Felicissinil ct Agapiti. 
SCORVM C.\RPOFORI ET DOXATI. 

Obiit pbr. Albcrtus dc Silva. 
SCI FIRMl ET RVSTICI: VERONICE. 
SCI LAVRENTI LEVITAE ET MAR. 
.SCE RADEGVNDE VIRG. 



.Scoruin \ jjulili ct Cassiani. 

Obiii Guiliclinus Pclioiii dc I \>rtu dic XII If. 

Assuinptio .Sce Mariac: ct trans. scorum 
Sesinii, Martyrii cl Alcxandri : ct dcpositio 
Sci Simpliciani. 



(i) In uiavi^. div. ina.: 

"Obiil G;il(li iciis <lc Luxino <|ui iiKlicavit stai.... ct 1x111. 
Ol)iit Grcj;i'iiiis <lc Mai^lii^^in ilc Gi>r.... snj. X. 
I)<imina G.... 
Obiit Grcgorius.... iudicavit dcn. IIII. in lcrra.... „ 



KALENDARIl'I\I 191 



Scorum Mamcs ct i\o'apiti. 

Sci Dcniclri Alart. 

Scornni Felicis ct Fortunati niar. 

Obiit prcshytcr Pctrus dc Vnoldoinino. 

Scj Philibcrti ahb. 
SCI LVXORI MAR. 1. 64. 

TAS. SCI TIMOTHEI. 

Scoruni (sicj Flaviani Confcss. 
SCI BARTHOLOMEI APOSTOLI. 

Ohiit Ardcricns dc Mascet (?) gui iudi- 
cavit sestaria duo. 
SCI GENESII MAR. 
SCI ALEXANDRI MAR. 

Sci Rujfi Mart. 
SCI AGVSTINI EPI. 
DECOLLATIO SCI lOIIANNIS ILXPTISTAE. 

Scoruni Felicis et Audacti (sic) niart. 
SCORVM MARCI ET REBUSTIANI. 

Obiit Mascarpa quac iudicavit stcr. i dc 
vino ct I dc sicala. 



D 


XVII 


KL. 


E 


XVI 


KL. 


!■ 


XV 


KL. 


G 


XIIII 


KL. 


A 


XIII 


KL 


B 


XII 


KL. 


C 


XI 


KL. 


D 


X 


KL. 


E 


VII II 


KL. 



F 


VIII 


KL. 


G 


VII 


KL. 


A 


VI 


KL. 


B 


V 


KL 


C 


IIII 


KL. 


D 


III 


KL. 


E 


PRID. 


KL. 



SEPTEMBKR HABET DIES XXX. 

TF. RTIA SEPTEMBR IS VVLPIS I' E R I T A PEDE DENA. 
F AX SEPT. 

G //// NO. Obiit lohanncs Bucconus qui iudicavit 

sol. XX. 

A /// XO. DEPOSITIO SCI AVXANI EPI. 

B PRID. NO. 

C NON. 

D VIII ID. Obiit Uoo dc Sara qui iudicavit soL XL. 

E VII ID 

!■ VI ID. NATIVITAS SCAE MARIAE. 

G V ID. 

A //// 11). 

V, III in. 



c 


PRID. 


ID. 


D 


IDVS. 




E 


XVIII 


KL. 


F 


XVII 


KL. 


G 


XVI 


KL. 


A 


XV 


KL. 


j; 


X/I/I 


KL. 



192 MANUALE AMIiROSIANUM SAEC. XI. 



0/^//l Cjisla ii.xor Ainii dc Gcniianiaca. 
SCORVM CORNELl ET CIPRIANI. Eodem dlo 

Exalt. (sic).... 
SCI NICOMEDIS Pr>RI MAR. 
SCAE EVFIMIAE VIRG. • 
DEP. SCI SATIRI EPI (sic). 
DEP. SCI EVSTORGII EPI. 

Ohiit Gniliclunis.... dc Ai^ra. 
C XIII KL. Ohiit y\ll)crtns Pcoanclli {?)•'•• (pii iiidi- 

cavit sol. XI III. 
D XII KL. Ohiit Aliosns (^) Clcricns. 

Obiit Pctrns dc... 
SCI MATIIAEI APLI. et l)ep. Sci Clicerii Epi. 
MAVRITII ET COMMILITONVM EIVS. 
f. 64'. G VII II K/.. Obiit Inicldc Ccradc qnc indicavit sol. XII. 

SCAE TEGLAK VIRG (1). 

Sca Instina Virg. 

Obiit pbr. Enriciis.... 

Ohiit Oto clcricns gni indicavit dcn. XJ II 
ct star. II de friinicnto ct star. II de vino 
ad 

Obiit.... dc Canohio, qnac iudicavit' sol I. 



E 


XI 


KL. 


F 


X 


KL. 


G 


VIIII 


KL. 


A 


VIII 


Kf. 


P, 


VII 


KL. 


C 


VI 


KL. 



D V 


KL. 


E //// 


K/.. 


I' /// 


KL. 



DED. SCI MICIIAIIELIS IN MONTE GARGANO. 
Obiit pbr. lohanncs de Cnrtc. 
(] miD. K/.. DEP. SCI IIYERONIMI PBRI. 



(1) /// iiia)\ij;. al. via.: 

"Obiit Guiliclimis dc... qui iudiiavil sol. X. 

Obiit Guiliclinus dc Martcoaria. 

Oljiit Sopiiia de Grautula. 

Obiit GuitVcdus Masicius. sol. X„. 



KALENDARIUM 193 



OCTVBER HABHT DIES XXXI (0. 

TERTIVS OCTVBER GLAniVS DECEM IN ORDINE NECTIT. 

A KL OCT. SCI REMIGII EPl. 

B VI iXO. Ohiit Albcrius dc Grantjila qiii iiidicavit 

sol. X. 

C V NO. 

D //// NO. 

E /// NO. 

E PRTD. NO. 

G NONA.s. Sci Jlfarci Papae. 

A Vni in. .SCAE PELAGIAE VIRG. 

R VII m. SCI DOMNINI MAR. 

C VI in. Scor. Dionixi, Erasuii Elcnterii.... mar.... 

D V m. 

E //// //;. SCI MONE EPI. 

E /// m. Obiit dona Strauia de Cornare (sic) sol. X 

pro an. 
G PRin. m. PAS. SCI CALISTI PAPE. 
A inVS OCT. DEDIC. ECCLESIAE MEDIOLANI SEOVENTI DO- 

MINICA. 
B XVII KL. SCI GALLI CONF". 
C XVI KL. 

D XV KL. SCI LVCAE EVANGELISTAE. 
E XII II KL. 
F XIII KL. 
C} XII KL. Obiit presbytcr Albertus Quarrasa (sic) 

post obituui eius Jiabcunis parauicutuui cuui 

uiissali. 
A AY KL. SCORVM COSME ET DAMIANI. 

B A' KL . ribus Gufredus dedit sol. II II. 

C VII II KL. 

D VIII IvL. Obiit Divicia (sic) de roza sol. V. ^ ^ 

Obiit Douiinicus de Bederi sol. X pro 

anima. 

(i) In marg. aL ma.: 

"Obiit Otta Luviiii uxor Aldonis qui iudicavit sol. VI. 
Obiit lohannes qui dedit prctium.... 
Obiit Guilielmus Luvini.... soL... „ 



194 



MANUALE AMr.ROSIANUM SAFX. XI. 



E 


/•// 


KL 


F 


/7 


KL 


C, 


r 


KL 



A iJU 



KL. 



B /// Kl.. 

C PJ^ID. KL. 



Obiit Anseli)iits dc Jn^dcri. 
SCORVM APOSTOLORVM SIMONIS ET IVDAE. 
Dcdicatio sci Thoniac iii Castcllo. 
Obiit Lanfranciis dc Ahnr/Io dcdit so/. X 
pro aninra sna. 

SCI SATURNINI MAR. 
DEP. ANTONINI EPI. 

Obiit Otta dc Jh'sso/a, post obitnni cnius 
in /aborc gradiis so/. I'. 



NOVEMBER HABirr DIES XXX (0. 

QVINTA NOVEM15RTS ACVS VIX TRRTIA MANSIT IX VRNA. 



D 



AZ 



A'or 



E 


1111 


NOA 


F 


111 


NO. 


G 


PRID. 


NO. 


A 


NONAS. 


B 


riii 


ID. 


C 


Vll 


ID. 


D 


11 


ID. 


E 


V 


ID. 


F 


1111 


ID. 


G 


111 


ID. 


A 


PRID. 


ID. 


B 


IDVS 


NOJ 


C 


XVI 11 


KL. 


D 


XVII 


KL. 


E 


XVI 


KL. 



DEPO. SCI MAGNI KPl. FESTIVITAS OMNIUTvI 
SCORVM. 



VITALIS ET AGRICOLAE. 

Dedicatio Sci Petri dc Grantora. 

Obiit A/bcrtns fi/ins Vi//ani (sic) dc Bi- 
vi/iono, qni iiidicavit so/. XX tcrtio/. 



DEP. SCl AVRELII EPI. 

Obiit A/bcrtns Lnvini (?) qiii indicavit 
so/. X. 

DEP. SCI MARTINI EPI CONF. 

Obiit Tcda/dns (?) pro (jno .... 
SCI ANTONINI MAR. 



F XV 



KL. 



Obiit Oto/inns dc Sonia.... indicavit so/. 1 I. 



( I ) /// iuai!^. aJ. iiia. : 

"Ohiit (lona Gia.... uxor quoiidani MainlVidii Mnsi/ii.... sol. V„. 



[ 



KALHNDARIUM 



193 



G Xllll KL. 

A XIII KL. 

B XII KL. 

C A7 KL. 

D X KL. 



E VIIII KL. 



F VIII 

G VII 

A VI 

B K 

C //// 

D /// 



k'L. 
KL. 

KL. 
KL. 
KL. 
KL. 



E PRID. KL. 



SCI ROMANI MAR. 

(7(^//V Taiitobdhi (sic) c/c' Grantola ct. . .. 
iiidicaveriint siar.... 

SCAE CECILIAE VIRG. 

Obiit .... <5^//^ rt'*? Luvino que indicavit 
sol. V. 
SCI CLEMENTIS PAPE. 

Obiit prepositus de C... bio iudicavit .... 

sol. XX. 

Dedicatio S. Georgii de 

Dedicatio ecclesiae Sci Salvaloris de Col- 
uieona. 
DEP. SCI ^IIROCLETIS EPI. 



SCORVM GRiSANTl ET DARIE. 

Obiit Zuilicio de Bradcricio qui ludicavit 
terra/n Sancte Mariae. 
SCl ANDREAE APOSTOLI , ET BAPTISMA SCI 

AMBROSII. 



f. 6.S' 



df:cemrp:r iiabet dies xxxi. 

DAT DVODENA COHORS SEPTI.MA INDECEMQUE. DECEMBRIS. 
F KL DEC. (1). 

G //// NO. Dedicationes ecclesiaruni Sci Petri de 



A /// 



Castello.... 



NO. (2) 



(1) DEC: corr. c.x Nov. 

(2) Iii iiiarg. al. iiia.: 

" Obiit Acloluvchi quac iudicavit sol. XX. 

Obiit pbr. Proln;.s dc Lupino, qui iudicavit libras trcs et sul. XIl. 

Obii'. Gardiana uxor Guibcrti dc Brissola qui iudicavit XII sol. qui 
fuerunt dati in plancla, pro qua dcbcnt lacere annuale. 

Obiit pbr. Pctrus ct Prcpositus dc Lupino qui.... iudicavit duo nii- 
salia. 

Dna. Scnzorc (?).... iudicavit sol. IIII„. 



igo 



MANUALE AMBROSIANUM SAEC. XI. 



B PRID. NO. 
C NONAS. 



1) 


Vlll 


ID 


E 


VII 


ID. 


F 


VI 


ID. 


G 


V 


ID. 



A //// 

Fi /// 

C PRID. 

D IDUS. 

E XVIIII 

¥ XVIII 

G XVII 

A XVI 

B ^K 

C XIIII 

D A7// 

E XII 

F Z/ 

G A' 

A VIIll 

B F/// 

C VII 

D F/ 

E K - 

!■• nii 

G /// 



ID. 

ID. 
ID. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 

KL. 
KL. 
KL. 

KL. 
KL. 



SCI DALMATII. 

Obiit pbr. Giiiiiclimts de Lnvixia, qiii iii- 
dicavit duo congia viiii. 

ORDINATIO SCI AMBROSII. 
DEP. SCI ZENONIS EPI. 
DEP. SCI SYRI EPI. 

Dedicatio ecclesiae Sci EtLxcbii de Aera X. 



Dedicatio ecclesiae Sci 
liono. 



Quirici de Bivi- 



SCI TilOMAE APOSTOLI. 



VIGILIA NATIVITATIS DNI. 

NATIVITAS DNI NRI IHV XPI SECVNDVM CAR- 

NEM. 
SCI STEFANI PROTOMAR. 
SCI lOIIANNIS APOSTOLI ET EVANG. 
NAT. INNOCENTVM. 

Obiit Petnis so/. III dc... 
ORDINATIO SCl lACOBl APOSTOLI. 
TRANS. S. EVGENII. 

Obiit Pctrus sol . III, dcn. II (sic). 



A PRlDir: KL. SCI SILVESTRI CONl". 



INDICES 



I. - INDEX PSALMORUM ALPHABETICUS 

lUXTA VERSIONEM IN RlTU AmBR. ADHIBITAM 



Ad Dnum cum tribularer, Psal. CXIX. 
Ad te, Doniine, clamabo, XXVil. 

» » levavi animam.XXIV. 

Ad te levavi oculos, CXXII. 
Afferte Domino filii, XXVIII. 
Attendite populus meus, LXXVII. 
Audite haec omnes gentes, XLVIII. 

Beati immaculati, CXVIII. 

» omnes qui timent, CXXVII. 
» quorum remissae, XXXI. 
Beatus qui intelligit, XL. 
» vir qui non abiit, I. 
» » » timet Dominum, CXI. 
Benedicam Dominum, XXXIII. 
Benedic anima mea Dominum : 

et omnia interiora, CII. 
Domine Deus, CIII. 
Benedictus Dnus Deus meus, CXLIII. 
Benedixisti, Domine, LXXXIV. 
Bonum est confiteri, XCI. 

Caeli enarrant, XVIII. 
Cantate Domino canticum novum: 
cantate, XC\'. 
laudatio, CXLIX. 
quia mirabilia, XCVII. 
Confitebimur tibi Deus, LXXIV. 
Confitebor tibi Dne in toto corde meo : 
in consilio, CX. 
narrabo, IX. 
quia exaudisti, CXXXVII. 

MagISTRetti — Man. Vol. I. 



Confitemini Domino et invocate, CIV 
Confitemini Dno quoniam bonus : 

Confitemini Deo, CXXXV. 

Dicant qui, CVI. 

Dicat nunc, CXVII. 

Quis loquetur, CV. 
Conserva me, XV. ' 
Credidi proprer quod, CXV. 
Cum invocarem, IV. 

De profundis, CXXIX. 
Deus auribus nostris, XLIII. 

» deorum Dominus, XLIX. 

» Deus nieus ad te, LXII. 

» Deus meus respice, XXI. 

» in adiutorium, LXIX. 

» in nomine tuo, LIIL 

» in te speravi, LXX. 

» iudicium tuum, LXXI. 

» laudem meam, CVIII. 

» misereatur, LXVI. 

» noster refugium, XL\\ 

» quis similis, LXXXII. 

» repulisti nos, LIX. 

» stetit in synagoga, LXXXI. 

» venerunt gentes, LXXVIII. 

» ultionum Dominus, XCIII. 
Dilexi quia audiet, CXIV. 
Diligam te, Domine, XVII. 
Dixi: Custodiam vias, XXX\'III. 
Dixit Dominus. CIX. 

» iniustus, XXX\'. 

*25 



igS 



Index psalinoiiiiii alphabclicus 



Dixit insipiens in corde suo.... : 

Sepulcrum patens, Xlll. 
Non est limor Dei, LII. 
Domine claniavi, CXL. 

» Deus meus in te speravi, VII. 
» Deus salutis meae, LXXXVII. 
» Dominus noster. VIII. 
Domine e.xaudi orationem meam : 
auribus, CXLII. 
et clamor. CL 
Domine in virtute tua, XX. 

Domine ne in ira tua : 

Miserere, VI. 

Quoniam sagittae, XXXVII. 
Donnne non est exaltatum, CXXX. 
» probasti me, CXXXVIII. 
» quid multiplicati, III. 
» quis habitabit, XI\'. 
» refugium, LXXXIX. 
Domini est terra, XXIII. 
Dominus illuminatio mea, XXVI. 
» regit me, XXII. 

» regnavit, decorem. XCII. 
» _ » exultet, XCVI. 
» » ,irascantur,XCV'III. 



Ecce nunc benedicite, CXXXIII. 
Ecce quam bonum, CXXXII. 
Eripe me de inimicis, LVIII. 
» » Domine, CXXXIX. 
Eructavit cor meum, XLIV. 
Exaltabo te Deus, CXLIV. 

» te Domine, XXIX. • 
Exaudiat te Dominus, XIX. 
Exaudi Deus deprecationem, LX. 

» » orationem, LIW 

» » vocem, LXIII. 

» Domine iustitiam. X\'I. 
Expectans expectavi, XXXIX. 
ExuUate Deo adiutori, LXXX. 
Exurgat Deus et dissipentur, LX\'II. 



Fundamenta eius, LXXXVI. 



Gaudete iusti in Domino, XXXI I. 



Inclina Domine aurem tuani, LXXXV. 
In convertendo Dominus, CXXV. 
In Domino confido, X. 
In exitu Israel, CXIII. 
In te Domine speravi, XXX. 
lubilate Deo omnis terra : 
psalmvmi, LXV. 
servite, XCIX. 
ludica Domine nocentes, XXXIV. 

» me Deus et discerne, XLII. 

» me Domine quoniam ego,XXV. 

Laetatus sum, CXXI. 
Lauda anima mea, CXLV. 
Lauda lerusalem, CXLVII. 
Laudate Deum in sanctis eius, CL. 

» Dominum de caelis, CXLVIII. 

» » omnes gentes, CXVI. 

» » quoniambonus,CXL\'L 

» nomen Domini, CXXXIV. 

» pueri Dominum, CXII. 
Levavi oculos, CXX. 

Rlagnus Dominus, XLVII. 
Rlemento Domine David, CXXXI. 
Miserere mei Deus miserere, LVI. 

» » » quoniam, LV. 

» » » secundum, L. 

Misericordiam et iudicium, C. 
Misericordias tuas Domine,LXXX\'III. 

Nisi Dominus aedificaverit, CXXVI. 
Nisi (juod Dominus, CXXIII. 
Noli aemulari, XXXVI. 
Nonne Deo subdita, LXI. 
Notus in ludaea, LXXV. 

Omnes gentes plaudite, XLVI. 
Paratum cor meum, CVII. 

(Juam amabilia sunt, LXXXIII. 
Quam bonus Deus Israel, LXXIl. 
Quare fremuerunt, II. 
Qui confidunt in Domino, CXXIV. 
Quid gloriaris in nialitia, LI. 
Qui habitat in adiutorio, XC. 
Qui regis Israel, LXXIX. 



Index canticoruvi 



199 



Saepe expugnaveriint, CXXVIII. 
Salva me Deus, LXVIII. 

» » Domine, XI. 
Sicut cervus desiderat, XLI. 
Si vere utique, LVII. 
Super flumina Babilonis, CXXX\'I. 



Venite exultemus, XCIV. 
Verba mea auribus percipe, V. 
Voce mea ad Dominum clamavi : 

voce mea, CXLI. 

vox mea, LXXVI. 



Te decet hj-mnus, LXIV. 



Usquequo Domine oblivisceris, XII. 
Ut quid Deus repulisti, LXXIII. 



II. - INDEX CANTICORUM 

lUXTA VERSIONEM IN RlTU AmBROSIANO ADHIBITAM 



Altende caelum et loquar ( Deuter. 
XXXII), pag. 171. 



De nocte vigilat (Isa. XXVI), p. 165. 
Domine audivi (Habac. III), p. 167. 



Renedicite omnia opera (Dan. III), 

p. 176. 
Benedictus Doniinus Deus Israel (Luc. 

I), p. 170. 
Renedictus es Domine (Dan. III), p. 164. 



Magnificat (Luc. I), p. 177. 

Nunc dimittis (Luc. II) in voL III, 

P- 454- 



Cantemus Domino (Exod. X\'), p. 175. 
Clamavi ad Dominum (lon. II), p. 169. 
Confirmatum est (I Reg. 2), p. 166. 



Quicumque vult (syuibol. S. A/hanasii), 

p. 17S. 
Te Deum laudamus, p. i. 



III. - INDEX ANALYTICUS 



PRAEFATIO. 



De singulis libris ambrosiani ritus notitia pag. i 

I)e Manuali Ambrosiatio saec XI, olim eccl. .S. Victoris Vallis 

Travaliae, nunc Capituli Metropolitani Mediolani » ii 

( Descriptio a/ioruiii codd. iii hac edit. adhibitoruiii): 

De codice metropolitano saec. XIII, Beroldo iiovo » 17 

De fragmentis trium Manualium saec. X-XI » 18 

De Manuali Ambr. saec. XII, olim eccl. S. Victoris ad Thea- 

trum Mediolani » 22 

De Manuali Ambr. saec. fere XI, olim eccl. Cisnusculi. ... » 28 

De Manuali Ambr. saec. XII, olini eccl. Brippii » 30 

De Manuali Ambr. anno 1188, olim eccl. Metropolitanae ... » 31 

De IJl^ro Monachorum S. Ambrosii, saec. XI » 33 

De Rituali Sacramentornm saec. XIII, olim eccl. .S. Bartholamaei 

Mediolani » 37 



diss1':rtatio. 



De Ordinc anliquae psalinodiac ainbrosianac » 40 

De Vigiiiis » 41 

De Vesperis » 48 

De Matutino » 52 

De Horis minoribus » 63 

De Litaniis post Tertiam » 64 

De Triduo Litaniarum » 66 

De Afjenda Defunctorum » 67 

Codices in hoc opcre adhibiti (Inde.\) » 73 



Index analylicus 



20 1 



EXCERPTA AD MANUALE AMBROS. PERTINENTIA. 

Ex cod. auibr. T, 103 sup. 

Oratio a^J ferrum sanctificandum pag. 77 

Benedictio Crucis » 77 

Ex Libro Monachorum S. Ainbrosii. 



Visitatio Infirnioriim, ^nmpositio manuum super infirmum . . 

Commendatio animae 

In Agenda mortuorum 



» 


79 


» 


83 


» 


85 



Ex Beroldo Novo. 

Ordo officii, qualiter fieri debet manus impositio super infirmos . pag. 94 

Commendatio animae » 99 

Ordo officii sepeliendi corpora mortuorum » loi 

(Absolutio ad tumulum cadavere non praesente) » iio 

Ordo officii ad aquam benedictam faciendam »110 

Hymnus ad pluviam petendam (cum precibus) » iio 

Hymnus ad serenitatem poscendam (cum precibus) » 112 

E.\positio Matutini officii S. Ambrosianae ecclesiae » 114 

Ex Ritnali Sacramejiloruni saec. XIII. 

Ordo ad catechumenum faciendum » 143 

//// Visitatione i?ifirtnoruni.) Benedictio olei et Manus impositio . » 147 

Commendatio animae » i53 

Officium mortuorum »154 

Absolutio ad tumulum. cadavere non praesente »159 

Ad aquam sanctam faciendam »160 

Benedictio incensi » 161 

Cantus in officiis defunctorum » 161 

In Agenda mortuorum » 161 

Benedictio burdonum et capselarum peregrinorum » 163 

(Aliae benedictiones) : agni in Pasclia »164 

panis » 164 

incensi »164 

ad capillos » 165 

ad fruges novos » 165 

putei ubi aliquid ceciderit » 165 

putei novi » 165 

ad omnia » 166 

in domo » 166 

ad consecrandum patenam »166 

ad calicem benedicendum » 166 

ad sindonem benedicendum » 167 



521012,, 

2o2 



Iiidfx analylicus 



Confessio pag. 167 

Ad orandum (?) crucem » 167 

Benedictio ignis in Sabbato sancto »167 

» panis » 16S 

Absolutio plenissima » 16S 

Ordo supplendi caeremonias super baptizatum »169 

Ex Manuali Ambr. saec. fere XI. 

Officium (parvum) Beatae Mariae Virginis » 172 



Index rerum in Praefatione, Dissertatione, et notis insioniorum . » 181 
MANUALE AMBROSIANUM 

PARS PRIMA CODICIS VALLIS TRAVALIAE 

Psalterium cum canticis etc » i 

»179 



Kalendarium 
Indices . 



» 19 



BX 1995 .A5 A3 v.2 pt.l 

IMS 
Catholic church. 
Ambrosian rite. 
Manuale ambrosianum 



PONTiT^iCAU iNsrrrrtmi 

Or MEOIAEVAL STUai^€ 
5 0'jeFNS PAHK