Skip to main content

Full text of "Octavii Ferrari de re vestiaria, libri septem : quatuor postremi nunc primum prodeunt : reliqui emendatiores & auctiores .."

See other formats


Digitized by the Internet Archive 
in 2015 



https://archive.org/details/octaviiferrarideOOferr 



OCTAVII FERRARII 

D £ • \ 

RE VESTIARIA 

LIBRI SEPTEM. 

Quatuorpoftrcrai nunc primum prodcunt: 
reliqui cmendatiores 8c au&iores. 

i ^dieftis iconihus , quihus res tota oculis fuhiicitur l 




PATA VI U MDCLIV. 



Typis Pauli Frambctii Bibliop . Sufcrhrum Femifx. 



^TERNiE 

VENETOR VM 

REIPVBLICiE 

Oclanius Ferrarins F. 

Opvlvs Romanus Quiritium eo« 
dcmtemporc &rerum dominus &to- 
gatusefTedefiit. Nam poftquam fato- 
rum inuidia, terrarum , ac maris , nun- 
quamfatis libertatis potens, vnius pa- 
rum viri impotentia? , ac libidini Orbis 
Imperium >fcque , acfortunasautorauit, prifiinum quo- 
quecultum mutauit , fimulque libertatem exuit, <k to- 
gam : & quod olim non nifi in lu&u publico , Vi bifque 
periculo vfurpabatur, perpetuo ad faga tranfiit. Quafi 
eos , qui fponte feruitium induerant, jpfius fortunse rubo- 
rcin vefte ingenuorum confpici puderet. Itaqueex ca~ 
dem domo rei Romana: excidio natus adolefcens , poft> 
quamannona,& donis mericntislibcrtatisreliquirispro- 
fligafTet, vteiusaliquodinane folatium relinqucret , fru- 
ftra togarum vfum reducere conatus eft.nam fero fipiens 
Martiuspcpnlus non diu lndsbrium illud tulit, & rbrtu- 

IX 




nx fu^intelligenscum feruili fchema deincepsproceffit.' 
Ita nullusfcriptoribuscorum tcmporum querendi locus 
erat, qu6d cum togas in defuetudineoi abiiflent, f\abla- 
tum omne efletinter ingenuos,atqucferuosin veftitu di- 
fcrimen: namquideoopus erat, cum omncs priuatim» 
aut publiceferuitutemferuirenc? 

Quanto admirabilior publica res veftra » Principcs 
femper Italia? Viri , qur ficut fingulariomnium feculo- 
rum cxemplo inta&am peromne ^uum Iibcrtatcm , fer- 
uienteOrbeferuauit: ita eodem veftitu , quamgraui,ac 
lnaieftatisplenojtamfimplici, & virili pacis, atque in- 
genuicatisargumentoperpccuo vfa eft. £t cum Latium 
omne in barbarum , aut hoftilem cultum degenerauerit , 
ac togati quondam populi braccis adftri&i, aut fagulis in* 
clufi, certe in re populi placida altius cin&i, quos odcrunt 
imitcntur : contra magnapars deliciis fra&i adco a ge- 
ftanda lorica degenerauerint, vt cura fericum oneri fit, 
cultusvix nuribus decoros fumant, totque nouis Veftium 
nominibusfoedatiin publico pelluceant^ Venetagraui- 
tas pnfca morum, atque ami&us fan£fcimohia adhinc 
diem egit, acmaiorum cultum per totfecui.i nulla autpe- 
regrinitate infccic , aut luxu blandiente corrupit . 

£t quamuisRomanauoga?pandus, ac redundantiam, 
raorofamque rugarum contabulationcm afpernati fit 
panno etiam sftiuis incommodis velata modeftia : deco- 
rotamen fluente adpedes amidtu, non colorum fuper- 
bia, aut creta? ambitu notabili, fed maxime ciuili gau- 
densomne iuxus certamen fubmouct , quo maxima olim 
Imperia pellum icre . Ita quamuisfua magiftratibus infi- 
gnia apud vosfint , murexqtie, 6c violx color palmatas 

ve- • 



vcftMSjactriumphalcsilluminet.rcIiquapromircupami- 
ctuagitis, fimilemquccaue«orcheftram , &circumda« 
tamiapienti paliio Impcriimaicftatem mirareturhofpes, 
nifi nihil admirari a vobis ipfis didiciftet . 

Ego vctcrum veftitum,cultumquclonga dcfuetudine 
abo]jtum»§tiam apud fcriptorcs vix fui veftigia retinen« 
tern cum cruditorum oculisfuhiicere conftituiffcm ,au- 
fusfum id opus Sacrario vcftro fiftere, quod apud vos 
conceptum, atque editum, quodque non exiguam lu« 
cemGraecis, acLatinis fcriptoribusallaturumipesefret. 
quos vcftto aichu , atqueinuidix capaci libcralitate pu- 
bliceinterpretabar. 

NecfortaiTe praetcr rcm fuerit principis quondam po 
puli, fieutbella ,opefque,ita dom^fticumcultum, acpa 
ratum propius infpici , reputantibus quam modicus initio 
fuerit , atquc ipfi natura? , gcntifque prim ordiis par , mox 
luxu vi&usfit: doncceo ventum,vt idem corruptus,ac 
corruptor , moribus , ipfique demum Imperio Jabem at . 
tulerit. Quomagis feculo, vcftroque nomini gratulari 
libct,apudquoscum ex aequo viuat Imperium, ainiclus 
fimplicitascummorum fan&itate contcndit, imoabfti- 
nentias indcx , ac cuftos cft , potens humanum genus 
cmendarc, ficutVenetsmanfuetudinis beneficiolmpe- 
rio fubiccla , cxcmplo , cun£ta tcrrarum refoucntur • Va~ 
lctc, bcne rem geritc, Vincite 

Virtute vera , quod feciftis antc hac » 

PatauiiinveftroAthcnffoCalend. Decembris Anno 
cId.Idc.xmi* 



OCTA- 



OCTAVIVS FERRARIVS 

Le&ori fuo S. 



Imaiorum gentium Critici , atqus hamm lite* 
rarum principes Lipfius, Qafaubonus, Salma- 
fius fidem fuam aliquando liberafient , 0* 
quem toties poUiciti fuerant Commentarium 
"De 2Se Veftiarfa non imidifient , fuperfedif 
fem ipfe Lbere hoc , atque aliud interirfp yrvmifijfem . Sed 
cuoniatn beati illi ante fatis , quatnfludioforuwvoto debi- 
tum perfoluerunt , qu£ diu in hanc rem commentatusfum non 
*vltra fupprimere conftitui , pro <viribm pofteritati conftim 
lere* 

%es ea quidem,fi qu& alia in tota <vetuftate , *vt maximi 
<vtilis , iucunda s ita ardua inprimis 3 atque obfcma , non* 
dumque fatis 'viris dollifsimis explicata . ^Slam qu# ad hunc 
dicnbcc argumento prodiere hiantes deludunt , citmque au* 
ciores multum (tHuarint, grandiaminati pro F^omanis barba* 
ros,ac peregrinos habhits ohnudmt . Lazari ¥>ayfii conatus 
laudandus eft , qui tamen fi nihil aliud ftatuam nobis pro to- 
gatapalliatam dedit , traxitque in cundem crrorem nonpau- 
cosnjix excufandoSyCum in 'veteribus nummis , ac lapidibus 
tot togat<£ appaream . Sigonius totus in hoc fui difsimdis cf> , 
crcdociiffentkndi jludio , ne fieret accefsio aiterias . 

Pnmus nugari dtfiit iuntor Manutins , quem maluerunt 
recentiores tranfcribere , quam Uudare ,non multum folliciti, 
ne quis manum iniiciat , cum pridem doEioYUrn movwncnta 
iuutnttitismanibus incuria, ac torpcr excufjcr/t; dumnoua 




feUamur veterum incurtofti Tamque idem fatum Manuttl 
fcriptapremit , quod 3eroaldis, Politianis ,T)omitiis, Val- 
lifque, 07* reliquts nocuit , qui harum litteramm infiauratores 
italum nomen tdtra Sauromatas porrexerunt » Quorum lu~ 
fninibusnontamvffecit poflerio^ cura ^quam alienosfcctus fu 
hi fupponendi mala libido , quibus <vbi miram *verborum <V0' 
lubilitatem non ftne lolligine , ci? 1 repetitas adfaslidium fcri- 
ftorum fententiasaddidere pro futsvenditant ,atque ambi* 
tiofa commentariorum mcle fcriptores pr<egrauant , le&Iores 
abflerrent, iifque miraculo funt , qui libros oculis metiuntur > 
titulorum pertti , quique bibliothecasin ojlentationem luxus 
pxornant. 

^sleque h*c obtreclandi caufa dtUa *velim,fed <vt ipfe 
yuoque euincerer, quoties culp£ huius affinis forem . Ceterum 
Jldanutinm non femel m hoc opere pr&Luxfie initio profiteor , 
cum res popvfcerit indicabo , nec alium quemquam honore 
fuo fraudare animus ejl ,perquem proficere licnerit . Neque 
etiammihitantum defero, *vt magnis nominibus inferi ve- 
lim, hifjue optionem darhfedid modo>*vtquod dli wtlaltio- 
ribus curis diftritli omiferunt , %>el fato interceptiad exitum 
perducere nequiuere, fupplerem ipfe 3 quiftcut non tantum in- 
genii , at fortaffe non minorem curam , certe iuuandi litteras 
Jhdium ncn impardomo attuliffem . §}uantum porro illud ftt 
Letlor incorruptus iudicabit , & quidem minores fincerius • 
ftiobis hercules iidem fontss , <vnde illi arua Mufarum irri* 
gamnt , patuere , quidem pronius , ad quos illi digitum ith 
tenderant. 

Quid porro hoc argumento prsefliterint, quiadhuc rvitales 
auras carpunt , feque ac feculum exornarepergunt, in ipfo ope- 
te apparebit. JSleque xgre laturos fummos viros exiftimo } quhd 

b fxfe 



fepe ahiismodefle difientiam* Quam fillwtnUm In alih 
refellendis concediilli poHularunt , baud mihi denegatum iri 
certus fttm . Ceterttm nift ingentia in me merita effent Fran- 
cifci PuteiUenctorum patronorum difertifsimi % cuius domus 
perpetuum Mufarum hofpitium eji, ac commune Prytaneum, 
Jjoc illi nomine plurimum deberem, cpuodnon pauca Romani 
cultus monumenta nondum *vetujtatis iniuria *vi£ia tranfmi- 
ferit,quo res ipfa fub afpetlum caderet . 

H*t erant , qu<s prafari necefefuie , reliqua fcriptorumfo* 
lcmnia yleniendo liuori, aut fafcino depellendo ne tangam 
auidem . tslmbitio^ ftmuleji , mcticuloft agros oculos , ac 
wunicipalem rubigimm expettare, aut reformidare . ^iimis 
freclare mecum atlum crederem } Ji b&c tnuidia digna vide- 
nntur» LeElor 

Viue , njale > Si quid nouifli re&ius ijlis , 
(fandidus imperti :ft non his nstere mecum • 



VL 



VLPI A N V S D- ^ 

DE AVRO ET ARGENTO LEGATO. 

VEftimentorum funt omnia lanca , Iineaque , vel fe- 
rica , vel bombycina , qua! induendi, prxcingen- 
di , amiciendi, infternendi, iniiciendi, incubandiue cau- 
faparata funt : Etquse his acceflionis vice cedunt,qua; 
funt inftitas , pifhirae , clauiquc , qui veftibus infuuntur . 
Veftimentaomniaautvkiliafunt, autpuerilia, autmu- 
liebria, autcommunia , aut familiarica» Virilia funt qua? 
ipfius patrisfamiliae Caufaparata funt, veluti toga?,tunica?, 
palliola, veftimenta ftragula ,amficapa , & faga , relsqua- 
quefimilia.Pueriliafuncqua? ad nullum aliumvfum per- 
tinent nifi puerilem , veluti togae prajtextas: , aliculae chla- 
mydes , pallia qua? filiis noftris comparamus . Muliebria 
funt, qua? matrisfamilia:caufa funtcomparata, quibusvir 
non facile vtipoteft fine vituperatione,veluti ftotapalla:, 
tunkaecapitia ,zonx ,mitra? ,qua?magiscapitistegendi, 
quam ornandicaufafuntcomparata, plaguke, pxnulas. 
Com munia funt , quibus promifcue vcitur mulier cum vi- 
ro: velut fi eiufmodi pa:nulapalliumueeft, &reiiqui_ JI » 
huiufmodi quibus Cme reprehenfione vei vir, vel vxor 
vtatur. Fan.iharicafunt , quxad famiham veftxendam 
comparata funt: f auiC:!ga,tuniC£,pa?nulx , lincea vefti° 
menta, ftragula & confimilia . 



b i ODE. 



O D E- 

IA&ura ft&a eft tum nimium grauls 
Antiquitatisquuni venerabilis 
Mos veftiendi temporumazftu* 
Et vitio periit nepotum . 
Hi fdd a maiorum inclyta quum paruni 
Sint a?mulati, penfaque gloria? 
i-anguore inerti negligentes 
A ftudiisabiere honefti. 
Hincexulauit tam Latio toga , 
Quam pallium Argis > atque fimul decus 
Ytrinque virtutis receflit 
Crimine defipientisa?ui. 
Mutata veftis > mutat & urbibus 
Mores auitos ruit in nefas 

Gens omnepr«ceps> Barbarorum 
Dum capit indecores amicius . 
Frugalitatis lexmoderans domos 
Hinc fpreta ; conftans pofthibita eft fides j 
Humanitatis nullaj pacifque 
Innocua?fuitindecu a. 
Quin fluxit omnem luxus in angulum j 
Quiciuium rem diftrahit artibus 
Congeftam anhelis ,atque turpi 
Defidia temerat potentes . 
Obdu&a paflim nomine grati«e 
EgenrJnarunr pern*di.t> & doli, 
JEc ccepir illic ftare vultu 
Barbara fa?uities fuperbo . 
Ad arma ciues mox pepulic furor 
Quaqua folutus > diilidiis faces 
Subdens cruentas, unde ca?des, 
Etuepidusraetus uf^ue creuit. 

Ira 



Imbellem ab annis ,& tremulum patrcra 

Nati bipennis terruir impia ; 
Et faepe pugnaiurt propinqui 
Singuitns immtmores amandu 
Pcrmifla ferro ijeclamalignior 
Vis afperauit Icgibu» obrutis > 
Aftra?a> poftquamexofa vulgus 
Tot icclerum , ilma reuiiit aftrju 
Nonneifta rraudumtemporanuncforcac 
Dicenda verc ferrea, ubi minas 
Inter frementes cin&aferri 
Arbitriu n temtre occupauit ? 
Corrupit eheu confinilis propc 
Ferrugo noftri curricrlum furens 
Aeui , peracri darma ferro , 
Glandeue fulmneaferentis» 
Occurris ac tu Iu&ifio malo 
Prifcireducensingeiii typum> 
Iniubriae> Octai> feracis 

Lux , celebre aque decus Mincru* f 
Sub involucro dum rrado veftium 
, Virtutis antiquae inu6is indolem » 
Aunque purum redis aeuum » 
Quo probitasgaerofafulfit. 
Scriptis inauras aunflis tuis 
Orbem , ;uque pulchis diuitiis beas, 
Quas non habet PatoJus a?quc » 
NecTagus Hefpriis inundisi 
Tua difertaquum fapentia 
Fuigere poflit nil pretD/ius , 
Quapromis apte aftrufa rerura 
Sepotita peregriitate. 
Foelixd setas nupera vftibus 
Prifcis refumptis > fi roetat fimul 
Mores decentes asqitatis, 
Aurea quos colui yecuftas • 

b S Egrcf: 



EgrefTus Argo cum umenum mami 
Iafon decoraVprimus Achaica 
Contempfir auda&er carina 
Aequoris imperium tremendi» 
Clauftrisrevuliis fa?ua licet cohor; 
Erumpat amens Aeolio e fpecu > 
Totumque conturbetprofundun* 
Nil cimet rndiuagus phafeluj. 
Nam Graiapubesper varios finus 
Excurrit , anceps fiue periculurn» 
Scudurafortuna? moleftje 
Indomito fubiens laboreJ 
Aufuspra?altosnccpotuit virum 
Armata meflis fk&erc concita y 
Nec femper infomms Draconfs 
Faucibus ciaculatus ignis ; 
Quin fcrrct auratam Aefonides rh fj 
Ab ufque Colchis pellem 5 & ApdJinis 
Ornatusaltafronde crincs 
Exuuii§ dccoram Argonv 



l I K- 



INDE X CAPITVM 

L I B» I. 

Cap*t. r! ■ ' 1 Qga ; **/&woei.mpi0&cuw. Veftimentl 

X genusfuifferotundum 3 ac claufum. P. r 

iT, Sigonii opinio refellitur Togam quadratam 
cenfentis. osithenms explicatur. 5 

///» VcBi Viri opinio dc Veftimentis quadratis 
cxpenditur. C 

IV* Noua opinio de r veflimentis quadratis affer* 
tur . Quod inter njulgare fallium >ac Fhilo» 
fophicum difcrimenfuerit. 8 

V. Sigonii fcntentia reiecla cenfentis Togam fe« 

micircularcm, ey apertamfuife. . ,, I r 

VI. Jldodusgeftandi togam. Quidjinus <vmbo. 

Quintilianus explkatus. 1 2 

VII. Xrachium toga contintrc. Ciceronis loctts ex» 
. flicatus » it 

//X. Mittere trans pondera dextram. Fforatiuf 
€ xplicatus . Cur anno tirocinii brachium to- 
ga cohibitum. 24» 

J X* IBrachium exerere. Cethegi exerti } ac cintluti. 

tioratiusy Lucanus illuflrati. 2 9 

X. Toga caput inuoluere. Caput aperire. 3 2 

X t. Caput pallio inuoluere : ^PalLolum : Ciceronis 
Scholiafies notatus:Petronius explicatus.$6 

X II. *s4n toga cingeretur . Aiacrotii fententia rcic 
£ta.C<£(aris cinffins. 38 

XI II* Cintius J^omanus. Modus cinUurfi C<cfaris 



cur 



cur mtabilis. T) hnis interpres notatus. 4 1 
X IV Ex penduntur fcriptores , qui tcga m c ingi foli m 

tam dccerevidentur CinBusGabinus. 43 
XV» *Docli <viri opnio rejutata de cintluGabino 

Catonis cum ius diceret . TertulUanus de 

pallio expltcatus . 47 
X Vh Wullum in toga ftbuU ufum fuiffe . Tanciroli 

no unus error m re veftiaria perftringitur. 5 i 
X VII. T>e Tog£ materia. Lanarum *varia genera • 

Toga pexa, & detrita. $ 3 

XIIX. Lana coacla* Pltnius uno capite non femel 

corretluSy ey* explicatus» 5 6 

X IX. Veftis ferica. 'Bofnbyx Coa, &* zAJfyria. Tli- 

nius defenfus» 60 
X X. Veflcs b1)bycfa£:feric<s:fubf mcd'.multitia.6 3 

XXI. Tog£ color.Candidati. 66 

XXII. csflbus color Utitix cauft adhibitus. cAlba* 

ti. 69 

XXIII. Pullus color in lutlu. ^Atrati. sAn idem a ma- 

tronis ufurpatus. 7 1 

XXIV. Tog£ menfura . T eg* talares . Quintilianus 

explicatus, 72 

XXV. Togam antiquis temporibus Communc vefti- 

mentum fuiffe tam "virorum^uamfarmina» 
rum • ^ecinium . F eftus emendatus . Toga 
meretricum geftamen.Ouidius,(y Varro ex^ 
plicati. Tlebs inftma quandoq\ togata . Gh- 
diatcres in toga produUi. 7 4 

XX VI. Jmperatores toguti . 7 9 

X X VI /. Togas in lutlu , 07* calamitate publica depofe> 



tas 



Index Capitutti. 
tas. £)u£ veftis earum leco [umtitfl % £ 
XXllX* idntogaveflis domefticafuerit. * 83 
XXIX, Tog£ in conuiuiis adhibit£.Toga Mmiffa. 84 
XXX» Veftis conuiualis. C&natoria. Synthejis. 8 6 

XXXI. Quale f vefiimentum fuerit Synthefis . Lipfti 

fententia examinatur. 8 8 

XXX II. &4n extra Vrbem tcg* ufus fuerit.Tog<e etiam 

inmilitia. 93 

XXXIII. Quando togain defuetudinem abietit . zsfae 

togatorum . Patrcni togati. $ $ 

XXX iV.Togas Jmperatormn *uo non ita totum depo~ 

fttas* \Qo 
XXXV. Tunicatus populus* Pullatus circulus. 1 02 
XXX VI ChriHi Sacerdotum veftem exteriorem Mif 

farum Sacrisadhibitam togam fuiffe *vide- 

ri.P<enula: Planeta: Qafuia. 1 04 

XXXVIL ^iodnm gcf.andi Cafulam diuerfum atog£ 

gefiatufutffe. Lineus amiclus. 1O6 
XXXIIX. Planctam , 0* Cafulam etiam extra ftcra m 

communi r vcfiitufuiffe. 10? 
X X X I X.Dalmatica. Lacemum byrrhum . (fardinaliw 

Z/efiitus. 'Baronii opinio reieUa. \il 

L I B. II. U 

. L E Pmexta l T $4 

J > De PutextaSacerdotum. IjJ 

lih Prttexta Magijlratuum . Vtrii Jnterpretitm 
et rores tn uoce 7nei7i-6p?vpz: explicanda cafti. 
gantnr* i$6 



Index Capituai; 
I V* Senatores Prttextati. *An Trslumpte* 

his . 1 40 

V. De Trahea. Toga ?otviK07rctpv(po$ . ffalicarnaf- 

feus explicatus. 144 

VI. Scholiafk* Ciceronis error Traheam cum Pa- 

ludamentoconfundentis. 145 

VI I. De purpura , Cr eius generihus • Tlinius corre* 

£tus, & explicatus. 1 47 

IIX. Toga triumphalis } purpurea 9 pt$a >pahnata , 

Capitolina. 1 5 z 

I X« *0g<£ triumphalis adpriuatos translatum. 

Purpurafumma. 1 $ 6 

X. DeVejiihus holoueris. 1 $$ 

XL Tegarum diuerfa genera enumeraea magis , 

quam indicata. ^iuEiorum fententix expen- 
fe. Varro explicatus t corretlus. 16O 

X I I. dhollam nonfuiffe togam , aut veftem S ena- 

toriam. Quid eafuerit. 164. 

XIII. Quod veftimenti genus fuerit Lana . Serui: 

cpinioreieffa. i6t 

L I B. III. 
D E T V N I C A; 

Caf. L f | \ Vnica . x nc *^ • Dionis Jnterpres , 

- JL Manutius n otati. Maldcnati fcntentia 
reiedla 172. 
II. Tunicas in petitione honorum depofttas . ndn 
Cj ntCi tunicasgefarint. otion. paxc$ . 177 
II L Tunh& Line$* P aragaudes. 1S0 



W«c Capltum» 
XV* Miniflros conuiuiorum in tUHtca & ferttte //- 
ne a folitos miniftrare . 182, 
jL/»ff4 Veftisfacrificantium . Camifia: CamU 
fiumitotta. 187 
fV» Tunhajuperivr. Eius menfuta . Talarispro* 
brofa . Propertius , Juuenalis , C/V* ™ ? *p/jV 
ca/ /'. 

77 f. VeCintlu. 194. 
II X. Tunicdt Manuleat*. Colobia. 196 
IX* Dalmettic* . Harcnii errcr nota- 

tus. 199 
X* Ve Tunieee colore . 5Vo» /"'j^ purpureum • 

Manu tii op in io re iet~la . 2. o 5 

XT* Tunica paimata. 2{ufia. Cjalhina. zO$ 
X 1 /• £*e Tuntc* emamentis. Latus clauus . DoBif* 

ftmorum 'virorum fentcntta explofa. £)uinti~ 

iianus expitcatus. 2 06 

X III. hatkU uii etiam Senatorum filii . Dionis Jn- 

terprcs notatus . 210 

XIV. rLAnguftus clauus. csfngufticlauii* 2 12 
X V > Tunic* zAfim*. Ctaui mappis £7» linteis affu* 

ti. ositia tunicet ornamenta. z 1 5 

X VI» Ve Tunica Lhriftt Uomini tnconfutili, Dotlif- 

fi m i *vtri opinio reieEla . 2 16 

X VI /. Ve Tumca Muliebri. Stola Jnfiiu. Segmen- 

ta. Plinius explicatus. zzz 
XII X. Pallinm muliebre . Palla . Citharoedtcus crnA* 

tus. Palla Gallica. 2 3 1 

XIX. Ve iAmiculo* z 3 7 

X X. Varia muliebrium veftimentorum nomina ex 

J>Uu- 



Intlcx Capitunu 
Plautorecenfentur. 
XXL tAlia m Tlauto , qu& ad muliehrem mundum 
feytinent y €Xpenduntur. 24S 

XXII. De Variis colorihus muliehris cultus. 249 

XXIII. Pe Vefle csfncillari, ry< Meretricia. Juuena. 

lis> & Ouidius explicati. z$z 
XXIV» Veps feruilis. Lipftifententia reieUa . Jnter* 
fres JutienaliscorreSfas. fahri opnioex- 
fenfa* ztf 



OCTA- 



OCTAVII FERRARII 

DE RE VESTIARIA 

J-IBERPRIMVS- 
QVl EST D£ TOGA. 

Toga : 7v/2wqc: ^ripiCcXcuov . Vcf/mcnti genus fttijfe rotun- 
dum y nc claufum. Cap* I. 

OcA; Romanum tegmen > ipfis Quiritibus 
longe vetuftior fcriptoribus perhibetur. 
Nam circumnieaiTe a Pelafgis adLydos, 
a Lydis ad Romanos auclor eft Tertull. de 
Pallio : & cum Suida Artcmidorus eius 
originemabTemeno Arcadc deducuntj 
qui ad Ionij maris accolas nauigans pri- 
mus eo modo chlamydem induitj a quoindigena? cdocli ea- 
dem ratione habitum fuum compofuerc , veftemque Teben- 
nam corrupta voce a Temeno appeiJarunr, Verba Artemi- 
dori funt lib. 1 1. cap- 1 1 i.prouc ea viri doctiilimi ad Tcr- 
tullianum emendarunt . Ta £ dvrd xcu m Vcofj.cuxri , , vvv 
rvfiwov zctXucriv CL7FC TriyMQv t Afx.ct£oc. 3 oc ^MTipg rlw icivrou 
yXauvSa. TTOf <wipn/3utero rov rpc7rov &azr/.<Sucrcic. j^) rcv lov jov 
3lc^7tov , >tcu \zzc$iy§&c lisro rcov rcwiYi xaroixxvrctiy , cl<f is y.ctBovnQ 
xcu cl l-y^aptci rov ctvrov \<TY.djctca/jro ^ottcv 3 xcu IxaXovv rlcv loS-ri- 
ra. Tn/utvtiov iTrdvifxov Trijutvov t dCpovroc. } v^tpcv. Ji^ovco 7rapa«$apXy 
7o ovcfxa rrifiwoc Eadem fivmfcat 3 ejr veHis Rcmana^ 

(juam nunc Trifiwov vocant a Temeno Arcadt ? 5 qui primus fuam 
cblamydem boc modo circumdedit cumperfinum lonuim nauigaffet > 
& ab hisy cjui i/iic babttant fufceptus cjjci , a cjno tr;dtgen& edcfii 
ccdcm mcdo aptarunty & i<eflitumTtmeninm fccanerunt a Tcme~ 
no r/iv.cntore 3 lernm fecutts tcmpcribus corrupta fcce Tcbennus 
afpcliatKS cft. Ab hoc igitur Tcmcno Arcade Tw' iVi0V ^ m0 ? 

A Tnfi-zvvov 




2 OElauij Ferrarij 

Ttfawov togam dixere . Hc.fychius Tiifiwoc, eVos mp&oXtdit 
TTctpu Vcc/uicuoit; . Vbi dotfiflimus Criticorum U^iQoXcuov 
appeUat 5 quemadmodum Artcmidorum voce <wt$n@ct\i- 
to vfus eft , quodnempe toga> vt dicemus .> ita inijcere- 
tur fiue circumijceretur > vt totum corpus inuolueret. Ety- 
mologo Trifcvvoe dicitur Regium geftamen . Sed-fi Romani 
Reges excipiantur nullus exterorumTyrannorum toga vfus 
reperietur > nifi ex dono Pop. Romani> aut eius lmitatione. 
Malc ttaque ex Polybio apud Athenseum id firmare do&i co- 
nantur > qui Antiochum Epiphanem memorat depofitoRe- 
gio cultu amictum toga forum circumire folitum. noMctx/? 
efi kcu rlw ¥>olcti\ixw ci7n;&Zjufyoc;tcrQyirct rri€wetv dvctXctftcov <zn$m\ rltu 
ctyopdv. Id enim & pra?termorem fuiffenotat Polybius>& 
ad imitationem Romanorum feciffe fubiicit. Kcux.a.(li<rctc;lfiti 

A toV iXiQctvliVOV St<ppov K^lo 7roLf>ct Vcopcuoic; Woc . 

Togam crgo Romanorum geftamen fuifTe nemo eft qui 
ignoret : fed qua? eius forma, quodque a Gra?canico pallio 
difcrimen viri do&iifimi delitigant>nec fatis rem expediunt. 
Gloffa? Veteres Peifij. TogaeH purum pallium forma rotunda 
dr fufore, atque inundante fnu . Manutius inqua?fitis Vefti- 
mentigenus fuiffe cenfet afummo adimum daufum nullis 
manicis, quodq; totum corpus tegcret, & inuolueret. Con- 
traSigonius inlib.de Iudicijs Togam apertam fuiffe conten- 
dit>& quadratam. Quod Athenaeus lib. v. narret Roinanos 
in Afia>vt vim Mithndatis effugerent ad Templa confugnTe> 
& quadratis veftimentis abieclis pallia fumpliffe. Eaautem 
quadrata veititnenta fuiffe Togas Cicero indicare videtur 
pro Pofthumo . P.Rutilium faalius inquit) neceffitatis excufitio 
dcfendet) qm cum a Mitbridate Mytilenis oppreffus eftety crudeli- 
tatem Regis in T ogatos > veftttus mntatione vitamt . Ervo ille P. 
Rfttihusiqui documentum fuit bomimbus noftris nrtutis > antiqni- 
tatis<) frudentia-) foccos babuit & pallium» Ex quo colligit Si- 
gonius quadratam togamfuilfe, eandemqj apertam ex eo 
contendit, qudd Val. Maximus lib. 111. tic Nafica inGrac- 
chum impetum fa&uro loquens ait > eum Uuam manum apertz. 
togA circumdcdijfe » 

Nihiia- 



T>s $e\ VeBiaria Lih. T. 3 

Nihilomihiis Togam veftimentum ciaufum , & rotundum 
fuifle> quodquevno iniedtu corpus inuolueret, mulcafunt 
qua? conuincunt. Primum antiqua? ftatuo? > vecerefque nuin- 
mitalcm Togae formamoculis fubijciunt , quadicet fatis id 
fupcrque comprobent> argumenta tamennonleuiaadijcie- 
mus. Quod enjm primo loco a Manutio affertur > nullius rao- 
mentieft,quiexiftimat itaclaufam togamfuifle> vta fum- 
moad imumnullam fcifluram habuerit , &proinde ait, inde- 
corumvifum effe peflus nudum patuijfe. Hoc enim omninofal- 
fum eftj Nam licet Toga? vtdicemus rotunda? &pcrimum 
ambitum eflentconclufa? in fuperiori tamen ora ad ceruices 
laxe patuifle necefle eft,tum vt dextrum brachium exerere- 
tur > tum vt claui in tunica Equitum > & Senatorum appare- 
rent> vt in ftatuis togatis videre eft. Plutarchus etiam in Co- 
riolano tradit, confueuifle Magiftratum petentes fine inte- 
riori tunica in forum opertos toga defcendere , vtqui cica- 
trices haberent fignafortitudinis aperirent; quod fierimi- 
nime potuiflet>fi per totum claufa toga fuiflet > & ceruici- 
bus adftricta. 

Illud ergopotius quod idemManutius vidit> cum anti- 
quiflimi Ronumoru vttradit Gellius I.vn. nullis tunicis vte- 
rentur, folifque cogis amicli incederent,nifi Toga; a pecto- 
re ad ima claufae fuilfent > nihil velando pudori reJiquum 
fuiflet.- idem dicendum de petitoribus> quos folis togisami- 
clos incampu defcendifie traditibiPIutarchus,fiue vt cica- 
trices aduerfo peclore oftenderent,fiue ne pecuniam ad fuf- 
fragia mercanda tunica occuItarent> fiue vt fupplicarent hu- 
milius.Etquamuis cum folas togas Romani induerent eciam 
campeftribus velando pudorifuccincti eflent (quod de Ca- 
tone tradit Pjedianus proScauro, quem locum infraexami- 
nabimus, ) id faclum eft,non qudd toga apcrta eflbc, fed cum 
iiniftro brachiola?ua eiuspar fubduceretur , ne aliquid Ro- 
manopudori deperiret. 

Hinc eft quod C^jefiir infeftis coniuratorum pugionibus pe- 
titus-toga? finum finiftra manu adima crura deduxit > quby 
vc aitTranquillus > bmejliks caderet : quod fruftra feciftet > fi 

A 3 toga 



4 Offauij Fcrrarij 

toga fuilTet aperta; Obtcndit ergo iinum, ideft laeuam togse 
partem brachio fubduclam demiiit ad pedes? ne dum mori- 
bundus prolabitur? tunica> qua» tunc fere admedium crus 
pcrtinebat*. nullis etiam tuncfceminalibus> aut braccis 5 eas 
partes denudaret 3 qu# nuraquam faris obuelantur . Poftre- 
mo Quintiiianus lib.xi. cum cultum Oratoris defcribit? $in» 
jlrum bracbium eo njfque alleuandum docet ( nernpe fub toga 
claufalatens , nam dextrum fuperne exerebarur) vtquafmor- 
malem angulum factat ^fuper quod oraex toga duplex (ideft hinc 
inde brachio pendens) dtqualiter fedeat. Cui ha?c non fuffi- 
ciunt fubie&as Togatorum imagines accurate perluftret ,& 
oculis fuis credat. Primum monumentum Romse extatj idq; 
accurate delineatum tranftulit in Itinerarium fuum Abraha- 
mus Ortelius adie&a Infcriptione. 

FVRFANIO.O P. NIGRINO. FVRFANIAE . FLORAE 
" PROC. FABRORVM. CONIVGI . S AN C TJ SSIMAE . 

VIXIT . ANN. XXIV. M. Vlt. VIXIT . ANN. XXII. M. III. 
SEX. FVRFANIVS . tyrannVs-. 

HER. FVNER. ET AR. FECIT. III. ID. APRIL. 
M. AIMILIO . 77» ET • MVNATIO . PLANCO . COSS> 

Quod indicat hoc monumentum pofitum Anno ab v. c. 
dccxii. primis Augufti temporibus? vt appareat qualisto* 
ga? geftanda? modus illo aeuo fuerit . Aitera ftatua toga- 
ta viiitur in Atrio Paiatij Vencti ad partcm dextramHo- 
rologijj media inter duas palliaras , quarum altera capiti irt 
cumbitj altera pedibus fubiecla eft ■ Fortafte Ciccronis: 
certe Oratoris , quod libelli in dextra indicant 5 & libcl- 
Jorurn theca ad pedes ftarua; . At nummos veteres e Cime- 
lijs Caroli Stephani Litta? MedioJaneniis V- C. deprompii- 
musjcuius pra?claro nomine operis vcftibulum colluftraifc 
iuuat. 

Tabula. I II. III. IV. 



Si<?n:i 



De 2N VcBiaria Lih T. 5 

Sigonij opinto refellttur Togam quadratam cenfentis . 
Atbenaus exp/teatur. Cap. 1 j. 

EX hisqure fupra. adduximus fatis Iiquidoapparet> To« 
gam veftimentum fuifle claufum , & rotundum . Nam 
Marcelli Donati opinio cenfentis partim quadratum etfc> 
partim circulare> vt mitiflime dicam ridicula eft . Sed fuilfe 
quadratum ex Athen*i ioco laudato Sigonius contendit) 
quod ante notauerat Vi&orius lib. xr x.Variarum. Vbi Athe» 
na?us f^uitiam Mithridatisin togatoscommemorans, ait Ro- 
manos abipfo oppreflbs in Afiaquam occupauit? autad fi- 
mulachra Deum confugiendo s aut quadratis veftimentis 
abie&is ad pallia redcundo 5 antiquafque patrias iam reli- 
ctas ab ipfis agnofcendo vitam conferuaffe . Sed diligentius 
Athena?i Iocum expendenti mihi manifefto apparet?non mo- 
dointerpretem Dalechampium > fed fummos viros Vidto- 
rium , ac Sigonium aliquid humani pafsos elfe ; Vcrba Gra?ci 
fcriptoris hajc funt • loov Ji dfacov Pco/uutcav 01 fjftp StcZv dydXjuct&i 

(7tfOCET'ilffaiKCt&t > 01 Jt X0l<ZBrCl l Uirct[U,0ItO*Ct/l3 i VOi Ti^dycOVCt IjUUTtCtluC 

i% dp%y!c; 7rct%i$ct<; TrdKtv ovojudtova-t . Quce fic verterunt docti vi- 
ri « Romanorum quidem alij ad fimulacbra Deum confugerunt : alij 
mutata veBe quadrata patrtam quam principio geftabant nunc rurfns 
induunt . Perperam & contraria plane fententia» Sic enim 
vertenda erant • Alij quidcmad fimulachra JDeum confugerunt : 
ali/to^am veftimentis quadratis mutantes :fiue ,depoftatoga pallia 
fumentes priorcm quifque patriam fatentur . NamueTa/i^ew^) 
& fxwctixqtctoucu eft veftibus exutum alias induere , ita uffct/u- 
qictS-culirpdycovct i/udrict eft depoiita priori vefte 5 ideft> toga> 
quadratum pallium induere . Lucian. ruo^rop^uptSct [Xirct/u* 
(pUcroucu, reltclo pallio pbtlofopbico 3 purpuram induar . Et Socra* 
tes lib- iii. cap.-xxi v. Hift. Ecclehaft. 0/ 7s ^iBcovoeo^ot rovg 
^'ificevctq d7rifiQiffo } Kcu &c.Jo Koivov ^uctuffvpiipiwvvTo . Loqui- 
turde Philofophis qui extincto Iuliano depoftto tribonio 
communem habitum refumpsere . Ergo [xtfwxtpited/xtyoi vtfgd- 
jcevctlfudria eft > mutantes togas quadratis pallijs, liue qua- 
drata veftimenta refumentes ,& vt ita dicam ? mutantes rQ- 

tunda 



6 Oftauij Ferrarij 

tunda quadratis > fiue vt limplicius 5 quadrata veftimenta in- 
duentes . Idque mirora Magp.o Cafaubono prftermifsum , 
cum tamen vltimorum verborum \% <z3-ct£'iSa.$ veram interpre- 
tationem folus attulerit \priorem quifque patriam fatehtcs; (fci- 
licet veftitu,,) nec omiferit notare>7^'tfV &,! ' a W?;a efse Gr«e- 
corum> non Romanorum , adductisin id Appi ini v erbis ci- 
lliL lib-V. «t£f Ai/itv 3 iSiwfmluucujSig l£ tiyijuo/iixZi zcu ftri/uct li^ctyw 
vpv %&>f »«f ^sroSnfxa 'ArJtzov . Simplicitatem ver.o pnuati hcmims 
rurfum ex ducatu , habititm quadratum habens > calceamenta 
Attica . 

D<;#/ opinio de Veflimentis quadratis 
expenditur. Cap. 111. 

AThena?i locus monet me,vtde veftimentis quadratis 
aliquid adijciam : quia quid ea fuerint? inter eruditos 
niinimc conuenire video. Vir docti/Iimus in Notis ad Ter- 
xull. Pallium per hoc recte Togam aGrsecorum pallio diftin- 
guit>quod iJla daufa,& rotunda, hoc apertum , & quadra- 
uim fucrit. Veftimentum autem omne aperrum quadratura 
intelJjgi vult, quod nempequatuorangulos habuerit; An- 
gulosvocat extremam vcftis partem vbi apcrtaeftj qu£e in 
acumcn definit > vt fcilicet duo anguli inima ora veftis> duo 
in fumma fuerinr > qualia nuncvulgo paJIia geftantur . Tale 
non modo Gra?corum pallium fuiJFcfed & matronarum pal- 
ias > virorumque Chlamydes > ac Romana paJudamenta . 

Hanc opinionem nititur conueJlere KercoeniiSj neque ta- 
menquid vcftimenta quadratafuerint exponit. Eidem opi- 
nioni ne ipfe adhauefcam > illud in caufa eft, quod adduci 
non poffum vt crcdam 5 omne pallium , feu veJtimentum a- 
pertum fuiJTe quadrarum . Frultra enim quadratipaJJij men- 
tio apud fcriptores extaret , 11 omne paiJium hacforma fuif- 
fet . Nam pr«eter Fcfti locum de Ricinio allatum a Kercoetio: 
Petronius.w^A' incincla quadrato pallio cucumam ingenttfoco appo- 
fuit . Quo Joco interpretes nihiJ fani afferunt . Si paJJium 
om ne tam virorumj quammulierum quadrarum fuit & aper- 

rum 



'Dc Zc FefliariaLib. I. 7 

tum Enothea more reliquarum quadratum pallium habere 
debuit : fatis ergo fuiifec cliccre pailio incin&am fuifle> ii 
omnepallium quadratum fuicjquemadmodumj&fruftraquis 
toga rotunda indutus dicerctur cum omnes toga? tales ef- 
sent; Sanepallas, ideft veftem fuperiorem mulierum ,qua; 
& pailium dicebatur j apertas fuifle Ci nihil aliud veteres fta- 
tuaeoftendunt. Siergo omne veftimentum apertum etiani 
quadratum fujtpallium muliebre quod apertum erat, etiam 
quadratum fuifle neceife eft . Duo ergo notafle videtur Pe- 
tronius> quod paliio cincla eflet> cum tamen pallium nort 
cingeretur; deinde>qudd quadratoj & fortaife facrorum 
qua? parabat peculiari . Sane veteres omne veftimenti genus 
pallium dixerej quam apertum> tam daufumj vt to^palhum 
rotundum Ifidoro dicatur j nihilominus proprie ac fimplicitcr 
communique loquendi vfupaliium accipitur proGra?co irt- 
dumento , vta toga diftinguitur . Hinc tranjlre a toga ad palh- 
um^dr palliatum incedere : vt quoties quadrati pallij mentio 
incidit , non pro vt a pallio rotundo , ideft toga diftinguitur 
accipiemdum fit j fed a pallio quod minime quadratum fuit ► 
S.igum etiam veftimentum apertumfuifle conftat , quare ho- 
rum fententia & quadratum. Atqui Hidorus lib. xixc. xxi ir. 
Linnas Gallorum veftes faga quadra appeJIat : fruftra , ii tfa 
lia omnia faga fuiffent. Idem cap. xxiv. Sagnm autem Galli- 
cum nomen eji idiclum autem fagum quadrum^ eo quod apud cos pri- 
mum quadratum > vel quadrup/ex ejfet . Et cap. xxv. Palla cjt 
quadrurn pallium mitlubris vejlis . Ac ne quis hoc pofttum aci 
diftindlionem ftola?, riue cycladis putet j qua? rotunda > iia; 
tunica? fuere noivpaJJia. Si ergo omnia palJia aperta qua- 
drataj fatis fuilTet pallam pallium appellarej iJIico enim qua* 
dratum intelligeretur. 

Palliaqua? a nobis geftantur , quadrata cfle contendunt» 
fcdfi formam eorum attendamus , non tam quadrata 5 quam 
.femirotundaapparebuntj & ii qua parte patent confuantur, 
rotunda efficientur vt ii quis cycladem muiiebrcm in ante- 
riori parte diicmdat iftorum fententiaex rotunda quadra- 
tam ciiiciet). & eumlibueritrefinget rotundam» Pra.'terea p 

omnia 



8 O&auij Ferr4rij 

omnia pallia fuere quadrata , quod inter vulgarepallium , & 
philolophicum difcnmen fuit ? Nani diftindta fuilfe, noneft, 
dubitandum i & pra?cipuum Philofophia? infignecum pera, 
ac barba pallium oJim f uit . Non enim fola materia? vilitate > 
autcoiore diftingucbatur 5 quod philofophicum tribonium 
rude, ac detritum palliaftrum efletj & fern;epullum, alioqui 
paupercs ac pJebei , & quicumque exoJeto paJlio incefliiTet? 
pro phiiofopho habitus fuiffet i Forma ergo, non rnateria? vi- 
litas, aut coJor veftimenta diftinguit : atqui forma eadem 
omnino fuiffet 5 fi omnia palJia quadrata fingamus . 

JUoua opinio de vcjlimentis quadratis affertur . Quod 
tnter zu/^are pal/ium > ac Philofophicum 
difcnmen fuerit . Cap. iy, 

VT igitur & ipfe quod fentio cxpromam, veftimenta 
quadrata iJla tantum fuerc > qua» ex duabus pJaguJis 
confeda erant ? quarum vtraque quadrata erat ,hocefyy qua- 
tuorangulos habebat? flbula autem in humeris nectebatur > 
atque ita hincinde a Jateribus apcrta quales Diaconorum fa- 
cris operantium veftcs vifuntur. Talcs veterum Carthagi- 
uen/ium tunicas fuifte TertuJJianus tradit & quadrangulas ap- 
pellat, non quod inmcdio aperta? effent , aJioqui veJ corpus 
rcnudaffcnt, vel alijs interioribus tunicis iniecla? fuiffentjfed 
quod ex duabus quadratis partibus confecla? , & a Jateribus 
iipertse ( non quaJes anate TertuJJiani gerebantur rotunda? 
& cJaufa?) quadrata iuftitia ftarent 5 ideft aequaJi vtriufque 
plaga? ora , neccinguJoinjequaliter fuspenfa?> vtrecle dodlis 
obferuatum . 

Quare non aliud difcrimen inter vulgare pallium ac philo- 
fophicum fuiffe videtur 3 quam quod vulgare quadratum fuir, 
quod ex duabus plagulis confeclum fibula in humeris ncctc- 
retur: at PhiJofophicum fufius,ac femirotundum ad inftar 
noftri ? quodnempe & reijciin humerum poteratj& dupli- 
caritocumque corpus inuoluere , quod a Cynicis fiebat, li- 
cetfolamateria diuerfum pallium reJiquiPhilofophi gcfta- 

rent 



T)e %e yeftiarU Lih. /. 9 

rent ,& ideoluucnalis dixit Cynicadogmata Stoicis fila tu-. 
nica dtftantia . Nam in palJio conueniebant: tunicati Stoici, 
Cynici a%f!ow;, vtijdem obferuarunt . In hoc. autcmpallio 
Philofophicoopus fibulanonfuit,aIioquinec reijci in hume- 
rum,nec cfuplicari potuiffet ? .vulgare pallium quadratnm, 
quod infibulatum nec rcijciebatur in humerum ,. nec dupli- : 
eabatur . Tales > autnon oinnino di/fimiles lacerna; 5 ac chia- 
mydes Romanorum fuerunt , quadrara? nempe 3 &a latcre 
aperta? 5 licet breuiorcs & vtplurimum non totam partcni 
anteriorem operirent. Eti.ded aveteri Interprete Perfijla- 
cerna? , ac pamula? pallia .dicuntur ad ilud . Scts comitem korn- 
dulum trita donare Lacerna . Scis ( inquit ) btrrum attritum comtti 
eondonare. Lacerna pal/tum fimbriatum , quo olim foli milites ve/a- 
bantur . Penula j pal/ium cttm fimbrijs longis . 

Conie&uram noftramj quod vulgare pallium itaquadra- 
tum fueritj vt quatuor in imo angulos habuerit , & propte- 
rea ex duabus partibus confedum quales Diaconorum ve- 
tlcs > illud iuuat, quod /imilialudseorum > ac.Graecorum pal- 
lia do&i tradiderunt. Atqui pallium Iudaicum quatuor in 
imo angulos habuit . In illis enim ex Dei pra?cepto flmbrias 
& vittas hyacinthinas geffabant . Num. xv. Loquere ad filios 
lsrae/> & dtcesadcos p vt faciant fibi fimbrias pcr angulos paliiortim 
poncntes in ijs vittas byacintbinas ? qttas cum %'idcrmt recordcntttr 
omnittm mandatorum Domini . Eas fimbrias etiam Chnflu Do- 
minum geftafTe verilimile doclis videtur j quodvenerat legem 
non foluere , fed adtmpiere . Geftari has hodiealudfis docet 
Serrarius, cuius narratio noftram dc quadratis veftimentis 
fcntentiam maxime conhrmat . Exiguam cnimvefiem baberc eos 
tradit , gentis cbaraclcrem 5 & tnftgne , qu£ quadrata fit & dor/um 
peclusque te^at , a lateribus aperta , vt ctiicia qu&dam ejfe folent . JEx 
imts quatuor vetficu/x huius angults pcndere chordti/as totidem 3 in 
quarum fingulis nodiquinque ad quinque Moyfis /tbrorttm j vt aiunt^ 
mcmortam . Prauerea Epiphanius ha?reh XV. cuius locunVat- 
tulii Kercoetius 5 ait tn fcnbarum pa/iio quatuor angnios ftufia.A 
qutbus ma/a Punica penderent , qua?j certe 111 imis ar.gulis £ti<> 
re j & non ad ceruicem,namin vefte p.niter Ppntificali in 



io Otfauif Ferrarij 

imaora malaPunica appenfa erant. Verba Epiphanijfunt 
poi<rxovc, y% rivctt; 'ftnldi rtosctpet nfipvyia, loo gt&srfbc ixxt^oc Cf%tv £ 
Exquotamen malecolligit Kercoetius, ideopailium iliud 
Graecanici diflimile fuilfe, quodad latera fc//fum dr apertumfue- 
nt: nam non aliter quadratum efse potuit, & quatuor angu- 
los habere - 

Sciopofse hicmiht pallium obijci 3 quodveteres Cartha- 
ginenfes geftafse aucior eft Tertullianus 5 quod quadrangu- 
lum fuiife, & ab vtroque laterum rcgeftum ldem fcribit i Sed 
non eiufdcm forma? fuifse omne quadratum pallium illud 
argumento cft > quod fubijcitTertullianus > id pallium a?rate 
fu a pe n c s fol o s A e fc ulapij" facer d o te s per m a n (ifs e ; lnjlar eius 
hodic Aefculapto tam veftro facerdotinm esi . Soli ergo Sacerdo- 
tes Aefculapij vetuspallium geftabant id temporis , & ta- 
men etiam ipfe TertuILianus &quicumque aufterrorem fipi- 
cntiam fedabantur pallium tuncinduebant , & quidem qua- 
drangulum : non igitur eiufdem omnino generis fuere cuncla: 
pajliaquadrata . Sienim palliiuuiUudidemcum.veterefuif- 
set , fruftra peculiare Afclepiadarum geftamen dixifsetTer- 
tullianus. Diuerfuin vetus pallium fuit, quod quomodo fibu> 
lainhumerisadftridum ab vtroquelatere regeripofset, dif- 
ficile eft explicare.. 

Ncc facile expediri poreft ,qnod aiunt , Chrifti Domini 
pallium apertumfuifse > & quadratum Philofophici inftar ex 
cuius quatuor angulis quatuor partes milites fecifse ; Nam 
lipaihum iilud vulgaris noftri hmile fuit>vt quatuot partes- 
fierent decuifatim & per quadras fcindi debuit> atque ita la- 
ceratum fuilfet magis 5 quam diuifum . Quamquam ii palluim 
iiludquadrutum fuit,vtfupra explieauimus ,quomodo ta- 
menin quatuor partes diuidipotuerit ,haud facile dixcrim , 
qua?rant docliores , nos fortafse aliquid infra cum de tunica 
inconfutili curatius difputabimus . 

Ethasc de veftimentis quadratis paulo vberius dicla fint 
in rc obfcuriflima , fi cui tamen aitera opimo magis arridet y 
eamperpiefequaturJicet. 

SigOfJtj 



Dt %e frjliarta Uk t. 



tt 



Sigonij fententia reiecJa cenfentis Togam femicircula- 
rem , & apertam futffe . Caj>. Y« 

MArcellumDonatumfupra reprchendimus ,quod To- 
gam partim quadraram , partim circularem ftatuerit; 
non minorSigonijinconftantia ,qui poft quarn veftimentum 
quadratum efse dixit > femicirculare facit> quod Dionyf. 
Halicarnafsa»us Togam H/umv^jovTa^nuctft. Figura femictr- 
cnlarem fuiffe fcribat : atque ex hoc contendit Sigonius aper- 
tam fuhTe, quod non aliter femicircularis efse poflet . Verum 
non quod aperta efset fed quod orbem abfolutum non fa- 
ceret> vt muliebres cyclades > ideo femicircularis di(5taeft> 
quemadmodum do&iflimus Salmalius obferuat. Totaqui- 
dem in imocommifTa erat, & claufa> fed circulum integrum, 
&perfe£lum non erliciebat> quia laciniofacirca imasoras» 
non ajqualiterjnecperfecle rotunda , vt in ftatuis togatis vi- 
dere eft . Dici etiam pofset, quod licet plane rotunda efset, 
nihilominus brachio fubduila femicircularis efficeretur ect 
fcilicet parte 5 qua fubducebatur . 

Neque tamenexeoapertamfuuTe togam dicendum eft 5 
etiamii Val.Maximus tradat Scipionem Naficam cum Grac- 
chum interfe&urus effet Uttam manum aperta tog<z circbmde- 
dtffe ^ fublataque dextra proclamaffe . Namfiquis modum ge- 
ftandae tog* > quem infra dabimus > attendat, facile quid 
fit apertatoga intelliget. Quippecum laeuaeius pars liue 
lacinia fubie&okeuo brachio eleuaretur , & contraheretur 
in finum> ea parte toga aperta videbatur, quod nempe 
laciniahinc inde brachio dependeret> ac veluti diuidere- 
tur, & aperiretur. Velleiusde eodem loquens. 1. 2. Sci- 
pio Na/tca circumdata Ixuo braccbio toq^x. lacinia in Graccbum ir- 
ruit . Eas ergolacinice partes hincinde pendentes inuoluic 
brachio Nafica > vt eo veluti fcuto vteretur , qudd in re- 
pentina pugna vlitatuin ; Siue ctiam ne fufurn , *ac fluens ve- 
fcimentum pugnantem impediret . Ltuam inuoluere toga> 
Quintilianus dixitl.xi. idque pene fnriofnm effe . Plutarchus 

B 2 in 



Ut OBauij Fcnarij 

inGracchode eodem Nafica . Lacinia tog& fuper caput pofi- 
ta inCapitolitim irc pergit ^alij poft etim toga circa brachium w- 
uoluta fecuti funt . Idem tradit > Appianus J, i. ciuilfum . kcu 
to x,pctcoJ7ri$'ov %iuctfihi tc llw zitpaAtu) 7rtpttcr6pctfo . Vbi non re- 
cle interpres tog& Lactntamreiecit tn bttmerttm& caput. Non 
enim reiecit Pifo iaciniam in humerum 3 fed ab imocontra- 
clam iiue addu&am capiti impofuit quod ait Piut. Joco pau- 
Jo fupra addu$0 . ro KpctcwtSovJii t/ictfiu 9't/xtvo; '£)riln<?xt<pct}Sic . 
Cur autem hoc fecerit addit Appianus. Stue multitudtnem ad 
ji boc figno contrahens , fiue pugn&velut tcffera?n proferenSifitte re- 
ucrentia Deorttmftta coepta obtegens . Sed vcrifimilius eft id e- 
gilfe vt Jeuior>& expeditior in ea pugna eJfet. Idem Ap- 
piaivJib. n.de C^faris interfe&oribus. Percufsores autem vo- 
Ittcrant aliquid in fenattt dtcere > fed quttm nemo ibi maneret 7a£ 
)fjAri r xlcti<; \<ticu<; cocwip ctcwl^ctc 7rtpt7rM^ct/u^jot togam lizua impU' 
cantcs ad infiar clypei cruentos gUdios^ tenentes z>ociferabantttr . 

Contorta toga dixit auctor ad HerenniumJ. iv. contor ta, 
toqa ctim plttribus altjstre celeriter c&pit . Et Pacuuius Hermio- 
na. Cttrrum /iqttity cblamyde contorta afitt clupeat bracbium. Liu. 
J. XXV. Palttdamento circttm Uunm bracbittm intorto^nam ne fcuta 
ffttedamy fccum extttlerant tn hofles impetum fecit . Petronius. 
idem C'?o ex altera parte feci & intorto circa bracbium palLiocom- 
pofui ad praltandum gradum . 

Alia res fuit togam in collum conijcere quod fiebat cum 
expeditiores effc veilent. Plutarch. in PopLcoJa de ijs qui 
-jn domum Aquiliorum vencranr vtliteras coniurationis dc 
prchendcrent . Reuerfi domum Aquilij nitebantur literas aufer- 
re.Hi vero repttcrnabant^zulla. iy,ctrtct Trtpt^ctT^Kovftc cwrcovloTc ^ct- 
yYiMtc^ & coniccla m collttm toga tmpulfi^ atqi impcllentes in fo- 
rum pcrtraxerttnt . 

Modtts gcftandt tcgam • J^ttid fintts & vmbo . £fu'fntilia- 
ntts expiicatus . Cap. VI. 

TOgam vcftimentum fui/Te ciaufum > ac rotundum > 
quodque vno conicclu totum corpus inuoiucrct & 
vtmmque brachium operiret , noneft dubitandum . Com- 

nuinis 



De %e VeBiarU Lik L t% 
ittiinis autem eius geftandae modus. fuit , quemadmodum 
togata? ftatua? demonftrantj vt dextrum brachium quapar- 
te adceruices patuiife diximus> exereretur : & itaquidem, 
vt antiqui/Iimis temporibus manus tantum vfque ad cubi- 
tum porrigeretur , poftea totum brachium humerufque 
extaret. Smiftrum autem brachium non poterat pereun- 
dem hiatum exeri(alioquitogaexhumerisprolapfaad pe- 
des dccidilfet ) fed fub ipfa toga extenfum , extremam ip/ius 
oramquas Sttacinia dicebatur , inrugaS) plicafque contra- 
clam fubducebat ad pectus la?ua manu extante . Qmntilia- 
nusl. xi. Stniftrum bracbium eo vfque alleteandum eft , vt quaji 
normalem tllum angulum ejficiat ; Super quod ora ex toga dupiex 
aqualiter Jedeat . Togse ora fubieclio brachio fubdudta fpe- 
ciem norma? referebat, iiue regulse, fabrilis nempe inftru- 
menti ad quod omnia exigunt ; fuper quod brachium , ait 
idem> ora ex togadupiex Aqiiditer Jedeat ; hoc eft lacinia toga; 
velutibrachio diuifa> cequis partibus contineatur, necalce- 
ralongior, aut breuior deformicer cadat. Rugas eas & pli- 
cas tamquae fuperne a ceruice cadentes exerto brachio de- 
xtro colligebantur ad pe&us, quamqua? in ima ora iiniftro 
brachio fubducla? contrahebantur veteres (inum f^dixere. 
Vir fummus ad Tertullianum de paliio? Sinum in toga nihil 
aliudfuiffe contendit quam laciniam toga?, quaifub humero 
dextro muTa ad humerum la?uum recurrebat;& oblique tam- 
quam baltheus ducebaturSed Quintilianus> vt ipfe quoq; 
non ignoratj duplicem toga? iinumfacit , neque tamen quis 
alter hnusille fuerit? explicat . Vcrba Quintiliani funt eo- 
dem libro. Sinus decenti/fimusy fi aiiqnando fupra imam togam 
fucritynunqnam cerie Jit inferior. llle qui fnb bumero dextro ad fmi- 
Jlrum oblique d ucitur velut baltbeusy nec Jluat->nec ftrangulct . Sinus 
igitur duplex fuit.-alter inferior,qui nempe ex hcinh toga? ii- 
niftro brachio contracta formabatur» ita tamenvt ima ora 
infraipfum caderec,qui decentiffimus Quintiliano dicitur. 
De hocinferiori iinucapiendus eft Suetoniusin Caefare- Vt 
animaduertit vndique feftrtclis pngionibtts petitogacapttt cbuolnit , 
Jimttl Jiniftra m.mu Jinum ad ima crura dcduxit quo honejitus ca- 
. ■ derct y 



14 O&auij Ferrarij 

deret ^etiam inferiori corporis parte velata. alter dc quo dixi- 
mus > exlacinia fuperiori toga?, qua? porre&o brachio de- 
xtro deiecla ad peclus> & in rugascomplicata, oblique fub 
dextro brachio ad Ia?uum humerum ad inftar balthei curre- 
bat . Faclum Ce/aris narrat Val. Maximus 1. 1 v. c. v~ Netri- 
bus quidern inquit , & viginti vulneribus > qmn verecundia obfe- 
qu.erc.tur ab(ierreri potutty (i qtiidem vtraq; togam manu demijit 
i't mfcrtor pars corporis tecia collaberetur . Vtraq; manu> fini- 
ilra fciJicet fubdu&um finum cadere finens,dextra eundem 
ad crura deducens. Quod Appianus expre/fit To /^taV/ocsrj- 
pjzctXv-^aS-cu , kcu Griff&iv d>%->i/uavct)c. • De finu toga? int eriori ca- 
piendus etiam Liuius lib. xxi- de legaris Romanorum bel- 
lum Carthagini indicentibus . 7*«»; Romanus fintt ex toga faclo 
Htc inquit i'obis bellum > & pacem portamns : vtrnm placet fumi- 
te: fub banc vocem baud minils feroatery Daret vtrnm vellet frtc- 
cU?natum ejl , & quum is iterttm fimt effufo bellum dare dixiffet : 
acapere fe omnes refponderunt . Quod nihil aliud fuit quam 
toga? Jaciniam Ixuo brachio fubdu&am dextra manu ex- 
pandere , & vcluti gremium formare . lov koAtb-ov l&n£uMvtf& 
ait Appianus rem eandem narrans» 

Decodem /inu capiendus Piutarchus in Romuloqui nar- 
rat rapiendarum Sabinarum hoc tignum conftitutum fuiffe 
^ctvci<7co)rct ilw ct^apyiSct 'ffi[u£ i iu, xaj Tri^&aT^i&rcu «sratA/e.Sedebat 
RomuJus toga purpurea ami&us vt ide narrat. Signum ergo 
rei aggredienda? erar> vt furgens ipfe togam purpuream in 
hnum contraheret> ac rurfus dcmirteret> ftue explicaret. 
At ftnus fupenor vt diccbamus ex fumma toga? ora fiebat 
qua? exerto brachio deie&a ad pectus complicabatur in 
riigas > atque oblique fubdextro brachio ad lamum hume- 
rum ad inftar balthei currebat . Qui proprie hnus> & qua 
parte riniftram pectoris parrem eum humero velabat inter 
ipfum & tunicam multa recondebantur . Plutarchus inRo- 
mulo tradit > cum iiie inter homines apparere de/ijfstt 
credituma Patribus difcerptum fuifle in aede Vulcaniartu f- 
que laniatos lnnov koX7tov intra tog^ hnum conditos indc 
eiatos. Arma eriam eodcm hnu occultata. Suet. Owhuio 



De 2{e Vcftiarla Lik I. 1$ 

cap.xxxv. Cordus Cremutius fcrtbit ne admiftumquidem tnnc quem 
quam Senatorum ntji folum ^& prxterttatojinu. Ita apudLiuium, 
lib.xxm. PeroLLa Campantts toga reieclaab hnmero iattts fucan- 
clum gladio nudat . DeieSa fcilicet toga ab humeio /iniftra 
lntens intra finum gladium oftendit. Seneca de clemen- 
tiaJib. I. ix. lam pug/ones in Jinui amhorum abfconderat . 

Ceterum maior minorue finus erat prout ftric"tior> laxior- 
ue togaelfet . Ita Quintilianus antiquiflimis Romanorum 
nullos finus fuiffe tradit, quod brachiumtoga continerent. 
ftlbi/cit • Perquam brettes poU HLos fucrnnt: fcilicet poftquam 
brachium exericepit? angufns togis 5 -ac corpore adftri&is. 
At a?tate Augufti>& deinceps Iaxis 5 fuhfq; togis maiores> 
& fufiorcs finus, altiufq; cadentes invfuelfe ceperunt* vt 
in vcteribus nummis apparet > vbi vidcre eft longiorcs) ac 
brcuiores hnusprout Iaxior 5 ftri&iorq; toga erat . Innum- 
fl;o Aurelij Diuoru Fratrum tog<E breuiUlnus cernitur vix pe- 
ctus excedens . At m nummo Titi Vcfp. Toga? linus vt- 
tra genuacadens; vt & in nummo Plautilla?. Vide Tabulam 
quartam. Tibullus eleg. vn. Iib. i. 

Tunc procttL abfitis qutfquis colit arte capillosy 
Efflutt efftifo cut toga Laxa finn . 
In veteribus libns Lnffa Icgitur necmale, nam finus cfflue- 
batcum pars toga? fuperiorlabebatur>iiue cadebat mpeelus. 
Magis tamenplacec Turnebi conieclura legentis laxa. Nam 
laxa togafinus laxior efiiuebat. Quod vero addit •• Qui laxius 
cingebantur 5 neque togam arcto faris nodo ad ftnngcbant 
deiicatos habitos fuilfe , de toga? cin&ura falli eum inrra 
oftendemus. Ouidius etiam de remcdio. iib. n. 
Nec compone comas cttm Jis venturus ad illam 
JNec toga Jit laxo confpcienda finu. 
Iterum TibuiJus elcg. ix. 

itttnc Ji clattfa mea efl : fi copia nuLla tndendi 
Me miferum laxam qutd iuuat c(fe togam f 

Quare toga? honeftiorum non italaxa? erant>iicut neque 
nimis anguft*. Sueton. Augufto cap. Lxxu.Togts vfus efine- 
qttc reJlrifttS} nccjue fujisi clatto ntcUto , nec angujlo* 

At 



\6 Oftauij Ferrarij 

Attenuuiorumtogajadftnctequaj t0gula2MartiaIilib.iv. , 

Ignofces togtdam PoUbume plurts emo • 
Horatius. lib. i. epift. xrx. 

Stidtitiam patiuntur opes , tibi paruula res efi 
Arcta decet fanum comitem to?a. 
Vbi nugatur Acron. Habebant inquit Pattes pro qualitate 
opttmtogasy qua crant bis ter vlnarum^ ideft quinque . Innuit enim 
quod Horatius in epodi*,Od. iv.deMasnaPompeijliberto». 
Vides ne facram metiente te viam 
Cum bis ter 'vlnarum toga > 
Vt ora vertat huc & buc euntium 
Liberrima indwnatio ? 
De angufta toga alterHoratij locus criticis vexatus lib, 
i. epift. xx. 

Jgjiid fi 'vultu toruo ferus & pede nudo 

Exiguaque to#<e fimulet textore Catoncm . 
Quod fatis durumvidetur fimulare textore Catonem exi- 
gua tog.i?vt lit metonymiaid quod fit>pro eo,quifacit vt ait 
Prophyrio,quafi textoris opuseffetmaiores,vel minores to- 
gas conficere* atque ita totje 5 ideft vtraque pars a textore 
conficeretur. Quod vixfieri potuiffe videtur. Quare alij tef 
quore repofuerunt>ideft fqualorej& afperitate> quod tefqua> 
fiue tefca loca /int inculta& afperavt notat Turnebus iib. 
xvi i. ? qui tamcn Lambino & veteribus affentitur quttexto- 
re defendunt . Quare textoris vox referenda erit non ad 
togam exiguamj fed ad materiam rudem fcilicet , craffam- 
que,& vili tcxtura,fiIoque foloci confc&am. NarnLucanus 
de eiufdem Catonis togaloquens ait. 
. . . pretiofaque njeftis 
Hirtam membra fuper Jtomani more JPuiritis 
Jnduxiffe togam . 
Vbi more £>ufritis non eftmore veterum Romanorum vt 
volunt Interpretes? nam & pofteri Quirites> &ipfeCato>. 
fed Quiris proquolibet ex populo >■ idcftplebeia vulgariq; 
toga conte&o, & angufta , rudique textura confeeta. 
Ex, toga; quidem redundantia in £ortuitas,rugas tam in 

fum- 



'De 2{e Feftiaria Lib. /. i? 
Aimmo > quam in imo contradta finus efficiebatur . Ccte- 
rum quoties illa? rtigae artc cogerentur > & nodo conftricla? > 
vt de toga Horteniij tradit Macrobius > contabularentur , 
eum vmboncm vocatum fuifse idem vir magnus ad Tertull. 
docuit > quem tamen a fmu diftinclumfuifse vuJt,vt inde in- 
ciperet iinus > vbi vmbo deiincret,& ipfum velun vmbonetn 
ambiret. EamensTertuJIianieft. Adeo nec arttfce necefe e(i , 
qui pridte rttgasab exordio formety & inde dedncat tntilias s totttm- 
qtte contrattt vmbonis figmentum cnfiodtbus fcrciptbtis adf^nct . 
Mox. recognito rurftts vmbcne 3 & fi qttid exorbttautt reformato , 
fartem qttidem delntuo promittat y ambitum vero eiusy exquo ftnus 
nafcitur , iam deficienttbus tabulis retrabat a fcapults , ejrexc/ufa 
dextra m Uuam adbuc conqerat , cumalio pariter tabulatoin terga 
deuoto. Vmbo ifteTertuiliani hauddubie a finu diftinc"tus > 
centrum nempe&nodus artirexcoeuntiumplicarum>vt vir 
ilie doctiiiimus explicat . Ceterum non femper vmbonem 
arte coa&um fuifse docet Perfius > qui de communi toga vi- 
riiiioquensait. 

— — totaqtie impttne fubttrra 
Vermiftt fparftfe octtlos iam candidus vmbo. 
Quem quidem cumdem cumiinufuhTe crediderim> cum nihil 
aJiud effct , quam fortuita? rugce ad inftar vmbonis protube- 
rantes ,eumqueiinumfuifTefupraoftendimus . Quamquam 
quasde forcipibus > nodoque artifice a TertuJJiano > & Ma- 
crobioproduntur mihifidla videntur ,cum nullus aJius vetc- 
rumhuius rei meminerit . Quidquid fit,intogis communi- 
bus fi nihil aJiud /inus fuit > quam Jaciniacontracla inrugas , 
plicafque foi tuito congeftas, adfcribere eos oportebit) quid 
aJmd pra?terea vmbo fuerit> quem nos non aJiud fuifle ftatui- 
mus,quam rugarum in rotundum> & veluti in vmbonem con- 
tra<5tionem> eundemque linum fuiffe contendimus . Nam. 
docliflimus Manutius errat probe cum fcribit , ftnus y qui ata~ 
te £Zjtintiliani in vftt erant , non attexi > fed infttt > velappendi to- 
gis confueutffe . Primo enim ijdem femper finus in toga fuere; 
Qiintilianus non tradit > finus veterum diuerfos fuiffe ,fed 
apudveeercs nuilos fuiffe>pofterioribus perquam breues» 

G quod 



I S Oclauij Fenarij 

quod nempe brachium vefie continebatur> atqu£ itanullus 
fuperior finus efficiebatur, quem exporre&obrachiofacluni 
diximus . Deinde fi nihil aliud fuit finus > quam contraclio > 
& corrugatio toga? ad peclus > quomodo tamquam res di- 
uerfaadfui? vel appendi togaepotuit $ 

Ceterum Quintilianus cum duplicem finum faciat^ infe- 
riorem deccntifjimum fore tradit> fi ' aliquanto fupratmam togam 
fuerit > ideft > fi extrema pars toga? cum lirni non inuoluatur > 
jed foIutapauJo infrarugascadat. At finum qui fub hume- 
ro dextro ad finiftrum oblique ducitur velut baitheus> nec 
Brangulet') inquit, ideft non ita ceruicibus adftnngatur vt 
pra?focet > ncc fiuat } nc nimis laxus fit . Hoc auteni ex ftri- 
cliore > aut laxiorc toga? ora , qua? collum ambiebat,peteba- 
Jfur. Addit Quintilianus; Pars tog<e, qu& pofiea tmponitur< s Jit 
wferior ;namitay & fedet melius y& continetur . Sinus fcilicet 
inferior non inijciatur priori > fed in ipfo brachio refideat 
;iIioqui defluet, nec fatis contincri poterit . Tum fubdit 
id em tfinum inijciendum humero cuius cxtremam oram reiecifse , non 
tndecens effe; Ncque tamen cum toto iugulo bumerum opertendum cfei 
alioqum fore > vt amicfns Jtat anguflus > & digmtas , qu£ efl w latttu- 
dine pecioris perdatur . Hanc autem amtffus obferuationem initto di- 
cendi effe vult > procedente vero a&u (inum ab bumero recle velut 
fponte dclabi > & cum ad ar^ttmenta , ac locos ventum eft \rcijcere a 
finifro togam^ deijcere ctiam (i h&reat finttm , ccnttenire . Ceterum 
vt l&ttam inuoluere toga , $ incwgi pene furiofttm effe > ftnum vero in 
dextrum ab tmo reijcerc folutum^ ac delicatttm 5 tta nihil impedirequo 
minus laxior fintts fintjlro brachio fubtjciatur . Ha?c ex Quintilia- 
nofufius paulo adduximusjquod totam veteris amicrus Ora- 
tori; rationem , togxque 5 ac linus explicarent > & quod lo- 
cusis fane pcrobfcurtis effcrjnec ilio explicando multutn 
iudans magnus Turnebus hilum profeciffet* 

Cum ha 5 c publiciiuris faet reffent beneficio patruimei V. 
C. vencrc tandem in manus Doctiffimi Rubenij Eiedla mul- 
tumqua?fita,exquibus Iconifmum Statua? togata? hacnoua 
editione adijci curauimus 5 quo rcs tota clarius fub afpe&u 
caderet, adfcriptis etiam denuo Quintiliani verbis, quae nu- 
mens fuis ad vnam quamque toga? partem refponderent . 
Tabula V. i: 



Ve 2{e Veftiaria Lik /. 19 

Tabvla v. 




C 2 



Ve 7?e Veftiarla Lik L 



2i 



Tab v. 



< 




2i Offiauij Ferrarij 

i . Sintts decentifjimus > fi altquanto fupra imam togam fuerit j 
ttumqttam cerie fit tnferior . 2. lllequi fubhumexo dextro ad fini- 
firttm obliq; ducitur velnt baltheus 3 nec sirangu/et, necfluat. 3. Pars 
togoi 5 qtid pofiea tmponitur fit inferior : nam ita > & fedet meltusy & 
contwctur. 4. Sttbdttcenda etiam par f aliqua tumc& , ne ad lacertum 
ra acltt redeat. 5. Tum fimts inyciendus humero cuius extremam 
oram retcctjfe ncn dedecet* CCperiri aute humerum cumtoto iugulo 
non oportet : alioqui amiclus fiet angufius 5 & dignttatem , qu& efi in 
latitudine pccJoris perdet.j. Sinifirum brachittm coufque alleuan- 
dum t/iyvt quafinormalemillum angulum faciat,%.Super quodora 
cx tcga duplcx &qualiter fiedeat . 

In numero tamen quinto afsentiri Rubenio nonpoflumy 
qui finum humero inijciendum eum intelligit qui a dextro 
humero inrergum cadit . Nam tog£ partewjj qua? in terga 
erat nemo finum dixerit, qui tantum ad peclusy neque ille 
dextro humero inijciebatur 3 quiexertus>& togaliber. Si- 
nus crgopars toga? fuperior,qua; in finiftro humeioj quicum 
fa?pe inpedus deflueret reijciebatur* &humero reftitueba- 
tur. Plura dehoc in epiftola ad Cl. Gronouium difputaui- 
musqua? ad libri huiuscakem adie&aeft . 

Brachium foga continere . Ciceronis locUf 
explicatus. Cap. V 11. 

f*\ Va parte ad peclus toga patebat dextrum brachmnt 
-exerebatur . Et vereres quidem tefte Quintiliano non 
^Ste^ exerebant» atque ideo tunc aut nulli,autperbre- 
ues linus fuere: poft ea tempora non brachium modo> fed 
totus humerus exerebatur . Nec aiiudintclIexiiTe Plutarchu 
cxiftimo y cum ait> C Gracchum primum Romanorum per 
pulpitum f * v ««jlalle 3 & togam ab humero dctraxifle.- u>tr\ 

xctt J)i/uriyope4V rov juSp Iv/uta %6>pcc /3t€wKora Kocrjutcoc. ffov j Vco/ucuwv 
<Grpct>rov *£}ri r^ 0Hjucifoc; e sript7rd,it>} n ygvica&cu, , Kcu^^tcmdccu ILu) 
lin&ivvQv\% cojuov* Fuit tamen tempus cum more veterum bra- 
chium toga contineretur. CiceroproCoelio. Nobisquidem 
slim a&ms erat vnus adcohifandum brachiumtoga conftifufus, & vt 

exerci' 



Ve Xe VcBiaria Lil. I. 3 3 

sxercitatione 5 Itidoque campeslritumca vteremur } eademque erat > fi 
fiatim mercrifiipendia ceperamtis cafirenfis ratio 5 & milnans . A d 
quem locutn mire nugantur interpretes , quos non moror. 
Poftremus enarrator 5 qui tertium voIumenOrationum fuse 
explicauit) indepeti difcrimen intertogam? & pailium pu- 
tat>quod in toga dextra iibera , & expeditaeilet , pallium 
autcm vtramque manum inuolueret, ita tamen vt dextra cum 
opus effet polTet expediri 5 idque adductis Tertulliani verbis 
ftabilire nititur. Sed etiam toga ita vtrumque brachium co- 
hibebat, vt tamen dextra exeripofset? & paliiumj pra?cipue 
Cynicum humerum cum brachio excludebat vt toga :com- 
mune vero vt diximus , ita apertum erat> vt fibula ceruicibus 
adftn&um liberum dextra? aditum daret. Solum igitur eo 
loco Tertullianus toga? operofam molitionem cum pallij 
fimplicitate conrert > in quo nulla? vt in toga ruga?, nullus 
vmbo forcipibus cogatur, nulla contabulatio , quodque vno 
circumieclu veftiat , licque nihil eo expeditius . Difcrimen 
ergo paliij} & toga? aliunde quam amodo exerendi brachi- 
um petendum erat ; de quo nobis fatis fupra didum eft - 

In eo etiamfalfus eft Interpres ilie> qudd traditjtam toga- 
tos > quam palliaros finiftram vefte continuifse idque his 
Quintiiiani verbis confu'mat,- Quorum bracbium ficut Gr&corum 
vefie continebatur, Fortafse eum Manutij au&oritas decepit> 
qui etiam videtur exiftimafse 5 Quintilianum de finiftra locu- 
tum . Nam cum dixifset brachiumnon per manicas toga:, 
qua? nulla? erant emifsum > fed reiecla in humerum ima toga 
expediri folitum fubijcit , yerannttm fumpta virilitoga modefiU 
caufa in bumerum non rcijci confueuijfei atqui non nift iiriiftra 
imam togam in humerum reie&am conftat . Ceterum verba 
Quintilianij quarum bracbium ficut Gr^corum vefie continebatury 
de manu dextra intelligcnda efte declarant qua* pra;cedunt. 
Jtaque etiamgefiu neceffe efi ifos efie in prinapijs eos alio > nifi d ice- 
re velimus finiftra in geftu veteres initio vfos. Quibusetiam 
intelligimus non totum cum manu brachium comprefsum, 
fed faltem manum emifsam alioqui non alius > fed nullus »e- 
ftus fuuTct. Tertio Ciceronianus mterpres labitur, quod 

cum 1 



14 OBauy Ferrarij 

cum negare nonpoffit dextram togacohibitam>ait nibilaliud 
boc ftafft*, quam (inu dextram inuolttere . Sed quomodo hoc no- 
bis vir do&usperfuadebit f Quis veterum hoc dixit ? Artc 
midori verba non hochabent- ^j&Toviqvfiwlvlli^XctiAvSri, 
xai tlw Sifyaa tvettoufj&vluu Nihii hic de manu linu inuolu- 
ta > nihil de toga i De chlamyde loquitur Ai temidorus> qua 
dextram contineri vult , quam etiam toga anno virilitatis co- 
hibitam fcimus , fed hoc fuifse linu dextram inuoluere nega 
nuis . Neque id fieri potuifle videbit quicumque 5 qua? de fi- 
nu toga? difputauimus perceperit. Aliter inpallio> &Chla- 
myde qu£ veftimenta aperta fuere. Datum igitur Ipatium 
vnius annidocet Cicero ad continendum brachium toga> 
hoc eft ne anno virilis toga? iuuentus in viros tranfcripta 
more ceterorum brachium dextrum exereret>ficque tog«e 
ora fuperior vtriquehumero infifteret , necdextro brachio 
fubieciaad Ixuum humeru ad inftarbaltheirecurreret. Hic 
profeclo verborum Ciceronis fenfus eft . Seneca lib. v. con- 
trou. vi. Deeoqui raptus fuerat in vefte muliebri . Apud 
patres noftros qut forenfia Jiipendia aufpicabantttr nefas putabatur 
bracbium extra togam exerere . Qyje verba manifefte indicant > 
Senec«e tempore eum morem cohibendibrachijexoleuifse .* 
immo a?tate ipfius Ciceronis > ait enim > Nobis quidem olim an- 
tius erat vnus ad cobibendum bracbium toga conjlitutus ; Uilcim u S 
etiam ex Seneca>non totum brachium cum manu cohibitum> 
fed faltem dextram extra togam mifsam ad gefticulatio- 
nem > nam fine geftu eos orafse non eft credibile . Quare & 
Manutium hlli necelfe eft,qui de iiniftro brachio intelligic 
cum ait per annum fumta virili tcga > modeftia caufa toga in kume- 
rum non reijciebatur \ quod verbis Ciceronis adduclis probare 
«ontendit • 

Hittere tratis pondera dextram . Horatius explicatUrS. Cur 
anno ttrocinij bracbtum toga cobibitum. Cap. ItX. 

IN petitione honorum brachium quoque toga cohibitmn 
rtfe doccsHoradus lib. 1. ep. yu 



De %e VeftwU Lih. I. 2$ 

i < v Merccmur fcruum , qui dt ctet nomina : l mum 

£>nt fodiat Utus > & cogat trans pondera dcxtram 
Vorrigere . 

Mirum eft quantopere locus hic torferit quotquot Hora- 
tium interprerati iunt : Qui cum multum a?ftuafsent , nihil 
pnrterineptias attulere. Aiij enimfortafse Acronem fecu- 
ti pondera lapides interpretantur 5 qui porriguntur pcr vias > 
vt fit trans faxa magni ponderis dextram porrigcread altqucm ci- 
ttern in via faxis tmpedita laborarftem fubleuandum . Alij transpon- 
dera > ideft> trans turbam qu<e fe cbjcity qu&que pondus affcrt 
tranfmiffa, dextra . Alij etiam grania munerapondera effe dixe- 
runtj Poftremo trans pondera>trans plauflra dixerunt grandi- 
btisfaxis ^&magvistrabtbus onufla manum tranfmittere . Turne- 
busquidem>& Lambinus aliquid de prenfatione, qua? in 
petitione honorum fiebat fubodorati funt > fed quid effet 
mittere dextram trans pondera,non intellexerunt. Nihil 
aute aliudfuit> quam togabrachium exerere> hoc eft dextra 
trans toga brachio , atq; humero obdu&am porrigere, qua» 
quoniam brachium prcmeret, & oneraret ideopoetice pon- 
dera appellat. Quare non funt audiendi>quibrachium vl- 
terius quam par eft e toga protendere> interpretantur . Mo- 
netHoratius> emendumefse feruum Nomenclatorem> qui 
quoties quisin aJiquatribu gratiofus occurreret dominum 
moneat l^uum latus fodiendo>vt brachiu vefte cohibitu exe- 
ratfiueextra toga? ponderamittat , ad ciue eumprenfandu . 

Sedquarc Romanis datum anni Ipatium ad cohibendum 
toga brachium ? Feftiuum cft > quod ait Ciceronis Interpres 
nouiffimus , eo poliffimum anno dexteram fuiffe vefey & conttnen- 
do , fulciendoq; tog<e finu faltem cccupatam > vt oftenderetur nec tum 
qtttdem cum incederet ■>& fpatiaretur> manttm debcre effe otiofam . 
QuidcnimaJijs annis fadum eft ,cum brachium exerebatur ? 
num otiofa tunc manusfuit> cum minime debuit; num finus 
tunc> qui non fulciebatur defluxit ?Immo nullus dextrx 
vfusadfulciendumfinum,quihumero, brachioque finiftro 
fulciebatur . 

Vtigiturcafte, ac pudiec iuuentus haberctur, hoc infti- 

D tutum 



2 6 OElauij Ferrarij 

tutum eft;Iubrico fciliccc artatis flexu, ipfiusque pubertatis 
ihitio, cum fere decimoquartoannoidfieret . Neergoado- 
Jefcentes contrccYarentur> vt brachium>quodad cubituni 
vfque> ob truncas tunicas>fiue coJobia nudum erat anno 
tirocinij toga cohiberetur conftitutum eft. Id efse veriffi- 
mum ipfum Ciceronem teftem dabo>qui moxaddit> &vt 
exercitatione^ ludoque camfeflri tunica vteremur ^eademque erat Jt 
(latimfiipcndia mercri ccperamus cajlrenflsratio) acmilitaris. Nam 
cum reliqui in exercitatione> Judoque campeftri> item ca- 
ftrenfi> acmilitarinudiexercerentur> folis fubligaculis fuc- 
cincli 5 cur iuuentus anno toga? virilis dorrji > ac militias tuni- 
cata exercebatur ? ob modeftiam fcilicet , ac pudicitiam > ne 
nuda epheborum corpora fpe&atorum oculis vorarentur: 
eandemob caufam brachium eodem anno togacohibebat> 
eofci!iceta?tatistepore> quodvt ait oratoripfum fuafpon- 
te infirmum , aliorum libidine infeftum eft . IJIud modo non 
iatis expeditum efse videtur ,etiamfi annoprimo virilitatis 
brachium toga contineretur , quid caufa? fuifse dicemus>cur 
reliqul etiam eo anno elapfo inpetitionehonorum togabra- 
thium cohiberent) &ideo eos Horat. ait trans pondera dex- 
tram mifljfel Ad quod non aiiud in praefcnria occurrit> quam 
candidatos Plutarchi teftimonio fine tunica in Comitium 
dcfcendere folitos > fiue vt aduerfa vulnera oftendereftt,fiue 
ne pecuniam in finu gcftarcnt > fiue vt fupplicarent humilius: 
cum igitur, vel nudi fub toga efsent> vel arclis tuniculis> ci- 
tra humeros dcfinencibus amidi > nudum brachium minime 
exerere folitos, fcd decoris caufa lllud toga continuifse > vt 
tirones totoco anuo& vbique faciebant, & ideo necefse 
habuifle, cum prenfandum efset, brachium exerere, & vt 
FJaccus loquitur trans ponderadextr-am mittere • Pr^cipue aute 
vtca modcftia fauorcm populi conciliarent. Figuram bra- 
thij intra togam cohibiti infra habes . Prima \idtur infrontc 
domus Bafiianorum , qua? vulgo T. Liuij eiTe creditur ad dex- 
trum lanux latus. Altera extat in nummo Lepidi. 

Tabula. VI. VII. 

Bracbmm 




D £ 



Ve 2{e Veflim^ Lih. /. 



tfrachium exerere ■ Cctbcgi exerti , ac cinttuti. llcrat'ms y 
ejr Lucanus illafrati* Cap. IX* 

ET fibrachium porrigere extra togam vcteres exerere, 
&exertum brachium dicercnt> cxertos tamenproprie 
eos appcllarunt > qui finc tunica, nudoque humerto, & bra- 
chioextra togam porreCio incedercnt . Hoc Cethegorum 
peculiare,ac gentile fuiffe fcriptores docent. Lucan. n. 

— exertique manus lefana Cethcgi . 
Alibi nudnm appellat . Quo loco rede notauit SuJpitius> 
exertum eum dici, qui habet huinerum, &brachium dextrum 
nudatum. Quodquomodo fieret ex Horatio difcerelicet. 
Tingere cinffutis non exaudita Cethegis 
Continget . 

Lambinus fequitur Acronem , qui cinclutos^ cinctos >ac mili- 
tares interpretatur > fed praeter fenrentiam :cum omnes , qui 
facramcnto dicerent cingerentur> cinctique ideo effenr,cur 
folos Cethegos cinctutos Horatius dixit ? Quare qua: de 
cinclu militari a viro do&iflimo nffcruntur non faciunc ad 
hunc locum. Acron tamen M.S. in Bibliotheca Mediolancnfi 
Cinclutos exertos rcde ex Lucano interprctatur . Vt&alius 
Vetus interpres ibidem M.S. Cinf/ntis^exertts.Porphyrio ma- 
culofus eft , fedex quo quafi per cahgmem veram Joci hu- 
ius fententiam eliciamus . Omnes enimCcthcgt > inquit > mo- 
rem feruauerunt eundem Rem<& inter cttera dcfcrtptam comam re~ 
tulernnt : Numquam emm; tunica %f funt : Ideo cinclutos eos d;xit y 
quoniam Cinttum est genus tunica infra pccJus aptata . Loc us 
quidem male affe&uS) & cuifine opeM.S. fanandononcgo 
iim . Quid enim hicde coma defcnpta ? FortafTe legendum eft z 
Xnter cetera deieclam togam tulerunt ; Quod nempe Cethegf 
fine tunica incederent> ideo finiftrobrachio non contraxif- 
fe togam, ne cetera corporis nudarcntur> eum folo cinclu 
velati effent. Quidquidfit > ideo Cethegos exertos di&os 
intelIigimus,quodfine tunica> nudifque humero, & bra- 
chio injje.dejeitt > atque inde cin&utos> quodloco tunica? 

cin- 



30 OSliuij Ferrarij 

cin&um geftarent> hoceft> fubligaculum, fiue campeftre i 

quod folas partes infra^pecius velabat. 

Hoc fenfu capiendum Horatium vidit Parrhafius } & eum 
feeuti Turnebus 5 ac Sigonius > nifi quod Sigonius verbaTur- 
nebipro vcibis Acronis adducit. Sed in eo fcifus eft Par- 
rhaliusjvt & Sulpitius > cum tradunt > eum morem Cethc- 
gorum fuiffc> vt fcminudi inbellum proficifcerentur; Non 
enim exerttdi&i funt> quod feminudiinbello , fed quod do- 
mi j&togati exerto nudoque humero, ac brachio cflent> 
quem poftea morem etiam in bellis feruarunt > vt fcilicec 
iinetunica folo cintfu ac chlamyde exertogentilimore bra- 
chio pugnarent . Silius lib. nx. 

Jpfe bumero exertus gcntili more parentum. 

Necverum quodait Turnebus> Cethegos folocampeftri 
cindos reliquo corpore exerto , & nudo inceflifle > nifi toga 
invrbe tegcrentur; Numquam enimexerti efleaut dicipo- 
tcrant > nifi cum toga ti ; Exertum quippe ad togam refertur, 
extraquam brachium nudum cum humero exerebatur . Alij 
tamen cinftum nontantum fubligaculum dixere* fed ve- 
ftem quae ab vmbilico <xd pedes cadebat quales poparum 
veftis, fiue viclimariorum in facrificijs :qua? &limusdiceba- 
tur. Seruiusadillud poetas xir. 
Alij fontemque ignemque ferebant 
Ornati Umo. * 

Limus inquit mfiis , qua vfque ad pedes teguntuy poparum fu« 
denda . Hygenus de limit. agrorum limum cin&umideo di- 
citvocatum quod purpuram tranfuerfam habeat, habebat 
cnim inextremo purpuram limam.Inde fuccincli pop$ Sueto- 
»ius Calig. xxxn. fuccinttus poparum habitu. 

Cindtum, ac campeftre idem facit Ouidius cum cintfutoi 
lupercos appellat > quos nudos folo fubligaculo incinftos 
difcurriffe notum . Cur autem ita Cethegi incederent> ea 
ratio aflferri poteft , quod cum Romani antiquiflimi folam to- 
gam line tunica geftarent> vt diximus, Cethegos feuerio- 
*is vitiB > ac cultus in antiquo habitu perfeuerafle eumque 

morem 



Ve %e Veftlarla Lik £ $r 
tnorem pofterosfecutos efle. Nequeaudiendus Scaligerm. 
Titiumlib. n. xvii. cin&utos Cethegos Horatio di&os hoc 
«ft antiquos , quiq; illis temporibus extabant> quibus equi- 
tes cinctuti & feminudi pugnabant . Si enim omnes tunc 
cin&uti > cur folos Cethegos Horatius dicit ? 

Huc etiamCafaris verbatrahendafuntlib. vii.de bello 
GalJico. Aedui vifi ab latere noBris aperto , ij fmilitudine armo- 
rum vebementer nojlros perterruerunt ; Ac tametft dextris bumeris 
exertis animaduertebantury quod infigne pacatis ejfe confueuerat^ 
tamen id ipfum fui fallendi caufa milites ab boflibas faclum exi* 
Jlimabant. Lipfiusad Tacitum negatfe intelligere quomo- 
do humeriexeripotuerint: deinde Criticorum more quod 
non intelligit corrigit>vocemque bumeris)Confodit 3 & dextris 
exertis legit.Quafi vero no femper dextra? exerta; fint 3 nifi ve- 
fte inuoluantur , aut credimus illo a?uo chirothecas adhi- 
bitas. 

In fecunda editione > dextris nudis exertis pofuit ; Quod pe- 
ius eft. Nam dextris r.udis> idem eft ac dextris exertis . Ser- 
uius adillud. 

Aurea fubneftens ixert* cingula mamma) 
exerta inquit , nudau ; Nudant emm quam addujferint mammam. 
& rurfus ad id . 

l-tajla fub exertam donu perlata papiilam 
exertamaity nudam. La&antius ad illud Stati/. 

Tum vero ereftus vterque 

Exertare bumeros nudamque laceffere pugnam . 
exertarey inquit , nudare. Vtexfertiq; manus vefana Cetbegi . 
Nudamq;, fmefcrro . Nil opus ergo corre&ione . Exertis hu- 
meris Aeduifuere > ideft nudis , & inermibus 5 quod infi- 
gne pacatisfuilfe tradit Ca?far 5 detraclo fcilicet tegmine , 
iiuelaminis ferreis,quibus humeri in bello operiebantur. 
Feftus brachium exertum expapil/atumappelht. Expapilla- 
to 5 exerto quod cum ft papilla nudatur . A cinclo cinCticu- 
lum 5 cuius mentio in vefte adolefcentum apud Plautum 
Bacchid. act. m.Scen. 111. 

Indede bippodromo^& paUftra vbi reneniffes domttm 

Cin~ 



r j£ OHauij Ferrarij 

Cincticiilo pr&cinclus in fclla apud magiflrum ajjidercs i 
Cum Ubrum legeres . 

tfoga caput inuoluene » Capnt aperire . Cap. X* 

Llcet e toga brachium exereretur , & furnma togai ora 
ab dextro humero deflueref.facile tamen fuit cum res 
pofceret eandem deieda? togae partem reuocare, caputque 
operirc > aut inuoluere. Et.Romanos quidem in Vrbe in- 
teclo capite inceihffe > nullumque pilei, petafi, caufiae , & 
alius tegminis vfum ni/iextraVrbem inperegrinationefuif- 
fe fatis fuperque doCiiflimus Lipfiusoftendit-> cui afTenti- 
endum eft 5 neque attinet rationes eius hic verbis inuertere. 

Vnum modd refragari huic fententia? videbatur, qua ra- 
tione li nudo capite vulgo incedebant in falutando tamenil- 
lud aperiebant? quodPompeiofeciffe SuIIam tradit Saliu- 
ftius,ac PIutarchus,& fierifolitum quoties Cof: vclPr*etor 
occurreret confirmat Senecaj Qupd licet de militia , atque 
itinere extra Vrbeminrelligere, atqueinterpretari poflimusj 
vbipetaii vfus j Lipfij tamen eiufdem fententiam probamus 
exPIutarcho in cauiis 3 morem fuiffe Quiritihus quandoque 
ad foiemj ventumquej & alia Celi incommoda defenden- 
dacapiti togam inijcere , atque ita in occurfu virihonorandi 
mhilaliud fuiffe caput aperire? quam togx velamen capiti 
•detrahere . Plutarchi verba funt» O/ pcoucuot twv ctvQpa>?Taiv 
rcfis dfyois a 7T(iv7Ct>i>Tic zciv Tvycocn^Qnlw; m^ciX^^lolfxctltov 'tyofftc; 
ct7iz>Kct?\u7rrov^). Romani ji cui obtnam facii funt cui bonor baben- 
dus fit) & fi forte toga caput velatum babeant 5 id aperiunt . Nec 
eftcur Interpretem Liphiis tangat j nam velatume/fcj & 
vefte caputtectum habere idemplanceft. Sednefcio quo 
pact.o Lip/ium fugerit akerPJutarchilocus inhancrem pre- 
cipuus . Nam in Pompeio cum recenfet eximios honores 
quibus Pompeium Sylia excepit , ait affurrexiffe ei adueni- 
enti, & caput apcruijfc. In Grajco eft Kai7>7c ^spaAwc «W- 
^/>7tc7o lf.yj.Tiov. VeHcm capiti detrahentis . 

Ceterumnullo p.ido eidemLipfio alfentiendum eft> qui 
ait hoc faclum fmife iacmiam toga? feu wcimiSov imamque 

oram 



Ve %e Fefiiaria Lik f. 3 5 

oram incaput reijciendo:idq; veteres lapides oftendere , & 
fechTe Scipionem Naficam apud, PJutarchuin in Gracchis . to 
x.puoanfov rcu ijuMta btju!{vc$ 'f^ri t x,i<pct/\ns Lacinia togx captiim- 
poj/ta. Hocnequaquam nobis Lipliusperfuaferit . Non cnim 
1 acinia toge,limbufue inferior in caput reijci foJebat,fed pars 
toga? fiipenoradceruicem) queenempe finiftro humero infi- 
d ebat & dextro deijciebatur : ea attrahebaturin caput cum 
facra fierentj &cum res aliapofceret. Nec dubitarepoteft 
qui modo vetercs lapides 5 acnumifmata viderit. 

Tabula VIII. 
Hoc Ci non fufficit> id ita faChim eife ratio ipfa euincet. 
Nam deCasfare fcribit TranquiJIus ,cumfe ftriclis pugioni- 
bus a coniuratis petividerettogacaputobuoluilfe, tfimulfi- 
niftra manu finum adimacrura deduxiffe,quo honeftius ca- 
deret,etiaminferiore corporis parte velata. Si Jaciniajima- 
que parstoga?vt credit Lip/ius reijciebatur in caput>quo- 
modo iinus deduciad ima crurapotuit qui nihiJ aJiud erac 
quam Jacinia brachio fubduCta? deinde quomodo infenor 
corporis pars velata ejfe potuit extrema ora in caput fub- 
ducla? 

Parsergo fuperior toga? ad ceruicem vt diximus'h*niftro 
humero incumbens trahebatur in caput, eaq; obueJatio fuit • 
Maximein facrificijs cuius rei caufaaPiutarcho petenda eft. 
Quare inter omina mortis Adriani ilJud Spartianus recen- 
fet, quod facrificantipranexta fponte deJapfa capuc ei aper» 
uit > vt recle Lipfius corrigit . Nec aJiam ob caufam apud Li- 
uium iib.xxn 1. 'Manitio Piameftinoriun Pixtovijlatu.t info- 
.roPr&ncfte (iatuta eji loricata ^amtcla tcgajvelato captte. Habitu 
nempe vota concipientis: fubijcit enim. Cum titulo lamint 
*ne& tnfcripto : Mamtium pro mihtibus qui Cajilini in pr&Jidto fue* 
rint 'votum vouijfe • 

Non folum autem infacris, contraque cxli iniurias toga 
caput operiebatur, fedinre crepera > & calamitofa totum 
inuoJuebatur . Hoc Ca?far > & Pompeius eodem leti genere 
ad Cereris generum deicendentes m ipfa morte vfurparunt. 
De hoc Dio tradit > quod ftmulatque infidias efse> & fe ne~ 

E que 



'De 2{e Feftiaria Lib. I. 35 
que defendendi fui> ncque eftugiendi facultatem habere 
vidit ^ffvvixctXv^ciTo • Eodemque plane verbo in morte Ca?- 
faris vfus eft;Namita a coniuratis vulneratum refert , vtpra? 
ipforum multitudine nec dicere > nec agere quidquam pof- 
fet, d AAa ewxctj\v\d /ufycv crtpctywcu ttoAAo?? rpdv/uacri . Quod 
Suetonius togacaput inuolere dicit . Plutarchus de Pom- 
peio ojlcuc ^gpcr/t/ dju<p6Iipcuc rlw rYi&iWov \piXy,vcrd/u%Joc Kpr 
^Gcrcovrov . Et de Caefare . l^AKVcrctro k]} t«? tt^aAwc 7o ludncv» 

Illud poftremo non omiferim > Tranquillum , ac Dionem 
diifentire in Caefaris csede narranda . Ille enim tradit, e con- 
iuratis Cimbrum Tullum 5 quafi aliquid rogaturum propius 
accelfilfe? renuentique & geftu in aliud tempus differenti ab 
vtroque humero togam apprehendiffe, ne fcilicet Ca?far bra- 
chia expedirc poffet . Atqui Dio narrat quendam fpccie gra- 
tiarum agendarum accefliile > togamque Ca?fari ab humero 
detraxifle > id enim ftgnum inrer coniuratos conuenerat. 
Quicquid Cit , Cefar tunc vtrumque humerum toga opertum 
habuilfe videtur> niii hoc vltimum Dionis de humerofiniftro 
intelligere malimus > ex quo detrac"ta fuerit toga. Plut. ait 
Metellum (fed Tullium Cymbrum dicere voluit ) vtraque 
manu comprehenfam togam e collo detraxiife . rlu) rr.Biwov 
dvrov rcuc ^ipcrh d/.iQoTipcug crv^ctfBcov ct^o rov rpa^Xcv zctTvfyu* 
Idque /lgnum aggrcdiendifuilfe , quod/ignum in coniura- 
tiohe alias vfurp.ttum . Nam Suetonius narrat , eundetn 
Cajfare poft Queaturam veniffe in fufpicione,quaii cum Craf* 
fo> Suliaque> & Antronio confpirafiet > vt Scnatum adori- 
rentur , iignum autem ca:dis fuiife , u Csefartogam de hu- 
mero deijceret. 

Quod ad Scipionem Naficam attinet> quem dicit Plutar- 
chus vadentem contraGracchum laciniam toga? capitinnpo- 
fuiffe, alia resfuit. Nam cum repcnte inmediam rixam itu- 
rus eifet , vbifuftibus ac faxis, fubfeiiiorumque fragmini- 
bus > & ceteris quar furor miniftraret maxime res agebjtur> 
nulio fpatio capiendiarma,non folam togse lacmiam > fcd co- 
tamfcrep irtemini criorem in rugas contraclam , acco;;>p!i- 
cataincspitiimpofiucadtuteiair» > & fe velutigaleacom.. u- 

E 2 ni 



OBauij Ferrarij 
niuit* vt etlamficfubducla toga expeditior Inpugnaforet ; 
Eadem ratione qui cum eo erant 5 ex eadem toga clypeum 
fecerunt y Alij > inquit 5 fojt eum togacirca bracbtum tnuotma 
fecutifunt» 

Capttt pallio inuoluere: Palliolum: Ciceroms Scholiajles notatus: 
Petronius explicatus . Cap, X U 

QVoties capite obuoluto veteres inducuntur> no femper 
id togse laciniafacfum eft; Nam in eum vfumpra;cipue 
palliola fuere,qu<e Lipfiusin Amphitheatrotantum 
agrotorum fuiffe oftendit • Qui tamen in eo audiendus non 
eft,quod cum ad id confirmandum Suetonij verba in Claudio 
attuliffetj obbanc eandem valetudinem > & gladtatorio mttnere 
quod Jimulcum fratre memoriae matris edebat palliolatns nottomo- 
re prafedit . Nouo more » inquit , debuijfet enim pr<etextatus.Fil- 
so. Namidem, &pra?textatus fuit, &pallioIatus,- Pallio- 
lum enim nihil aliud nifi caput ad arcendum frigus velabat; 
Nouoigiturmore prsefedit Claudius caputpalliolotedus 3 
quod fola valetudo excufare poterat . 

Palliolis prastereacucullis, & alijs tegminibus qui Iatere 
volebant caput obnubebant. Qnarenon re&e Ciceronisin 
Pifonem enarrator verbailja , Meminijii ney c&num> cum adte 
quinta ferme bora cum C. Pifone venijfem > nefcio qtto e gurgujlio te 
prodireinuoluto capite fo/eatnm? detoga?> pallijque Graecani- 
cilaciniain caput reiectaintelligi vult. 

Nam de toga id accipi non polfe illud argumento eft> 
quod tunc Pilo foieatus: numquam autcm togacum foleis 
geftata > fed cum calceis . Cic. proCoeiio. Curenim balneas 
fublicas pottffimum conjlttuerat > in quibus non inuenio qua, latebra 
to^atis bominibus ejfe pojjit > nam fi ejfent in vefltbulo balnearum , non 
laterent : Jin fe in wtimum conijcerevellent , nccfatiscowmode eal- 
ceatiejr vejittitd facere pojfenty & fortaffenon reciperentur . Sed 
clarius II. Philippica. Nam qttod qturebas quomodo redijfem ; 
primum luce^ron tenebris > deinde cum calceis^ & toga^nullis nec ca 
ligis ^nec lacerna . Martial. lib.J. Lunata nufquam pelltsy 6 

_ nuf- 



De %e VeHiatia Lih. t. 3? 

mfqukm toga. Val. Maximus. lib. iv. cap. vi. Funerata vxore 
drin ro^um impoftta inter officiumvngendt & ofculandi ftriclo ferro 
incubuit , quem amici ficut erat togatum & calceatum corport coniu- 
gis iunxerunt. Non ergo de toga? lacinia ea verba accipienda 
funt , quae numquam cum foleis geftata . 

Muko minus de iacinia Gra?canici pallij> non enim extre- 
maora,fed totumpallium capiti inijciebatur . Talem indu- 
cit Ma?cenatem Seneca» Hunceftequi in Trtbunaliy inRoftris 
in omnipubltco coetu ftc apparuerit , vt pallio velaretur caput exclufts 
vtrimqtte auribus non aliter quam in Mimo Diuite fugttiui folent . 
Atqui feruos olim in Comcedijsfugitiuoscumfeadcurfura 
expedirent pallium in caput inieciffe > vc agiliores effent > 
notum eft . Plautus . Captiuis . Num certa res e& eodem patto vt 
comicifermfolentConijciamincollumpallium. Et Epidico. Agt 
nunc iam orna te Epidicey & palliolum > in collum contjce . 

Peflime autem idem enarratorhunc accumbentium ritum 
fuiire contenditex Plutarcho in Pompeiode Demetrioeius 
Jiberro . As^e^) ori 7Tott.ctx.tc bi1cut\ ^mSo^cuq t T\.0fx<nri\ ta <&spoo*u r f 
vovfoc, >x.cti S^^o/u%jov1hi; ctXhovc, dxewoc; x,ctftx,{fo <ro€ctpcog e%cov 
<$i corav x£ rtig Ki<pct/\iic, ro tuctrtov . Fertur f&pe in conuiuijs cunt 
Pompeius expeclaret > & conuiuas exdperet accumbere folitus cum 
magnofaftu habens pallium per caput ad aures addutttim , Vbi bo- 
nusillevir. Notainquit >particulam qua notatur Demetriusy 
non quod accttmbens vefte caput tnuolueret > fed quod Pompeiu ipfum 
ineo pr&ueniret . Logi . Quis non videt notatam liberti impor- 
tunitatem > quod ante dominum difcumberet > qui alios con- 
uiuas cxpeclabat) deinde quod capite obtecto : quod foli 
a?groti,aut mollesfaciebant ? Itaque & Trimalcio ille apud 
Petronium molliffimus pallio cocctno adrafum incluferat caput 
circaque oneratas vefte certlices laticlauiam immiferat mappam 
quod conuiuis pene rifum excullit. 

Ceterum quod ad velandum caput attinet alterum Petro- 
nij locum nemo interpretum affecutus eft . Anicula qua? 
olus agrcfte vendebatEncoIpium errantem in lupanar per- 
duxit At fubtnde > inquit> vt in locum fecretiorem peruenimus cen- 
tonem anus vrbana reiecity & bic tnquit debes habitare. Quid {\t 

cento- 



38 OElauij Ferrarij 

centonem reijcerenemo vnusaperuit. Quidammaloconfi- 
lio Imecit) Iegmit>quaji anus iniecerit legitimum habitnm 
proftantium in iupanari. Quod ncmpe Iuuenalis tradat Mef- 
salinam veteri centone lupanar intraffe: quafiquod illa ad diifi- 
muiandam perfonam iecit ,omnes centonem eo iocofumc- 
rent. Nec mclius,qui nefcio qua? vela ad fores pcndentia 
commentifunt ; Quod vtconcedamus,quis vnquam ea vela 
centoncs eiTe dixit ? Alij iic exiftimant , quos fcquitur Hifpa- 
nus intcrprc s > aniculam reiecuTe centonem 5 quo caput ob- 
nupferat Encolpius ,qua/i vetula percgrino illuderetj eius 
caput r.periens,cum potius velandum fuerat . Cetcrum non 
minus hic Hifpanus nugipolyloquides eft,quam quos ipfe 
talcs concinnat- Qui cnim peregrinos omnes operto capite 
fuiftfe oftendct ? Dcm quis ad hanc rem centouisvfus prasci- 
pue in honefiioribus? Cum pranerea EncoJpius nefciret fe in 
lup.inari ihre,nequisideo caput centone opcruiffe dicat. 
Quid ergo ? pauciffimis rem expediam . Anicula ipfa cento- 
nem fuum,ideft Jaccras veftes,ac pannuceam miilc plagis 
concifam reiecit >& vredine percita fe turpi paleftra; renu- 
dauit> vtformofo iuuene quemde induftria in eum locum 
perduxerat frueretur . Quod non ante fecit , quam in locum 
fecretiorem peruenerat,ideftincellammeretriciam. Eade 
enim ratione Encolpium in luftra rapueratj qua Afcyltosa 
patrefamiiias deducius fuerat. Quishuius interprctationis 
au<5tor illuftrior ipfo Petronio? Subijcit enim paulo poft. 
Encolpium cnmtarde ^immo pene iamfero intellexiffet fe in forni- 
cem efe deduttum ^anicula aifdtas execratum operuiffe caput^ejr 
gxtra lupanar fttgere cepiffe . Qua? nam alia? fuere inlidiar> quam 
quajab anu adolefcentis pudori ftru<5t£ funt ?Sed hiecfulius 
in Ele&is noftrij5,qu«epropediemDeodante vulgabuntur .. 

\An toga ciageretur . Macrobij fententia reiecla . 
Cctfaris cinclus . Cap, XII» 

FRuftra virido&i/fimi qua?iiuerunt> an toga cingcretur ; 
nuJlus enimhuic qutfftioni locusfuic, Nam cum toga 

vtrum- 



De T^e fcftiaria Lik I. 39 
vtrumq; brachium> aut fultem finiftrum cohiberet, totum- 
que corpus inuoJueret 5 cingi nulla alia ratione potuit , quin 
cadem cinciura> aut vtrumque 5 aut faltem Ia*uumbrachjum 
colligaretur , quodcum, vt diximus, adimam toga? oram 
contrahendam fub ipfa toga protenderetur> non nifi folu- 
tum , & vinculo expediturn id facere potuit . Deinde quo- 
modo finus contrahereturin humerum,reijceretur > reuoca- 
retur> fi cin&uraimpedimento fuiiTet ? Atqui Sigonius>to- 
gamcingi folitam contendit> &Macrobij verbis nititur qui 
lib. 11.de Ca?fare > lta , inquit , toga pr<eangebatur , vt trakendo 
laciniamvelut mcllis incederet ,vt Sylla tamquam prouidus dixerit 
Tompeio) cauetibitllum puerummale pr&cinttum . Hunc Macro- 
bij locum ante nos fufpectum habuit Manutius> atque pro 
toga f«/?/V4ponendum effecenfuit,qudd idemnarrans Sue- 
toniusde tunica intelligat; Ait enim Ctfarem cultu notabilem 
fmffcyvfum enim lato clauo admanus fimbriato > nec vt vnquam ali* 
ter> quamvt fupereum cingeretury & ejuidem fluxiore cincJuray 
vnde emanaffe SulU diffum optimates admonentis > vt male pracin- 
cJum puerum cauerent . Abfit vero vt cumSigonio credamus> 
idem fenfiffecum Macrobio Suetonium ,& nonferendo er- 
rore in toga clauum fuiiTe > nam latum clauum pro tunica Se- 
natoria & lati clauia fumi folitum fatis do&i oftenderunt . 

Aut igitur corruptus Macrobij locus eft > & pro toga , tu- 
nica reponendum eft, quod fidentius ponerem , fi quis MS. 
codex Macrobij ad manus eiTet in ea Vrbe , in qua etiam im- 
prelTorum incredibilispcnuria efl:.* Aut fufpicaripoffumu%ita 
rempore Macrobij togeTormam immutatam effe , vt alateri- 
busaperta vel fortaiTe etiam additis manicis pra?cingcretur> 
Mt talem veterum togam fuiffe Macrobius crediderit . Certe 
idem de Hortenlioloquens ait fuilfe virum mollem 3 quique in 
prxcwttu omnem decoremponeret , moxmorofam eiustoga? ftru- 
cluram defcribit,quafi de toga? cin&uraintelligat ; Aut de- 
mum exiftimauit vcteres nodumillum in rugarum contabu- 
latione habuiffe > quem fortaffe toga? cinclum intcllexit . 

Scd , & fi de tunica Joquutus fucnr Macrobius , neque fa- 
tis fubliftere poteft, quod fubijcit, itaCaefarem male pra^- 

cinctum 



40 OBauij Ferrartj 

cindum fuifTc> vt Iaciniam trahendo velut mollis incedcret; 
Id enim fieri non potuit nili in tunicis longis & talaribus, qu£ 
cum clfent in viris probrofa?, & infames> non elt credendum 
a Caefare quamuis molli geftatas, necaiius veterum id pro- 
didit cum reliquaminute exequeretur. Cum itaque tunica? 
virilestefte Quintilianopaulo infra genuacaderent , quan- 
tumuis laxa cin&ura quispra?cinclus eifet non poterat laci- 
niam trahere . Praster quam quod laciniam trahere mollium 
fuilfe > & tffceminatorum vnus veterum quod fciam Macro- 
biusdixit. Scio genus hominum cumtumcis dem/JJitt/s mulie» 
rcfnm Plautodici: Sed caufain promptu , quia tales tunica; 
nmlierum fuere> & eorumquiopusmuliebrefaciebant: ve- 
rum aliud ettlaciniam,fiue fyrmatrahere.Tragcedilongutn 
poft fe fyrmaducebant,& nihil minus quam erfceminati au- 
diebant. Sane cum togas talares elfent euenire poterat vt 
ii quis eam negligenter componeret> ac fufpenderet > toga 
flueret> ac traheretur> qui tamen non vt molles,fed vt infani 
ridebantur.Val.Maximus. lib. vu.cap. viii. <£>uam cert*y 
quam ettam not& infani& Tuditanus f Vtfote qui pofulo nummos 
fparferit > togamque velut Tragicam njefiem in foro trabens maxi- 
mo cum bomtnum rifu confpcclus fuerit . Vere quidem aiebat 
CiceroapudMacrobium fe in eleclione partium pr.fctncJuraCd- 
faris deaptum fuifie } quodnempe Jaxior cinclura effcemina- 
tum indicarer, &mollem>nonquodIaciniamtraheretjVn- 
de SyIiamonebatoptimates>neexlaxapra?cindura fra&um 
Ca;faris animum, & nihil aufurum exiftimarent,nam ipfi mul- 
tos Marios inelfe. Iliudigitur deiacinia, quodque Pom- 
peium Sylla monuerit , vt Oefarera caueret > de fuo Macro- 
bius adiecit fcriptor non ita accuratus> vt & piagij non femel 
vidtus. Cum ha?cfub pra?Io elfent Infubres patriam meam 
exnegoti/s reuili>ibi in .Bibliotheca Ambrohanain tribus > 
Codicibus manu exaratis eandem cum imprelfa lectionem 
repperi & in omnibus toga conftanter^retineri^ vtomnino 
dcceptum fuiffe Macrobium necelfe fu . 



Ve %e Feftiaria Lik L 



41 



Cintiiis Romanus: Modtts cinctttrA Cdfaris cur notabilis\ 
Dionis interpres nctattts, Cap. Xlll. 

IN cuItuCajfaris ,ac laxiore cin&uenarrandonihil ditfen- 
tit a Tranquillo Dio Cafliusjcuius verba afferain quia ma- 
le ab Interpretibus accepta funt . Poftquam enim tradidit 
Caefarem occaiionem de fe obtreclatoribus pra?buiiTe> quod 
grandis iam natuformse ftuderet } fubdit . Trjn $&&»t/£««- 
vofipct cv <GTti<rtv i\w@pvvzro , xcuJyi \zvoch<r<i , zcu /uirct lcwra, 'Iviofi , 
X.CU v^ Ah , ned ipvS-popgpco k*} rovg BciffiAictg rug cv7ij"A^/5ti ttqti 

•fyjO/jfyjQVC; , U>q X.CU 'ZtfOffHzOV fftyiffl £lct 7 OV TbA(3!> \>&HT0 • QjO? Ver- 

ba iic reddideruntlnterpretes Jtyippe femper laxiori vette de- 
Ucatcvtebttur , ejr cinclura fluxiore: altquando etiam vette fubli- 
niiort^ ac rubea vtebatur more Rcgum^ qni Alba quondam tmpe- 
rauerant-i atm a lulo id adipfos peruemffet . Sed qua?nam efTet' 
ifta veftis fublimior vellem mihi dicerent. Puenliter-u^<AV<f 
vcl pro rluxiore cin&ura, vel pro vefte interpretati funt : quis 
enim velleuiter litteris Grascis tindus ignorat , -C-m&o-iv ef- 
fe calceationem fiuecalceatum. Sedverba ipfa Dionis ab 
inter punctione laborant > & vna plus coniunctione abun- 
dant 5 quod tot viros do&os qui Dionem recenfuerunt iate- 
re potuit. Facile ergo cuiuisfucrat eahocpaclo concinna- 
re j Tmtj 'Jh lcZ r tiTi%cu>vo7epa ov 7rc2ffiv iwfipvviTO , zcu t>7 \^tSio"{ u*~ 
7-d.7<uiTct\vio7i 3 zcu v^n^w 3 xcu IpvSpo^oa. Nam vcfle laxiori fempcr 
mollttcr vtebatur calceamentis altquando deinceps etiamaltiii' 
fcults 3 ac rttbeis. Melius Xiphilini Interprcs 5 quidepeduni 
tcgminc intcliexit 5 fed perperam caltgas vertit ctim calceos. 
debuiifet; de quo alias fortaffe dicemus. De calccatu au- 
tem Caefaris capiendum Dionem obferuat Cafaubonus ad. 
Suetonij Iuhum > quod nosin prima editionc effugerat. Par 
error eiufdem Intcrpretis vt obiter dicam Iib. xliix. vbi 
narrat Dio L. Antonium 5 & Fuluiam 3 milites 5 qu; fibi arbi- 
trium eos cum Caefarc componendi fumpferant , inridere fo- 
litos , ac ludibrij caufa Senatum cabgatum ^ppeilafse . Jinr- 
zcoiffov yovv c<poic ; «c AAct t« Kui fiovhlw KccAiyav ( Cafaub. recte ztt\ 



4i OEiauij Fenarij 

ksydtcW ) ctGroliit; V&V <?cificSIi)tct)V . VZovShjuaT&v ^YKTicoc; a.TronctXouv 
li$ . Ab vfu militarisvcjttmenti , ait Interprcs . Putide . Ne- 
moenimtam pucr eft qui non videat > a militaris calceamenti 
v/u> vertendum efsc. Scd ha?cpr£eterrem. Quemadmodum 
hunc Dionis Jocum aviromagno> nonferendo errorc addu- 
clum v t oirenderet caJigas etiam Senatorum aJiquando Fuifr 
fe , quod illi aliud agenti excidit. Neque recle Xiphilinus 
ipfe tradit> caufam cur Ca*farem Sylla intcrficere voJuerit 
funTe , quod fufpeciam haberet cindiura? laxitatem • 

Ceterum hxc cin&ura? laxitas non in toga fuit> vt diceba- 
mus , fed in tunica • Nam fola tunica cingebatur ab omnibus , 
pranerquama Senatoribus> ac laticlauijs. NamvtexQuin- 
tiliano docuit etiam Manutius > quibus ius lati cJ^uierat > ij 
non cingebantur . Cui , inquit Rhetor> lati clauiius non erit > 
ita cingatur , vt tunica priortbus oris tnfra genua paulttm 5 poflerio- 
ribus admedios poplites vfque perueniant ; Nam infra mulierum 
eff^fupra centurtonum* Latum clauum habentiitm modus eji y vt fit 
paulum cincJis fubmtfjior , ideft , vt tunica lati cJaui , qua? non 
cingitur> paulo Jongior fit tunica nonhabentium ius lati cla- 
ui > qua: cingebatur . Egregie igitur do&iffmus Salmaliusad 
Hiftoriam Augufta obferuat , cultu Cajfaris tripliciter fuiffe 
notabile . Primd,quod cum cctcri tunicis non manicatis vte- 
rentur>& colobijs: Ca?farIato clauoiiuc tunica JaticJauia ma~ 
nuJeata indueretur>ita vt orae manicarii fimbriat? cfset>quod' 
muJierii proprium ; Deinde quod cumceteri laticlauij no cin- 
gerentur > ipfe nihilominus tunicam Jaticlauiam cingeret; 
Tertium fuit > quod laxiore cin&ura vterctur> fiue vt Graci 
dicunt Kcutcoc; '£eovv/ub\>oc; eifet . Haud infcius fum, non defore» 
quialiter cxplicari pofse Quintiiianum dicants latum habcn- 
ttum cl&uum modus efl % vt fit paulum cintfts JuLmtfJior ; Ita fci- 
licet latum cJauum geftatum fuifse, vt infra cincluram ca- 
dei*et>iiue efset cin&u inferior ? atquc hoc modo Suetonij. 
verba de Ca?fare accipienda. Verum id nullo modo conlifte- 
repoteft; Si enim communis lati cJauiv fus fuilset, vtinfe- 
rior zonaefset> id tamquam nouum ac notabile in Cicfare 
noa obferuafset Suetonius> quod fuper Jatum ciauurn cinge- 

rctur ; 



'De %e Veftiarta Ltl. h 45 
retur ; Latus clauus igitur tam apud Suetonium , quam apud 
Quintilianum eft tunicalaticlaui > quam vult cin&is fubmi- 
/liorem Quintilianus , ideft tunicis afeaiis > & qua? cingeban- 
turrnonautem cinctura> niii quis cindturam pro cunica cin- 
cta inteliigat vt paulo infra Rhetor pofteriorem partem togae 
vult altittsai&QXQ cinchtrahoc eft tunic? Iongitudine , de quo 
fuo loco . Quod ergo tunicam I ati claui cingeret Cu?far , cul- 
tu notabilis tuitcumreliqui iaticiaui; non cingerentur. Et 
hoc eft> vt do&i obferuant> quod Horatius dixit. Latumde' 
mifit peflore clauum> hoc eft> fluente tunica>& nulia Zona 
conftrida : cuius rei ignoratio viros harum Jiterarum Iunf- 
que Antiftites eoadegit> vt fcriberent> clauum fuiffe plagu- 
lam y quA in pettus demitteretur collo appenfam > vt numifmata > at- 
que apud veteres puerorum bitlla erant cerukibus fufpenftt . Quje 
opinioiamdodis explofa Nofque de lato clauo infrapauca 
qucedara afferemus . 

Expendnntur friptores > qui togam cingi folitam docere 
videntur . Cinf/us Gabtnus. Cap. XlV* 

CEterum togam cingi folitam Sigonius ex Valerio M axt- 
moconfinnaripofsecrediditlib. ni.cap. 1. Aemilius 
Lepidus piter etiam tum progreffus inaciemboftem interemit^ ciuem 
feruauit : cuius tam memorabilts operis index ejl tn Capitolio flatua. 
bullata-i & tncincia pr<etexta> S. C. pofita . PraJtextam autem> to- 
gam fuifse> nemo ignorat. Verum> vt etiam Manutio ob- 
feruatum eft , cinCtus ille non communis fuit, aut ciu:Iis> fed 
militaris, quem Gabinum dixerej cuius origo e militia> & 
vfus initio tantum in militia fuit . 

Frontinus etiara cin&us toga? meminitlib. iv. PifoTitium 
Frxfectum cohortis ^quodloco fugitiuis cefferat cincio tog£ pr<ecifoy 
foluta tunica y nud/s pedibusin principijs quotidie flare iuffit . Sed 
hoc etiam de cinciuGabino intelli^endum eft > Nam cum 
antiquimmiRomanietiam inpra?Iio togis vterentur > idque 
fufum, ac laxum veftimentum efset, non aliter quara ritu 
Gabino fuccin&ipugnarunt. Plutarchus; in Coriolano tra- 



44 OBauij Ferrarij 

dit? pnmis temporibus morem fuifse Romanls in acle con« 
ftituds ,antequam clypeos fumerent > togamquepnecinge- 
renr 5 teftamenta in procin&u facere, tribufque» aut qua- 
tuor audientibus hanedeni nuncupare? t/o» Jj, inquit >7ots 
rolic; Vtatxcuciq ISo? $j£ ru%iv Ku^iTUfxtvoi" , tlo) ji/i^HCi t»4 S-vpiovg <t- 
vuX-:-j$dv{\> j Ttul Trtpi&vvu&carlwlYifevW' De eodem cinc-lu 
capiendiis idem Plutarchus , loquens de Romulo opima Ioui 
ferente > quamuis veflem folum incindiam dicat > ou>rog'j rlu) 
/ufyj \ofmu 7npn£ca<?&ro . Feftus . Endo prOcincJtt) in procincJu^ft- 
gnifidM antem cum ex caflris in pralium exitum ejl procinclos quaft 
pr^cincios^atq\ expedttos. Nam apttd antiquos togis tncincli pugnaf- 
fe dicuntttr. Gloffarium; endoprocin&u!<fo>c / wjVo/dj' TroXifxw. 
Igitur apud Frontinum de Titio cohortis pra?fedo , quein 
quod locum fugitiuis celferat cin&o toga? pra.'cifo Pifo ftare 
iuflit in principijs . Nihil aliud eft quam lacinia toga; prazcifa 
qu£ fubduda 5 & retroacla reductaque ad pectus in nodum 
cogebatur . Val. Max. eandem rem narrans lib< 1 1. cap. vn. 
Hts Pr/efcltim ignominid genertbus ajfecit^ iuffit etim toga lacinys ab~ 
fcifjis amiclum difcinclaque tunica nudts pedibus adefe . Ideft toga 
ita decurtata vt cingi morc militari non poffet. Hincetiam 
quoties rixa in Vrbe orie batur & ad manus ventum erat to- 
ga fuccingebatur . Idem Piutarchusde feditione Graccha- 
11 a J coc; ovvlaZrtt 7oT? vrifi uvrov \%nyy\tev 0 Ti&pioc ovroi/uy) <Survq 
tuc; riln^ivvovc <z3-ip ti^atvvvvf 0 . £luod vt circumjlantibtts aperuit Ti- 
beritts prxcingunt ht confefim togas ,mox fubdit, fran^entefque 
apparitorum haUilia , qttibtts c&tum fitbmottent arripiunt fragmert- 
ta,vt ijs repelUntvtm tnferentes. Duces etiam & Imperatores 
hoc modo accin<5li fpolia cremabant. Appianus in Punicis 
de Scipionc poft dcuidum Annibaiem fpolia cremante • Jpfe 
inquit 3 vt Romanorttm duatm mos eft Sict&o-d/uivos , ideft accin- 
ctus fpolta cremauit , fiue incinda toga,quod verbum infra re- 
petit cum dirutaCarthaginiabaiteroScipione pr^da crema- 
taeft. Et in Mithridaticis idem a Silla fa&itatum prodit 
cum eiTet more Romano Aiutwcru/uivcc. . Quod autem toga pri- 
us fubducereturjtum cingeretur idem demonftrat lib.i i.ci- 
uiljum . Loquens de Antonio inCffaris funere fatagente. 

^s 



Ve 2{e VeflUrU Lik L 4$ 

His di<5tis inquit quaii fanaticus ta-S-yirot, civtavp&ro xcu 7rtpt'CpoacL* 
jutvocvt eflfet expeditior, fubdu&am togam accingens . 
Atqui hicCinctus Gabinus fuit. Seruius ad iiiud. 
Jpfe <Qtttrinali trabea cinftuque Gabino 
lnfignis referat ftridentta hmina Conful. 
Cabinus >inquic > cinttusex toga fic intergumreteciavt Vn-i(lege 
ima ) eius laania a tergo retecla hominem cmgat . Hoc aute <n ve - 
Itimentigenereaddit vtifolitum Confulem bellaindi&Ui u , 
quod cum Gabij Campania^ciuitas facris operaretur , bel- 
lum fubito venit? tum ciues accinclos togis fuis ab agns (ie- 
gearis) ad bella profe&os > & adeptos efse vidtoriiuri,viuie 
eum morem emanaflfe . Idem ad iiiud lib. v. 

Vrbem defignat aratro . 
Jz>nem Cato Ortginalibtts dicit morem fuiffe- ConditUri enim ciuitates 
tatirum in dextra , vaccam in fimjlra iungebant \ & cincli rttu f ibi* 
#0(l.Gabino) idefi tog&parte capitis( 1. capita, vel capite) ve- 
latiy parte fuccincli tenebant Btuam obltquam vt gleba omnes in- 
irinfecus caderent . Toga? parte iiue lacinia fuperiore caput 
velabant ) inferiore lacinia fe accingebant . Liuius etiam lib. 
1 1 x. de Decio fe deuouente, Pontifex eumtogam pratextam 
fumere tuffit 5 & velato capite manu f nbter togam ad mentum exerta 
fupertelum fubieclum pedibus flantemdicere . Mox. Ipfe inanffus 
cinclu Gabtno armatus in equum infiluit > & fein medtos hofles im- 
mifit . 

- Ex his manifeftum fit , cinclum Gabinum non aliud fuiife , 
quam cum togas lacinia ixao brachio fubducla in tergum 
reijciebatur> ac retrahebatur ad peclus 5 atq; ita innodum 
colligabatur , vt togam contraheret ) ic breuiorem ,ac ftri- 
«ftioremredderet. Hoc intellexit Iiidoruscum ait . Cinflus 
Gabtnus efi > cum ita imponitur toga > vt togtn lacinia qua poft fecus 
rcijcittir } attrahitur ad peclus > tta vt ex vtroque ex humerts pittura 
pcndeant > vt facerdotes gentiltum facicbant > aut ctngcbantur pr&- 
torcs. Locus corruptus. Quid enim ptciur&exvtroque ex hu- 
meris^ Puto legendum Ctnclus Gabintts dtcitur^ cumita impo- 
nebatur toga vt to<^& lacinia^ qu.-e poftrcijcttur attraheretur ad peclus y 
rta vt ex vtroque laterependeret , nempe toga? lacinia . Quod ad 



4$ OSiauij Ferrarij 

pi&uras attinet, abPerftj interprete decipi potuit omnia' 
conuerrens Kidorus cuius verba sunt T oga eftpurum pallium 
forma rotunda , & fufiore atque inilndante finu , & fub dextro veni" 
ens fuperbumerum fimflrumponitur : cuius fimilitudinem in operi- 
mentis fimulacbrorum > velpitfurarum afpicimtis > eafjue fiatuas to- 
gatasvocamus . Porro idem Interpres ?cr(i; paulo poft muti- 
lus eft cum ait ad illud fuccinfiis lar/bus; ,^'iia Gabtno babi' 
tu cinSiuque Dtj Penates formabantur obuoluti toga fuper humerutk 
finiflrum dextro nudo . Non enim togaliniftrUm humeru n in- 
uoluens cin&us Gabinus erat. Nam communis hic geftan- 
ditogam modus . Idem paulo ante addu&us . Togaeftpurum 
pallium forma rotunda& fufiore ^atqtte inundante finu & fub dex* 
troveniens fuper bumerum ftniftrum ponitnr . Non erat inquam 
Cinclus Gabinus toga finiftrum humerum inuoluere, fed 
quem fupra pofuimus > & infra eriam explicabimus. 

Cin&us ergo Gabini origo ha?c fuit Cum toga , vt dixf- 
mus jlongum, ac redundans veftimentumefTet > & ideopu- 
gna? incongruum , repentina > vt notat Seruius , apud Gabios 
hoftium incurlionc cum non eftet tempus deponendi togas > 
acfumendi chlamydes> fubdu&am , & retro reie&am togasj 
laciniam hinc inde reuocantes ad pe&usfe eaincinxerunr, 
iiue fuccinxerunt , quicinchis inde Gabinns feruatus in fa- 
cris , & cum Conful Ianum referaret , aut Imperator in bello 
prastextam fumeret > quae hoc ritu incingebatur > aut Pra?tor 
mappam Circenfibus mitteret ; atque hoc habitu ftatuaLe- 
pidopofita eft , & dc hoccincto togas prsecifo intelligendus 
Frontinus . Hoc etiam fenfu capienda Afranij verba apud 
Nonium . Equidem prandere ftantem nobifcum incinBam togam 3 
ideft lacinia fuaretracla ad pedus conftriclam, & colliga- 
tam . Nifiquis credat a meretricein conuiuio togam more 
tunicaf zonacinCiam> quod aiiterfieri non potuitquamti v- 
trumque brachium exereretur> atque ita fuperior pars ab hu- 
meris defluerer. Mihi fufiiciat oftendiife togam communi 
vfu non fuiflfe cin^i folitam, imdnecpotuifte. 

Dcfli 



Ve %e Veftiaria Lik /". 



47 



Docti viri ofinio refutata de cinciu Gtibino Catonis 
cttm ius diceret . Tertullianus de pallio 
explicatus . Cap. XV> 

TErtuIlianus depalliocap. ui.ak 3 Catonem > qui Grg- 
cos pellendos Vrbe cenfuerat, Pramira? tempore Gr?- 
cjs mhabitu fauiffe humeroexerto . Verbaeius funt . Atque 
adeo ipfe qui Gr&cos pellendos Vrbe cenfebat ( literas eorum vocemq; 
fenex iam eruditus~)idem Cato iurtdicina fu& intcmpore bumerum 
exertus non minus palliato babitu Grxcis fauit. Hic locus reiq; 
veftiariae imperitia mira vaticinari coegit interpretes. Sunt 
qui togatos humero exerto eiTe non poffe dicant > fed pallia- 
tos ) & ideo palliatum Catonem in pramira fuiiTe , non toga- 
tum . Alij Catonem quod Orator effet , & forihabitatorha- 
bitu Oratorum fuifse in Pra?tura contcndunt 5 quod Rheto- 
rcs> &Cau/idiciin geftu faciundo humerum cxertum toga 
haberent. Hos omnes iure refutat vir magnus in fuis adTer- 
tullianum notis neque tamen ipfe meliorem fcntentiam af- 
fert. Vult enim credia Tertuiliano defignari tempus quo 
Magiftratum geffit Cato; Quod nempe in Magiftratu tantum> 
Pra?tura fcilicet 5 vcl Confulatu , & reliquis > Romani humc- 
rum exertum haberent > atque hunc habitum fuifle> cjucni 
cinctum Gabinum vocarent. Sic toga incinclos fuifse Ccn- 
fules , vel Pra,'tores> cum in aliquo folemniaclu «ecfarfijttuii 
cum rem diuinam facerent : Ianum recludercnt: itenvcuni 
Pranor inludis mappam mitteret . Cum ergo Cato Pra?tor 
humerum exertus > liue nudus efsetjhoc cinctu Gabino a 
Tenuliiano dici, Graecis Iuridicina? fua? tempore fauiJse . 

Sed demonftrandum fucrat viro doctiflimo, etiam Pra?to- 
res cum Ius dicerent Cincru Gabino incincltos fuifse , quod 
ilJi difricilJimum roie puto .,Vtautem hoc ei demus omnes 
Prftores inGabino cinclu fuifsc cumiusiedderenr,cur Ter- 
tullianus fojum Catonem nominauit , cum vrique vaiidius 
futurun iuiiSct . rgun cntum li dixifset , Fr&tores cmnes lurt- 
dictr.A. ttmfwt bumerum txerti babitu faUtato Grtas fauerunt^ im~ 



4$ OBautj Ferrarij 

mb quotquot Magiftralus publicamuma obibant • Ha?cnuIIopa- 
clopofsunt conhftere. Quid ergo $ Nomine Grsecorum hic 
philofophos defignarinemo dubicare poteft> qui meminerit 
vetus iilud maJedidum in PhiJofbphos diftnngi folitum o 
ypouKk &fa&rti$ ; Et Gra?ci quos peJIendos Vrbe Cato cenfue- 
rat PhiJofophi, iiue fophiftas fuertfnt. Quanquarn non Ca- 
toncm 3 qui exitu fuo Vticam nobilitauit\ l'edfeniorem> Phi- 
lofophos Vrbe pelJendos ccnfuifsej& ideomemorialapfum 
Tertuliianum > & ratio ipfa> & Gafparis Sciopij V. C. autori- 
tas fuadet. Confirmat hocPIinius lib.vn.cap. xxx. Cato 
Cenforius tn illancbilt trium fapientix procerum ab Athenis lega- 
tione , audito Carneade , quamprimum legatos eos cenfuit dtmit- 
tcndos) quontr.m illo *viro argumentante -> quid veri effet haud fa- 
ctle dtfcemi pcjfet . .^uanta morum commutatiol tlle femper alio" 
quin i>niuerfos ex Italta pellendos cenfuit Grmcos : at pronepos eius 
Yticenfts Cato vnum ex Trtbunatu militum Philofophum 5 alterum 
ex Cyprta legatione deportauit . Eandemque linguam tx duobus Ca» 
tonibus tllum abteafe , hunc tmportafse memorabtle eft» Itaenira 
locus ille Jegcndus. Cumigirurhic Tertullianus tradit Ca- 
tonem habitupalliato fauifse Gro^cis , de pallio Pilofopho- 
rum haud dubje inteJJexit quod ita prgcipue a Cynicis gefta- 
batur, vt dexcro brachio fubiecium in Jajuum humerurn reij- 
cercrur? cxerto humero dextroj & pJerumque nudo , ma- 
xime inCynicis , qui fine tunicis , aut faltem ftrictis tunicu- 
lis humci iiiii non veJantibus induti erant . Vctus Interpres 
Iuuenalis ad ilJud Sat- xm.nec Stoica dcgmata legtt ? A Cyni- 
cts tunica dtfantia } ha.'c notat. Dictt Cyntcorum > & Stotcorum dog- 
ma conucntre, tantum fefte diliare ; Nam Cyntca mater harefis Stoi- 
cAiCwici abfjue pafltoexerto brachio > Sed vel nugatur foJens 
Gio/fator ille , vel pro palltotunica legendum eft > totufque 
llle Jocus corrigendus ; Nam Cyntca h^refis ( fecta) mater Stoi- 
ia:Cynia abfquetunica > ex pallio exerto brachto . In Antholo- 
giai b. 1 1. de phiiofophis. 

Kcu tpoXiov , /uuAiov , GrGdya>viov j couiov %%co . " 
Et bacsl/tt iy villofa i>eftts 5 barbula 5 humerus exertUS . Quare S. 
Cyprianus Cjmcorumvocat exerti) ac (eminudt peftjris tnuere- 

cundatn 



De 2{c Fejlidria Lth. L 49 

ctindam iattanti&m . 

His nempe Gr^cis philofophis,quos Vrbe pellendos cen- 
fuerat, Iuridicina? tempore fauit Catoexerto &ipfe 5 nudo- 
que humero > non ex G.ibino cindlu,fcd quia fine tunica erat> 
idque pra?termoremeeterorum , &ideoipfum peculiariter 
nominarTertullianus . Id nifi aperte docebimus nullacaufa 
eft quin nihil nobis in pofterum credatur . Val. Maximus lib. 
iii. cap. vi . M. autew Cato Prxtor M. Scauriy cMerorumque iudi- 
cia nulla indutus tunica fedtantummodo prdtexta amitttis e<iit. 
Afconius P^dianus in Orationem pro Scauro Cato inquit, 
Prator ludicium , quia aflate agebatur 5 fine tumca exercuit 5 ca m - 
pefiri fub toga cinclus ; In forum quoqite fic defcenderat j iufque di~ 
cebaty idque repererat exvetere confuetudine , fecundum quam & 
Romuli flatu/tin Capitolio, ejr in Roflris Camilli fuerunt 3 togatA 
fmetunias . Sedquod aitP&dianus ,id egilfe Catonem? quia 
tempus «ftiuum erat 5 pra?ter tolerantiam eft magni illius 
viri , ac Romanorum vkimi . Vera ergo caufa a Plutarcho af- 
f ertur > hoc illum eghTe 5 non qudd gloriam ex hac nouitate 
aucuparetur>fed quo aftuefceret ob folam turpitudinem erur 
befcere>.reliqua indecora contemnere. ^ahKaxtq J« 5 inquit 

CLVV7TC iJWo£ , KCU Ct^(TO>V &C, TO $Y)u6fflQV tdfOtiet [XiT CLpiTOV . CrebrO 

finecalceis , ejrtunica procedebat aprandto in pttblicum . Ob cau- 
fam quam attulimus. Sed quodmagis ad rem noftram perti- 
net, ldem tradit? Catonem prsetorem faclum creditum eife 
non tantum maieftatis & faftigij rede adminiftrando adie- 
cifse magiftratui > quantum detraxifse , ac deformafse ; Ver- 
ba eius funt ctWTroSmoc, , xtu u^itcov •zroM&V/s to Eh/ucc ^oo-gp- 
%6/ufyoc. , zcu SawcLTMcic; <Siy,ct^ 'ffaqxMoov clvSpajv qvtco Cpaftducov. J^fiod 
frequenter ftne calcets & tunica ( vctuslnterpres perperam ha- 
bet> fine toga ) ad tribunal accederet , cjr de capite tlluHnum vi- 
rorum fententiam ferret . Tertio eiufdem rei meminit Plutar- 
chus,quodcum Confulatus repulfam tuhffetj eaque rcsnon 
folum ipiis c andidatis 5 fed etiam eorum amicis folitaeftet 
per multos dies cum aliquo rubore triititiamj ac m£erorem 
afftrre , adeo eum cafum lente tulerit Caio > vt vnclus pila 
lulerit , & a prandio rurfus in forum more iuo ftne calceis> & 

G abfque 



jo O&auij FetrAtij 

ablque tunica defcendens cum familiaribus deambularit. Ac 
nc quisdicat>pra?tertunicamfupcriorem etiam interiorem 
geftafle Romanos , & propterea nudum humerum haberc 
nonpotuifle Catonem,nonfemperhoc verum fuit, & inte- 
riorcs ifta? tunica? 5 fiue fubuculas ftri&x erant, & humerum 
excludebant . Gellius lib. vi i. cap. xi i. Viri Romani primo 
quidem finetumcis toga fola amicli fuerunt (hoc voluit imitari 
Cato) poftea fubfiriclas } & breuestunicas citra bumerum dcjinen- 
te babebant; Qualesetiam fuifle Cynicorum fubuculas> li ta- 
men omnesijs vtebantur exiftimamus. 

Tam Catoigirur inPranura, fedfolus > quam Graxi phi- 
lofophi exerto > nudoque humero fuerunt , & idco Catonem 
in Prauura humero exertonon minus quam palliati folerent> 
Gra?cisTertullianusfauifle dixit. Re&eigitur Baroniumin 
exeicitationibus Cafaubonus reprehendit,quiCatonem pal- 
liatum ius dixifeprodidit,fednecipfeTertullianifenfum af- 
lecutus eft • Eandem inquit & Tertullianus fignificare voluit* 
cum dtxit illum ius dixifie humero exerto 5 quod nen fiolum de pal- 
liatis dicitur-) vertim ctiamde togatis > qmtogA laciniam bumero 
dctraclam fubbracbium conijciebant* Atqui omnesaetate Cato- 
nis exerto hoc modo brachio erant . Ita de nudo intelligen* 
dum 5 quia fine tunica . Quare fruftra etiam a viris doclifti- 
mis tres modi afferuntur toga? gercnda? apudRomanos;an- 
tiquiflimus 5 cum toga vtrumque humerum tegeret: reccn- 
tior,quotogaabhumerodextro retracta? & fubbrachium 
miflainleuum deindebrachium congefta dexteram liberam 
refinquebat:Tcrtius,cindusGabinusj Nam diligenter ve- 
teres ftatuas togatas infpectanti 5 nummofque quorum bea- 
tiflimum thcfaurum fuppeditat mihi PauIusCaotorta Veneti 
Senatuslumcnlonge clariflimum 5 non alius quam duplex 
modus occurrit , antiquiflimus , quo brachium togacohibe- 
batur exerta dextra : & recentior,quo cum brachio humerus 
exerebatur; nec alio diftinguebatur ab hoc cin&us Gabinus 
( vtrobiquc enim cxertus humerus) quam,quod hic togacin-r 
gebatur > nequaquam ibi . Et de his hu&enus . 



T)e %e VeHiaria. Lik h 



Sl 



jtfullum in toga fbuU vfum fuife. Vanciroli non vnus 
error inre vefiaria perfringitur . Cap. XVI» 

VTtoga communi vfunoncingebatur> ita nequefibula 
ncctebatur, nullufquein ea fibula? vfuseffe potuit> 
eontra quam cenfuit Panciroius in libro rerum deperdita- 
rum . Nam cum veftimenta tantum aperta 5 vt pallia 5 & chla- 
mydes> fagaque fibulain humero> vel adceruices iungeren- 
tur> ne fcilicet defluerent: toga>qua? erat circumclufa> 
& humero finiftro inhasrebat, vt Ja?uo brachio fuftineretur> 
nullomodo cadereaut defluerepoterat,nififponte deijce- 
rctur,ita nullus in ea fibule. vfus; nec quis qua veterum> quod 
fciam, fibulas in toga communi mentionem fecit. Q^are quam 
in veteri fepulchro auream repertam tradit iile> non togse de- 
buit effe , fed chlamydis 5 aut pallij fi tamen pallium habuit : 
vtante aliquot annos cum do&iflimoIo.Rhodio difputaui» 
Nam toga? vfum non plane intellexit Pancitolus ; Si enim 
claufuin fuiffe veftimentum non ignoraftet non fuiffe opus 
fibula intellexiffet > qua? duas veftium apertatum partes iun- 
gebat. Verum non itain re veftiaria verfatum fuiffe fenem 
grauioribus ftudijs implicitum noneft mirum , alioqui non 
toties duobusillis capitibus lapfus effet. Vtcumait Altcu- 
lam cblamydem futjfe fallium y qtiod ptterivfque adxm. annum 
qerebant) idque exVlpiano colligi ^poftquod tempus pratextam fum- 
ptam: vtrumque faJso. Neque Vlpianus hoc dixit; Lege 
enim Veftis xxi 1 1. D. de auro arg. leg. hasc tantum haben- 
tur . Vuerilia veftimenta fnnt >qu&ad nullttm alium vfttm perti- 
nent > nifi puerilem velutt tog& pr&text& , alicuU chlamydes > pal- 
lia , qua filijs noflris comparamtts . Vnde nefcio quid I C. nofter 
de pallio puerili vfque adxm. annum fitexpifcatus • Cum 
notum pra?terea fitapueris pranextam geftatam vfque ad 
tempus toga? virilis . 

Hinc veluti in tenebris micat; Ait togam communem fuif 
secceruleam ,vt Crinitus manicatam : togam candidam tan- 
tum Senatorum fuilfe item tunicam eorundcm totam pur- 

G 2 puream > 



5* OEtauij Ferrarij 

puream > cuius latera globubs aureis connexa > qui lati clam 
didi fint : Lacernas fub toga geftatas , qua? pudet recenfere, 
neduni refeJIere. 

Ceterum Dionyfius Halicarn: Jib. i r. vfum fibula» in toga 
videtur nouifte . Nam cum Saliorum cultum defcribit ak. 

^iT&Vctc, <nroi:iiMvc; ^yuXzicug uyi^cuc, x,etfi£a-e i i3pot > zcu mjSmac \u- 
t&vno^nznAfJtyoi TripiyiofXpvpovc; (powizo 7mpv(pcvc; , ac; TtctXZcri ^afiicuj» 
Vbi trabeas ,qua? toga? erant , fibulatas Salijs affignat. Sed 
vt folus Diouy/ius fibuJa; in toga meminit , ita folus veterum 
togam SaJijs ad fcribit . Apud mepotior eft Liuij audoritas > 
qui foJas tunicas pi&as in Salijs agnofcit . Ait enim . Salios 
item duodecim Martt Cradiuo legity tunic&que ptcldinfcne dedtt^ & 
fuper tunicam &neum pecJori tegumeny ccelejliaque arma , qu& Ancy- 
lianominanturferre^ ac pervrbemtre canentes carmtna cum tripti- 
dt/s , folemnique faltatu iuffit . Nec aJiud quam puniceas tuni- 
cas agnofcit PJutarchus in Numa. (pow/Kovc. 3 inquit 5 ov&Jv- 
fj^joi^nuvicrKovc. Puniceastuniculaunduti. Cruferius enim non 
recle Dionyfiummagis fecutus quam fenfum verborum 
beati vertit . Trabea enim non nili toga fuit , Plutarchus tu- 
niculas appellat Prajter tantorum virorum audoritatem ra- 
tio ipfi vincere videturj fine togaSalios fuifle,nihiJ enirrt 
magis incommodum faJtanti, quam veftimentum fufum, ac 
talare •> nihilque tam ineptum , quam vt ait iJJe ? togamfaltan- 
ti perfona inducere . 

Sedetiam fi au&oritas Dionyfij valeat> & habuerint Salij 
togasj fimul & fibulas ; non Jicet tamen arguere inde in co- 
muni toga fibula? vfum . Nam fibulas ilJas in trabeis SaJiorum 
non eft credendum eundem vfum pra^ftitifle , quem in vefti- 
mentis apertisad partes diuifas connectendas , (nam clau- 
fam tog.im oftcndimus) fed potius adhibitas ad ipfam togam 
contrahendam , atque attoiIcndam> ne fcilicet ad pedes 
fluens faltantes impediret ,* quales fibulf fJuentia muJiet um 
pepla coercebant . Vel quod verius mihi videtur , apud Dio- 
nyfium ^u^invp^rri/i/Spoilc&c; mdvvcu; non tam eft infibulati to^asy 
quam fuccinflt ritu fciJicet Gabinoj de quo fupra, quo eriam 
ritu eafdem trabeas fuccin&as ab equitibus in tranlueclione 

gefta- 



De 2(e Veftwia Lik /. 53 
geftatas non eft dubitandum . 

De T og& materia . Lanarum varia genera . Toga^ 
pexay &detrita, Cap. XV 11, 

TOgas 5 tunicas, lacernas> & reliqua Quiritium vefti- 
menta exlana confeclaruifTeapparet > qudd nufquam 
veites nifi a pretio lanae , aut a colore fcriptoribus commen- 
dantur. PJinius lib. nx. cap. xlvii. Magna^ inquitj & pecori 
gratta , vel in placamentis Deum > velin vfu vellerum. Vt bvues vi- 
&um hominibus excolunt ^ corporum tutela pecori debetur . Dein- 
de lanarum gencra exequituij omnemque Romanorum cul- 
tum inde conre&um oftendit. Addit ex Varrone, lanam cum 
colo , & fufo Tanaquilis in templo Sangi durafTe> f aCtainque 
ab ea togam Regiam vndulatam, qua Seruius TuJIus fuerat 
vfus. Acque indefaclum , vt nubenres Virgines comitare- 
turco!uscompta> &fufus cum ftamine. Etiam Martialis f#- 
peablana Tarentina veftimentis commendationem petit, 
praecipue lib. 11. ep. xliii. 

Te Lacedxmonio veiat tcga lota Galefo • 
Vt Plinius Apulam, fiue Tarentinam ceteris pra»fert« Siue 
Galefi fluui/ prope Tarentum aqua pota ouibus pretiofum 
vellus daret> liue Jana ipfa eodem fluuio lota > quod de alijs 
fluminibus veteres crediderunt > fummatn nobilitatem acci- 
peret. Martial. lib. 1 v. xxvi r 1. 

Et lotam tcptdo togam Galefo . 
Alia etiam lanarumgenera memorat idem poeta > Parmen- 
fem > Boeticam > Altinatem . Eodem epigrammate . 

Vel quam fepofito de grege Parmatulit , 
Et lib. viii. ep. xxviii. de Partheniana toga • 
Dic toga facundi gratum mthi munus amici 

Effe velis cuius fama decufque gregts ? 
Apula Lcd&i tibi floruit herba Phalanti 

r^ua faturat Calabris culta Galefus aquis f 
An Tarteffiacus ftabuli nutritor lberi 

EiUis in Hefperia te quoque lauit aqua ? 

An 



j4 Offauij Ferrarij 

Antua multifidum numerautt Una Ttmauum 
£>uem prius ajlrifero Cyllarus ore btbit ? 
Porro deBoetica lana. Idemlib.ix. ep.xxn. 

ln Tarteljiacis domus ell notiffima terris 
^ua diues plactdum Corduba Betin a mat, 

Yellcra natiuo pal/ent vbi flaua metallo 
Et linit Hefpcrium braclea viua pecus . 
Scilicet ob rutilum, iiue aureumlana* colorem natiuum* 
Hincnatiui lanarum colores in veftibus feruatij& celebrati. 
Quorum pluragenera fuilTe idem Plinius oftendit? vt etiam 
aliquibus nominadefint . Hifpania 5 inquit , nigrivelleris prx~ 
cipuas babet: Pollentia iuxta Alpes ,Cani: Afiarutili) quas Ery- 
tbr&as vocant : Canufium fului : & Tarentum fu& pulliginis . HinC 
tot inlacernis praecipue 5 alijs que veiribus 5 (ii togam>actu- 
uicain demas, qua» albajgeftabantur ) coIoresfluxcre,ab va« 
rictate fcilicct lanarum earumque natiuocolore , aliquandp 
etiam abinfcctu. 

NotatpranereaPIinius. Ifrix 3 ac Libttrnite lanam pilopro* 
picrcm^ quam lana , & ideo pexis vejlibus alienam 5 & quam fola 
ars fcutulato textu commendat in Lufttania. Pexas veftes fuiffe 5 
in quibus ob villorum deniitatem ncc ftaiiieii) neetramaap- 
parerct, aiijsanimaduerfum fcio. Talesomnesrecentes ve- 
ltes fucre . Marrialis . 

Pexatus pulchrl' rides mea Zoile trita • 
Idem lib 1 1. epigr.XLiv. 

Emi feu puerum^ togamue pexam. 
Et lib. iii- ep. xxxvi. tritam pexa? opponit . 

Hoc merui Fabiane toga > tritaque^ meaque. 
Vndc in tela aranearum pexitatem a Plinio dici villofam quan- 
damin ea , & Ianuginofam fiJorum naturam qua? in rara ea- 
rumtextura non pcrinde appareat vt in denfa notauit Tur- 
nebus lib. v. cap. xiv. Nani veftes obfoleta? > ac detrita? his 
contraria? 5 in quibus fcilicet vellere attrito 3 & defloccato? 
filorum textura apparebat ; Idem iib. 1 v. ep. xxxi v. 

Sordida cum ttbt ft verum tamen Attale dtcit , 
jQuifquts te ntueam dtcit babere togam , 

Vbi 



De J{e Feftiaria Lib. t. 5 f 

Vbi niuea tenuis eft> & detrita. lib. ix. ep. i. detoga Par- 
theniana . 

Hunc anus > & tremulo vix accipienda tribuli ; 
£>uam pojfis niueam dicere ture tuo . 
Tales togas decutcsy liue decotes Fefto dicr ccnfct Lipfius in 
Ele&is. Quiaigiturlanaillalftrica, & Liburnica fine villis 
fuit j & pilo propior, iurc alicnam pcxis veftibus dixit Piinius 
atque ex ea fcutulatam veftem confici in Lufitania,-Nam cum 
fcutula? in veftibus quadratura; elfent ad inftat plagarum 
quibus rctia diftinguuntur , contexta* 5 exlana villofa haud 
quaquam texipoterant huiufmodi fcutula; quod villoiu den- 
iitate tcxtura > & artificium opcriebatur , fecus inlana mini- 
me villofa 3 & pilo propriore > vt in Liburnica > vbi fcutulatus 
textus nonimpedientibus villis apparebat. Similem Iftrice. > 
ac Lyburnica; lanam circa Pifcenas prouincia» Narboneniis > 
in Aegypto prouenire fubijcit Plinius> exqua veftis detrita 
vfu tingitur 9 rurfufque seuo durat. Vbi [ruftrn tegitur> vel pin- 
gitur> infcrciunt correctores; Nam tingitur rcc\umci\ ■ Ve- 
ftimenta communi Iana confeclia vfu attrita defloccantur, 1 
villofque tum colore amirtuntj nec rcnouari pofTunt ctiam ii 
dcnuofingantur> nam delapiis villis cum ftamine fubtemen 
apparct . At vefteslanalftrica,vel Aegytia contexf» ,quc* 
pilopropior cft poftquam vfu obfoIeuerc 5 colore quide amit- 
tunt 5 quem fi tingantur > recipiunt denuo , & interpo- 
lantur , noua?que videntur ,nihil enim pra?ter colorem amit- 
tunt 5 quia cum villis careantj & veteres,& reccntesiilorum 
texturam oftentant : fecus in reliquis pexis vbidetrita fcmel 
fila reparari nonpoftimt. Hic c & fenfus verborum PJinij . 
Quare non femper vcfti pex«e trita oponiturj ideft vetus 5 ac 
detrita , fed recens line villis 5 quales ex lana de qua diximus 
contexebaturj eaque , rafa appellabatur> qualifque vt plu- 
rimum ferica , quarfine villis , & minime pcxa : caquc fcutu- 
latae textur? aptior,vtait Plinius; Hincque exiftimo Iuue- 
nalem vtrumqueconiunxilfe Sat. 1 1. 

Coerulea mdutus fcutulata , aut galbana rafa . 
Rafa; etiam tog^meminitMartial. lib.u.ep. jlxxxv. quaae- 
ftati aptioiemfuifse indicat. 

Vimine 



$6 Oftauij Ferrarij 

Vim ine cUnfa leui niue& cuftodia coc7<e 

Hoc ttbi Saturni tempore munus erit . 
Dona quod aeflatis mifttbi menfe Decembri 
S.i quereris > rafam tu mibimitte togam . 
Alibi videtur leuem togam appQlfoxQ,lib»Vii. lxxxv. 
Nullavemt ame 
Argenti tibi hbra puftulati 

Nec leuis toga 3 nec leues lacerna . 
Ni/itenui filo intelligat> &ideo pretiolam. Nam & ab ipfa 
lana 5 & atextura toga? aliae alijs pretiofiores fuerunt. Oui- 
dius de arte lib. m. 

Sed vitate viros cultum formamque profejfos 

cQiaqtie fuas pontint tn Jlatione comas 
Nectoga decipiat flotenutfjima . 
Qualis illa Martialis lib. x. lxxiii. 

J£va non Fabncius > fed vellet Apictus vti 
Vellet M&cenas Cdfartanus eques . 
Hoceftexlana tenui ac molli textura y quse tamen veftes 
mulieribus aptiores vi{\ . Quo refpexit Cicero . Velts amiclos 
r/ontogis. & Varro in Modio. ljlorum vitrea tog& ojlentant tuni- 
ca clauos . Contra roga pinguis dicebatur qua? crafliori filo 
compacla erat. Suetonius Augufto . Hieme quaternts cum pin- 
gui toga tunieis , & fubucuU tborace laneo > ejr femtna/tbus 3 ejr tibi 
altbus munitbatur. Horatius lib. 1. Sat.111. 

Concha falis puri > ejr toga qux defendere frigus 
JiZuamnts crajfa queat . 

Lana coaffa. Tliniusvno capite non femel correclusj 
& explicatus. Cap. XV 111* 

SEd quoniam inlaiiarum mentione verfamur? cura? pre- 
tium fueritPJinianilocieodcm capite mifereaffeeticu- 
rationem tentare . Poftquamlanas recenfuiifet > ex quibus 
veftes texebantur? ad dit ;Lan*>& perfecoatltveflem factunty 
& ftaddatur acetum ettam ferro refiftunt : tmo vero ettam tgnibns 
nouijjimo fui purgamento : qutppe altents poluntium extratlji tii tOf P 

menti . 



\ 



De %e VeBiaria Lik L 57 

mentivfum vemunt ^Galliaru.mvt arbitror inuentoy certe Gallicts 
bodie nomtnibtts dtfcernttur . Nos pene adolefcentesj abenis po- 
Itevtiumextracl*) legendum videramus 5 & gauifi fumus cma 
eandem conie&uram apud do&iflimum Geienium mueni- 
mus . Verumtetigitillevulnus jnonfanauit. Sicenimlo- 
cus ille interpungendus eft > &fi addatur acetum , etiam ferro 
refiftunt 5 imo vero etiam ignibus ; nouifjimo fui purgamento abems 
coquenttum extracJa in tomenti vfum veniunt , Qua? enim ratio il- 
laerat,quod ignibus retifterent lane quia extracltf ahenis 
venirent in vfum comenti? Numquid tomenta igni reiiftunt? 
Duplex lanarum qualitas Plinio recenfetur ; altera,quod 
coadas additoacetoferro,& ignibus refiftant :altera, quod 
earum purgamentum extra&u ahenis coquentium (hoc ma- 
iui;quam polientium^ fecutus veteres codices ) ad culcitas 
inferciendas adhiberetur. Hoceftvenire in vfum tomcnti j 
Tomentum quippe culcita? fartum fuit 3 vt recle Gelemus; 
Feftus culcita , quod tomento inculcatur appellata . Martialis 

Culcita tomento quodviduata ftio . 
Ifid.lib. ix.cap. xxvi. Culcit& vocantur quod calccntur y idefi 
farctantur plnma^ fiuetomento . Id inuentum Galliarum cxifti- 
mat Plinius > quia tomentu tunc Gallicis nominibus difcer- 
neretur . Nam lib. x 1 x. cap. 1 . de lino . Nullum efi candidtus 9 
lan&ue fimiluts : ficut tnculcitis prxctpuam g/oriamCadnrci obti- 
nent , Galltarum bocy &tomenta pariter inuentnm , Italia quidem 
mos ettam nunc durat tn appellatione Hramenti . 

Quje fequuntur verba , eadem praua inrerpunclione pefn- 
me habent. Nec facile dixerim , qua id &tate ceperit ; Antiquts 
cnim torus e (iramento erat > qualiter etiam nunc tncafiris gaufape ; 
Quid hoc monftri eft ? eadem res fuit ftramentitius torus , & 
gaufape? Nihilminus. Ait Pimius nefcire fequando cepe- 
rint tomenta e lana fieri > quia apud antiquos non tomcnta 
liuexulcitaein vfu erant > fed torus ftramentitius 5 qualis ad- 
hue inxaftns artate Plinij retinebatur. Nihil igitur adhunc 
locum gaufape. Poftquamin vrbe in locumlectiftramenti» 
tij tomentutri venerat , mrepere tamen in caftra culcita? 5 fiue 
tomcntum nonpotuit 3 in quibus veterem e ftramento torii 

H non 



58 OElauij Fmarij 

nonretinere nimis delicatum vifum eft> &pra»ter difcipli- 
nam militarem . Ne Jongum faciam . Verbum illw&gaufape ad 
fequentia fpeft at, qua? fic concinnanda funt . Gaufapa patrts 
mct memoria cepere , amphtmalla nofira , ftcut etiam villofa ventra- 
lia. Ignorare fe dicit Plinius ) quandolana? in vfum tomenti 
venenntj quodapud antiquose ftramento torus effet. At- 
quimemona patrisfui fa<5lum, vtgaufapasin vfu elfeccpe- 
rinr> ficuta?tate fua,& amphimalla, &ventralia villofa in 
vfum venerint . Gaufapa? veftes villofajad inftar tapetium . 
Amphimalla auteuijfiue dy^ijmot^ot %jT&m veftes vtrinque 
villofas jVentralia demum veftimenta contegendo ventri > 
qua? fortafle eademcum femicin&ijs .Plinius M.S inBiblio- 
theca Ambroliana eandem prorfus interpuncliionem pra?- 
fert >iicet in verbo gaufape corrupxus fitjquod etiamabal- 
teroM.S. deeft. Sicenim ibilegitur . ^ualtter tam nuncinca- 
ftrts . Caufa patris mei memoria cepere , amphtmalia nofira . 

Nihil igiturgaufape adtorum ftramentitium > nihil ad to- 
mentum . Ad Plinium intelligendum non parumfacit Mar- 
tialis , qui quid fit tomentum explicat lib. x iv.Tomentum Lm- 
gonicum . 

Opprejfe nimium vicinaeU fafcia plume 
Vellera Ltvgontcis acctpe rafa fagis. 
Quo loco inreiligimus) quare Piinius putarit inuentum 
tomentiGallorum efse, & Galiico vocabulodifcerni. Nam 
aliud erat tomentum Ltngontcum^ idque proprietomentum , 
quod exlana Gailicis fagis dcrafi cogebatur; Aliud minus 
proprie 5 quod Ctrcenfe diccbatur 5 idque ex arundine conci- 
ia> iuncoque paluftri mferciebatur, cuiusvfusin Circenfi- 
busfuit . Idem titulo T omentum Ctrcenfe. 

T omentum conctfa palus Circenfe vocatur 
H&c pro Linqontco firamtna pauper imit. 
VbiLingonicum fimpliciter pro tomento vfurpat. Qualis 
autcmfucrit torusillePiinij ftramentitius exeodem difcas> 
titulo . F&num . 

fraudata ttimeat facilis tihi culcita plumk 
Noh vemt ad duros pallida cura tcros 

Iurifcon- 



De %c V&iaria tib. t. $ 9 

lurifconfultus lib. 1 r i.de Icgatis. Tomentum cognominabatur 
Circenfeex arundinibus concifis fattnm* idque Hramentumbabcba- 
tur plebeiorum. Seneca de vita beata . Ntbilo mtferior eroy fi 
laffaceruix meain manipulo fieni acqutcfcat : fi ftiper Circenfe to- 
mentumy per farcinas veteris lintei effluens incububo. 

Non eadem tamen ratio conficiendi tomenti Plinio, & 
Marnali. Ille ex purgamento lanarum co&arum coactum 
vult: hicexlana Lingonicis fagis derafa. Etiam ex pilis hir- 
corum confe&atomentanotat Philargyrius adillud Georg. 
iix. 

Nec minus interea barbas incanaque menta 
Cinypbij tondent birci , fetafque comantes 
Vfum incaftrorum. 
tn vfum cafirorum j inquit > qttod inde tomenta fiant , itemque ci- 
licia. Vt vt Iit> non eft pra?ter rem quod adi/cit Plinius, cum 
ha?c fcriberet , tunicam laticlauiamin gaufapa mjdum texi pri- 
mumceptam. Reliquas tunicas ante Pliniumin gaufapa?modu 
textas ideft villolas , & pilis hirtas crediderim > demum etia 
lati clauiam , in qua fortalTe maius artificium fuit , ne fcilicet 
claui purpurei villorum denfitate tegerentur . Sed quid 
Ventralia elTe dicemus apud Plinium ? Gaufaps, patrtsmeime* 
moria c&pere ampbtmalla nofira , ficut villofa etiam ventra- 
lia. GIoITjb Ventrale KoiAto&cr/uoc,, QolwSct . Iurifconfultis Zo- 
na > crumena > quam , Scfundumejrprofundum vocauerunt) vt 
Cuiacius cap. xxvi i.lib. x. Obferu. Ita Alciatuslib. 1. Pa- 
reg. cap. xl. illud Calliftrati. P 'anntculariabona damnatorum efie^ 
qttA damnatusbabcty & modicifunt prettppromifcuiquevfus qualis 
efive/iis qua fuerit induttts } aut nummuli inueterales quos vtttus fui 
caufa tn promptu babtterit . Nec debent , inqu it > Pr&fides pati ) vti 
commentarienfes ea pecunia abutantur , fcd debet feruari ad ex 
qua iure Pr&fidum folent erogari ^vt futa carciaticum (carcerati- 
cum ) quibusdam officialtbus tndefubfcrtbere.' Iilud inquam inuete- 
rales recle corrigit in uentrali , intelligitque de his pecunijs 
quas in facciperio habent> quod inutum ineft in femicin&ij 
plagula, quam ante ventrem gerunt. Itaquc horum fenten- 
tia ventraie nihil aliud fuit 5 quam crumena , fiue zona inqua 

H 2 nummi 



#0 OBautj Ferwij 

numraicondebantur. Sedquidopuseratea villofa facere? 
Quare exiftimauerim fui(Tc potius veftimentum breue, quod 
adinftar thoracis muniendo ventri tunice fubijceretur>quod 
frigoris caufa artate Plinij etiam villofum fieri ceperit j In eo 
ficut in zona pecuniam circumlatam . 

Vedis ferica. BombyX Coa , &J/fyria. Plininsde- 
fenfus. Cap. XIX. 

TArde admodum,&non nifi fub Imperatoribus ferica 
veftis Romanis cognita. Eam aSenbus India?popu- 
lis vnde aduehebatur > appellatam conuenit . Ouidius Amo- 
rum i. eleg. xi v. 

£>uid quod erant tenttes > & cftios ornare timeres 

Vela colorati qualia Seres babent ? 
De quatamen duplex veterum opinio fuit. Alijenim , inter 
quos Virgilius> ac Plinius ,MarcelIinus , nec paucipra?terea 
exiftimarunt> ex arborum JanugineaquamoIIita canitiem ab 
Indis depecli folitam , vnde Sericum conficeretur . Piinius . 
Seres canitio filuarum nobiles perfufam aqua depecJentes frondium 
canitiem. Reliqua fcriprorum loca obuia funt . Alijopus id 
bombycumeife tradiderunt> quifolijs inuoluti fiiadeduce- 
rentfcricumque conficerent. Priores fecutusLipfiusad Ta- 
citum hoc diftinxit bombycinum aferico,quod bombycinu 
vermiculorum opus elfct , quos bombyces dicimus.-fcricum 
autem ex ilia Indica ianuginc confeCtum. Nec pauci Lipiium 
fequuntur. Verior tamen Salmnfij opinio videtur, qui ad 
Tertulliani pallium cx Seruio> & alijs oftendit, etiam fericum 
bombycum opus fuiife 5 & ideo non alia re, quam!oco> feri- 
cum a bombycino diuerfum, quod nempe bombycinum ab 
Indis aduec~tum prjeftantiflimum zdr l^co^lw fericum dice- 
retur: bombycinum autem appeliatum , quod in InfulaCoo 
conficeretur . 

Duplexautem bombycinum ftatuere videtur Plinius Co- 
11 m , & Affynum , & hoc quidem pretiofius: ait enim cap. 
xxi 1 1 .loquens dc Coa bombyce. Necpuduithasveftcs yfur- 
pare etiam vtros lettitatem propter .tsiiuam . Jn tantum a lortca oc- 

renda 



De %e Vejliaritt Lik I. 61 

ienda difceffere mores > vt onert fit etiam vefiis . ^ffyria tamen bom- 
byceadhuc foemims cedimus . Hicin Plinium inclementius mca 
quidem fcntentia viridocliifimi inue&i ftmt . Quafi vcftes 
Coas ex Atfyria bombyce confe&as crediderit \ icem ab ea- 
dem bombyce Aflyna qua» ceram facir bombycinum texi. 
Quicunqueenim caput liiudxxi i .perle^eritj inueniet non a_ 
bombycibus) quiceram faciunt , bombycinuni icxi, fed ab 
alio bombycum genere , de quo Plinius Ariftotelem fecutus 
ait > Et alia horum origo e grandiore vermiculo gemtm fut generii 
protendente cornua eruca fit > detnde % quod vocatur bombylts > ex eo 
necydalus^ex hocinfiexmenfibus bombyx. Duplex ergo AJyrio- 
rum bombycum fpecies ftatuiturPIiniojalteraqujemaior ve- 
fpis > crabronibus > & fucis 5 nidos e luto j cerafque facit > al- 
tera de qua di&um eft ; Atque hibombyces? non illi, qui ce- 
ras faciunt, telas aranearum more texunt, ad veftem iuxum- 
que fxminarum , qua? bombycina dicebatur . Huius veftis 
bombycina»generatim fumpta?occafioneadijcit Plinius pri- 
mam>qua» bombycinum texuerit , fuifte Pamphilem in Infula 
Coo, non tamen quod ex Aflyria bombyce , qui enim id fieri 
potuit,fed exCoa, licet diuerfa Coa? bombycis generatio 
quam fequenti capite tradit . 

Qiiod fi credidhTet PIinkis,PamphiIem ex bombyce Afsy- 
ria texuifiTejnuIlu difcrimen fuifsetinter Afsyriam, &Coam. 4 
nam eadem veftis fuifset Afsyria, quiaex Afyria bombyce, 
& Coa ,quia in InfulaCoo, aCoa mulierepertexta . Primx 
Pampbile bombycumteUs redordiri > rttrfiuque texere inuenit . Ita 
veteres codices habere docuit Gelenius non retorquere ; Ipfe 
Piiniusvbide Seribus loquitur, idem verbum redordiendi 
vfurpat. Seres canitio filuarum nobiles perfiufamaqua depeclentes 
frondium camtiem > vnde geminus fixminis nofiris labor redordiendi 
fi/ay rurfumqtte texendi : quod eleganter pofitum; bombyces» 
dum telam fuam conficiunt ordiuntur fila ideft ftamina de- 
ducunt > texuntque tramam licijs ne&entes > fa?ming adte- 
xendam veftemiterum ordiunturfila > iterumque texunt. 

Ceterum tam ferici>quam vtriufque bombycinej veftis 3 hoc 
proprium fuit , vtquod dixerunt veteres > corpora denuda- 

rent. 



62 OEfauij Ferrarij 

rent . De fericoPlinius j T am multiplici opere y tam hnginqtto. 
orbe petitur , vt inpublico matronatransluceat . Et Seneca:^- 
deo fericas veftes , fi veftes vocandA f mt 3 in qmbus nibtl eft 3 quo de- 
fendi corpus-i aut denique pudor pojjit : quibus fumptis mulur parum 
liquido nudam fenoneffe wrabit . Hxc ingenti Jnmma ab tgnotis 
etiam ad commercium gentibus accerfuntur vt matron& ne adulte- 
ris quidem plus fui incubiculo quam in publico offendat. Simiie 
fcftilludapud Seneca? patrem in controuerfijs lib. 11. Infeli- 
ces ancillarum gregcs laborant ) vt adultera tenui vefte perfptcua, 
fit: eo mhtlin corpore vxoris fuay plus maritus , quam quilibet 
alienus 3 peregrinusqtte agnouerit . 
De Coa , qua? ctiam a viris geftabatur> Horatius . 

Cois tibt pene videre eft 

Vt nudam . 

Multo magis de Afsyria>quamnondum aufos viros fuaa?tate 
geftare traditPlinius . Apretioigitur^ autaratione texendi 
diuerfitas petendafuit . 

Porro aliquod difcrimen inter Afsyriam bombycem> & 
fericum Indicum fuifle apparet , Iicet vtrumque translucens 
fa?minas denudaret ,quod fi res eadem fuiflet 5 dixifset Pli- 
niiisj ferico adhuc ftemwis cedtmus , quodabalieno orbepeti- 
tum vult,vtf^mina inpublicotransluceret. Atqui Pliniuin 
pro Afsyria bombyce intellexifse fericum contenduntj im- 
merito,- Nam Plinius fcricum non fieri ex bombyce credidir> 
fcd ex pcxa arborum lanugine. Pr^terea setate Piinij viri Af- 
fyria bombyce abftinebant 3 & tamen ante eius tempora fe- 
rica veftis a viris geftata . Tacitus de Tiberij temporibus. 
Tromifcttas viris, & fceminis veftes, Et tamen ante decretum 
fuerat- Neveftis ferica viros fadaret . Exqtio apparet 3 pra?- 
ftanriorem bombycinam veftem AfsyriamfuiiTe, iiue fcuaioris 
luxus 3 vt pote quam geftare viros puderet , quibus, £? j rica v- 
furpata . Quarenon eft tamabfurdum ,bombyces etiam in 
Afsyria proueniife , vt m Irtfuia Coo, licet non conftet vnde 
hocPiinius acccperit. Nec ea cum fcrica> vt dicebam^ con< 
fundenda eft. Certe Affyriaeodem tempore & ferica Rom^ 
invfuerat,ckde vtraque diftjncTte meminitPIinius . Quodli 

ex 



De %e Feftiaria Lih. L 6$ 

exlndia adueetafuitfet,non eam bombycem appellafTetj qui 
nullum bombycum opus in ferico texendo credidit } fed fo- 
lamlanuginem . 

Veftes bombycin* : fericA: fnbfericdi : multtitia. 
Cap. XX. 

BOmbycina? veftis mentio frequentior>quam ferica? apud 
auclioresoccurritjquodrarus ferica? vfuSjatque ex aiie- 
no orbe petitus> comodius bombycina fubueheretur.Quam- 
quam fi verum eft , quod de Ca^fare tradit Dio iib. xmi. Iu- 
dis theatrum velis fericis contexifTe j nontanta debuit tunc 
etfe ferici penuria . Scio de fubferico Dionem 9 Tacitum > & 
reliquos , qui fericimieminerint > capiendos doctis viri ani- 
maduerfum quod apud Spartianum dicatur Heliogabalus 
primus Romanornm fericam veftcrn induiffe 5 ideft hojofericam> 
cum ante fubferica invfu e/fet 3 in qua ftamen ex lino } fubtemen 
fericumerat. De holoferica . Vopifcus in Aureluno Veftem 
holofericam neque ipfe in vefliario habu/ty neqtte alteri vtendam de- 
dit . Etcum ab eovxor fua peteret > vt vnico pallio blatteo ferico 
vteretur > ille refpondit Abfitvt auro fla penfentur . Libraenim 
auri ,tunc libra fenci fnit . Diftinguit tamcn fericuma fubfe- 
rico Lampndius in Aiexandro. Veftes fericas ipfe raras babuity 
bclofericas numquam induit y ftibfericam rumquam donauit . Nili 
tandem veftem modo fericam y modo fubfcricam appellatjvt 
eam raro adhibuerit Alexander 3 alijs numquam donauerit : 
fedfuifle eam vefteminufu promifcuo fub Heliogabalo no- 
taucrat: quidquid iit magna ferici huius > tiue fubferici copia 
debuit efle 3 qua? Theatro contegendofatis eflfet. Sed id ve» 
rum fericum > liue holofericum 3 fuiffe videtur indicare Dio. 
1870 3 y inquit j v<pac/uot.^jJi-:q Cap/2dpcv o$iv tpyov , y.al 7rctp \nc-t' 
veovi x.eu t&fot; vudc. 1$ ^vtylw TtHv <&axv yvvaxxcZv TnpnHw icwi^oityixiv. 
Sericum qno Theatrum C&far vclauit y futt texturabarbaricx, luxu- 
rix ad fuperuacuum luxum Ronianarnm multcrum aduccla • Idein 
lib. lix. de Caiigula . xcu \tt oott^ -^XauvSa, ^pntriv dXxpyn 
Wm$v. Ciuumydem fericam purpureicoioris induit? & pau- 

io J 



£8 Oftauij Ferrarij 

lo infra. V AM«? Q JtiivrtJy <rnpm», zcuwry vmripicL <rzdiyi a>; 7dw- 
S\ \Jiy.o<?idjiv . Vt plurimum in ferico vejlitu , aut tnumpbali oma- 
tuin publico terfabatur, 

Sed tam fubferica»,quamferica? veftis>idproprium £mit 9 
quod 5 & bombycin*e>vt transluceret, hommeique nudaret . 
Iuuenal. Sat. 1 1. 

Jcerydr indomitus libertatifque magiftery 

Cretice pelluces. 
Liplius de Coa> iiue ferica toga intelligi vult. Ali; de Coa 
tantum > nec de ferica capi poflfe Iuuenalem 5 qua; tantum a 
f^ninis tunc geftata,cum Coa etiam viris in vfu, vt ait PJinius. 
Ego deferica ? & quidem muliebri locutum poetam cenfeo . 
Nam ti aetate PJinij> ideft> aliquot annis ante Iuuenalem Coa 
veftis viris promifcue geftata, labentibus^in deterius moii- 
bus , non e rat quod poeta Celum terrae mifceret> fi Creticus 
vefte Coainceiliftet . Hoc enim tolerabile iamfecerat vfus. 
Atqui hoc tamquam infanum y ac fcediflimum exagitat . 
— — Sed lulius ardet , 

Aefiuo : nudus agas > mmus ejl infania ttfrpis . 
Mox. 

Foedius boc aliquid quandoque audebis amiclttm 
Pr#terea ait Satiricus futurumfuiftej vtmeretrices talem 
togam recufarentjfi damnat* eflent . 

. Ejlm&cba Fabulla 

Damnetur fivis etiam Carfinia 3 talem 
Non fumet damnata togam • 
Non ergo veftis iJIa Coa fuit? qua? mulcis ante annis me- 
retricibus familiaris . Horatius . 
Cois tibi p<ene videre e(l 
Vt nudam. 

Quare non togam Coam , fiue bombycinam damnauit A- 
quinas poeta> qu£ muJto ante geftabatur a viris ? fed lericam, 
& muliebrem . 

Et ideo infra eam veftem > multitia , appellat ? quse ab eo- 
dem faeminis adfcribuntur . 

Hnmda fufpeftis referens multitiarugis . 

Quam- 



De %e FeftUria Lih. T. 6$ 

Quamquam non lgnorem, multitiarum virilitim mcntio- 
nema Vopifcofieri ; fed quod ad&iuiE> virttfttm y denotat 
propric multitia muliebria veftimentafuiffe, & fecutis tcm.- 
ponbus a viris vifurpata , vt & veftes holoferice . 

Eius vocis originem mc fareot ignorarc . Nam quod alij 
quali multilicia dicunt j & poiymita intelligunr, praucrver- 
binouitatem > apud Iuuenalem fermo eft de toga , quam al- 
bam fuiffe conftat , non filorum varietate intextam . Qui au- 
tem multicia a multum iciendo deducunt j quafi veftimenta 
multum icla, & percuiTa,pra?ter idcm vitium noiiitatisj po- 
tius rei ipft contrarium adduccrc videntur ; Nam vefles 
multum icla?j & bcne textoris pectine perculTx , deniiorcs 
funtj minufque pellucent j quo magis enim trama ftamini 
connecTitur, fila fpiifantur dcniius j minufque pereacorpo- 
ra apparent. 

In iilo quoq;ha?rcre me non ab nuerim j an dc bombycinis 
togis capjendus Cicero iit , cum de Catilina: focijs loquitur ; 
pi.wicAtis ,ac talaribus tunicis j velis amictos j nontcgis. lmo an 
Varro apudNonium eafdem intellcxerit, curn ait. Worumvi- 
treA toq& ofientAnt \tunic& cIauos . Nam bombycinas non multo 
ante Plinium a viris vfurpatas vidimus; Silanea?, vt omnia 
tunc veftimcnta, nefcio an talespellucida? veftes ,& vt aic 
Varroj V*m*y6x lana conrici potuerint : nili fericas fuifsc 
dicamusj & de fubfericis intelligamtis , qualia Ca?fariani 
Theatri vela fuifle fupra tetigimus . 

Nequc illud omittendumj quomodo ha? vitrea? toga? tnni- 
cceclauos oftentarintjquafi verocommunitogaclaui purpu- 
rei tegerentur 5 neque apparerent per denfum veftimentum: 
cum tamen certum fit j clauis hifce Curiam ab reliquis ordi- 
nibus diftin&am , quod fieri non potuiffet , ii Jatuiilent. For- 
taffe igiturj cum plures in tunica ciaui eiTentj & in toga com- 
muniduo tantum,aut tres apparerent,qua ad peCtus togapa- 
tcbat , & brachium dextrum exeri folitum diximusj togis 
vitreisjac pellucidis peciusdenudantibus omnes apparuq- 
re> &inoculosincurreru.nt. 



I 



66 



Offauij Ferrarij 



Tog&color* Candidati. Cap. XX^ 

TOgf communis colorem albumfuiiTe , fatis do&iflimus 
Manutius oftendit, & eum fecutus magni nominis Cri- 
ticus , qui ne Manutium quidem nominat , cui omnia fere in 
hac difputatione debet. Neque hic ego congerendo fcri- 
ptorum loca , quibus id probetur , le<5loris otio abutar, cum 
vcJ mediocritcr eruditiid ignorare non poffint , & facile fit 
jpfum Manutium confuiere • 

Dlio tamen funt 5 qua? huicfententi» refragari videntur ; 
Alterum>fi omnes vuJgo albatogaRomani vfi,cur quihono- 
res petebant > candidati dicli? AJterum ,quod diebus Fe- 
ftis >.& leutia? caufa albati Romani incedebant . Nuperus 
MiJoniana; enarratorait > Magiftratum pctentes mhil babutffe in 
lejltmentis pr&ter album > ejr tdeo candidatos vocatos : cjuia nempe 
ftne tmatcis effenty in quibus claui purpureiyve/ quodtumca ipfe totx 
purpurea effent . lta petitcres > vcldepofuijse tumcas purpureas > vel 
faltem clauosy & ideo candidatos dtclos.Qax ratio nihili eft. Nam 
tunicas non fuiffe purpureas > infra vincam : & clauos purpu- 
reos in petitione depofitos, faJfum eft : & fi verum eJfet,id 
modoin Senatu> & Equite Jocum habuiffet, quid ij , quibus 
nulJum claui iusfuit ? Quid plura? Depofitas tunicas in peti- 
tion e confentiunt auclores non quod purpurea? , aut purpu- 
ra iJluminarce > fed vt aperto peclore>honefta vulnera petito- 
rem commendarent. Alij nepecunia occultaretur emendis 
flagitiose fuffragijs fadum putant , quod rcfutat PJutarchus 
in Coriolano . 

Melius ergoLipfius,quiinter ulbam , & candidam togam 
diftinguit > quod aJba natiuo Janse coJore effet : candida ad- 
dita ereta fieret . IdqueexLiuio,&Ifidoro.Illelib. 1 
cet-i tollenda ambitioms cauf <t Tribunos legem prcmttlgare^ ne cut al- 
bum innjeflimentum addere petittonis caufa Ucerety Ifidoi us * 
£it toga addito qucdam cret&genere candidtor. 

JEtiam Manutius aliud fuiHe candidum , aliud aJbum do- 
cuerat; elfeautemincolore candidofplcndorem quendam, 

qui 



De %e VeHiaria Lih. L 67 

qui non eft in albo: itaque cand idam niuem proprie dici, pal- 
lorem autem album ,non candidum, licet aJiquando con- 
fundantur : vt cum Gellius Jib. 1 1 1 . tradit . Scipionem die di- 
SPa 3 neque barbam deftffe radere^ neque non candtda vejie vti . 
vbi cmdidum 5 pro albo vfurpatur , Et Liu. Dec. v. Jib. v. Le- 
gati Mbcdiorum e > c um primo in veBe candida vifi ejfent , quod & 
gratulantes decebat . Huic mox opponit fordidam . Et Ji for- 
didam vesiem habuifsent ^lugentium Perfei cafum prabere fpeciem 
poterant. Infra • Extemplo vefie fordida fumpta^ domos prinapum 
tum preabus^ac lacbrimis circumibant . Vt & apud Martialem . 

Cum plebsy ac minor ordoy maximufque 

Sanclo cum duce candidus federet . 
Addita ergo cretat vt aif Ifidt>rus , candidior toga febat.ll- 
lud tamen diflicultate non caret 3 quod in omni togarum 
Jotione adhibebatur creta, necars fulJonia iine cretafuit. 
Tjtinnius apud Nonium . 

T erra kac ejl > non aqua? 

Vbi tu folitus argutarier pedtbus y 

Cretam dum compef :is , vefitmentaque lauas . 
Et Plinius lib. xxxv. cap. xvii. vbi degeneribus Cretse 
ioquitur. Ergo ordo hic efi : primum abluitnr vefiis farda^ dein 
fnlpbure fujfitur ; mox defquamatur Cimolia^ qu& efi coloris veri» 
Ha*c autem & farda cretse fpecies fuere. Ex his apparet, 
omnitoga» adhibitam cretam fuiffe . FortaiTe ergo commu- 
ni toga? abluenda? creta adhibebatur : at toga? petitbruai 
iam lota?, creta fuperinducebatur> vt candeferet magis 5 ac 
poliretur. Certe Plinius CimoJiamcretam abJuendis vefti- 
busin vfufuiiTe fcribit: Vmbricam autem,qua? 5 & faxum vo- 
cabatur 5 nonnifi poJiendis veftibus] affumi folitam . IJIud 
etiam addere poifumus , togas petitorum > vt candida? fie- 
rentj poftquam Vmbrica expoJita? eflent, pra?lo fubie&as. 
fuifsejvt nitefcercnt> fplendoremque iJJum acquirerent? 
quem coioris candidi proprium efle diximus.- & ideo togam 
candidam 5 Aaju--®fav PoJybio dici 5 cum nempe a pra?Jo , & a 
creta fpJendefceret . TaJis toga fplendens dicuur Scneca?j 
cpift . v- Nonfplcndeat tcgay ne fordeat quidem . Quod LipfuiS 

I 2 expli- 



6$ Otiauij Ferrarij 

explicat*nitidam,recenter lotam 5 & pexam . Sed talese- 
rantqua? minime fordcrenbnitida? fcilicet,& recenter lota:. 
AtquiSeneca non vult fplendentem, & fine fordibus optat. . 
Ergo fplendens eft a praHi preftiira . Vt alibi Lipfius recie il- 
Jud eiufdem Senec^ de tranquillitate cap.i. Nonex arcttla pro* 
hta vett/Sy mn mtlle ponderibus , ant tormentis fplendere cogcn- 
ttbns preffa. Pondera fcilicet, ac pre. la veftem .fplendere co- 
gebanr. Huc fpe&atlocusMartialis, quem Liphus adduxit. 
Sic tua (ttppofitis pellucent pr&la iacernis, 
Et mtcat innumeris arcnla fynthefibus . 
Et Ammianus lib. xxv 1 1 1 . Solutis prefforijs , veftes luce nitentes 
arbitra diligcnier explorant. Quod verd Lipfius fubijcit > ideo 
fuppofitas pra»lis veftes, noiffolum vt niterent , fed etiam 
vt pexarefient) credibile noneft. Nam veftium pexitas non 
a-prado 5 fed alanarecenti, aut ab artificio crat-cum erinacei 
cute polirentur. De quo iam multa viri do&i difputarunt. 

Ceterumquod aitLipfius, communes togas natiuotan- 
tumlanx colore albas fuifte 3 falfum efte ex Plinio oftendi 
nnis,qui artis fullonia?cretam pra?cipuam facit. Quod nec 
ipfe negare potcft , nam explicans illud Plauti in Aulularia. 

^uiveflttu creta fe occttltant , & fedent quafi fint frttgi ; 
homines defignari ait tenuioresj quibus cum copia mutande. 
roge. non eflTet,tamen>vt nitidi apparerent,fub dies ludorum 
togulam fuamincrctabant; vel fcruosj qui vt libcros menti- 
renturjfortafTc cretamaddebant in veftem? vtincaueafal* 
lerent. Si ergo fola creta candida veftis fteba t> &ifti can- 
didati fuere extra honorum pctitionem . Quare vt diximus - 
veftis petitorum candida fuitJCimoliaprimum, vt reliqua? 
veftes abluta , deinde Vmbrica 5 iiue laxo expolita 3 tum 
pra.'lo fplenderc iufta. 
Ceterum Marcilius ad illud Perfij, 
JSjtem ducit hiantem . 

Cretata ambitio. 

Notat,ideo cretam togis adhibitam ? vt rigida? effent , ta- 
bularum-/iuc tiharum capaces* quod eftc non poteftjdifH- 
cilius enim plicje , acruga? in vefte durata-quam in molli s 

& 



De %e VeHiaria Lih. T. 69 

&flexibili finguntur . Deinde cum omnes toga» plicas > ru> 
oafquc haberento ti ad hoc cretabantur, toga: omnes candi- 
da- furifent . Idem perperam locum Tertulliani %cci$iURugas- 
ab cxordio formet > & tnde deducat tn ti/tast totumque contracii 
vmbonts fqmentum cuftodibus forciptbus affignet, legit> porpiabus 
^ 0 >7™'£<,fibulis,quafi vliusfoifibul* vfus eflepotuerit.Sed 
dehoc alias. 

A/bus color Utitu atufa adbtbitus . Albati. 
Cap. XXII" 

ALterum , quo communes togas non fuifle albo colore^ 
oftendi poterat , illud erat , quod Romani diebus f& 
ftis, ac folemnibus albati incedebant,precipue die natali,* 
idque non fcriptoribus notatum efiet> fireliquo tempore 
in albavefte fuiflent. Horat . 

llle repotia > natales a/iofque diemm 
Fefos a/batus celebret . 
Ouidius Trift. lib. 11 1. eleg. xi 1 r. 

Sci/tcet expeflas folttum ttbi moris bonorem 
Pendeat ex bumeris veftis vt alba meis ? 
Et lib. v. El. v. de Natali vxoris . 

gu&que femel toto veftis mihi fumitur anm : 
Sumatur fatis difcolor alba meis . 
EtPerfius. 

JZjfamuis te albata rogarit . 

Vbi vetus Interpres , A/bata autem feftiua^ aat certe alba~ 
ta pura 5 & vittjs carens . Idem ad illud : 

£t natalitia tandem cum fardonyche albus . Ad l .oc recitatu* 
yus , \wc[u\t 3 ornatus , & fcftiuus incedebat j Ajbus> aut fefliua, 
vefle tndutu.S) aut recitandi pauore confcf/us . Etiam Dioinad- 
ucntu Teridatis Romce impletumfuifte tradit forum : me- 
diam eius partem a plebe albata, & laureata: alteramami- 
Jitibus armorum nitore fulgentibus . 

Lipfius hoc pado nodum foluit,quod Romani diebus fe« 
ftisj l^tifque recentes togas fumerent,& vfunondum for- 
didas , atque obfoletas . Sed qui fieri potuit , vtcum fa^pe- 

fefti 



70 OElauij Ferwij 

fefti dies>& publica la?titia occurreret,pauperes, & tenuuio- 
res > quibus vix vna togula erat, recentes togas fumerent , 
ac mutarent , vt in aduentu Teridatis alba pJebs in ceflit ■? 

Fuit cum exiftimarcm 5 quddloca, qua;aLipfio afferun- 
tur> iint Scriptorum Auguftaei aeui > quo fcilicet iam toga; 
in defuetudinem abierant> & in Jocum lacerna? fucceiTerant> 
puJJi, aut rufi coJoris : diebus feftis > ac folemnibus fumptas 
eife ab omnibus togas , qua?alba?>& ideoaJbatos dicios> 
cafquc fere recentes 5 quod raro admodum ferrentur. Fir- 
mabam conieduram meam argumento , quo Manutius to« 
gas communes aJbi coloris funTe oftendit. ArguitCicero 
Vatinium? quod in publico epulo Q. Arrij accubuerit cum 
togapuIIa> cum tothominum millia accumberent ipfeepu- 
Ji Dominus Q^ Arrius aibatus eifet. Cumcrgoad epulum 
publicum funcbre,nonpropinqui tantum> aut amici inuita- 
rentur> fed populus vniuerfus > in quo propemodum ait 
Manutius inumerabiles erant fic a re domeftica imparati> 
vt vertitum epuli gratia mutare non poifent > verilimiJe non 1 
eft 3 albam togara eos pro tempore fumpiiiTe> vtmoxepulo 
finito aliam induerent . Ita ercdibile non eft , vniuerfum po- 
pulum potuifle ad quodlibet epulum, feftafque dapes> re- 
centes togas afferre, quas finito epuio alijs mutarent. Q^pd 
ijquis contendat) a?tare Ciceronis togas m vfu promjfcuo 
fuiiie, & hacrationc omncs albatos: facile erit rcponere, 
Arrium Iicet in tog 1 coiiuriuni> albatum>ad diftinctionem 
Vptinij > qui pullatus . 

Ha?c oIim> nec mehuius fentcntia? penitet . Simplicius 
tainen fuerit ii dixerimus , dicbus feftis > ac publica Ja?titia, 
tog 'S non nouas> autrecentes fuinptas(quienim hoc fieri 
ab : omnibus potuit.< ? ) fed Jotas,& a fuJione recentes . Id 
enim facile l uit etiam tenuioribus togula? fordes demcre> 
opcquc fullonis candem intcrpolare > priftinoque candori 
reddcrc . Id nuui ctiam vulgus vftirpat> vt fcftis dicbus m- 
teriores Jineas recenter Jot^s induant. 

Ncc indecorum modd fuit rogas Gc fa?pe lotas diebus 
feftis adhibere,vt etiaminter munera ciientibus mittcren- 

tur. 



De %e Veftiarm Lik f. Jt 
tur . MartiaJ. Jib. x. xi- 

J)onaui tametty tnquis } am : co millia quinqucy 
Et lotam^ vt pttthuwy terque quat erque togam . 
Ideft candidam y & pame nouam . Et Jia?c dc albatis> & 
candidatis . 

Tullus color in luclu . Atrati. Anidem a matronis 
vfurpatus. Cap, XXllt. 

ROmanos inlu&u atratos fu:Tc> lioc eftnigra 3 iiue pul- 
la vefte indutos certum cft . Vctcrum teftimonijs pa- 
ginas infercire putidum . T og<x pulU meminit Cicero in Pir 
foniana? Pullatorum prccerum, IuuenaJis. Tacitusin funere 
Gcxmmiciatratam plebem > inducit. Propcrt. Jib. i v. el.vi i» 
Denique quis nojlro curuum te funerc ■vidit y 
Atram quis lachrimis tncaluijfe togam? 
Etiam Artemidorus lib. 1 1. cap. 1 1 1. aic > hominiaegrotan.- 
ri alba veftimentain fomnis vifa 9 mortcm portendere: qnod 
mortuiin aJbis efFerrentur. Nigrum autcmpalJium faJutem 
fignifkare 5 quod non mortui 5 fed quilugenc morruos, taJi 
veftimento vtantur. 

De muJieribus ambigitur,cum aJij'Scriptores > eas depoii- 
ta purpura » & auro> iri vefte lugubri fmffc dicant 1 HaJicar- 
naffeus > & eum lecutus Suidas> veftem nigram adfcribac "> 
& magna pars veteru Varroapud Noniu dc vitapop. Rom. 
Val. Maximus lib. 1. cap. 1. Appian.lib. 1 1 1. ciuii. Ai qi.:i 
HcrodiantiSj Statius, & Plutarchus aJbam vcftem a foemmis 
tn Juclu vfurpatam tradunt 3 quorum verbaiam a Lipiio aci 
Tacitum allata funt. Et Lucanus I ib. 11. de Martia. afune- 
re Hortenfij Catonem priorem maritum repetente . 

Obfita funerea celatur purpura lana. 
Ideft puJJa. Lipfiusita veteres in concordiam adducipoffe 
credit? li dicatur , nigras veftes luctusproprias fuiifc, itanre 
Rep. , albas fub Imperatoribus : quod vt non reiccerim 5 
(quamquam fufca? veftis in Juclu matronaJi meminerit A- 
^uicius,) llJud nulJopaclo admiferim^ hanc caufam muta- 

tionis 



7i Offauij Ferrarij 

tionis videri , qudd cum veteres matrona? in alba > aut nigra 
vefte praecipne incederent, poftquam crefcente luxu , Gal- 
banas 5 Ceruia? , & Colorice inuecla? funr> albam veftem fprc- 
tam , vt vikm luctui tantum referuatam . Hoc falfum 
eft • nam , vt Vaierius tradit lib. 1 1 . matronce in veteri Rep. 
& auro abundanti, & multa purpuravfce funt: contra fub 
Imperatoribus, aut interdicla puipura rnatronis> aut cer- 
tistantum perfoiiis permifta . Corruitigiturtota conieclu- 
ra . Me eius mutationis caufa hactenus latuit . Ceternm 
mirum eft> verba Hcrodiani de matronis in vefte alba funus 
Seueri celebrantibus > xHeiq \&mcu; A<<£Wc d/u^avvvji^pcLt } Po- 
litianum vertiife > Veftibus albis exiltbus induta . Quid enini 
fuere hse.veftes exiles ? cum veftes illce vulgares> ac com- 
munes eftent>liue viliores . Eadem ratione Diolib. LVi.de 
Tiberij 5 & Druii eius filij cultu lugubri in funere Augufti . 
Tiberius , filiufqiie eius Drufus, (pcuctvrov djopcaov^QTrov <zrt7n>~ 
mfiSplai , &%m. pullam togam vulgari fiue communi more pa- 
ratam ( non forenfi more>vt hic interpres > ) habebant . 

¥og& menfura . Tcgd talares . jQuintilianus explt* 
eatus, Cap. XX IV 

CVm toga veftimentum laxum eflet> ac fufum , pro opr- 
bus tamen cuiufque laxiorem fuifle> aut anguftiorem 
Horatij Interpretes notarunt , adillud» 
— — Tibi paruula res ejl . 
ArcJa decet Janum comitem toga, 
Quare ille opum contemptor Cato>cum arcla toga ab eo- 
dem inducitur. 

cQuid > fi quis vnlttt toruo ferus , & fcde nudo j 
Exigu&que tog& fmulet textore Catoncm ? 
Proopibus inquam ,& arbitriocuiufque>nequis Oratio- 
num Ciceronis enarratori credat > quiM. Antonium quod 
pretextatus decoxifTetjardiorem ceteris togam fumere de- 
buifle fcribit > quafi idlex iuberet> &nonpotius necefTitas 
togeret, Hastogasar&asj^/^fcriptores voca*«nr 3 qua- 



*De %e VeHiarial Ltk I. 73 

les patronorum auaritia cJientibus donabat ,quarum Cice-" 
ro , & Martialis meminerunt . luftam autem tog£ menfu- 
ram fex vlnarum fuiifc jjdem H orat *j Interpretes obferuant, 
vbipoeta Menam Jibertum carpit, quod toga fcx vlnarum 
facram viammetiretur. Mihi tamen veriiimdius eft, ouod C\ 
fex vlnarum toga? mcnfura fuiifet 5 non id tamquam nuuutn 
autinfoIensHoratius notauilfet. Nifi id in Jiberto nonfe- 
rendum? quodingenuos dcceret . Vtvteares fe habeat, 
antiquitus quidemtogaad calccos vfque demittebatur> vc 
Grcecorum paJJium teftc Quintiiiano ; idque vt fTeret PIo- 
tium> Nigidiumqj praecipere ,qui circailla temporade Ora- 
toris geltu fcripferunt . Quo circa PJinium refutat idem 
Quintilianus, qui fcripferic folitum tantum Ciceronem id 
facere veJandarum varicum gratia, cum tamen hoc genus 
amidtus in ftatuis eorum quoq; qui poft Ciceronem fucrunt» 
appareret. Id tamen etiam impudentis maledicentia;, Sc 
exhaufti pudoris vir Fu/ius Calenus apud Dionem femper 
magnis.viris iniquum obieclauitCiccronijquodnempede- 
mi/iitijs veftibus ad cruru vitia velanda vteretur. iib-xxxxvi. 
W iSicrv \710mcrcut > 0 Sjvoc > 0 crctpog o TtoXv 7fX.&i0Vi TTt> IXctioilov oivcj 
^co/u%jcc , 0 xcti f/ip^t ruv c<pvpcuV rlw le&nrct crvpcov 3 ovy,ci A*' ovy 
cocr<z&ip Oi op^riccu, 01 rctc 7i0iY„i\iou; tcdv avQu/unptetfi&V Sic^ctcrzcvriC crs 
7o7c %y[xctcriv , aM' "ivct rct cu%a crcv 'tzov crziXcov crvyytpv^jc . Intei'- 
pres • J£ui 1'ejiem vfque ad talos dcpendentem trabis • Reclius fi 
tognm talarem vertilfet, nam Gra?ci , & praecipuc Piutar- 
chus lcd-iirct pro toga ponere confueuerunt. Aetate ergo 
Ciceronis^ & paulo poft Toga? taJares fuere.Talis eft qua de- 
dimus Tabulal.quod p.onumentu poiitu Lcpido? & Muna- 
tio Colf.diximus anno monetis Romanas Jibertatis fupremo. 

At Quintiliani asuo ecdem tefte > non vkr&mediumcrus 
porrccliCj Aitenim ipfim togam rotundam effedebere,& 
np&e ca?fam , aliter enim multis modisfuturam enormem.* 
Horat, 1. Serm.Sat- 1 1 1. rideri pcjfit eo quod Rujiicins tonfoto™ 
ga dcfluit, Mox fubijcit Quintil. Pars §ins prtor medijs cruri- 
bus apte tcrmtnatur 5 pofterior eadem portione , altius quam cin- 
iiura . Qua? poftrema verba > fateor , mcmagnopcre to rfc- 

K, runc. 



74 O&auij Ferrarij 

runt . Quomodoenim togse pars pofterior altior quam cin- 
ctura efife potuit ? Fuit cum exiftimarem de parte ea loqui 
Quinrilianum 5 qua? brachio fubdu&a in humerum finiftrum 
rcijciebarur > & licipfa cin&uraalrior eflfet) iiue de illa ? qug 
exclufo dexrro brachio ab humero pariter dextro defluebat, 
& tamen fuperiorcin&ura erat ; Sed cum Quintilianus di- 
cat) eadem porrione j acpriorem j non aliter expiicari po- 
teft) quam vtmedijs cruribuS) quemadmodum priortermi- 
netui) & ita quomodo cin&ura. altior erit? Fortafse Quintil .* 
ibi pro cinctura tunicam cindam intellexit : quod nempe tu- 
nicit Zonae arbitrio ) altiusj fubmiflius fufpenderentur) & 
proprerea vult toga? partem priorem) &pofterioremitame- 
dijs cruribus ternnnari, vt tamen tunica? cin&ae imaora pau- 
lo altiores efsent . Iuuant conie&uram noftram eiufdein 
Quintiliani verba paulofupra, vbitunicae laticlauiae longi- 
rudinem tradit . Latum inquk babentitim clauum modus ejl y vt 
fit paulum cintlis fubmtffior^ ideft paulo Jongior tunicis , quae 
cingebantur, Nam vt oftendamcum illuc ventum fuerit, 
&aliquid fupra tetigimus 3 tunica lati claui non cingeba- 
tur. Siergo ibi cincJis ponit) pro habentibus tunicas cin- 
&aS)Curnon & hk cincturam , pro tunica cin&a intelliga- 
mus? Siquistamen priorem interpretationem malit) non 
repugnem . Vtramque trepide, & hae/itanterpofui) donec 
alius meliora promat. 

T ogatn antiquis temporibus commune vejlimentum fuife tam 
rorum y quam foeminarum . Recinium . J-eJlus emendatus . 
Toga meretricum gejlamen. Ouidius, & Varro explt- 
cati. Vlebs infima quandoque togata. Cladia- 
tores in toga producli . Cap. X XV. 

PRrimis Vrbis temporibus tam viros 3 quam mulieres m 
toga incefliife , totamque Romanam gentem verc to- 
gatam fuifle veteres criticiadnotarunt. Varro apud No- 
nium de Vita Pop. Rom. VrAtereo quod in lcfio togas ante ba- 
btb&nt i ante enim oltm fmt ccmmum vejlimentum , & diurnum 

ejr no- 



Ve Vejliatia Lih. I ys 

&no&urnum<> ejrmuliebre^ & virile. Ex eo autem quod to- 
gas in Je&is haberent antiquitus vt ait Varroperfeueraffe 
in nuptijs eum morem crediderim vt le&us toga fternere- 
tur. Qupd indicat Annobius libn. Cum inmatrimoniacon- 
uemtis toga Uernitis lettulos > ejr maritorum genios aduocatis . 
Seruius i.Aeneidosad illud Gentemque togatam* Bcne inquit 
gentem , quia & fexus omnis > & conditio toga vtebatur : tpgas ata- 
tem etiam femtnas babmjfe Cycladum > ejr Recini vfus ojiendit . 
Recinus autem dicitur , quod pofl tergum reijcitur , quod vulgo 
Mauorte dicunt , Recinutn > fiue vt Feftus Reciniunij com- 
mune mulierum pallium fuilfe> exhis Seruij verbis colle- 
gifle viros dodirflmos > miror ; Nam non fuifte commune 
mulierurn pallium, docere eos poterat Nonius>cius verba 
ipfi attulerunt. Is Rtcinium modo palliolum breue appellat> 
modo palltum } quo mulieres in aduerjis rebusy & lucJibus in- 
duebantur . Ricinium quod nunc Mafurtium dicitur palliolumfe- 
ptineum breue Varro ra<pi{juiv'i7r7rou . Nihilo magis dicere mulie- 
brey quam demuliebri ricinio palliolum fimplex . Idem de Vita 
Pop. Rom. lib. 1. Ex quo mulieres in aduerjis rebus^ ac lucli- 
bus cum omnem veftitum delicatiorem^ ac luxuriofum poftea in- 
ftitutum ponunt , ricinia fumunt* Nihil igitur opus diftinclio- 
ne> aut correclione> nam fi palitolum^m pallium mutetur 
perit fententia Nonijqui ricinium palliolum effe dicit > id~ 
que Varronis aucloritate confirmat . 

Non ergo commune pallium Ricinium fuit . Imo «etate 
Fefti quid ea vox fignificaret, non plane conftabat>ait enim 
Recinium omne vefttmentum quadratum ij qui duodecim inter- 
pretati fttnt > efte dixerunt ; Alij virilem togam, , qua mttlicres vte- 
bantur pr&textam clauo pttrpttreo. In V.C. eft Virtopai Vn de 
Virilem togam quidam fecere > male> necre&ius qui velto- 
gam repofuerunt jHoc cnimmodo idem eifet pallium & to- 
ga> quadratum ? &rotundum . Neque attinet diccre, ideo 
quadratum , quia apertum : togam autem, quia vt toga reij- 
ceretur> alioqui omnia pallia qua?reijciin humerumpote- 
rant> togje etiam dici potui/fent. 

Sednon conftabatquid efiet proprie Recinium, & pro* 

K 2 ptcrea 



j6 OBauij Ferrarij 

pterea alij quadratum veftimcntum fuuTedixere > ali; ro- 
tundum: qui duodecim interprctati funt pallium quadra» 
tum explicarunt: contraalij togam muliebrem; Quarc le- 
gendum Alij togam qna mulieresvtcbantur. Ncc difplicet Lipfij 
coniectura qui Vcr: legit ideft . Verrius Flaccus togam ejfe 
vult» In hacopinone fuitSeruius , Recinium, fuiflfetogamj 
vel toga? fimile > nam exeo, & ex cyladum, quse rotundaa 
erant , vfu a mulieribus togas olim geftatas contendit. 
Quod fi Recinium commune pallium fuiftet, fruftra cx vfu 
pallij toga? vfum demonftraftet . Fuerit fane Rica eadem 
cum palliolo > & capitis integumento , dummodo Reci- 
nium commune mulierum paliiumnon fuerit> quodnem- 
pe ftolaj inijciebatur,- 

Sed vt vnde Recinij caufa digreffi fumus > redeamus 
( nam de Mauortio 3 fiue Mauorte egregie ijdem viri do- 
etiffimidifputarunt) Toga antiquis temporibus commune 
viris, ac mulicribus veftimentumfuit.Hocetiam Afconius 
Pa?dianus teftatus eft pro Scauro . Toga inquit communis. 
babittts fuit^ & marium > & fceminarum : fed pratexta boneflorum , 
tvga liliorum , quod etiam circa fccminas fcruabatur . Verum 
non fatis mirari poflurn > aut intelligere , quomodo prae- 
tcxta cflet honeftiorum, toga viliorum . Nam pra?ter ma-. 
giftratus 5 & Saccrdotes > puerilemque «etatem nulli ius 
proetexte fui/Te conftat 5 & reiiquietiam honeftiores in to- 
gapura incefsere . Afconium quidem £tate Tiberij vixhTe 
certum eft> & idco vium pretext^ non ignorafte . Forte 
igitur hoc exgloflcmate eftj a quo deceptus Nonius qui' 
Pwtexta , inquit 5 infgr.e Romannm 5 quod fupra tunicas bono~ 
r/iti quique fumunt . 

Hoc quidem in mulieribus verum effe potuifTe credo, vt 
nempe quo tempore toga communis vtrique fexui erat > 
honcftiores matrone^ intoga pretexta incederent . Feftus 
Tcgam , qua mulieres vtchantur prttextam clano aureo . Sed de 
viris tota vctuftas negat . Poftquam togam depofuere ma- 
tronae > ea foiis viris rcmanfit, fcd temporum mutatione 
ctiam fceminisprobrofis quxque que/tum corpore tolera- 

rent . 



Ve %e Fejliaria Lil. /. 77 
renN Has enim togacas incefiitfe abunde Manutius often- 
dit quemnon paucij fed precipue fummus Iurifconfultus 
in fele&is Antiquitatibus aduocarunt. Acron adillud Pec- 
cefne togata . Matrons. > qu& maritis cb adulterinm rcpudiaban- 
tur , togam accipiebant fublata fiola propter ignominiam . Toga 
autem meretrm aptay ita emm prodare fohbant cum tcgis pueU 
l& 5 vt dtfcernerentur a matroms . Quamquam in facviRcljs 
etiam honeftas fceminas togis vfas docet Feftus in verbo 
Jrwata* Armata dicebatur Virgo facrifcans 5 cui lacinia tog.t m 
bumerum erat reiecJa . Eius abbreuiator> Mutini Saccllum fitii 
Jiom& cuimulieres <velatA togts pr&textis folebant facrtfcarc Var- 
ro de' L. Latina. Nona Caprotinx 5 quod eo diein Latio lunoni 
Caprotinx mnlieres facrificant ^& fub caprifico faciunt , & e Ca- 
pripco adbibent virgam. Ob boc toga prdtexta data eis . Sed Var- 
ronis locus defe&us eft. Defideratur enim caufa ob quam 
toga prftexta tunc dabatur matronis . Sed aut meconie- 
clura faliit aut de eft > non tam matronis > quam anciilis 
in eo facrificio datam togam prgtextam ; quod me facile 
perfuafurum ijs fcio 5 qui originem Feriarum Caprotina- 
rum non ignorant . Scilicet quod narrat Plutarchus in Pa- 
raleilis exAriftide Milefio AtepomarumGallorumRegem 
ad verfus Romanos bellum gerentem edixilfe tunc belli 
finem fore,cum vxores 5 & filias Romani fruendas darent. 
Ancill» aftu elufam barbarorum procacitatem : miifas fci- 
licetin vefte matronali, & puellarum nubilium» barbarifq; 
fomno,acmero vi<5tis vnam afcenfa caprificu iignum de- 
diiTc in vadendihoftes, quibus profligatis diem feftum in- 
ftitutum ancillarum > Nonas fciiicet Iulias , eafque ferias 
Caprotinas dictas quibus ancillis conceiTunij vtin vefte li- 
bera 5 & prastexta toga qua? puellarum erat in cederent . 
Scio Macrobium di(fentire>& non aGai!is,fed a Lacinispoft 
belium Gallicum impudcns poftulatum fachim cffe . Ve- 
rum PJutarcho adftipulatur Ouidius locoper obfcuro>& 
a Criticis vexato , fed cui vnius literula? mutatione 5 & 
iucem, & medicinam afferemus . Is eft Iibron. dearte 
amandij vbi precipit amatori) vt omnirationc amica: fami- 

liam 



7 8 Oftauij Ferrarij 

liam demcrcat, & munufculis coiat. 

.SW tamen & feruo , /^«/V eft impenfa roganti 

Torrige fortunx, munera parua fu& . 
Torrige & ancilU , (ju<x p£nas luce pependit 
Lufa maritali Gallicn ve/Ie manus . 
Interpretu fententias afferre odiofum efTet. Qui tamen nu- 
quam expedient curancilla p^nas pependerit, &quid Gal- 
lica manus/it) ac quomodo cum ceteris cohasreat. Sed mu- 
tata voce qu& in qua loci fententia liquido apparebit. 
Ait cnitn donandu aliquid ancillf ea die,qua» erat feftaancil- 
Jis . Scilicet Nonis Iulij , fiue caprotinis . Dona igitur inquit 
ta Lucefidell eadie>qua Gallica manusy exercitus Gallorum* 
decepta vejle maritali habitu matronarum pependit p.tnas bar- 
bara? libidinis. Nihil iam clarius . Sicutergo viris diena- 
tali > matronis Kalendis Martijs munera mifsitabantur > 
ita ancillis Nonis caprotinis . Et ideo Varro ait ijs ius to- 
ga? pranexta* fuifife , quia ancilla? & ftola matronali , & 
puellari pranexta Gallos deceperant . Macrob. lib. i.Sat. 
c 11. Ancilla nomine Tutela fiue Pbilotis pollicita eji fe cum ce- 
teris anallis fub nomine dominarum ad bojles ituram : babituque 
matrttm familias&Vtrginum fumpto bojlibusin^ejlx funt. Quam 
porro leclionem repofuimus extare intribusM SS. monuit 
quivarias le&iones opcri adiecit : eamque retentamin nu- 
pera editione vidimus. 

Cctcrum virorum omnis coditio togata. Primores, plebs, 
etiam populi viliflima pars,quaein emendatoga fumptum 
facere poiTet . Tertullianus depallio cap. 1 v. Vefpillo ,lenoi 
lanitfa) tecum vejliuntur . Et in fine opcris . Verum^ejr Cerdo- 
nes , & omms ^ladtatorum t^nominta togata producitur . Quolo- 
co do&i immerito Cerdones proturbant, ignotafq; voces 
Latio inferciunt . Nam licet Cerdones, & reliquus popellus 
obinopiam ferme tunicatus incederet > aut penulatus>praj« 
cipue ea tempeftatej qua toga? in defuetudinem abierant : 
nihil tamen praner paupertatem impediebat , quin extrema? 
ibrtis homines dummodo ingenui togam geftarent pra?fer- 
tiuun oJficijsj aut collegiorum facris , feftifquc diebus. 

Cur 



De Te VeftiarU Lik T. 79 

Cur igitur licet raro , ex focietate Cerdonum aliquis poft 
ductam dentibus pellem toga non enitefceret ? Num quid 
vefpilloj LenOj Lanifta cerdone ditiores aut honeftiores ? 
Quod ad gladiatores attinet > falfo Lipfius exiftimat eos to- 
gatos depugnaffe: exSuetonio in Claudio. Indtixit vnum ex 
nomenclatoribus fuis ficut erat togatnm. Nam hoc tamquam no- 
uum notauit 5 quod gladiator togatus induceretur . Capi- 
tolinus autem inPertinace inter veftimenta Commodi re- 
cenfet togam, armaqtie gladiatoria ^ewmtS) auroque comfofita. 
Et TertuIIianus hic togatos producit gladiatores . Sed non ali/ 
vfui fuilfe togam credendum eft 5 quam cum gladiatores ia 
pompaante pugnamincedebant, & fpedaculum de fe pre- 
bebantj fiue vt Tertuilianusloquitur producebantur* & de 
hoc Suetonius^ & Capitolinus capiendi funt . Quisenim 
credat togam fufum> ac proJixum veftimentum pugr.ae ad 
hibitum ? 

Imperatorcs togati . Cap.XXVl. 

POpulus Romanus Quiritium omnis ius togse habuit» 
diuque etiam plebs ipfa togata inceflit . Immo fubla- 
ta iibertate ipfos Imperatores toga vfos certumeft. Nani 
praster Caefarem qui in toga confoiTus eft : traditSuetonius 
Caligulam , cum die muneris efscdario Porro obprofperam 
pugnam feruumfuum manumittenti ftudiofius plaufum ef- 
fetjitafe proripuifse e fpeclaculis , vt calcata lacinia togaz 
pra*ceps per gradusiret . Martialis quoque Domitianuni 
Martem tcgatum appellat. Et alibi 

Palmat&que ducem^ fed cito reddeto^. 
Spartianus de Adriano . Ipfe cnm in Italia cffct fcmper to- 
gatus proceffit. Capitolinus etiam notat Antoninum Philofo- 
phum per Brundufium inltaliam venientcm togam fumpiif- 
fe,& milites togatos efte iuftifie. SicPertinacem cum pe- 
teretur ad necem toga caput operuifse . Lamprid. in Ale- 
xandro. lnvrbe femper togatus fuit 3 & tnitali<&Vrfobus .Idem. 
Vefte t vt& pinguttr alba *fusej} } ncc aurata^ pemtlis 3 togifque 
ammumbus r 

Non 



8o OSiauij Ferrarij 

Nontamen togapura,& communifemper vfos,fed ali- 
quando toga purpurea & triumphali inde apparet , quod 
inter reliquos honores hunc C^faria Senatu tributum te- 
Jftatur Dio lib. xli v. Tct fj&p <z£fcoret> <p'i^£rcu n cwtqv cttt 3 ;caj 01/ 
eeorw^w r&oXci vlw roXluu tIw '<ffaviziov <hrSi$vx,OTct . Prtmum ei da* 
tum est pt fempcr etiam in ipf a Vrbe toga triumpbalt indutus in- 
cederct. Hancautem fuifse purpuream>& piclam fuo loco 
oftendemus . Male qui 5 vt veste trinmpbalt cinclus vcrfarc- 
tur 3 verterunt .Nihil enim de cin&ura apud Dionem extat. 
Eotamen honore non fempervfum Ca?larem crcdcre par 
eft , quod Dio codem libro tradit tum ex & C. vejlem trium- 
-pbalem omnibtis ludis gejlafe . Et lib. l 1 1 1 . poft deuiCios Aftu- 
res datam Augufto poteftatem Kalendis Ianuarii fingulis 
corona?, & vcftis triumphalis geftanda?. Sane reliquilm- 
peratores in ciuili habitu vulgarique. Quare Tacit.Iib. xiii. 
inter honorcs, quos fueta adulatione Senatus Neroni ob 
pulfos Armenia Parthos decreuerat eum precipue recenfct, 
fuppLtcationes 3 & diebus fttpplicationum vejlem prineipi trium- 
phalem . Capitolinus etiam in M. Antonino notauit ipfum 5 
&Verum fratremLudos ob triumphum decretos fpe&alTe 
habitu triumphali. Nonigitur is in vfucommuni. 

Lampridiustradit* Alexandrumadeo ciuili ingeniofuif- 
fe> vtlicet Impcrator pra?textam 5 & togam piclam num- 
quam fumeret > niii cum elfet Conful. & infrade eodem. 
Hcjiia eruenta effugit , & vt fe ciutliter ^erebat ) ac permtxtus po- 
pulo erat , aibam eins vejlem cttm qua conjittcrat > cruentauit . 
Quare Commodum pcrftringit Hcrodianus Jib. 1. J*upd 
pro Momanorum Vrincipum cultu leoms pellem indueret , purptt- 
reafqne 5 & auro intextas veftes gefiaret . cty.tpitvvvlo t« ciAxpyeig 
zai^va-ov ia-&MTccg * Alibi de eodem. avTijHic, djTrctpvtpx 
xcu Gaa-iXtiiue. 7rop<?vpcx proeleganti veftitu purpuraq, Impe- 
ratoria arma gladiatoria fumere folitum. 

Non nili igicur malijfuperbiq; principes inuidiofum eum 
habitum vfurparunt . Dio Neronem in aducntu Terida- 
tis triumphali veftevfum tradit Iib. lxiii. Sueton. de 
Caliguia cap» lxxii. fejiitu calceatuque y ejr e&tero babi- 

tu- 



De 2$e Vejllarh Llk t. 8r 

tiiy neque patrio^neque Ymiliy ac rc viriii quidem 3 ac denique hu 
mano femper vfus efi . S&pe defii&as* gcmmatafqne indutus p&nu- 
las ) manuleatus^ey armittatiis in fublicum proceffit : altquan- 
do fcricatus) ac cyc/adatus , ac modo in crepidtsy vc/ cothurnis •> 
modo in fpeculatoria ca/iga ? nonnumquAm focco multebri . Trtum- 
phalem quidem omatum etiam ante expedtttoncm ajfidue ^e- 
■fiauit . Quod etiam Dio tradit lib. l i x. Eodcin trium- 
phali ornatuvfum Domitianum traditldem Iib. i.xvi i. fed 
tantum cumin Senatum venirct. Quod egiffe Marium Ro- 
manorum primum legimus in cpitome Liuiana lxvii. Itav 
Heliogabali habitum>purpura auroq; intextum, cultumque 
barbaricum Herodianus , & reliqui fcriptores perftrinxe- 
runt . Et TrebcIIius de Gallieno . Cum chlamyde purpurea. 
gemmatifque fibulis , ejr aureis Rcma vifus cfi> vbt fcmper togati 
Principes videbantur : purpuream tttnicam^ aurcatamquevirtlem , 
eandemque manicatam habuit . Tandem Vopifcus de TacitO / 
Tcgisy & tunicis i\fdem efi vfusy quibus priuatus . 

Togasin iu&ti > & calamitate pubitca dcpofitas. <£>u& 
veBis earum ioco fumpta . Cap. XXV ll* 

VEftes fepe in lu&u publico 5 ac calamkate mutatas ^ 
togafque depolitas Dion Caffius tefiiseftnon vnoin 
loco. Iib. xxxnx. Cum eadcm dcnno eneniffer/t 5 decrenerttnt > 
vt veftes mutarentur . Mox . Non tamen ant vefiem iugnbrem t>o-- 
fuerunty aut ad folemnes ccetus predierunt . Qua? eflet ifta ve- 
ltismutatio declarat idem Iib. xl. Cofi. Itw @«>\dw/it,lt& l&nra 
i<*}S-i/ufyjoi, kuvrti fafflret$) Senatoriam veslem deponentes, &in ve- 
fie equcTiri Senatttm tamquam in ma?no lueiu conuocantes . Rur- 
fuslib. lvi. Sequenti dte Senatus habitus ^ & ad ettm ^ aT^.onlaj 
\^7rcL^a^oXhJj\v^idvy^iic, cbjjv\X^rov , ot j al^ovJtq [Iuj ftx^Sftxnv 
TfrJjui) nxv tjLi&Ticov Grifi 7Kp<$ipcov . Reliqut quidcm invcfie eruefiri 
tonueneruvt j fnagtsiratus vero in Senatorta 5 dcmptis prmextts , 
Cicero in Orat. poft reditum . Conful-icum vos vcfiem nmtandam. 
eenfuiffetis y cuncltque mutaffetis^ vngttentts oblitus 5 cum toga pr.e- 
tcxta > quam omnes pratores , &dilefque tum abitcerant 5 trrtfit 

L fl lla ' 



8i OElauij Ferrarij 

fquaiorcm reflrum , Ex queis perfpicuum efl: 9 quod etiam no- 
tauit Fjber in SemeuTibus ,Senatores inluctu Jatum clauum 
depofuiiTej & in vefte equeftri jideft angufti cJauiainceiTif- 
fc: Magiftratus depofita pr£textainlatocIauo tantum>E- 
quircs iineclauo. Nollcmtamen viriJJe doctnTimus adie- 
ciflet Jib. 1 1. csp. x. Equitcs angufio clauo^ & annults aureis 
abicclis trabcatcs ne >an penulatosy an tunicatosy ac furftanetiam 
atratos prodyffe in publtcum . Nam cJauum , & annulos aureos 
depcfuiffe ccrtum eft> ceterum neque trabeatiin ludtu,(in 
funerc Ccrmaniciid eius honori datum 5 vt eadem vefte qua 
tranfuehebanrur vterentur, ideft trabea) & extra Juclum 
etiam penulati? & tunicati , numquam atrati , nam Juclus in- 
figniaerat annu!orum 3 & cJaui depofitio . 

Sed in pJebe , cuinuJIum purpurei clauiius fuit> qua:nam 
veftis mutatio cffct ? dccli quarfiucrunt . Sane omnesali- 
quandocjues veftem mutaiTe > vel Cicero docere potcftin 
Sextiana. J^itid cnim^ inquit 5 quifquam potcft ex cmm memoria. 
fumere illuQrius^ quam fro ino ciuc , ejj- bcnos cmnes priuato ccn- 
fenfut & vniuerfum Senatum pub/ico confiho mtitafe njcftem ? Sunt, 
qui exiftiment togam pullam pro albafumptam? vt etium 
inpriuato Juclu. Sed dubitare noniinit eiufdem Tullij au- 
cloritas , mutationem veftis f;.ctam > poiitis togis fumendo 
faga militaria . Phil. xiv. Brutum egreffum tam Mutina cogno- 
utfifcm^profter cuius periculum ad faga tftcmus . Et alibi. Confu- 
lares ttgati ( ideft fine praetexta ) effe jolcnt cum ciuitas cft w fa- 
gis. Ipfe ctiam Djo Jib. xlvi. lghur neutra ccnditio apprcbata 
efl -ifed bellttm potiusiterum Aniomo tndicJum ^militefqtte iujfieum 
defercre 5 aliaque dies consiituta: faga autem cmnes Rcmani ctiam 
ij, qut non profafccbantur in bcliitm fumpferunt . Vbi fortalfe 
Dio ad diftin&ionem Jacernarum , qua? in Vrbe geflabantur 
appeJJat rdc^ct/uvSctg <r^ctrtu>rizdq . Nam chlamydcs , liue la- 
cerna? etiam extra iucluin vfurpata? , immo tunc fortaiTc in 
locum togaruminducla,\ Libera ergoRep. numquam Jacer- 
na? fine togis , niti in caJamitate ? & periculo, poftquam to- 
ga? cum iibertate cxcefsere hacc veltis mutatio minime ferua- 
ta? nec vllus fcriptor eiusmeminitpoiiea temporc. Ao ve- 

10 



*De 2{e Pettiaria Lih. t 83 
ropra?ter mutatioaeclauietiarn Senatores figainduerent> 
116 liquet;Videtur id Cicero docere Iocoiaudato. Confttlares 
togatos effe folerecum citiitas effet infagis ; & Philippica nx.Equi- 
dem P.C. qttanqua bocbonore vfi \confulatu) togatiefe folent^quum 
eflin fagis ciuttas y (latuitamen avob/S} ceterifque ciuibus intanta 
atrocttate temporis , tantaque perturbatione Reip. non differre vefti- 
tu. Reliquiergo non Confulares in fagis fucre , vel faltem 
iine togis. Sed& Confulares fagati. Nonnius in M. 
Tull. ad Cafarem luniorem lib. 1. Prtdte Nonas Febrttarias ctim ad 
te Ittteras mane dedtffem defcendi ad forum togatus } cum reliqui 
Confulares fagativellent defcendere . Togam etiam in depre- 
catione depofitam docet Cicero Iib. iv. ad Atticum. Serra- 
nus pertimutt > & Cornicinus ad fuam vetcrem fabulam redift } abk- 
c~la toga fe ad foceri pedes abtectt : ille noclem fibipoftulauit . Si 
non ponebatur faltem deijciebatur humeris . Suet. Aug. 
cap. lii. Dtciaturam magna viofferente populo , genunixus de~ 
iecJa ab bumeris toga > nudo peclore de precatus efl , 

An Uga ve&is domejlica fuerit* 

Cap. xxrii* 

TOgatos non nifiinpublico RomanosfuiiTeCritici ve- 
teres obferuant. Nonius, Toga ficut in confuetudine 
babetur > veflimentum ejl > quo in foro amiamur . Et an tiquilli m O 
quidem tempore non mododomefticum> ac forenfe vefti- 
lnentum toga fuit> fed> & diurnum> & noctuinum . Varro 
de vita pop. Rom. apud Nonitim . Prstereo, quod inlccfo togas 
ante babebant > id emm olim ftttt commttnc vefltmcntttm , & dtur- 
num , ey noclurnum , & muliebre , & virile . Mox alia veftis do- 
meftica,aliaForenfis. Suetonius Vitellio cap. vi 1 1 . Subito 
miltttbtts c cubiculo raptus-y ita vt erat in vefe domeftica Jmpera- 
tor efi confalutatus . Idem Augufto cap. lxxiii. Forcnfia autem > 
cjr calceos numqnam mn intra cubtcttlum babuit ad fubttos > re- 
fentinofque cafus parata ; Vbi Forenfia veftimenta funt quce in 
foro> fiucforis adhibebantur , vt toga, lacerna?,ac p^nula?; 
Auguftus domi veftc domeftica indutus in cubiculo tamen 

L 2 femper 



§4 OBauij Fmarij 

femper togam> & calceos habuit ad fubitos cafus, vt fi cgre- 
diendum effet non nifi cum toga confpiceretur . Idem Ci-. 
ligula cap. xvi i. Pofteriore epulo Forenjta infttper virisy acptie» 
ris , ac foeminis fafcias ptirpura, ac conchyltj diBribtitt . Grceci 
etiamtogam ftolam Forenfem dixerunt » Diolib. txu vbi 
Neronis infaniam in equos Circenfes percenfet tradit ab 
eo in/Ignes cquos viclores , & iam fenio confe&os $oA» n 
dyopcuM o»!T oy^cLc, nvctc; xcG-juticrcu , ftola Forenh ideft toga non 
fecus , ac homines ornatos fuilfe. Lampridius in Alexandro. 
Yestcs Forenfes binas^ domcjltcas fngnlas . Qua? nam igitur veftis 
domefticaii to^atantutn Forenlis ? Manutius fuilfelacer- 
nam fufpicatur ; loca tamen fcriptorum , quibus id connr- 
mat > nihil aiiud oftendunr> quam loco toga: fumptasfuiife 
iacernasj & fic easquoque veftimentum Forenfe ruiffe. 

Egocrediderim^domitantum tunicatos fuiife, ita tamen» 
vthyeme pluribus tunicis vterentur quod de Augufto tra-» 
dit Suetonius j fi quistamen Iacernas-> etiam domipellendo 
frigori adhibitas contendat > non multum repugnauerim: 
lieet 3 quod fciam , nuiius vetcrum hoc tradiderit . 

Tog& in conuiuijs adhibita. Toga fubmijfa. 
Cap. XXIX» 

Icet toga veftimentum Forenfe fuerit > conuiuijs tamen 
adhibiram maxime publicis> ac folemnibus acepimus. 
Cicero Vatinium reprehendit , quodin epulo Q^Arrij cum 
toga puila cccubueritj cumtot hominum millia accumbe- 
rent > cum ipfe epuii dominus albatus clfet, ideft in toga 
■aibn . Saiiuftius etiam apud Macrobium Metelli luxum m 
«Hj^anig carpens inter cetera ait , togam piclam plcrumqtte ami* 
■£ulo fuijfe accumbenti . Pofrremo apud Spartianum , /idria- 
?ius ad couittium fcnientcs frnatorcs jtans excepit } fcmperqtte^ attt 
fallio teclus dtfcubuit 3 auttoga fubmtffa. Togam fubmilfam vi- 
iidocliflimi , qttx fnb brachium mifa cjfet*> interpretati funt; 
Qudd cum in comiiuio exerto brachio opus effet > confueuif- 
fe difcumbentes togam, qua? jn pubhco vtrumque humerum 

operie- 



Ve %e Vefiiaria Lih. T. 8 $ 

operiebat «j ab dextro ddjcere , & fub dextro item brachio 
in lamum humerum congerere : hancque fuifle togam fub* 
miflam. 

Hoc recte fe haberet , fi verum eflet , in publico vtrumque 
humcrum toga obuolutumfuifle : quodvt de antiquifllmis 
temporibus non negjrim, itapofterioriaeuofuifle in vfu ne- 
gant ftatua? fere omnes togatse, quas videre potui> negant 
veteres nummi , quidextrum cum humero brachium exer- 
tum oftendunt. Negat Quintilianus lib. xi. Sinus qui fubhu* 
rnero dextro ad finiflrum oblique ducitur velut balteus > ncc firan» 
gulet^nec fluat. Non magis crgoin conuiuijs> quam in pu- 
blico, fubmifla togafuilet? vtrobique enim fub dextrum 
brachium mifla , & in ia?uum humerum recurrens . 

Quare togam fubmiflam nihil aliud , quam demiflam fuif- 
fe crediderim. Namcum> vtdiximus anteita toga gefta- 
retur, vt exerto dextrobrachioj finiftro vero togajfubiedto 
lacinia eiufdem fubduceretur > & contraheretur inrugas: 
iiniftrum brachium hoc modo toga? congeftu oneratum nul- 
li vfui inconuiuioefle poterat ; Quare quitogatiaccumbe- 
bant> fubmittebant togam , hoceft partem finiftro brachiQ 
contraclam defluere adpedcs patiebantur,tum ipfum bra- 
chium quod unui > ac rugis fuftentandis occupabatur per fu- 
periorem toga? oram , vt & dextrum exerebant , ita vt tog3 
vtrique brachio fubiedta > & demifla > & fubmifla dici poflet. 

Cumigitur mos eflet in conuiuotogas csenatorijs muta- 
re , notat Spartianus Hadrianum , vei palliatum > vel toga- 
tum accubuifle. Et pallium quidem cmn eflet apertum,vtru- 
que brachium excludebat.-at togaclausa>cum dextrum tan. 
tum exereretur,iiniftrum contrahendo flnui impeditum ef- 
fet,vt vtrumque expediri poflet> debuit ftniftrum extrahij 
& lictoga vtnque brachio fubmitti> qua? inde fubmifla di- 
ftaeft. Quod vero adijciunt , palliatos omnes brachium 
exenos fuAic , paliiumque , & togam fubmiflam inuicem re* 
fponderc , alias videbimus : & aliquid diximus cum de Ca- 
rone IuridicincetemporeGraecis fauente difputauimus . 

Ceterum Impcratoria? c^na: nemini Jituifse acumberc,niii 

to^atoj 



Oftauij Ferrarij 
togato , ex Spartiano obfcruatum eft in Seuero . Uabuit 
etiam aliud omen lmperij 5 r//^z rogattts ad c&nam Imperatoriam 
falliatus veniffet , qui togatus venire debuerat togam pr&fidtariam 
tpfius Imperatoris accepit. Togamprajfidiariam diftam volunt 
Interpretes ,quamPr£fidensgeftaret ,quam vocis noratio- 
nem> vt feramus> nefcio tamen cur potius Pr&fesy velPr&f- 
dens nouonominer quam C&far aut imperator dicaturj ekfic 
ab eo coga potius Ctffaria > & Imperatoria , quam pr-elidia- 
ria. 

Veftis conuiualts. Cdnatoria. Syntbefs . 
Cap, XXX» 

HAec quidem in epulis publicis, & Imperatorijs : domi 
autcm priuatis conuiuijs togas cenatorijs mutabant, 
quas,& Syntbefes dixerunt. Harti mentiofrequens in antiquis 
fcriptoribus , precipue apud Martialem> eaque omnibus ob- 
wia. LipiiusinSaturnalibusfynthefimfuiiTe tantum ditio- 
rum,& lautiorum exiftimat, & eum fecutus commcntario- 
rurn Martialjs confarcinator. Sed quiid probetj non video. 
Martialem adducit . 
' , Vndecics vna furrexit Zoile ccenay 
Et inutata tibiefi syntbcfs vndeaes . 
Deinde quod Suetonius tradit , Neronem plerumque syn- 
tbcfinatum prodijffein fubltcum fnecinclu^ & difcalceatum. Sed 
exneutrofuiffe tantum Iautiorum intelligas . Zoilumquide 
diuitem fuilfe 5 &faftofum 5 quod magnum fynthe/ium nu- 
merum haberet, quasfubinde ad oftentationem inconui. 
uio mutaret : non tamen fynthefes tantum a diuitibus ge- 
ftatas ; ubi etiam eodem epigrammate , licet nec diuiti 5 nec 
lauto fuilVc fynthelim dicir M^artialis , fed vnamtantum, 
tQuare ego non fudoqtti tecum Zoile c&no? 

JPrigus enim magnttm syntbefts "vna facit . 
NecquodNcio fynthehnatus procefferit 5 ;deo ve/tis prc- 
tiofa- Nam 5 & Impcratores togatij & tunicati, ergovtr.i- 
que veftis tantum laiuiorum fuit. Idem Ncro difcindtus 5 & 
dif: alceatus, ille igituriiabitus ditiorum modd fuit. Repre- 

hendit 



De %e VeHimia Lih. T. 87 

hendit eumSuetoniusj quod fynthcfi,ideft vefte conuiualf 
iine calceis , &cin&ura vifus fit , quod poftea, &fciij Princi- 
pes monftrofi imitati funt . Certe eum circa habitum fuifle 
pudcndum idem fubijcit. 

Multo minus fcholiafta? ratio valet> qui exalijs Martialis 
verbis id confirmat. 

Syntbeftbus dum gattdet eques j dominufqtte Scnatus. 

Fuiife ergogeftamen equeftris ordinis, &Senatorij. Fal- 
sd,Nam poeta ad indicandam faturnalium licentiam aitjnon 
folum vulgus > fed vtrumque ordinem pofita togacum fyn- 
thefibus) iiue coenatorijs incefliife . Idem Jib. xiv.Syntbefs 
Dumtoga per qttinas gattdet requiefcere luces , 
Hos poteris cultusfumere iuretue. 

Non hic Senatum 5 autequites alloquitur» fedRomanos 
omnes, quifaturnalibusfynthefinati 5 iitiein Coenatorijs, 
quafi eo tempore effetpcrpetuum conuiuium. Quaremeri- 
to Carifianum reprehendit Martialis> quod faturnahbus to- 
gatusincederet.Jib. vi.xxiv. 
jV/7 lafciuius eft Carifiano 
Saturnaltbus ambttlat togatus. 

Seneca ep. xvi 1 1 . December ejl menfts cttm maxime ciuitaS 
defudat ( faturnalibus ) . Sitebtc baberem libenter tecum con~ 
fcrrem , qttid exiflimarcs e(fe faaendum 5 vtrttm mbtlcx qttotidta- 
na confuetudtne mottendum : an ne dtffiderc vidcremttr ctim publi- 
as mortbtts > & btlartus cdnandttm , & exttendam tcgam . Nam 
qttod fienntfi tn tumultu^ &trtfli tempore cittitatis non fclebat 
( cum fcilicet ad faga tr^juliretur) voluftatis caufay ac fefiorum. 
dicrura vefleiv mtttatttmus . 

Fuit ergo fynthefis communis conuimntium veflis etiam 
-viliorum : cuius vfus etiam in municipijs.Idem pceta Hifpa- 
nus. Jib. iv. 

Bttxtt y & Aftates Syntbef.s vna decem . 

Quod tamen poetite dictum . 

Potuere quidcm eJic pretiofiores diuitum,& hutorum j 
ceteruni ccmmune difeumbentium vefiimentum foiife ap- 
paret , 

J?jta/e 



88 Offauij Ferrarij 

f^jialevcflimenium fuerit Syntbefis • Lipsjj fenUnttk 
examinatur • Cap. X X X I • 




Yntbefimad inftar pallij fuhTe Lipfius cxiftimat > ex 

Martiale . 



Ad menfam venio 5 fed Jic diuifa recumbcs y 

Vt non tangantur pallia noflra tuis • 
Et Ouid. de arte . 

H<ec tamen afpiaam : fed qn& bene pallia celant 9 

llla mibi c&ci caufa timoris erunt * 
Mox. Hoc tn nonfaaes : fed ne feajfe puteris , 

Confcia de tergo pallia deme tno . 
Catulius. 

Pcrtundo tunicamque > palliumque » 
Sed in eo faliitur vir doctiflimus quod palJium iJJud , quo 
apud Petronium TrimaJcio , adrafum inclufcrat caput > Syn~ 
thefim fuiffe exiftimat : nam iJJud paJJiolum fuit> quo mu- 
lieres> viri etiam languentes? & deiicati caput obnube- 
bant > de quo infra . Veftimenta eubitoria appellat Synthe" 
fim idem Petronius . Vefimenta mea cubitoria perdidit 5 qud mi- 
hi natali meo donauerat cltens quidam > T jria fine dubib 5 fed iam 
femellota . Vbi fruftra idem vir do&iflimus 5 Sed femel lota 9 
corrigit , quem fatis ali; refutarunt . Vltimo loco cenfet» 
Synthefim fuiffe lamam quod etiam non omnino verum eft * 
Nam licetiarnam aliquando conuiuijs adhibitam fciamus* 
non tamen femper , vt infra oftcndam 3 neque eadem cmu 
Synthefi fult. 

Sed quae Synthefis forma eifet , diukiandurn eft . Ad in- 
ftar pallij fuiffe ? vt diximus , cenfet Lipfius. Atqui XiphiJi- 
nus tunicam fuiffe oftendere videtur ; Nam narrans iJJudji 
quod de Nerone Suetonius tradit , circa cultum \ habitum- 
que adeo pudendum fuifse > Vt plerumque Synthefm indiitnS 
U^ato circa collum fudario prodieritin pttblicum fne eintlu } & 
difcalceattis , ait Xiphilinus lib. lxiii. ^ncoviov n IvSiSvza^ 
etv&iVQV) Houg-iv^o viQV m£ l tQV av%ev* \w* VbiSynthelim tu- 

nicu- 



De Re VettUria Lih. L 91 

niculam appeilat . Sed forrafsc innuic 5 Neronem aJiquan- 
do cum Synthefi , hic foJa tunigala indutum procetfifse in 
publicum. Syntheiim enim a tunica diftinc1;am fuiife cer- 
tum eft > alioqui Romani in conuiuijs 5 & Saturnalibus tan- 
tum tunicati fiiifsent . Idem lib. Lxvrni. de Gornelio Fron- 
tone caufai\um patrono qui cum aiiquando alta nocte a cc- 
na domum rediret , ac inteilexifset a quodam cui parroci- 
nium promiferat,Hadrianum ius reddere hnry s-oAw rij Sa- 
<7tr/iTtr$i vterat in cenatorio amiclu ad tribunal acccftit . 

No n aiiud igitur dicere pofsumus > quam faiCsc adinftar 
palli;> vt vult Lipfius > vel linteam findonem , qua inubluc- 
bantur in conuiuio reliquis , vt pJurimum, d epo/itis vefti- 
mentis : licet Martialis > & Ouidius pallia appeUent com- 
munivoce> qua? de omnibus veftimentis accipitur . Sane 
in antiquis TricHniorum figuris homines ■ feminudi cubanr > 
folo Imteo , quod fortafse Synthefis , femiamicli. Atque 
ita findonem , qua indutus fufer ntido adolcfccns iJJe erat > qui 
Chriftum D. a Iudeis captum fequebatur> quaque relicla 
nudus aufugit Synthefim fuifse crediderim , vcicertevc- 
ftem conuiualem, nam ille recens a Cena Dominic;; 5 in qua 
difcubuifse Gnriftum D. certum eft 3 & fortafse veftimenta 
de moregentis cf natorijs mutafse. Quas tamen veftcs r.ou 
fuifsc pretiofas (vt voJebat fatis futili conic&uraBaronius) 
often^it Cafaubonus exercit. xv 1 . Fuere & cenatori x mu • 
Jiebres. Pomponius de auro argcnto Jegato . g^M?tti$$ afo 
fctre fe aucndam Senatorem muhcbrtbus cx-;?atoris vti folitnm , 
Que; iortafse colore a virilibus diftindte.Martial.lib-x. xxix, 
JZluam mihi mittcbas Saturni tcwpore t&nccm 

MifiHi do?/rin& Sexiilianc tua . 
Et quam donabas diffis a Martc Cahndts 

De noiira Prafina eji fynthefs cmpta tooa . 
PretiO) quo emerefolebas togam quam mihi aa.tali meo 
mitteres.emifti viridem cematoriam amica? . 

Fortaffe Synthcfis eft,qua indutum videmus fenem difcu- 
birurum in monumento,quod publicauit Vrfinus ad Ciacco^ 
nij Tricimiurn. TabuJa. VIII. 

M Art 



Ve 2fc FeHiaria Lil. t. 



91 



r An extra Vrbem toga, vfus ftterit . Toga etiam in t 
militia. Cap. XXXll. 

NOn Roma» modd 5 fed quacumque Romanum patuit 
Imperium in pace Quirites togati fuere Eodem ha- 
bitu.v/i quicumqne Romanis iegibus gaudebant. Colonia? 
item 5 & municipia . Tacitus Hiftor. lib. 1 1. Ornatum ipfius 
muniapia y ejr Coionix, in fuperbiam trabebant : qubd verfco/ore fa~ 
guio , bracbas tegmen barbarum indutus togatos alloqueretur. Ma- 
nutius negat focios Pop. Romani toga vfos efse > & tamen 
honoris causa mortuos toga elatos. Verum non focios mo- 
do , fed Italos pene omncs toga vfos illud argumento eft , 
quod abijs Romani togas acceperint • Immo Arcades fiue 
Argiuos , Lydos quoque toga vfos Tertullianus , & Arte- 
midorus docent. Gentes etiam dcuidx fimul cum feruitu- 
te togam accipiebant. Tacitus in Agricola . lam vero prin- 
cipum filios Itberalibtts artibus erudire 5 & ingenia Brittanorum 
Jiudijs Gai/orttm anteferre 5 vt qui modo linguam Romanam ab- 
nuebant) eloquentiam concupifcerent . Inde etiam habitus nojiri bo- 
nos , & frequens toga . Dio lib. xLvi.de Gallia togata . Voca- 
batttr autem altera quidcm Gallia togata , qttod reliqttis videretur 
effc pacatior y quodqtte rri t&rirtrri Va>jucu"x,ri rri d<?txj\ ipgajvro riSh • 
iam tttm Vrbanum Jpuiritium veftmentum vfurparent. Strabo Iib- 
tii.de Hifpanis.Etquihanc formam fequunturHifpaniro- 
/\aVo/ Xtyovrcu , « rojctrot. Sto/atiy ftue togati dicuntur . Infra de 
Celtiberis . Tertius mediterranea regit > atfy continet pacatos iam 
fopnloS) zcu hc lov 'rijutpov, zcujov \tciXixov rv^ov yATctzet/dfyjav ov 7*7 
rnfiivvtzri \&r\Tt > ejr manfttetis mcrtbtis & cum toga formam tndutcs 
Italtcam. Quod vero focij Romaninominis , honoris causaef- 
ferenturin toga 5 cum toga? ius non haberent , ex Iuuenale > 
vt vu!tManutius,nondeprehenditur. Verba cius funt. 
Pars magna lta/i£ 3 fi verum admitttmtts inqna 
Nemo togam fumtt mf worttitts. 
Eaquidem ternpcftarc tota ferc Icalia Romanis Icgibus 
viuebat>& ideotogau; Liuius lib. vr.de Tufculanis. In- 

M 2 tranttbtts 



p4 OEiauij Ferrarij 

iranttbtis fnesKomams non demtgratum ex -propinquis itineris lo- 
cis: non cultus agrorum tntermiffos: patenttbtts portts Vrbis toga- 
ti obniam frequentes lmperatcrtbus procefsere . Ethb. xxiv. de 
Pinario Arcis Ennenfis Praefecio. Cum toga fignum dedero) 
tttm mthi vndtque clamore fublato turbam inuadite . Etiam hb. 
xxi 1 1. de Perolla Campano ctim mirabundus pater qilid nam 
id efet confiltj quareret , toga reieEla ab btimero latus fnccinclum 
gl-idtonudat . Iilud tamen eueniebat , vt raro admodum tan- 
quam rure eifent ,togam induerent , fed folatunica vteren- 
fcttr. Iuuenalis. Clari •velamen bonoris . 

Sujficiunt ttmicA fummis AEdiltbus alba 
Vbi etiam ipii magiftratus iine toga. Senatus ipfeintu- 
nicis. Idem. 

ipfadierum 

Eeflorum 5 herbofo colittir fi qtiartdo theatro 

JSiaiesias : 

Aeqttales habitus ittic , ftmilemque videbis 
Orchcfiram 5 & populum . 
Martiai. de vitamunicipali 

O foles \ 0 tunicata quies . 
Cic. in Rullum de Capuanis. lam vero qui metas erat tunica- 
torum tllorum? 

Aliquando tamen, fed raro togce adhibita;> vt in facrifi- 
cijs , & officijs folemnibus. Martialis lib. 1 v. 
Egtfli vitam femper Ltne muntcipalem , 
J^tta nthtl cmmno dulcius effe potefl ' : 
Idibus 5 & raris togula eft excuffa Kalendis . 
Vbiraras appeilat nonquod raroLinus in Vrbem vcnti- 
taret, fed quodKalenda?, & Idus 5 quibus municipes ad fa- 
cra togati conueniebant 5 rara? funt , femel enim tantum in 
menfe veniunt. 

• Ideoetiam intoga elati: vt Rom«e etiam viliflimi homi- 
nes. Martial. lib. ix. 

Nec pal/ens toga mortui tribulis . 
Qujerit etiam Manutius , an toga? vfus in exercitu fuerit. Et 
Liuius quidem frpe togarum miiitarium mentionem facit- 

Vt 



*De %e VeBiaria, Lik h 95 

Vt Hb. XX 1 x. ftipendium eius anni duplex 5 & frumentum fe£ 
menfium imperatum^ fagaque & toga exercitui. Et fine eiuf- 
dem iibri . Veftimenta exercitui deerant i id mandatum Oclauio > 
*vt cum prxtore ageret , Mille ducentA toga breui fpatio-, & xii* 
millia tumcarum mtjfa. Idem Dec. v. lib. iv. O. Sulpicius 
Pr. fex mtllia togarumxxx- tunicarum > ejr equos dcportan- 
da in Macedontam pr&bendaquc arbitratu Confulis lcgauit . 
Ettamen alibi togas inexercitu vifas prore inufitata po- 
nit • Vel ergo, quod idem exiftimat> non omnibus mili- 
tibus togce> fed tantum honeftioribus tributa? funt. Vel 
fortafse dumftatiuisin Vrbibus> ac municipijs attinentur> 
toga vfi milites funtj nequaquam in caftris . Vel de antiquif- 
fimis temporibus Liuius capiendus eft, quibus etiam toga? iti 
acie,& pra?lio vt diximus, & inde ritus praecingendi, &in 
procin&u 5 cin&ufque Gabinus dimanauit . 

Milites etiam Pra?toriani > quia in Vrbe , remoto terrore 
chlamydum fortafse togati; Saltem cohors qua? more mili- 
tia? excubabat , vt vult Lipfius exTacito lib. 1. Hift. Necvna. 
cohors togata defendit nunc Calbam > fed detinet . In reliquis 
nullustogse vfus pacemque toga> bellum fagonotari quis 
nefcit ? 

J%uando iogaindefuetudirtem ahierit . Aue togatornm . Pa- 
tronitogati. Cap. XXX 11 L 

EXutamfimuI aRomanis cum liBertate togam> indicac 
Suetoniusj qui cap.xL. de Augufto loquens ait. Etiam 
babitum^vefiitumque priftintim reducere ftatuit : ac vifa quondam 
pro concione pullatorum turba indignabundiis clamitans , En , ait 
Romanos rerum dominos^ gentemque togatam 
Negotium Aedilibus dedit , ne qucm pofthac paterentur in foro 5 
circoue 5 nifi pofitis lacernis togatum conftftere . Qua? fatis decla- 
rant, fub Augufto penedefuetam togam,fi officiaclientum 
excipiasj & in eaium locum lacernasfu cce/IifTe . 

Quotempore aifl'ipfiiis 5 quique eum fequuntur? togam 
pcnespaucos ,& quidemhoneftiores remanlifsc. Hoc ve- 

rum 



9$ Ociauij Ferrarij 

rumeftj & loquanturdc communi> & continud t6ga? vfu; 
Nam fi officia refpiciamus, quibus clientes Atte matutinum 
patronis, acmagnisamicisportabant>eofqueinforum de- 
ducebantjacreducebantjtunc etiama vulgo> & vililfimis 
hominibus toga geftabatur . 

Quodtogati illud officium peragerent> nimisnotum cft. 
Martial. 

Si matutinos fiicile eji tibi rumpere fomnos , 

// trtta veniet fportula fepe toga . 
Iuucnal. 

Niueos ad fr<ena .Qjtirites . 
Et alibi fepiffime. Vbi Vetus Interpres. 

ln candidis togis officium facientes . Et 

Tovati ante pedes . 
Hinc Martialis togas pro clicntibus togatis vfurpat. lx. 
cp. VI i. 

Ncc vocat ad cxnam Maritts > nec mtinera mittit 

Nec fpondct , nec vult credere: fed necbabet» 
Tttrba tamen non dee/l lierilem qitct. curet amicum 
E heu quam fatuA funt ttbi Rcma tagce ! 
Seneca cpift. i v. Vt famenfittmque pellas non efl necefie fttper- 
bis adfidere liminibtts , nec fuperctlium qratte , & contnmeliofam 
etiam htirnanitatem pati . Non ejl neceffe maria tentare-) nec fequi 
cafira . Fayabt/e eft qnod natura defiderat , & expoftum : ad fu~ 
feruacua fudatur . liia.fitnt qux togam conterunt^ qu&nos fene- 
fcere fttbtentorio co^unt . Idem cfe Vita beata cap. xxi v. ^jtis 
enim liberalitatem tantum ad togdios vocat ? Vbi togati non 
funt libcrij vt cenfct Lipfius } Jicet fequatur 5 fierui libert ne 
fint . N.im a?tate Senecse cum toga fere pcnes folos clien^ 
tes rcmanuYsct nullum intcr feruos , & ingenuos in habitu 
difctimen . Scd togati funt clientcs>vt rcciius cenfet Mu- 
li.tus j qui limina porcntiorum obferuabant vt dcducerent , 
& rcducerent-Quod otficium diutiflame Roma? durauit etiam 
poliquam Impcnum Bizaniium translatum. Namcircavr- 
bis Prcefeclos togati officium pra?ftabant . Marceilinus lib. 
XV. deLeontio Vrbis Prcef qui ad concitatam multitudinem 

inui- 



Ve %e Veftiarta Lth I. 97 

inuitis amicispergebat . Lllue de induftria pcrgens rrrfcettts 
ab omni togayapparttioneque rcgabatur cnixi us 3 ne in multiludi- 
nem fe arrogantem immiteret y & minacem. 

Quod etiam tenuuio rcs> atq; obfcuriores in toga oflkium 
illudobirentjVt fportulam lucrarentur,ciarc idcin Iuucnalis. 

nunc fportula primo 

Limine parua fedet turbx rapiendatogatA) 
Mox. 

lubct a pracone vocari 
Jpfos Troiugenas , nam vexant limen &ipft. 
Ergo prseter Troiugenas etiam viliores jHincmpe quos 
idemindicat . 

J$uid facient comites quibus binc toga 5 calceus > hinc efi 
Et panis fumufqtte domi ? 
Nec multo poft 

- — caules miferis , atque ignis emendus . 
Aliaad hoc confirmandum attulit Kercoetius in Maftiga- 
phoro tertio. 

Et quoniammagna pars populi Romani in his officijs oc- 
cupata erat 5 non in totum togje vfus abolitus eft . Mane to- 
gati falutatores > ijdemante ambulones Regis> deduclio, 
acredu&io togata> vt tota fere dies vfque ad balncarum 
ccena?que horam a togatis tranfigeretur . Atque hinc tam 
frequensapud Martialem & rcliquos eius ieuifcriptores to- 
gas mentio. Sed an eodem tempore Oratorcs> & caufarum 
patroni cum agerent,togati effcnt , non ita certum eft.Qum- 
tilianus quidem Oratori fuo togam dat > eamque morofe 
vfqueadrugas difponit. Togati etiam Jttguftoruwy& Togats 
Frxfettorum in antiquis Infcriptionibus , quos aduocatos 
qui apud Auguftum> vel apud Pra.'feclos caufas ngcbant> 
reftedo&i intellexerunt . Huc fpedat etiam Taciti locus 
f\ tamen fanus efthb. xi. vbiaduocati Icgcm Cinciam dc- 
precantur,quae proorando mercedem capcre vctabat. Se 
modicos Senatores > quia Rep. nttlla nifi pacis emohimenta pete~ 
rent: cogitare plebem^ qua toga enitefceret . Sic poftrcma vcrba 
cou-igitLipfius, & interpretatur>etiam quemuis e plebe oc- 

c upa- 



"98 OEiauij Ferrarij 

ciipatum j vt emergeretfe? & iiitidiorc toga enitefceret? 
Scd corrc&ioniim nimius Lipiius eft. In veterilegitur cogi- 
taret-> quod re&um eft'J Ipfe nempe Claudius> apud qucm 
piro fe orant patroni, refpiceret plebem? fiue piebeios pa- 
tronos j qmbus nullum niii ex mercede caufarum emoiu- 
mentum. Nam etii Senatores , ac proceres ob caufam oran- 
ciam pecuniam donumue non acciperentj Claudius cogita- 
retplebem>qua? non nifi togaj ideftmercede orandi in no- 
mcn 3 acfamam venire poterat. Hoceft enitefcere^ non au- 
tem candidiore toga vti . Qui locus indicat } togam aduo- 
catorum propriam fuiffe. Liuius lib.xxn. de C. Terentio 
Varrone . Vnttt inucntus ejl fuaforlegis C. Terenttus Varro , loco 
zon bitmili folum > fed etiam fordido ortus , patrem lamum fuiffe 
ferunt 3 tpfttm infittorcm mercts , flioqneboc ipfo in feruili artis 
ctus mtmflerio vfttm . /s tuuenis , i>t ex eo genere qu&flus pecunia 
a patre rc/icta antmnm ad fpem /iberaiioris fortuna iecit , togaque^ 
& forum p/acttcre^proc/amando pro fordidts hominibus , cattfifque 
aduerfus rem 5 & ffamam bonorum , primum innotttiam populi , 
detnde ad honorem pcruenit . Quolocoa?uum fuum refpexiffe 
JLiuius videtur , quo toga ferme apud patronos in foro>nam 
tcmpore Varroms omnes ciues vulgo togati> etiamjplebeij, 
ac fordidi. Fortafse &Senecalib. n. de Ira in hoc fenfu 
capiendus eft. Nam cum dixiffet. Hac tot millia ad forum 
prtma luce properantia*quam turpcs lites* quantoturptores aduoca~ 
tos habent f Subijcit paulopoft . Inter iflos quos togatos vides 
nttlla pax cfl : alter in a/teritts exitium leui ccmpedto dttcittir . Cia- 
rius deconftantia cap. ix. Vt accufatore fubmtffo^aut crtmina- 
tione. falfa •> aut irritatts in nos potentiorum mottbus: qu<eq; a/ia 
intertogatos latrocinia funt* Quem videtur imitatus D. Cy- 
prianus epift. ad Donatum. S&uit inutccm difcordanttum ra- 
bies ) efr inter to^as pace rupta forum littbus mugit tnfanum. 

Apuleius etiam t iinprobos patronos togatos vu/turios ap-* 
peliat. Necaliamens Martiaii fuifte videturlib. vn.ep. i. 
htre madens > vartoq; togte /tmatusin vftt 
Non lcclor meus bic Vrbice > fed Hber esi . 

Quod explicaut attrita rndutum^ toga qtta in varijs officijs 

vteretnr. 



De %e VefliarU Ltk t. 99 

vteretur, Sed cum eumiure co&um, fiue madentem appeK 
lat > in caufis>i oroque verfatuai lndicat , & tam otficijs quatn 
agend,s cauiis excrcitttm. Idem Qumtilianum gloriam Ro* 
maw togaappellat . Eleg^nter Ouidius de remediolib. i*tQ* 
rum ludiciale appeJlat caftra ciuilistoga?. 
Dejidiam puer ille fequt folet : odtt agentes 

Da vacu& mentt quo tencatur opus . 
Sttnt fora y funt leges , & quos tuearis amici 
Vade per vrban* fplendida ca/ira tog& . 
Id etiamindicare Iuucnalis videtur Sat. nx. 

tamen ima pltbe £>tnritem 

facundttm inuenies , folethic defendere caufas 
Nobtlts tndoclt} vemet de plebt tcgatay 
Jgui mrts nodos-i & legnm tmgmata foluat» 
Et tamenidem Iuuenalis alibi videtur caufidico togarft 
adimere, iacernas dare. Sat.vn. 

purpura vendtt 

Caufidicum > vendunt amethyftina 
Hoceft, lacerna? purpureasj& amethyftina; : nam toga 
nullaoratoribus purpurea, fed comrrmnis: nifi delatocla» 
uo intelligamus 5 quod fieri non poteft , quia non omnes pa- 
rronii Jticlauij , deinde nulius amethyftmi vfus in clauo> vt 
dicemus. Non niii ergd de lacernis , aut lamis inteliigere 
poHiimus , qua? toga? inijciebantur . Atqui auctor de cauiis 
corrupta? eloquencia? , qui eorum temporum «quaiis fuitjin- 
dignatur j togus ab Oratoribus depoiit .s , & earum ioco p<£- 
nulas fumptas. Paruum > inquk> ejrridtca/um fortaffe vtdetur, 
qu.d dttluruS ftim : dtcam tamen , vel ideo vt rideatur . ^jiantum 
bumtlitatts putamus eloquentid attuitffe p£nttlas tjias j qutbus afiri* 
i~it ,& velutt incltifi cttm ludutbns fabulan.ur? Hxc verba vel- 
lem refpexilfentjquieum tlialo um Quintihano adfcnbuntj 
qui cum Oraroris habitum dc.cnb^r j folam togam agnofcit, 
non diiiimulaturus lilud incommodum jfifuotemporcOra- 
toria? maieftati orfl-cilfet . Ceterum eti.un Au omj acuo caU* 
fidicitog ti. Parentaiibus de Arbono auunculo. 
Te Jtbi PalUdu ametuht toga dociaToUfx 

H ft 



lb6 Oftauij Ferrarij 

Te Ttiarbonenfts Gallta pr^pofuit % 
Ornafti cuius Latio fermone tribunal 

Et fora Hiberorum y qu&que Nonem populis: 
EtSymmachi.epiil.xxxix. lib. v. Epiffetrtr tog& forenfis ho- 
Tiore priuatuseflr Pauio ante eum Cauiidicoruin ciarHIfmurn 
appellat. & lib. ix. ep. xxvi I r. Ait Cartefum to^ amicum 
ejfey ideft ad vocatorum.Ceteium togatosproAduocatisa 
lurifconfultis inferioris aeui accipi doclis-ad notatum eu> 
pluraq; Ioca congeffit adSjrmmachum iuretus. 

Togas tmperatorum &uo non w totum depojitas . 
Cap XXX IV. 

VEteremhabitum rcducere tentauir Auguflus vt vidi~ 
mus exSuetonio. Tcntaflc etiam Douiitianum cjui- 
ciam ex illo Marttaiis coiligunt «• 

Romanos rerum dominos , gentemque togatam 
llle facit , mtgno qui deda ajlra patrt 
Quod tam Doinitianus> qiram Auguftus parenretrr fuurrf 
Cceloadfcripfcrit. Sed non nili tenratfe apparet . Sicut > & 
Adrianum? quiSenatores , & EqukesRoinanos femper irt 
publico togatos effe iullit> nifliiaccenareuerterentun nec 
fecus Antoninum,qui etiam milites togatosefTe vofuit.-Ten- 
taruntinquam , nam idhaud quaqua;n obferuatum . Apud 
Geliium TkusCaftri<nus difcipulos quofdam fuosSenatores 
obiurgat T qubd die feriato lacernis > & tunicts > & Gallicis induti 
fmfent abiettatoga z Adycit etufmodt veftttttm de m ulto iamvfw 
sjje ignofabtlem * 

Nonomnino tamenfubrmperatoribus>& ab omnibus de- 
pofitam togam prasrer clientunr omciumdocet Seneca ep«r 
xri x. Si te htc baberem Itbenter confcrrem ? quid exifimares ejfe. 
faciendum r vtrum nthil ex quotidtana, confuctudtne mouendumt 
4W) nt ' dtffidere vtderemur cum publtcis mortbus^ &btlartus cx- 
uandum > & exuendum togam . Igitur extra S&tutvtalu roga in 
aliquo vfu erat,quam Seneca qua*rit an exui oporceat Satur- 
iralibus. Idem ep.cxv* Mirart quidem non >■ dcbes corrupta ~ exci- 
ft non tantum a corona fordiaiore? Jed ab bac turba quoque cul- 

tiore* 



Ve %e Fefiiaria Lil. I. f di 

tiore* Togis enim imerfe tjliy nonitidicijsdiffident. luuenalis 

item. 

Veniet de plcbe togata > 

£>ntiuris nodosj quilegum ^nigmata foluat. 
Vbi plebs togata non eft minuta 3 & fordidior* vt volutlt 
Interpretes, fed qua? Iudicijs > eloquentia: & caufisagen- 
dis operam dabat > & propterea in toga . Martialis etianu 

Cum coleret puros pauper Telejinus amicos 

Errabat gelida fordtdus in togula. 
Qua? omnia oftendunt *pra?ter ofticium falutationis etiant 
penes aliquos togamremanliffe. 

In Ludis etiam togam perfeueraffe docet Lampridius in 
Commodo . JEt contra confuetudinem penulatosiuffitfpeffatores^ 
xontogatos ad tnunus conuenire^ quod funeribus folebat. Quam- 
quam alij ex Dione non fpettatores > fed fenatores legant. £c 
Martial. Jib. xi i 1. 

Delictum paruo donabis Dorcada Hato : 

laclatis folet hanc mtttere turba togts. 
Cuius diftichi fententiam hanc elfe fufpicaturTurnebusj 
Dorcadam in arenam mitti dato a Quiritibus tigno veftis ia- 
clata?finu. Sedmera fufpicio videtur ^adquid enim Dor- 
cas dato /igno iactatis togis in arenam miffa eft ? Ouidius dc 
aliareloquitur 1 1 1. Amorum eleg. i i. 

Fautmus ignauo? fcdeum reuocate ^uiritesy 

Et date iacJatis vndique ftgna togis . 
In Circo enim iadatis togis ignaui agitatores reuocaban- 
tur : vt contra fententiam Cafauboni* & Bulengeri reclc 
ftatuitFranc. Bernardinus Ferrarius V. C.in librode vete- 
rum Acclamationibus. 

Alij Martialem ficaccipiunt , quod Dorcademin arenam 
miffam turba agitarci& venari foleret iaclatis togis.Sed quis 
credattogam venationi adhibitam > autquis hic modus ve- 
nandiia&atistogis? Mihi timplicior fenfus videtur > Dor- 
cadem > fiue damam animal timidum in arenam milfum nul- 
Jo canum terrore j fed fola togarum ia&atione agitatuma 
fpetfatoribus : Vel quod magis arridet Iudicri caufa Dorca^ 

N 2 dem 



lo2 OElmuij Ferrarij 

dem fubie&atogaj & ia&ata infublime mhTam, vtinepto- 
rum iibris fadum fcimus. 

ibis ab excuffomijfus in afira fago. 
Sedha?c, & nos fufpicamur» & meliora abijs expe&a- 
mus > quipra? fe ceteros foenum putant. Vt ad togam re- 
deamus ; quam fubJata iibertate fenfiin (defiilfe in vfu elfe 
diximus, licet ab aliquibus retentam rmihi femperiJliid ma- 
xime mirum vifum eftj fubSeueroImperatore» cuius a?tate 
floruir Tertullianusjquomodoadeoin vfu promifcuo toga 
pra?cipue Carthagini fueritj vr reprehcnfus propterea fue- 
rit a Carthaginienlibus vir ille magnus, quod a toga 5 ad pal- 
lium traniijffct>vt ftripta Apologia confilium tueri fuurn de- 
buerit. Si enim tunc Carthagini quemacimodum Roma? in 
non frequeiiti vfu togaerat cur ita ciuium oculos ofFendit 
Tertuliianus depo/ita toga palliatus? Neccredibile eftjcum 
Roma? fublatus vfus eius elfet, in colonia retentum 5 cum 
rlorenteRep & promifcuoin Vrbe togarum vfu , rarus ad- 
modum in Coionijs,acmunicipijs effet. Videant do&i. 

Tunicatus fofulus . Pullatus circulus» 
Cap, xxxr> 

POftquamtoga?in defuetudinem abieriintin earum Jo- 
cum lacerna? , ac pxnula: fucceiferunt.- de quibus in* 
fra dicemus j Itaut lacerna? qua? veftimentum militare erat, 
in habitumpacistranfieritj & paenula ,qua? viatorium, pro- 
mifcue geftari ceperit. Quamquam autem varij coloris fuif- 
fe lacernas oftendemus, vtplurimum tamen nigra? vulgo, 
fiue pulla? geftabantur. Suetonius loco laudato de Augu- 
#0 . Vtfa qucndam pullatorujn turba , dedit negotium Aedilibus 3 
ne quem faterentur in foro 3 aut circo niji pojitis lacernis togatum 
conjijlere . Puliatos appellat > qui cum lacernis erant . 

Sed viliores ferme huncin lacernis colorem amabant. 
Hinc ptllatum arcnlum Qiiintilianus de populi minuti con- 
cionejquod depasnulis doCii interpretari maluerunt , cum 
tamtn puilatos lacernatos dicac Suecomus: & frequentior 

per 



T)e%e Feparta Lih. L T03 

per ea tempora laccrnarum vfus> quam pajnularum : etfi nor* 
ignorcm , hoc veftimentum confundi. Vtvtfit, idem po- 
pulusminutus, & pullatus, & tunicatus dicitur; fi autem 
pullutus alacernis, velpamulis dicebatur, quomodo idem 
tunicacus ; nifi eandem rem hcernam> & painulam cum tuni- 
cafacere velimus,quod video do&is viris in mentem venif- 
fe. Sed hoc minime fcrendum eft,& opinio de pa?nula,qudd 
eadem cum tunica, au&orifuo dilplicuit . 

Re&ius ergodixeruntj tunicatuni dici de vilifflma plebis 
parte>qua? nempe fola tunica incedebat , iine vllalacerna, 
velpenula, vt apud nos etiam viliffimifine pallio incedunt» 
Quod vt verumeftj itailludnegarinon poteft 5 hunc popu- 
Ium tunicatum non potuiife dicipullatum> vt palfim a fcri- 
ptoribus appellatur : Nam tunicasfuiiTe albus non eft dubi- 
tandum ; Ergo albatus fuerit popellus in tunicis , non pulia» 
tus. Et tainen maiorem populipartem fellularios opifices, 
viliflimajque mercis inftitores cunicatos incc/iiTe credibiie 
eft. 

Huic difficultati foluendas duo funt, qua? nunc fuccurant. 
Alterumeftj tunicas viliifimorum hominum licet alba» ini- 
tio fucrint) tamen longo vfu tantum fordium contraxiife> 
vtpulla? viderentur> & hincpullatam turbam diclam. Sane 
vtrumque coniunxitPliniuslib. vi n. epift. Nonne cum fur- 
gis ad agendum , tum maxime tibi ipfi diffidis^ tum commutata. 
non dico plurima , fedomnia cupis > vtique ,Jt latior fcena >& co- 
yona diffufior . Nam illos quoque fordtdjSy pullatofque reueremur. 
Alterum eft, quod quemadmodum in locum togarum , quae 
alba: > aiterius coloris veftes, & maxime puila? fucceiTerunr> 
ita, & fieripotuife > vtplebs minutapro runicis albis,alium 
colorem vfurpare ceperit pullum nempe ad inftar lacerna- 
rum> velp#nularum> & ideo pullatam di&am cife . 



9 



Cbrift 



OBauij Fenarij 



Chrijii Sacerdotum vejiem exteriorem Miffarum Sacris 
adhibitam togam fuijfe videri. Pdnnla : 
Flaneta: Cafula, Cap. XXXV U 

EXpIicatis) qua?ad togam communem pertinebant ? non 
absrefuerit inquirere^numaliquid in noftro cultu fit> 
quod Romanam togam referat. Et diligenter fcrutantibus 
nulla toga» fpeciesin communi veftitu apparet . Nam quas 
Doclorum togas dicimus 5 itemqueis Vcneticiuesinduun- 
turj nontoga? funtj fedtalares runicas apcrtx? & manica- 
tx quorum nihil in Romanii togafuit. Aliquod modoin fa- 
cro amictutoga; veftigium apparet. Veftisnempe fupcrior 
facris operantium> quamrudi vocabulo Planetam-» & Ca/tt- 
lam appellant j veltoga fiiit? vel toga? /imillima a ea nem- 
pe forma,qua olim in vfu erat> nam a?tate noftra non parum 
immutataeft. Vetusquippe PJanetatotum hominem coo- 
pcriebat, atque inuoluebar 5 ita vt etiam vtrumque brachium 
cum corpore obueJaret) vt expcdiri aliter manus non pof- 
fent j nih* contracH iiinc indem fubiectis brachijs? & fub- 
du&a ab inferiori parte inrugas> ac plicasplaneta. Quales 
nunc inantiquis picturis cernuntur, quaicfque funtadhuc 
Gra?corum facris operantium vefte$exteriorcs> & nos Ve- 
netijs vidimus. Paulatim indea Jareribus fcindi cepit 5 cre- 
do quianimis onerofa res effet > donec ad hanc formam 
ventumcft? qua vtrinque aperta facile brachia exdudun- 
tur. 

HanctamenBaroniusnon togamjfedpjenularn fuiftecon- 
tendit j ad annum iviii. vbiJoquitur depamula D.PauJi) 
quam reJiquerat Troade apud Carpum . Et primo quidcm 
inclinar animum>vt credat> Pa?nulam D. Pauli fuilfe non 
veftimentum quale antiquitus itineris> acpra?cipue pluuiae 
caufafumebatur> fed potius cum antiquisjveJfuilfe thecam> 
& Joculos? queis libri continerentur > vel^otius voIumen> 
quod Grece qcutevlw habeatur. Rationesquibusid firma- 
re contendit? licet Jiberum iudiciumreJinquat? cxigui mo- 

nienti 



Ve %e Fefliaria Lik I. 105 
menti funt * Si enimy inquit > veflis itineri apta fuifiet > no# 
eam fufcepto itinere Paulus reliquijfet •> Deinde potuit fibi aliam 
Rcmx comparare * Quae facile refutaueris : nam> •& aliam tunc 
pamulam habere potuit Paulus> & fudotempore, acmini- 
mehybernoiter habere > vt nihil opuspamula elfet; & ii alia 
Roma?potuit comparare> potuitetiam quam Troade reii- 
querat curare cum iibris a Timotheo ad fe perferendam. 
hec obftat , (\\ioq>cuXovlu> m Gra?co iit , nam (pouXovtig , & $cu~* 
toAvg pro pf nula a Gra?cis vfurpatur > vt docli pridem obfei> 
uarunt«r 

Verum ifta parum ad rem noftram faciirnt . Qjod addic 
Baronius , parnulam dici veftem faeram a Gra?cis > eandem- 
<juealacinis , Planetam [iue Cafulam , appellatam * id cura- 
tJLisexpendenduni eft . Pamuiam quidemfuiffe inter facrasi 
veftcSjiion negauerimyied eandem fuiife , ac planetam; hoc 
eft quod faten non poifum . Pianeta iic di&a eft , vt ipfe fa« 
tctlir Ji/ronius a <KrAaV«s>quod eircum errans totum ambiat 
corpus, quales eile antiquiores ait idem , qna?in Eceleiijs 
afleruantur > qua? nempe rotunda? > ac per tocum claufa? vno 
cireumiectu cocum corpusinuoluebanf, & vt diximuseciam 
vtrumque brachiumita, vt niii a iateribus vcroque pariter 
brachiofubleuari poifeflf. Quare afi> Pianetasdiclasexifti- 
marunr , quod eius extrema ora hinc inde in brachia > fcapu- 
fafque reiecTaerrabunda^deflueret. Etideoplures eandeiil 
veftem Cafulam^ dixere clegantia> qua? eorum temporum 
propria fuit . Ilidor. lib. x 1 x cap. xxvi 1 1 . Cafula eft cucul- 
(a , a cjifa > quod totum hominem tegat , quafi minor cafa \ Vnde , & 
Cuculla ( hoc ridiculum eft ) quafi minor cclla . Adijcit Ifido- 
rusGra?ce Planetas diclias qma horis errantibus euagantur 7 vt 
Cr fielU Planetd; qut vag& fuo errore } motuque difcurrunt. Sed 
corruptus hic locUs eft ,& pro /^mlegendum eft ons> ideft 
Limbo>& extremaparte,vt fcilicet fecundum eymon 7rka,vn$ 
Pianeta Gra?ce dicatur> quia eius ora? errarent > & vagaren- 
tur , mOrionempe fubdu&ae brachijs> inododerIuentes> 6c 
numquam ftabiles. Sic, & facri gloifographi Planetam ve- 
ftei., laxam interprecantur circa humeros) c^lx errantibus; 



iO£ OElauij Ferrarij 

oris euagatur. Gemma Animae. c. ccvn. CafuUm fcribit 

ommbus alijs veftibus circun.ijci , qu& Planeta dicatur qticd erra- 
bundus Limbus eius vtrimque in brachia fubleuetur . H&c in pe- 
ttorc) ejr interhumeros duplicatur^ invtroque brachio trip/icatur 
Ex his apparet Planetam> fiue Cafulam, qua? oJimin vfu > 
veftem fuifie Jaxiin j rotundam>circumclufam,qua? totum 
corpus inuoluebat , & vmmque a lateribus in fcapulas reij- 
ciebatur . Qua? omnia oftendunt togam fuifFe> nonpa?nu- 
lam jNampxnula,vt , &lacerna?> chlamydes faga,& reli- 
qua pallia aperta erant , & fibula> vel in humeris, vel iti 
ceruice ne&ebantur : Cafula tota claufa, & toga . PaJliaa 
perta fuifse fatis alijsprobatum. Paenulam autem etiam pal- 
lium fuilfe docet Perfij Vetus Interpres . Lacema pallium 
Jimbriaftm > quo olim fck mtlites vtebantur . VxnuU palium c.um 
fmbrijs longis . Pra?tcrea Planeta veftis laxior> &rotundaj 
Pfnula angufta > & coipori adpreffa . Auclor de caufis cor- 
rupta; eloqucnria» 5 J^antum humdttatis putamus eloquenti& 
attuliffe fxenulas iftas j quibus adftrifti , ac velut mclufi cum lu* 
dictbus fabulamur ? Et iicet incluh fub pa*nula efTent , nort 
ita tamen? vt brachia exerinonpoiTent, vtinCafuIa. 

Jdodum geftandi Cafulam diuerfum a tog& geftatu fuijfe • 
hineus amifius * Cap. XXXVII» 

TOgim, & veftem fufiorem fuiiTe,& circumclufim to- 
tumque corpus inuolunTe docuimus > idemque anri- 
quorum Planetam pra?ftitiffe , vt togam 5 non pa?nulam fuif- 
fe dictndum lit • Vnuni tamen difcrimen erao quod in tog£ 
dextrum braehium j quaparte patebat ad pe&us, exereba- 
turjfimftrum fub ipfa toga eiufdem reduclaone extolJeba- 
tur,' Arqui in Planeta vtrumque brachium iubicctum > exin- 
feriori parte ipfam contrahendo expediebatur . Quod fa- 
clum opinor quia modeftior> & magis verecundus hicha- 
bitus fuit , quodque vt in antiquis pidturis apparet> nor* 
Omninoexerta nudaque manuj fed vefte obueiau res facra* 
rangcbantur^ 

Ec 



De %e Fejliaria Lik T. 107 

Et quoniam non aJicer expediri brachia poterant, quam 
fubducia platiera; ora> &in humeros reiecla , hinc faclum 
eft > vt inter Miffarum folemnia > cum Sacro fanda Myftcria 
eleuanda, &popu!o oftendcnda erant> qudd planetafic 
contracla vtrumque brachium deprimeret , ac pra?grauaret> 
vtdiniculter attolli pofTet, Ai\eminifter pofteriorem eius 
Jaciniam fublatam fuftentaret,quo facilius brachia facer- 
dos extenderet : quod nunc quoq; feruatur , licet fcifsa iam 
vefte , & exclufis brachijs nonita vtolim,opus fit. 

Pra?ter Planetam aliudRomanx toga? veftigium Patauij 
vbiha?ccommentabar> obferuaui, Lineum nempe amidtuni 
iuperiorem facerdotum , & Ara? miniftrorum? quem Got- 
tam vulgo appellant,dequoinfra. 

Hex inquam linea veftis Pataui/ (namalibi manicata in 
vfu eft ) rotunda eft, & claufa, totumque corpus inuo!uens> 
atque vtroque brachio hinc inde fubdu&a in humeros reij- 
citur> vt in veteriPlaneta fa&um diximus . Ha;coIimopi- 
nabamur cum nondum pamula; figuram in antiquis monu- 
mentis videre contigiffet-- decepti etiam clarorum virorum 
cni(floritate quipenulam veftimentum apertum efTe docue- 
runt . Sedpoftquamnon vnap^nula; imagoinmanus venit 
lnutare opmionem cogimur? veftemq; facrificantium cum 
B.ironio peuulam fuifte fatemur . Eius imago fuo loco red- 
detur. Hic veteris cafula? facrificalis effigiem damusjquam 
Nicolaus Alemannus V.CadProcopij Anecdotaexhibuit. 

Tabula. IX. 



De %e Veftiaria Ltl. L 



t09 



Vlanetamt ejrCafulam etiam extra facra in communi 
veflttu fuijfe . Cap. XXXI IX* 

HAud infcius fum,non defuturos qui huic opinionl ge- 
nuinum frangantjgrandcquefaciUus>& morte pian- 
dtrm dictitcnty quod veftem facnficalem eandem cum vefte 
communi , acprOphana fecerim . Fateor labente auio qua?- 
ciam in orndtu } culruque facrorum immutata eftc > quauiam 
etiam ad lud^oru ricus exacta;Primis tamen Eccleiia' tem- 
poribus in commuhi vefte Liturgiam peractam auiim affir- 
marc ; Tuncenim etiam Sacerdotes , & clericiin communi 
habitu incederc minus inuidiofum putarunt . Veteres qui- 
dem Chrifti mos veftc cum Ethnicis indifcrera vfos 5 fatis 
oftcndit Baronius Tomo 1 1 - Aiinalium . SoliAfceta?* qui- 
quc vitam auikriorem proHtebantur>palIium geftabant ve- 
Item Gta?canicam , & Philofophorum propriam 5 .vnde tot 
conuicijs profcifti funt . Quod Ci facrorum veftcs refpicia- 
mus> quae in vctcri Sacerdotio fucrunt non mulrumeasi 
vulgari habitu difcrepare videbimus. Vulgo enim tunc ho- 
mincs inOrbe Romano tunicis faltem duabus induti inte- 
norelinca) C\uc ftibucu/a^ & exteriore exlana aliaue mate- 
ria, qua?proprie///#/V^ dicla, olim quidem hne manicisjqua? 
Cclobtumy poftmanicata, qua? })almatica . Tunica? quidam 
togani mijdebant > quidam lacernam , rut pjenulam . Ha?c 
omnia in facrifTcali veftitu fuere . Tunica enim linea talaris , 
quam a/bam & C.imifum , ftue Camifam dixere: Zona cingen- 
dae tunica 1 : mox Dalmatica j qua?poftea pencs folos Epi- 
fcopos remanfitjTandem Planeta quarn togam,fiue toga? fi- 
miliimam diximus > quam ideo exiftimo in facris lacerna? 
praelatam , quod toga honeftiorum eflet j& Romce etiam 
cum indefuctudinem abijlfet in facris Deorum retenta.Re- 
Iiqua poftenons a?ui adchtamenta fuere . De ftola B. Iuo 
Carnotenhs de rebus Ecclefiafticis . Vtuntur &Jiola i qua 
alio nomine orarium vocatur : qua vetus facerdottum non vtebatur. 
AlbillUS de dillinis OificijS. Sunt tamenalta qu&apiddlos (Itt« 

O 2 da?Qs) 



7iO OElauij Ferrarij 

dxos ) nonhabebantur , vt Jio/a, fandalia^ & fudaritlm y quod 
ad tergendum fudorem in manu gejlari mos eft> quod vjitato nomi- 
ne Fanonem vocamus. Idem .Mappula( nos manipulum dici- 
mus ) qtixin fintftra parte geftatur > qua pituttam octi/orum^ & 
nartum detergimus . Eandcm mappulam fttdarium vocat For- 
tunatus Amalarius. 

Scio veteresad veftitum Pontificium Hebra?orum plera- 
que e\-cgiffe> fed praner tunicam line:im > &quem vocanc 
amtcinm-y quem ad inftar fuperhumeralis effe voluerunt, ni- 
hil admodumiimile repcriemus. Vbienim apud noftrosta- 
nica hyacinibwa) rationale , cydaris > baltheum , iamtna tn fronte 3 
fcmtnaltaltnea > fiue bracca? poftrema; adeo Romanis in- 
cognita?> vt inter barbara tegmina recenferentur>quemad- 
modum mfra oftendam . 

Sed in decorum videtur > ac miiiime ferendum > ve- 
fcem prophanain ficiis caftiflimis adfcribere. Velimmi- 
hi dicant> quodgenus veftimentiPa*nuIam fuiffe credant . 
Vulgare, acviutorium. Atquieius vfus inter facras veftes 
aBaronio & ab alijs recipitur , & veftts facerdotalts appella- 
tur.-Cur paenulam admittunt > togam excludunt ,qua? ho- 
«eftior , & omnium nobiliflima veftis fuit ? 

Tantumautem abeftideo non adhibitamfacris togam , 
quia prophana erat>vt etiam Planeta>iiue Cafula facrorum 
propria, in promifcuo tamen vfu fuerit . Io: Diaconus in vi- 
ta S. Gregorij ait > Patris eius indumcntum futt P/aneta cajla~ 
ncico/orisy & fub pianeta Dalmatica . Nec mihi rccle facere 
videntur>qui hinc folum arguunt, patremS. Gregorij fuif- 
fe in Clero, quod Planetam > & Dalmaticam geftaret. Nam 
vt de Dalmatica nihil dicamus > qua» tunicafuit , & quidem 
antiquirusprobrofa: iiideo Gregorij Paterin Cleroruilfe 
creditur, quod Pianeta geftabat> lllud fequitur etiam extra 
facra eam in vfu fuiffe . Dc Cafuia Bonifatius ep. 1 1 1 . cuius 
locum attuiit Cerda in Aduerfarijs . Lttteras>ejr parua mu- 
nufcula tranfmtttovcbts > idefl Cafulam non ho/ofericamy fedca- 
prtna lanugme miBam > & villofam ad tergendos pedes diieeJtonis 
*vejlr& . Quaai non m.odo promifcuus, fed vilis Cafula? vfus £ 



De %e Vefliavia Lik 7. in 

hanc tamcn a facrificaiidiftin&amfuiife appa ret. luoCar- 
notenfis etiam de rebus ? Ecclelia!ticis. Hts omnibus indu- 
mentis fuperpon.tur Cafula , qu& alio nomine planeta vocatur , qu& 
quta commums ejl vefiis , cbaritatem fignificat . ConciJium Ra- 
tisbonenfe Anno dccxlii. Presbyteri 3 velDiacom non fagts 
laicorum more , fcd cafulis vtantur rttu feruorum Dei . Sed to- 
tam noftram coniecturam grauiflimo teftimonio corrobore- 
muslicet Vuakfritli Strabonis 5 qui ante oclingentos fcre 
annos doctrina ,ac fanclitate floruit . Eiusverba funtcap, 
xxiv. de rebusEccldhfticis . Vefiesetiamfacerdotalesperm- 
crementa ad eum , qtu nunc babctur attcla funt ornatum . Nampri- 
mis temportbtts commum tndumentovefltti mijfas a^ebant, fktth & 
bacJenus quidam Orientalium faccre perbibcntur . Stcpbanus at»- 
temxxiv. conftituit facerdotes & leuitas vefttbus facratis invfu 
quotidtano non vtiy ntfitn ecclefiatantum . Mox. Addiderunt in 
vejltbus facris altj alta 5 vel ad tmitationem earum , qttibus veteres 
vtebantttr faccrdotes , vel ad myfitca fi^nificationis exprejjionem 
Amahuius Fortunatus lib. ii.ep-xvii. Stepbantts natione 
Romanttsex patre lobio confiituit facerdctibus , lcuttifque vefiibus 
facratis in vfu quottdiano non vti . 

Valmatica . Lacernum byrrbum . Cardinalittm Vefiittls . 
Baronif optnio retecla. Cap. XXXIX» 

NOnPlanetamodo, &P?nulaojim facri* acprophanl 
vfus fuit, fed & Dalmatica. Eam in faciis adhibitairi 
conltat, eiufdem etiam extra facra vfus primo quidem pro- 
mifcuus 5 deinde in Diaconis > mox in PresbytcriS) tandem 
iniolis Epilcopis. Vvalafridus Strabo. cap. laudato . Et 
Stluefier ordinauit -i vt Diaconi Dalmaticis in Ecclcfiavterentur • 
JEt primo quidem Sacerdotes Dalmaticis ante CafuLarum vftim ijf* 
duebantur ; poftea vero cum Cafulis vti ceptfent > Dalmaticas Dia* 
ccnibus concejferunt . Addit aRomano Pontifice earum vfuin 
alijs Epifcopis permilTum 5 alijs interdictum : fua vero aeta- ; 
te omnes peneEpifcopos,&nonnullosPrcsbyterorum fub 
Cafulis Dalmaticas gcftaffe « 



i r 2 OSIauij Ferrarij 

Ergo ante Stephani, & Siiueftri tempora Dalmatica? in 
promifcuo vfu fuerc . Ina&is S. Cypriani- Idem S. Cypriantts 
tnagrum Sexti perdncitts , & tbi fe lacerno hyrrho expoliautt ,dr* 
genua interram flextt > & ciim fe Dalmatica exfpoltaffet tn Itnea 
rcmanfit . Inquo f illuntur> qurputarunt fuiife hunc habi- 
tum peculiarem Epifcoporum : cum vuigans cifet . Nam 
byirhus) iiue hcerria communis fuit > D.iimaticaitem > & 
tunicalinej liuc fubucuia . Nihil igicur peculure habnir> 
ni(i (i : forte iacer nam magis pretiofim. Multo magis nu- 
gantur , qui hebetis cfle mgenij dkuntyexiftimare imcam 
k'3'1 eife tunicam interiorem > hue Camifiam, nam efle lineu 
amiclum Epifcoporum > quem alij Ephod appeliant Ipii 
muico hebeiiores funt, nim linea illa verefuit fubucul >in 
qm cxfpoliatus fupcrioribus veftibus > lacerna nempe , & 
Dalmatica Cypriauus C;:rmficem opencbatur : Argumenta 
qua? contra arfcruutur) ihpulisleuiora iunt. Qms enim ne- 
fcit> lineum amidlum /iue ephod non fub lacerna> & Dal- 
•macica pon:> fcd tunica? > & rcliquis veilimentis fuper in- 
.ducir" 

Nequeme multum nucloritas Baronij mouct> qui illud 
lacernum byrrhum explicat byrrhum pcrmodum iacerna? co- 
poiirumj vt fueric fpecies qua. 5 dam iaccrna?. Sed byrrhum 
idem , aclacernam fuifle Ci- Saimalius docuit • In eo> in- 
quam> non me mouet B.uonius , quoci Cardinalium veiles 
ad Cypriani cultum exigit. Hiud vidi magis. Cyprianus 
indutus linea > raox Daimarica > fupra iacerna . //// inquit 
poji veftem fupcrtnduunt lineamy & dcfuper Jhlutam tunicam^ & 
tantum humercs^ brachiaqne tegens hcernum byrrhum • Nihil ca- 
le in Cyprimo . Lineam habuit > Dalmacicam , & hcernam. 
At patres purpurati hodie iineam quidcm habcnt , fed du- 
piicem 5 interiorem quo? fubucula > deinde thoracem , mox 
runicam taiarcm> tum aiteram Iineam> iiue Ephod .-poftre- 
mo loconon tunicam folutam, vttenetBaronius , fed vel 
rogam>veI rogo* per/imilem veftem> namfufaeft>& fyr- 
mare prodiga, tocumque hominemin voluit.&Iicet ad pe- 
<Sus apcrta? brachio tarpen iiniftro* vt veterum tog l iu.j~ 



De 2{c P^ejliaria Lib. I. ! 1 5 

ducifurj ac concrahirur^ & ideo Cappa appcllatur, vel quod 
hominem capiat> vel acapite ,cum in luciu ea caput inuo- 
luant 5 vt in vereritoga ; Qaod autem humeris fupcr inijci- . 
t u r E xomidis fp e c i e s c ft , ii u e cuc uUh qu ai i s ii m p i i cior i n M o - 
nachorum habitu vifitur : Eaautem trunca veftis vulgo di- 
cirur . 

Sed quid pamulam in facris fuifle dicemus^ cuius mentio 
inaelis Conciiij rZpheiini, 11 ca non fuit Planeta / Mifmns 
tunicam candidam^ cr pxnaUm ca/taneam ; Vbi in Gra?co vt no- 
tatBaronius eft tpcuvoXw . Ea etiam veftis facra fuit> <\\ix Yf 
cetaperta> & fibula nexa> tamen totum hominem coope* 
riebat. Hojc vulgi vocc PfamaUdkittot, forte quiavt Rc- 
nula olimpluuia? tempore fumebarur, eiufque vfus in fup- 
plicationibus, & vefperrinis precibus . Exq; omninoaCa- 
iula,fiue Pianeta diftincla> vt proptereanon re&e quidam 
<peuvo%ov Cafulam interpreratifint,cum Penulam debuiifent. 
Qu,amquam exeoquod totum homine inuolu.it, licct aper- 
ta, etiam Cafulaimpropriedicipodir. Seddc veftefacrifi- 
cali , totiufque ara; ornatu alias accuratiiis cuin Dco difpu- 
tabimus. Interim au&arij locoviri dociiflimi iiteras inca^ 
quai hadlenus difputata funt ad fcribcmus . 

Y. Cl. loanni Rhodio loannes Ircdcricni 
Cronoiiius. S.P.D. 



Mlrificemeexhihraruntlitere/ tua?> Vir Prarftantiflimc 
quastanro iam rempore ignarus veitri, rerumque 
vcitiarum nuper admodum accepi . Atquevtinam kiuif- 
fem Elzeuiriu aliquid in illas oras mittere ; nihil rnihifuii- 
fet antiquius, quam vt nuperum illum ff tum mea? obfer- 
aant ix obiidemad vos allcgarem. Spero tamenpoftquam 
uliquandiu vel morarus fuerit in itinere> vel oberrauerit 
vet urum 3 quo eft deftinatus. Certe amico per multa exem- 
piaria commifi in Italiam curanda, qua: ilie partim Nuntij 

Apo- 



xi4 OEiauij Ferrarij 

Apofcolicij partim VenetiLcg^tiCoionLvhominibus tra- 
dita mihi adfirmauit . Nos vero quando Veslingij lapfit 
externis opcbaijamatruncis > quando Argoli Circenfes Pan-- 
uiniani deJe&ainint 5 Rara fortuna eft , ha?c adnosperue- 
liire ? eique ad fcribo vfuram Commentarij Ferranani: a 
quo viro quod me amari fcribis ,id vero mihi gratiflirrum 
eft » Nimium qnantum dc/idero EleCta promilfa: eam fali- 
nam mouetde re veftiaria fcriptio,cuius Ieclione me plu- 
rimum profeciife dicerem , ii aiiquid in 'literis profeciffe 
mc agnofcere auderem: Togamihi vifafemper vnum ex 
diiScillimisRomana? antiquitatis capitibus ,in quo necalij 
fatisfaciebant,necipfe vnquam vt fatisfacerem mihi fpe- 
rauifore. Sed ingentem lucem & mihi>& materia: attulit 
do&iflimi Ferrarij induftria > & fagacitas : cui dum yotfmw 
menuper prebui j iterum non ad dies aliquot, fcd menfes 
capaciilimo amicluiitafum inuolutus> vt ii CJyta^mneflrain 
domihaberem > Agamernnonis cafum rimuilfem • Aliqua 
ramcn extricare me fum comuus, & •zfepoma. iv3-u/u.vi/uccTct 
deuinxi vcrbis inchartam coniectis ,qu£e pcius,fateor>pe- 
rire non poterat> tamen periturx vtiquc>quoniam in noftro 
pecuiio eratjparcere fuperuacuum duxi.Excerpii cx aduer- 
farijs infignia qujedam > & ad te mitto (quandohancJiber* 
tatem datis) vtcumillo communices> & iudicium ab eo 
fcriptum j limeamatis> impetres. Cupioautemlincerc» 
& feueretum accipi illa,tum haberi> vt ipfca malignitate 
fum aJieniffimus tynrifinJiav \oco hnt,non wpiaiv £c%c!>v ; Qua- 
re & rcuinci gratiifimum erit mihi> dummodoeruatur veri- 
tas & antiquitas . 

i. Communisrecentiorhabitus dextrum humerumvna 
cum brachio exertum habuiffehaudquaquam videtur.Ideo 
Quintilianus . Tum (inus intjciendus bumero? cuius extremam 
eram reieajfe non dedecet, Ideo Curius Forrunatianus . Sinus 
ab btimeropaejl labt Quod nonpoteft nm* de dextrointel- 
ligi : nam ad li niftrum humeru nulla pars finus pertinet-Ite- 
rum Fabius ftatim poft illa verba . Operiri humerum cum toto 
iuguhnon oportet '•• alicqum amiclus Jiet angujlus* Non totum iu- 

gulum 



t)e 2{e Veftiaria Lih. f. i i j 

gulum vult vna cum humero operiri: vult ergo ipfum hume- 
rumoperiri : nampars iuguli humeroplane nudo operiri 
nullapoteft. Pra^cereaTertuIIianus ait 3 vmbonis ambttumy 
vnde finus nafcitnr rctraht a fcapults . Eft ergo in ipiis fcapu- 
lis aliquod tegimen , vndc retrabitur (nondixit detrabitnr , 
vtoftendat aliquid in humero manere) iiludcirca vmbo- 
nem vnde nafcitur iinus . Denique veteres ftatua? id liqui- 
do oftendunt. Inilla quam vulgauit Rubenius 5 & obliquo 
eo/icu? quodcxtrum latus contemplandum pracbetj &ad- 
uerfoopertus humerus brachio exferto conipickur. Eo - 
dem habitu vcraque imago in nuinmo M. Aurelij, nec diuer- 
ium hgnificantilia Quintiliani . Simts qui fubhnmero dextro 
ad Jtniftruan oblique duatnr velut baitheus > n$c ftrangulet j nec 
flitat. Etenim illa vox Smns nec hodie in tcxtu cft, nec o!im> 
cum fententia fuam h;s verbis elferrct» in mentefuit Quin- 
tiiiani. Aliud aucem eft , iiie veiuti baitheus 5 qui fub hu- 
mero dextro ad iiniftrum latusante peclus ducicur 5 aliud 
pars togse 5 qua? dcxtro humero iniidet j vt fcarim exponc* 
mus. 

2 . Quin tilianu s. Sinijlrttm brachium covfqtic alleuandum ef y 
ft quaf 'normalcm illum angtdum eljiciat . Quem ailgulUm fitfi 
ili u qui rit brachij parte } vei cubito vna cu manij aiicuato f 
Namque arciculus quimedium brachium ditffdk? & aquo 
totapars inde ad carpu cubitus appeiiatur. Plerumque vt 
ex ftatuis nummifquc apparct,manus finiftra erat decliuis> 
& moliicer propendens : eoufque ergo id-quod cleuatUr 
iinifrri brachijj alieuandum eric 5 vtarticulus iiic 3 quocii- 
bitus a lacerto feparatur iit normaalticudinis quarn capere 
oporret rnanum: non eleuatur vltcrius qnam angulus ille 
demiifo fuperiori brachio pertinct. Etrano precepti hXuixi 
eft, quia altius eleuando brachium obuertatur cubitus* 
non manus quod pugilumeft. Hinc infcrius, quo & prior 
animaduer/io conrirmatur. Sedhac amicius obfcruatio^ dnm 
incipimtls: prucedsnte vero aclu^ iam pcne ab initio tiarrattcais y 
jinus ab humero recie velut fponte dslabitnr : @i cttm ad argumen- 
t.ty & locos^ ventum ejl , ret/cere afnifro tcgam^ dcijccre etiam f>b«- 

P reat 



i l 6 Otlauij Ferrarij 

reat finum conueniei i Uuam a faucibus ac fummo feftore ab du~- 
cere Itcet . Ardent enim iamomnia : ejr vt voxvebcmentior, ac ma- 
gisvariaefi : fic amtclus quoque babet acJum quetidamvelut -pr&li 
antem . Ait > fimis ab btimero delabitur > nimirum dextro j ne 
de finiftro intelligamus > ecce de eo aliud pra?ceptum : con- 
tteniet reucere a fwijlro togam: & rurfus de dextro>quod fi non 
delabatur fponte linus , ft b&reat > tum & conueniet inde 
detjcere. Aliud eft igitur toga in humero finiftro,quam con- 
uenit retjci non deijct: aliud finus,qui debet velut fponte de- 
labi > & fi non deiabitur deijci non tantum reijci. Atque ita 
reftituendus ex Quintiliano quem fere defcribit Curius . Et 
deijcere finumetiantfib&reatconuemt.Na.metta quod vulgo eft> 
non poteft referri nifiad id quod proxime > togama fmfro 
itaque fenfum facit abfurdi/fimum> quafi ab vtroque hu- 
mero deijcitoga> & ita pectus,ac tergum quafi ad medium 
vfque nudare delapfa deberet . Tum igitur etiam cum cef« 
fat illa prior obferuatio , quiaaftus eft iam quafi pra?liantis> 
non opus eft vitra, vt angulus cubiti fit normalis 5 fed lic- 
cetoblique eleuare lseuam manum altius , ferendaque ad 
fummum pecl;us> & fauces> & viciflim inde abducendo illa 
quoque geftum facere • Neque enim Unam legendum vi- 
detur quali hiemantem oratorem formet Fabius . 

3. De duplici finunihil mihileclum apud veteres> verba 
autem Quintiliani vnde eum viridoclii effingunt> male ac- 
ceptahaud dubito. Nonnis; vnus abillofinus agnofcitur: 
alterum illud non diciturquid fit , fed quod quali fit, & fic 
Clioluenda oratio : illevelut baltbeusy qui fub bumero dcxtro 
dd finifirum vbltque ducitur . Qua» enicn fimilitudo efl inter 
baltheum , & finum vt ha»c vocabulapro eadem re ponan- 
tur ? au t quomodo finus poteft inftar bakhei duei ? Nec ve- 
ro itlevelut baltbeus Fabio aliud eft , quam vmbo Perfio> Cu- 
rioFortunatiano, & Tertulliano: fedhunc vmbonem effe 
iinum a;q; iudico abfurdum>qua rugas>& plicas^e/fe finum. 
An clzpovr feu lingua in marepro currens poteft dici etiam 
xo\7roc, , fiuefinusmareintraterramrecipiens ? An Trina- 
criam lnfulam a tribus finibus faseft appellatam dlcete \ 

Nihilo 



Ve 2{e Vefiaria Lik /. 117 

Nihilo probius Vmbonem dicas effe linum : nam vmbo pro- 
minens aliquid eft 5 & extans 5 finus retraclum 5 & conca- 
uum. Quidquod clare TertulIianuS) ex vmbonis ambitu fi- 
num nafa: ergo finus eft aliquid extra vmbonem: ergo aliud 
eft > nifi idem eft extra fe 3 & idem ex fe nafcitur . 

5. Apud Tertullianum rugas deducere intilias noneft 
meliusquam deducere in fagus aut quercus . In M S. in- 
uenimus intillis* Veritas eft in promptu : rugas ab exordio 
formet-i& inde deducat in tabu/as:(cribunt compendio tablas, 
xt /imi/ pvof mu/ > & talia . Ha?c leclio nec pro cul abit a- 
uulgat^ veterum iibrorum Iedionis veftigijs>& fenfus non 
tantumaptij fed& ncceiTarijeft. Quomodo enimmoX) de 
faentibus iam tabults quas fa&as ) aut fuiiTe numquam didi- 
ceramtis ? Non eft idem rugasab exordio formare , & in tabtt- 
las Jilatare ) zcdeducere. Abexordio ideft vbiprimum inci- 
pit fieri,& corrugari baltheus > nempe ftatimdefub ala> 
aut de fub dextero brachio ruga? formantur. Vbinondum 
tabulas elfe quiuiiTo hoc eft rugas latas, fedbreues) ac 
tantum rugas fatis manifeftum eft. Primum igitur ab exor- 
dio balthei formantur ruga?)dcin prout illc procedit ad pe- 
clus deducuntur in tabuJas , fiunt latiores } itaut atferum , 
fiue tabularum nomen mereri poflint . 

6 Quintilianus . Vars togxqux poflca imponitur fit infcrior , 
numitaey fedct melius^r continetttr . Progreditur hoc ordine : 
primum vult togam rotundam 5 & apte ca?fam efTe: dein do- 
cet quoufq; ante , & poft debeatprotendi : hinc finum eius 
format) mox aliud quiddam a finu >q\JLQdvc/utiba/tbeumvc- 
cat : huic proxime : pars togtt qu<e pofea imponitur . Cui vero ? 
Nempeei de quo ft arim locutus eft ) vclut baltheo. Ergo 
pars ilJa non poteft elfe neq; vmbo proprijffime fic duclus; 
( nam hiccoftruitur in medio balthei ex ipfis baltheirugis , 
r,on imponitur) neque ea pars 5 qua?in finiftro brachiorefi- 
det .-neque enim poteftimponi baltheo , quintotus finus 
pcreat) & iJIa cauitas fub imo ventre claudatur: aliaf- 
que ob rationes multas. Sed pars illa toga? quc; poftea ftru- 
cio nempe baltheo imponitur eft pars togc; dclcendcns an- 

P 2 te 



iiZ OBauij Ferrarij 

tepeclus ab humero finiftro; ea enim fuffulta' baltheo fub 
finiftrum brachium procurrente? circa finiftrumpectus ei- 
clem imponitur,& propendendo modicum finumerKcit: 
quod tamcnjinum nemo dixit,ne ambiguum red'deret vtru 
illumfinum , quemin toga agnofcunt veteres. Atque hoc 
recte intcllexit & notauit etiam Rubenius num. j.in fua fta- 
tua togata . 

7. Quid igitur tandcm fims\ quid baliheus ? Cenfemus 
finum prorie, eiie medium illud inter baltheumj fiue vmbo- 
nem ,& lacfHiam maximam earum fub dextro ventre ge- 
itantis. Ab dextro humero defcendebat ad ventrem vfque 
flexo quodam canali : eius vt fic dicam canalis labrum exte- 
rius protenditur vfq; ad illas rugas qu^ laciniam feparant 
a finu , & a quibus colligitur indextro verfus finiftrumad 
genua 5 aut paulo fuperius ipfe finus rinterius labrum fta- 
tim fub vmbone fiue baltheo in ambitu eius interit: nam & 
finus fub pe&ore nafcitur ex,ambitu baltheij quem fupra fc 
tiabet mfra vero circumfcribirur 5 & finitur rugis qua; di- 
ftinguunt ab eo infimam laciniam fiue oram toga?.Baltheus 
aute eit collcclio rugarum cira peclusjfub dextro brachio 
incipiens , in mediolatioribus , & exftantioribus rugis, vt 
fpcciemfimul tabularum fibiinuicem fuperftruclaru fimul 
vmbonisreferrent in latum infra definens in iinum ; in lon- 
gum porrecla vfquefub finiftrum brachium , ibique velut 
nodo contracla 5 fic tamen vc nuilum poft tcrgum emineat. 
Abilla autem vmbilici fpecie & tubcrc? quod in medioap- 
parebat > & totus baJtheus dicebatur vmbo> quodpatet ex 
collatis verbis Fabij)& Curij . Fabiusenim. lllcqtitfuL - 
mero dextro ad fimflrum cb/tq; ducttur velut b.tltheus , nccjlran- 
gidet) necfluat . Curius autcm . J?u/d in imbone ? nec flu- 
Xd nccadfnclc . Quis aulit n egare de cadem re eos loqui? 
Neque fanc qui^quam aliud Tenuiliano eft imbo ? quam 
Quintiliano iue vetut baltheus . Porro ab eadem caufapieni- 
ori Synecdoche ? candtdus iwbo pro toga pura apud Pcr- 
fium . 

8-Sedage veftiamus togam?& tum ea quc dicl 1 runt,u.m 



7)i %i PejlUria Lil\ t \t§ 
plufculaalia parum apudmemoratos fcriptores intellecli 
explanabuntur. IUud iam inter doclos confentitur,togam 
fuiife veftimentam rotundum , & vndique claufum , quod 
immiifum fupra caput vnoinie&u totumcorpus operiret, 
laxe patentibus infummo faucibus>vt noncaput modo,fed 
& brachium , humerufque dexter , cum lubcret > commode 
poffetexeri. Ea fic veftiebatur^xmentc Qumtiliani, Cu- 
riji acTertuiliani. Infiniftroqufidem humeroper fummam 
oram proprie fuftinebatur > poft tergum ad poplites vfque 
dependens , & quia nullas habebat manicas 5 ima eius laci- 
niafiniftro cubito fufpenfa> acfuffulta, colle&aque in ru- 
gas manum habebat exfertam . Summa autem illa oraquse 
humerofiniftrofuftentabatur procurrebatad dextrum vfq; 
humerum> eumque quauis exferto dcxtero brachio velans 
illic finui>& baltheo fiue vmboni originem dabat . Sinus ab 
humerodextrodefcendebatinflexim adima ventris. Nam 
incomraunivfu Fabiani;eui non fuifte nudatum dextrum 
humerum, & ex ftatuisnummifque apparet,& exverbis 
au&orum citatis . Sed & antea Quintilianus . lllud non fe- 
rendum > guod quidam reiecla in huwcrum tcga > aim dextra finum 
ifquead lumbos rcduxerunt > (inifira gcfium facientes fpatiantur^ 
C? fabulantur . Vides fihum reductinn ad lumbos , quomi- 
nusmirere deduciab dextro humero.-quamquam clare irt 
humerofinum Iocet Fabius>atque eundem rctrahi a fcapu- 
lis TcrtuIIianus tradit. Ergo etiam brachionon-tcclo, fiue 
cxferto finus fummapars in herebat humero,& poterat reij« 
ci paululum > poterat attrahiad pcClus . Incipicbat igitur 
finus ab dcxtro humero > & ad iatus paulatim deiabens fie- 
bat laxior rnagisque cauus> donec ad ipfum ventrem plus 
in dextruui > quam in finiftrum vergeret>fierct laxiflimus>& 
quVfi alueum acciperet. Ab eadem fuperiorc parte>quaj in 
liurncro dextro fedeb;u>interius,& ftatim fub brachio exo- 
ne^aiur-j & defcendebat ille velutibaltheus> cuius colle- 
fticircape&us, & multa contabulatione rugarum> plica- 
rmnque conftricli vt continerctur> aliqiue extimaeruga? & 
pliaej a quibus ncmpe incipicbat ambitus in linum cxiens> 

prje- 



izo OSlauij Fertarij 

pra?hendebantur Ia?ua manu fuperiores,& pluresmitteban- 
tur fub finiftrum brachium etninentes & obftantem ibi du- 
plicatam togam propellentes . 

9 Hic addidimus duo, quo? ad hoc vfque in veftitu toga? 
nemo ? quod fdameruditorumobferuauit.-priusmanu fini- 
ftra comprchenfas aliquas extimas plicas vmbonis fiuebal- 
thei: alterum 5 fuperiores,& plures fub finiftrum brachium 
procurriffe, & aliquantulurn etiam pofttergu prominuif- 
fe> fic vt inftar parui gibbiinter brachium ? & latus finiftru 
facerent . Atquc illud quidem didicimus ex Tertulliano , 
qni nihil aliud fignificat cum ait, quiartifex vmboms ambi- 
tum exqtio fntis nafcitur dejicientibus lamtabulis in Ixuum adbttc 
congerat : didicimus ex imaginibus qii£ vifuntur in nummis , 
vclutiillainSeuerijaitera inM. Aurelijj Plautilla? ? & Titia 
Ferrario vulgatis qua? omnes ita Jo?uam occupant . Sed 
apud Quintilianum manus finiftra libera videtur relinqui, 
quemadmodum & alterius imaginis in nummo M. Aurelij: 
& tumquidquid eratrugarum in vmbone , in finufub fini- 
ilrum brachium condebatur , aut laxior cadcbat vmbonis 
ambitus infinum. 

10. Alterum parker cx Tertulliano deprehendimus 
qui ftatim fubiungit-» in Uuum adhuc congerat cum alto pari 
tabulato interga deuoto . Vbi detorto legere malim , aut quia 
in MS.erat deuoco deuocato : nam to at poteft videri hau- 
fifte particula Atque proxime fequcns . Satis euidenter fi- 
gnificat (nonfuilfe duos vmbones 2 ante vnum , poft vnum 
quod vifum viroin cdparabili: vndecnim ille pofterga neus. ? 
nequeenimvel imaginando aflequi po/Tum quomodo efte 
potuerit : fed ) colkclionem illam rugarum &plicarum> 
qu^ totainftar baitheo peclus cingit,& in medioinftar vm- 
bonis habet ( a quo medio vmbilico totus baltheus vmbo di- 
citur 5 quemadrnodum & clypcus ab eadem CduCavmbo : vt 
inilio bellavmbone prcpellit) produdum vfque fub finiftrum 
brachium in tergum dcrorqucre 3 & ibiaiium quafi vmbo- 
nem vrgendo partem toga? pra?tcr Iabentem facerct : idem 
Macrobius > nodum latens dixi(fe videtur . 

i r. Ne- 



De %e Vejliaria Lih. I. lii 

1 1. Neq; enim fa&uni exiftimo,qua: TertuIHanus & Ma- 
Crobius produnt: fed apud illum ccrte inuidiaj augendaj 
caufa,& oratorio more de quauis toga pronuntiatumjquce 
non rTcbant nift in togis morofirfimorum . 

12. Antequamhic balthcus Fahij , vmbo aliorum (nam 
Vt fa?pius dixi idem funt , erantque fcmper in vulgariha- 
bitu honeftiorum , fed nonomnes habcbant tammoiofe 
conftruclum ) uniftritm brachium fubirct > parcem togcC a fi- 
niftro humero defcendentem adpe&us cxcipiebat paulu- 
lum infra fe pendulam j & protentam . Atque ha?c eft qti£ 
dicrtur Quintiliano > p.trs to^te qu,e fojlca impomtur nempe 
ftructO) ftricloque baltheo : ncc alium dc/ignac Tertullia- 
nus jcum ait , partemde Uuo promittat quod tameti explica- 
retur planius Ci legeremuSypartem quidem ei dc Uuo pramittaty 
nempe vmboniartifex viiiturque in ftatuis . 

Deficientibus infra peftus per latum tabulis* feu ru- 
gis , ac plicisnafcebatur unusnttrac1;i,ac rcuocati ab dcxtra 
fcapulapars anterior , & maxima , ncmpe magnum illud ad 
ventrem cauum quod deinde aliquot rugis, & plicis abima 
lacinia dtftinguitur . 

14. Duabus tamen occafionibus obferuaui etiam in vul- 
gari hoc ami&u balthcum illum dilabi , ac refolui paffos : 
vna fi quando accumbcndum efTet togatis , idque tcgarn Jub- 
rniffam videtur dixtiTe Spartianus Hadriano- Jdccnuiuittm 
Senatores Jlans exccpit , fempcrqtte attt pallio ttcitts difcubuity attt 
toga fubmijfa. Certe vc fub brachium miiTam inteliigamiis 
proprietas vocis vetat : nemo cnim fubmittcrc iimpliciter> 
pro fub brachium mittcre dixitj fcd fubmittere & dcmittere, 
vt fubmittere vultumy fubmittere crinem-Toga igttur fubmifsa 
eiTe videtur balcheo eius circa peclus refoluto, ac difrluen- 
tibus'rugis plicifque .Sic comodius Iiberiufq; in cubitumfe 
fcjponebant) & mole iilatabukti foluta, vtique adca?nan- 
cfum expeditiores, & de amielu minus folliciti erant. Nam 
idcm obferuatum doctisjmenfam imperatoriam participaf- 
fc rere togatos ex SparttaniSeuero. Habuit etiam almd omen 
Imperij ycumrogatus ad canarn Imperatoriam palhatus venijfet) 

qui 



i22 , OBmij Ferrarif 

qtti togattts venifo dehuerat ftogam praftdiariam ipfltts Imperato- 
ris nccepit. Cafaubonus optime : quamprasfidens geftarer. 
Sed obfcurejquando enim pnefidere dicitur Imperatorem? 
Docet Sueton. in Ciaudio . Gladiatorio mnnere quod ftmul 
cum fratre memori& matris edehat , palliolatns nouo more pmfe- 
dit . Ec Domitiano . Certamwi prxfedit crepidattts . Toga igi- 
tur prxftdtaria quam geftabant pra?fidentes muneribus>& 
ludis : nempe quia communi ad quotidianaipfe ytebatar 
Imperatorj & requirentibus aliam iftaprima obuenit> & in 
promptufuit. 

15. Alteracaufa laxandi balthei mollities erat . Vnde 
Tibullus 1. eleg. 6. efflttit effufo cui togalaxa fnu.Hoc eft non 
ftriclaad peclus finu perfuperioris balthei contra&as ru« 
gas coercito . Et is habitus monftratur in prima figura p. 5. 
&45. vbi nullusplane baltheus>vt aliaspedhis ftringitjncc 
apparet illapars qua? baltheo imponitur; ilhid aurem vn- 
de formatur baltheus laxo quodam volumine pendct, ac 
fluit fub dextrolatereinfrabalthei locum . Atque vt omnia 
iluxa lint , acfoluta vt pote in perfonis tcov 'fpvQtiff&ri & 
amantium ne dextra quidem humerus te&us apparet? fed 
negiigenter omnino haeret toga . 

16. Hac moliitie fiquis incederet , eum laciniain tog£ 
traxilfe non miror ego, immmo pene neceflariuir, cft . At- 
queidcum nofterMacrobiusliue errore memoria,', quod in 
tunica notauerunt alij, at fiuefuos fecutus audores m 
togaCxfaris reprehenfum narrat •> quod ita toga prxcingeuttn 
yt torabendo lacimamvelut mollis mccderet . Hoc eft vt ma!e 
colligeretbaltheun^iiue vmbonern toga? ? quam vt ftragu- 
lare non deberc,itanec fluere pr«ecipiunt Q^intiiianiiSj & 
Curius. 

r 7. Illud quoque dignum con/idcratione , quod ait Fa- 
Jdius . Pars eius prior medijs crurihus optime tcrminatur^pofterior 
eadem port.ione altius qttamcinciura . Vult autem Rhetor , to- 
gamt ante tunica demifllorem , poft eadem > qua ima tunica: 
ora altitudine efte . Scribendum eft ; poftcrior eadem portione 
altius quacinfht^, Hoc enimiubent verba x&T %7^.{n taci- 

ta 3 



De 2(e VefltirU Lik L tii 

ta 5 8c itltelligenda medi/s crttribus oftime termltfaiur. Pofte- 
riorpars eadeportione altius medijs cruribus optimeter- 
ininatur> qua portione altius medijscruribus terminatur 
cin&ura • Dixerat autem prius ita cingatur vttunictpriori- 
hus oris infra genica paululum : fofterioribus ad medios poplites 
ifque perueniant : nam infra mulierum eft > fupra centurionum . 
Ergo & ad medios poplitcs toga,non inferius nec fuperius> 
poft tergum prouenire debet > namha&enus altius mcdijs 
cruribus optime cincluraterminatur. 

fredetico Gronouio V. C. ottauiui 
Ferrarius . S.p.jD. 

MVItum tibi debeo Vii DocTiflime > quod non modo 
adnugas meas oculosflexerisjfcd ctiam dignas pu- 
tansjin quibus ingenium exerceres> in his ,quasad Docrif- 
fimum Rodium pndem dedifti . Quibus egotardeimo pe- 
ne iam ferolongahacpertinaci valetudine corpus,animum« 
quefra&us aliquid leuibrachio reponam . Nonquod mea 
tanti faciamjvtmordicus tueri velim> fed fi auc breuioraut 
obfcunorfuijquampar erat emendem > & expleam . 

Communi Qmritium habitu dextrum cum brachio hume- 
rum exertum nonfuifte credis.Sedid nummi veteres quo- 
rum non exigua apud me copia>tum ftatua; omnes quas Ve- 
ncrijs vidi> quafque Boifiardus dedit id manifeftc cuin- 
cunt . In nummis praeeipue Adlocutiones omnes , Congia- 
ria , Reftitutiones prouinciarum , qua? plurima? in Adriani 
immifmatis hune hubitiun repraifcntant . lilud quidem vc- 
rumeft) nonomnes ita exertum humerum oftendere > vt 
tota etiam dextera fcipula vfque ad lumbos renudetur> 
quodin magna tum nummorum 5 tum ftatuarum parte vide- 
re eft . Nulla tamen adhue vifa mihi> qua? totuin opertum 
dcxtrum humeriuu hc-bcat > m!i jnqua euam brachium toga 
contineatur> cuius caufun in Commentario attuh. In tota 
nununuru fuppciie&ile argenteos duos obferm ui, alccru 

Q^ Auguiii> 



K ii4 OBauij Ferrartf 

Augufti % in cuius auerfa parte C. & L. Qefares eius nepcp» 
tes cumclypeis &haftis puris ab equeftri ordine donatiV 
quorum alter brachium toga cohibet>;alterum exerit,quod 
me dubium reddit cur ita fa&um fit :nam Ci tyrocinij cau- 
favterque eodem cultu eife debuiffet - Quidquid iit alter 
argenteus eft M. Antonij mquo ipfe vt Augur velato bra- 
chiolituumgeftans> quam dedipag.xix. Oeterumquot- 
quot vidi vel fuperiorem tantum humeri partem e inta&anr 
habent. idquepauciffimi,reliquaiomnes figura? totum cum 
brachio humerum, &.bonam fcapularum partem exertam 
oftenduntc- 

Negasid Quintiliani «etate fa&um. Atquiipfe tradit ve- 
teres more Grascorum vefte brachium continuiffe , ergo» 
ipfius a?uo exerebatur . Quomodo autem exeri velato hu- 
merocommodepotueritjnon video>etiam li nuIJa? ftatua? 
aut nummi id oftenderent. Immo nonniii exerto humero , 
ac brachiofinus in toga efficiebatur . Namveteribns inquit 
Rhetor 5 nulli finusx per quam breues pofiillos fuerunt . Jtaqne 
etiam gejlu neceffe efi iilos- in principijs vfios effe alto > qnorum bra- 
ckium ficut Gr&corum vefie conttnebatur . Sed nos de pra^fenti- 
busloquimur. Cur nulli , autper breues veteribus finusf 
quod brachiummore Gr^corum vefte cohibebant: fiue non 
cxerebant e 

Exerto humero, ac brachio quod tunc fiebat > pars toga*, 
qu# olim brachium> & humerum velabat delapfa > & bra- 
chio fubiecla> cadenfque in peclus linum efficiebat . Quid 
clarius ijs verbis ? Jlle qui fub humero dextro ad fintjirum obii- 
cjhc ducitur ve/ut baitheus» Paulo ante dixerat finus decenttf- 
fimus ->fi aUquanto fupra imam togam fuerit } numquam certe fit 
inferior . Subijcit . Ille ( ideft ftnus ) qui fub humero dextro ad 
fimfirum obiique ducitur . An poteft p irs toga? elfe fub de> tro 
humeroj& humerumvelare? NuIIus cohibito brachio^fe//j-> 
qui exerto fiebat . Cum ergo addit humero finum mtjcievdum 
de dextro accipi non poteft . Vt quid enxm inijcerettiE j ii 
teclus humerus erat ? deinde quis credatpartem toga? po- 
fteriorem ad fcapulas finum appeliari 2 Nec aiiter inijci po- 

terat, 



Ve %e VeJiMa Lik T. i2? 

;terat> quamreduftointra togam brachio,quod finum pe- 
nitus deftruxiifet. Sinus ergo hoc eft pars toga?,qu;e iini- 
ftrum humerum > brachiumque veLibat , cum fepe delabe- 
retur> & humerum renudaret erat humero inijcienda> & 
fedifua» reddenda. At [i inquitRhetor , tncipientibus , attt 
•paulum progrejjis decidat toganon reponere eam prorfus negligen- 
tts aut pigri > aut quomodo debeat amtctri nef :ientts efi. Qjod ait 
Curius . Sinus abbumero pi tefl labi. Quare & iila } opeririiu- 
gulum cum toto humero non oportet } alioqui amiclus fiet > angutfior> 
de finiftro pariter capicnda. VuJt enimpartem togas quse 
humero labebatur reduci inhumerum> eumque veiari fed 
non cum eo etiam iuguluin> neanguftiorfieret ami&us) & 
ftrangularet magis itaconieda,quamoperiret . Quodpu- 
toinnuiife Tertullianum cum ait> a fcapulis retratlumvmbo- 
7iit ambitum: nam dil jpfain brachium finiftra toga? parte> 
& renudatis fcapulis>retrahendum pofterioris vmbonis am- 
bitum > vt finifter humerusiterum operiretur . Vel fi aliud 
intellexit parumad rem noftram, qui vulgares habitus ex 
equimur> &nonquos ille Rhetorice de fuo commentus 
cft. Quare non modo pars finus ad finiftrum humerum per- 
tinebat ,fednihilaliud finus fuperior fuit quam pars togas 
qua; dextrobrachio fubiecla ad finiftrum humerum recur- 
rebat > extremaeius parte ad pe&us cadente> quam finum 
vult efle decentiftimum.QuintilianuS) f 'aliquando fupra imam 
tcgam fuerit-i ideft non vltra toga? oram in feriorem proten- 
datur, quod aliquando eueniebat in togis laxis > ac fufis > 
quarumfinus longius fluebat> contra in anguftis breuior 
ctiam cadebat . 

Rubenij librum viderenoncontigit> etfimagna curaco- 
quifitum> quemfiifthinc> autaliunde opera tua impetra- 
rem beneficium agnofcerem,eiufque mentionemin fecun- 
da editione noninuiderem. Porrolicet voxfnus inverbis 
illis Quintilianinon extet> ille qut fub humero dextro adfini- 
firum oblique duciturvelutt baltbeus > cerre intelligitur expr^- 
cedentibus : finus decenttfjimtts fi aliquando fupra imam togam. 
fuerit. Quid enim illud eft per fidem tuam quod veluti. bal- 

Q^ 2 thetts^ 



OZlauif fertarij 
i$m?nonaliudquamfinus. Superioris finUs duplexparSj 
altera qua? fubiecta humero brachioque dextro oblique re- 
currebat adfiniftrum humerum hominemque cingebat vt 
baltheus? alteraqu^ab ipfobaltheo cadebat in peclus , & 
infra,qui de centiflimus finus eratjfi tainen non eflfet ima to- 
g£ orainferior. Ha?comnia exertum cum brachiohumerum 
fateri cogunt. 

De angulo normali fatis incommentario di&um, neque 
cxplicationis adhuc pcenitet. Normale lllum angulum non 
brachij fitus ac motus>fed duplex togas ora brachio fubdu- 
claefficiebatj vt videre eft in ipfa figura . Verbailla finus 
ab hnmero dclabitur de finiftro accipienda diximus. Qui enim 
in dextro efTe poterat,fi nihil aliud erat quam tog^ pars de« 
xtro humcro fubie&a? qua? ll reduceretur in humerum, 
brachiumque rctraclum operiret , deftruebatur finus? ergo 
iinus qui procedente aclu delabebatur humero finiftro 
inijciendus. Cumvero ad argumenta^ & locosvcvtum erit) rej- 
ccre a fimsiro togam , deijcere etiam fi hareat fnum conuenict . 
Quodita interpretor ; finiftro brachio reducere togam a 
peclore; Qupniam autem pars illalinus fuperioris, qua? vt 
diximus abaitheo cadebat in peclus aliquando a parte to- 
ga? inferiori , quaj brachio fubducebatur , impediebaturj 
quominus recle caderit, & ideo ha?rebat,fi ha?reret deijce- 
re conueniebat, hoc eft reiecla in iiniftrum parte toga? qua? 
contrahebatur siniftro brachio , sinui locus faeiendus, vt in 
.pcctus defcenderet. 

Non ausim autemcontraomntum librorum fidern lanio 
conliiio Unam mutare in Uuam. Quasi dum inciperet Ora- 
tor> & procedente aclu siniftram fuinmo pe&ori , & fau- 
cibus ad preflTerit > geftu per abfurdo, quique totam ami- 
Ctus rationem perturbaifet ; Necnificum arderent omnia 
licuerit lasuaminde abducere . Lmam igitur,cum eius vfum 
anni tempeftas daret 5 & afaucibus , & a fummo pectore ab 
ducere licebat de qua vefte n5 pauca diximusj& plura for- 
taffe alus dicemus . 

Duplicem toga; finum cum Quiiuiliano agnofco 5 nec 

alius 



Ve %e Pefliarii Lik I. Yij 

aHuS vnquam aliter eius verba accipiet um toties adducla. 1 
Stnus dccentiffimus , fialtquanto fupra imam togam fucrii •» num~ 
{juamcerte Jitwfenor. lllequi fub bumero dextro ad fi flrum 
obltque ducitur veluti baltheus , nec ftrangulet nec fiuat ^uo- 
modocumque Oratio euoluatur aiiquid reperiendu m crit, 
quod baltheo (irnile iit quodque veluti baltheus ducatur l 
Quid autem nifi finus ? Nam quemadmodum baltheus mi- 
Jitaris cingebat pe<5tus> licfinusille brachio fubie&us ad 
iftar cingulihominem circumdabatj non quidem recle, vc 
baltheus> led obiiquo du&u , quia ad (iniftrum aItior>de- 
mifliorin dextroerat. Immo Quintilianus duplicem finum 
fuperiorem videtur ftatuere : aiterum> qui cadebat inpe- 
<5tus j pars fcilicet toga? qu£ fubie&a humero dextro e bal- 
theo euoluebaturj & refleclebatur> ac defcendebat ad in- 
feriora>quidecentitfimustamenfi fuperiorima toga? ora 
fuiifet :alrerum, baltheum ipfum, rugas {cilicat conftri- 
<5tas, & coaclaSj qua? de fub finiftro brachio ad liniftrum hu- 
merum recurrebant; Non tamen vt duplex/inusfuerit, fed 
duas partes habuerit ; de iinu inferiori mox dicam • 

Quod ad baltbeum pertinet efto baltheus Quintiliani fuerit 
quod Tertuiiiano > & Macrobio vmbo dicitur ; Si vmbonem 
in togis communibus inteiligamus finum rugis > ac plicis 
forruicis procuberanrem> conuenimus . Sinvcxonodumtl- 
lum , & artificcm contabulationcm quam Oratorie> ne dicam 
poetice confinxit Africanus illejin communi toga nec fuit> 
nec erit vnquam. Aiioquin Quintiiianusaliasin cultu ordi- 
nandomorofus nonpr£tenj(fet">&: veterum aliquis tetigif- 
fet , aut nominaflet faltem . Nam Rhetor fortaife magis 
proprie vmbonem dixiifet , quam baltbeum . Solus Perfius 
poecice vmboncm dixit, tumentes iinus rugas . Non ergo a 
iinu diftinclumfuilfe in vulgaricoga concendo , nec aliud 
fuifle? quamrugas, & piicas vtriufqueiinus^tamilias qua: 
de fVucibus ad nniftrum bracchium cadebanr>quam quf de 
inferioritoga eodem brachio fubducla cogebantur. Qood 
ex Periio manifeftum eft . Is enim candidnm vmboncm appel- 
ht togo? pu r» depofita pronexta , 

In 



iz$ OElattjj Femttj 

Inpr;etextacandidus elfe non poterat^ fed purpureus» 

liuepurpura diftin&us. Ergo extrema tog<e ora, quce fola. 
purpuraprastexebaturpars vmbonis erat, eafcilicet > qua; 
brachio/iniftroadpeclusfubducebatur ; NuIJain/inu fu- 
periorepurpura) autaJibiquaminima ora. Quare u pr£- 
textatus quis liniftro brachio togam demifiiTec purpureus 
vmbo non fuiflet. Qua* clare euincunt vmbonem euam ex 
rugis inferioris finusfuiffe confe&uiri . In vniuerfum crgo 
brachiointra togam cohibito nuIIiJinus fuere^nuii^ ruga?> 
cmales antiquiflimorum togce: brachio dextro , atque iiu- 
mero exerto toga?pars fuperior , qua? dextrum humerum » 
dextramquepe&orispartem velaifetii brachium nonexe- 
reretur a faucibusjdeiecta cadebat in peclus? nec cadere 
poteratniii compJicatainrugasj hic finus fupertor fuit > ad 
hasrugas alia?accedebant) quas nempe togeeima ora bra- 
chio fubdu&areddebat^qut finus wfenor 3 vtrarumque ru- 
garum aggeftio, ac conglobatio protuberans clypei vm- 
bonifimilis erat vnde vmbo Perfio diclus eft . Tertullianus 
cum Macrobiolafciuit) & vaticinatur . 

Neque tamen hinc fequitur ? promontorium 3 atque ex- 
currentem in mare Jinguam /inum efte . Quis fanus id dixe- 
rit? Veteres finum djxere quod inter brachia ad fummutn 
peclusintercipitur, vnde , & receftus litorum, in quos fe 
mare in/inuat finus ■appclla.runt : ita & finum vcftium dixe- 
re quodcumque partem iilam corporis tegeret 3 tunica?, to- 
ga?) chlamydis ; Quemadmodum crgo multa in iinum con- 
debantur, quibus licetille turgefceret, & mflaretur, non 
tamen/inus efte de/inebat: ita& toga? sinus) quamuisin 
rugas , & plicas conuoJutas turgefceretin vmbonem sinus 
remanebat)& inde etiam vmbo dicjpoterat . Nisi vero 
apud Horatium Ferre nuces finu laxo , iiJe siaus non fuic 
quod nucibus diftentus efiet 3 spud Senecamin Trag?dijs 
pncrato finn altquidferrci male sinus dicitur) quod intume- 
fceretjuut mmus proprie vcloru tumentiu smus ajxpeUatai. 
Qmd verbis opus eftVquis vnqua m togis vuJgaribus fimm , 
rugas > vmbonem diftinxit f Quomodo autcm TertuilKtnus 

togam 



Ve VefliarU LiK T. 12 9 

fOgam , eiufque vmbonem in tilias , vel taleas > vcl fabulas di- 
ffinxerit, atqueoperofe concinnauerit intelligere 5 atq; ex- 
plieare nonfuit noftriinftitutij qui communes togas exe- 
qu e bam ur , & v tinam in e o v iri d oclilfi m i fe lia t c r a d 1 a b o - 
rarint 

Veniamusad finum inferiorem^ qiram licet veteres non 
nominauerint > eum tamen Suetonius agnofcittam clarey 
vt ne dubitationi quidem locus relinquitur. Eius verba 
funt de Iuli/ Ca?faris necc cap.i.xxxii.F/^£ animaducrtit ytt* 
dique fe JiricJis pugionibus peti toga caput obduxit >fimttl finiflm 
tnanu finum ad ima crura deduxit . Partem nempe siniftro 
brachio fubdu&am adpedes deiecit.Nam quomodo fupe- 
rior sinusdeduci, & velare crura potuit ? ergo sinusalius 
praster fuperiorem . Liuium etiam de inferiori toga? sinu 
capiendum exiftimo I. xxi. Tum Romanus fmu e togafa&o Hic 
inquit vobis bellumejr pacem portamus ivtrttm placct fumite. Sub 
hanc vocembaud minus ferociter ; Daret vtrttm vcllclfucclamatum 
ejl;& cum is iterum finu cffitfo bellum dare dixiffet^accipere fe omncs 
refponderunt.Nona.Urer sinum facerelegatuspotuitj quam 
fubdu&aiam siniftro brachio toga? parce 5 dextra manu 
dextram togse partemadpedesfluentem eleuare . 

Reftant illa expendenda . Parstog£qn<e- podea tmponitur fit 
infenor. Nempe toga? pars siniftro brachio fubducta ita 
aptandafuit vt sinum fuperiorem non obtegerctj aut ob* 
rueret, & ideo mfra eum aptabatur>sicque hccrebat melius . 
Nam si protuberante sinuiimposit.ifujlfet 5 facile defm- 
xiffet • Poftremo . lllud non ferendnm 5 quod qttidam retccla ih 
kttmerum toga ) cum dextra fnumvfqtte ad Iwmbvs $> lnxere ft- 
niflra geflttm factentes ■ fpatiantur . Siniftrum braehium fufti- 
nendu toga occupabatur, & ita minus commode ad geftum 
adhiberi poterat . Quidam ergo vt eo expedito \ terentur 
in a&ione 5 primo toga? partem inferiorem in humcrum 
rcijciebanr? deinde ne /inu-s fuperior impedire poftet euin 
dcxrra ad iumbos vfque reduccbant > & llc libero 5 atque 
e-xpcciito brachio ftmftro geftum faciebant 5 quod improbac 
Khecor. Illa qua? fcquuniur. Jtaque vt l&u..m mvolturc to~ 



i$o Offdttij Femri} 

ga , & incingi pene furiofum ett : finum vero ifidexlvilm humeruni 
ab tmo reijcere folutum , ac deltcatumyfiunt adbuc peius aliqua ; 
ita cur laxiorem finum finifiro brachio non fubijciamus ? Nam 
togala?uam in volueregeftum fuiiTe fe adprcdium compo- 
nentis> vt & reduclo ad tergu finu eodem fe cingere, quod 
antiqui/Iimi fecerunt, qui inde fracincli ^cinclufqne Gabtntvsy 
slidS notauimus , quare vtrumqj agere furioii eife Qumti- 
lianus dixit . Cur aurem finum indextrum humerum ab imo 
reijcere molIisfuerit>acdelicati non fatis percipio> iliud 
tamen indicat non fuiffe opertum humerum dexcrum iinu > 
inquem eundem hnum reijcere foluti> ac delicati eifet.Su!> 
ijcit nonefietndecorum laxiorem finum fubtjcere bracbio finifiroy 
quod lic Orator elfet expe ditior >H abet enim inquit acre quid- 
dam , atque expedttum , & calori , concitatiomque non inbabile, 
Cum veromaqna pars eflex hanfia Orationisvtique afflante for- 
tuna pcnl' omnia decent ) fudor ipfc •>& fatig.ittoy ejr negltgcntioi*. 
amicius^ & foluta y acvelut labensvndique toga, 

Cetcrurn Iguam manum comprehendendis estremis vm- 
bonisplicisfuifle occupatam cuiquam obferuatum non ine- 
inini, nequeid nummi a mc vulgati indicant> inquibus vc 
in liatuis videre eft rotundum quid lama gcftatum> ftue il- 
Jud voJumen, iiuealiudfuerit . Quod zdtabulatum intergd 
deuotum vt loquitur Tertuiiiunus , attinet,licetantea pra?- 
fatus sim mhii illa ad priuatum habitum pertinere>cum ta- 
menetiam pofterior toga?pars ab humeroad lumbos ca- 
dens inrugas, &p / lic.ts conuoluererur non ita abfurdum 
videtur etiam illam partem vmbonem poficrganeum abaudaci 
declamatore dici> sicq;fumrnum virum ab cius mentc non 
Jonge abijiie . 

Uctoga fubmifia non cft dubitandum j quin pars siniftro- 
brachio fubducla in conuiuio deie&a sir>& sic siniftrii q.Uo- 
que brachium exertum : nullopericulone toga difcumben- 
tisad pedcs iaberetur . Primoquiasi fubmittere eft de- 
mirtere toga demittebatur : nam quis eredat togatos vno 
tantum brachioin conuiuio vfos siniftro toge congerie one- 
rato.? quomodo autcm baltheus delabi in conuiuiopolfet? 

&re- 



De %e Vejfiaria Lib. L r3i 

ckrefolui non video, cum femperpars eius fponte adpe- 
dus 5 vel infra caderet, prout laxior vel ftri&ior toga 5 nisi 
nodum illum artificemTcvtuMimi comrninifcamur . Quara- 
tioneilla? baltheiruga?, acplica^ininccffu & aclione conti- 
nebantur ne fluerent ,inconuiuio foluebaniur ? 

Mirumetiameft togam Prafidiariam di<5iam,quamlmpera- 
torgeftaret, cum muneribus prsesidercr . Quid pcculiare 
habuit eatoga.^fanenihil. Curautem eam mutaret Iinpe- 
rator difcubiturus > vel cur potius pra;sidiaria diceretur> 
•quam forensis, aut fenatoria \ Prf sidiaria eft Imperatoria, 
quod Imperatores Pra?sides diccrenturiam indc ab Augu- 
fto . Sic Plinius 1. vi i. cap. xvi. Augnfium Vraftdcm niacM. 
Quare verba illa iffius lmperatoris exgloifainrepsilfc Cfedi- 
derim . 

Diximaiores j minores ve sinus iuxta toga: menfuram, 
fuilfe. Tibullus. effluiteffufo cui toga laxafinu . Macrobius 
defendi non poteft> qui ait Cxfaremtraxtfie Laciniam quodflu- 
xiore ctnclura vteretur^qux nulda in toga fuit . Verba illa Al- 
tiusquam cinclura^an fint interpolanda viderint dodi : ego 
vt verum fatear nec corre&ionem,nequeinterpretarionem 
fatis capio. Sententia videttir . Togam ante ad mcdia crii 3 
ra dimitendam 5 retro paulo inferius ipTa tunica,qu£ ad mc 
dios poplites 5 vt idem fit altius quam ancluraj demiffitis ? at- 
que inferius . Quemadmodum fupra dixerat de tunica. La- 
tum babentium clauum modus ett , vt fit paulum cinciis fummiffwr : 
ideft tunica qug cingcbatur, vt eademresiit cin&ura, & ij 
qui cin&i funt. 

Hecftri&im ,qu£ in fecunda editione curatius examina- 
buntur.Vale vir docliflime & me tui obferuantitfimum aun. 

V, C, Oclauio Ferrario loannes Fredericus 
Gronotnus . S. p. D. 

MVItum debeo tibi* Vir Celeberrirne 5 decopioiis, & 
humanifiimis Kteris tuis . Non dubitabam %m%Mti» 
noitra mgenij tibi innoftrum vfum cxercendi occafionem 

R fore 



132 OElauij Ferrarij 

fore> hquidem paucas horas tuis ftudij decerpi paterere. 
Cui dcfiderio meoquod indullifti gratias tibipro eoac de~ 
beoago maximas;quod adipfam rem pertinet> hic tuus eft 
campus in quo exultanti tibi plaudere quam certare pa- 
ratiores fumus . Ergo & pofteriorem partem operis tui 
minfice expeCtamus, necminus Ele&orum libros, non-du- 
bij>quinmultapreclara &fcitu digniflima tibi iimus debitu- 
ri. Vides quam paucihodie ferioliteraru negotium agant, 
& eoiudicio>quo oportet mfcriptoribus antiquis 5 & cx- 
pJanandisj & reftituendis verfentur .Et tamen verum er.it>' 
quando ex iJia pra?itantiflimorum ingenionim > & monu- 
mentorum vbcrtate tam parum nobis rejiqui fecit fuperio- 
rum etatum incultus>acfatalisbarbaries> nosoperam da- 
re> vt quod tamen fuper eft> quam fieri poteft > purum > & 
Jiquidumhaberemus . Quum prjefertim fruftra aJiquid ele- 
gantia: gratieque in noftris quaJibufcumque feriptis forc 
fperemus , niii veterum res>mores ,fenfus , & iinguam co- 
gnouerimus , ncque h£ecipfa> nifi exprobis> & caftigatis 
Jibrishauriantur> tutoimitari, ac reddere poftjmus . Qua- 
remihifemper optimefunt vifi de comunibus ftudijs rae* 
reri,qui fcrutari,& tradere antiquitatem > eiufque auclo- 
res faciliores, &faniores reddere conarentur . Atqui etii 
perf^pe iniubrico coniiftant > pcrfa?pe,& ritubent> &ca- 
dantj neque qujfquam adeofuerit Wo^o?, vtnon aut te- 
meritateinterdum, autincuria peccarit :tameninterim & 
jpiurima tutis ilJis > nihilque audentibus inuifa cruunt > & 
plerumq;fubnafcituralius, quipeccata priora animaducr- 
*at. Sic altera parte plurimumbonipra?ftantipii,altcra fe- 
quentibus pra?ftandi anfam pra?bent. Sed hectudomino- 
fti, neque cgoalia de caufaingero > quam vtme coiiiilium 
tuum magnoperc probare , reque ad pergcndum hortai i 
agnofcas. Inquoet u" nimis leuis mea > fateor > eft aucto- 
ritas .-tamen & fummisplerumque viris popularis plaums> 
vt non quceritur, ita nec fpernitur, & gratus accedit- Qui-d 
autem ( nc nunc quoque non aliquid mifceam folemnium 
nugarurn ) vidctur tibi de loco au&oris ad Herennium Jib. 



*Di 2^ Vefllarla Lih t %f 

iv, C.in. JZttod fiquts ad Olympiacumvenerit curfum^&ftete* 
rity vt mittatur •> tmpudentefqueillos dtcatejfe^ qui currere c&pe~ 
rint-i tpfeintracarcerem ftety& ' narret altjs quomodo Ladas j au% 
Boius cumSicjonijs curfitarint . Turnebus enim infciturn , & 
nugatorium hic exprimi fenfum ait: neque enim cum popu- 
lis curfitatum 5 fed cum certatoribus : refcnbit autem> 
AtitBoifcus Sicyonius . Et habet qui eum fequatur Lambinum, 
& Gruterum . Quid qu^ris <? tantos viros non vidiffe, non 
Sicyonios hic populos> fed ficyonia xaztMfxaXu. mteliigi:de 
quibuis Lucretius: pulcbra inpedibus ficyonia rtdent . Et Ci- 
ceroin 1. de Orat. calceos ficyontos . Genus autemloquendt 
eft quale Ciceronis in Antoniana: Cum Galltcis y ejr Lacema. 
cucurriflt. Et huius Cornificij hoclibro propius finem:^- 
nit tfle cum fago gladto fuctnclus. Sane Boius non videtur Gra?- 
cum nomen > & forfan melius fit Bceus > quod Fuluio Vrfind 
placuit , aut Bolts quod vt nofti eft nomen viri Cretenfis 
apud Polybium . De quo vt & <ie hoc toto arbitrium tuum 
efto . Vale vir Clariflime ? & me ama. Dauentri«e prid. 
Kal.Maias mdcxlvi. 

7inis &il>ri primil 



R i OCTA- 



OCTAVII FERRARII 

, DE RE VESTIARI A 

LIBER SECVNDVS-. 

De Tr&textct. Cap. I. 

O c a m praetextam Etrufca? > vt Plinius cen* 
fet originis , ita appellatam fatisconftat> 
quod in extrema ora Jimboq,- purpuram prf-» 
textam fiue circumtextam haberet. Greci 
Tnptyroptpupov dixere . Eam puerilis aetatisjfa- 
cerdotum > magiftratuum , eorum item qui 
magiftri Collegiorum , ac vicorum eJfentj pecuJiarem fuif- 
fe > viri do&immi oftenderunt, quos non tranfcribo . Quin* 
tilianus Declamat. cccxl. Allegovobis etiam ipfum illud fa~ 
crum prxtextarum 5 quo facerdotcs velantur^quo magifiratus^ quo 
infrmitatem pueritU facram facimusy ac venerabilem . Eandem 
tam a pueris,qua a pueJJis geftatam conftat, & ab his quide 
dic riupfiaru depofitamj a pueris die-Tirocinij>quofciJicet 
deducii in forum tranfcribebantur in viros 5 & propra?tex- 
ta 3 togam puram^ ideft 5 fine vJJapurpurafumebant. Id de- 
cimiquinti anni initio fiebat . Nam quddaJij decimo fexto 
aut feriusfactumfcribuntj faJli eos? oftenditlnterpres ve- 
tusIuuenaJis nondum editus BibiJiotheca; Ambroiiana?? 
Cliius vcrbafunt . Prttexta genns erattoga <> quavteb antur pueri 
adbitc fub difciplina vfque ad XV. annum : deinde to°am virileni 
dccipicbant > vnde in Vila Sancii Germani leaitur Ccjfit prAtexta 
toga. Ea vita fcripta verftbus eftab Erico qui fub Carolo 
CaJuo rloruit . Cedebat pratexta tog& . Scio Auguftum,Ci- 
ceronisitem filium 5 & aJios ferius id egiffe, fed vt recie 
monetManutius, hocmagis ab aJia caufa, quam a iege> aut 
more . Porro depofita pra?texta fumptam efte toganij qua: 
& viri/tsSc pura-i Sclibcra dicebaturvix "quifquam ignorat. 

V&*- 




*Di tf Vtfttirti m. tr: i$s 

t>irt//Vquodquieam fumerent exephebis tranfcriberentur 
in viros. Pura quod tota alba effet nihil purpuras ad mixtum 
habens . Ltberaqaia ephebi tum primum e magifterio exce- 
debant, & vt loquitur Pcrlius pirpura cuflodiam exibant . 
Quo tempore bullam auream lanbus appenfam nihil atti- 
net dicere . 

' Ab hac toga prttextata &tas pro puerili , ita pr£textatiy ae, 
•pr/etextata, propueris 5 acpuellis. Sed falso hinc quidamf 
-pr«aextata sw^deduxere , qua? erantobfcaena 5 atque im- 
pudica ,qu#procul ab pra?textata setate eife par erat ; nec 
recliius Turnebus a pra»textatis Coma?di;s , qua? lafciua?) ac 
liberajmain veteres Gramatici pr9textasTragcedias,velad 
inftar Tragcediarum dixerunt,quas haud veriiimiie eft tur- 
piloquioobfitasfuiife. Illud ergore&ius , quod cum nu- 
ptura? puella? pra?textam deponerent> ad demulcendum 
pudorem nuptialilicentiaFefcennina cantarentur. Feftus 
fratextata verba , quod nubenttbus depoftis prAtextis a multitu- 
dine puerorttm obfc&na clamarent.ur . 

De Pr&texta. Sacerdotuml Caf. //. 

ETiamprcetextaspurpuratogas facrisadhibitas indicac 
Plinius>cum ait) PurpuramDijs placandis aduocari. Ger*- 
manicus apud Tacitum > Vidit fe operatumy & fangnine facro 
refperfa pr&texta pdchriorem aliam manibus aui<£ AuguHa acce- 
pijfe . Vbi tamen Germanicus prcetextatus non tantum quia- 
augur > fed vtexercitus Imperator> & Proconfulari pote- 
ilate. Quare nonre&e vir docliflimusnotat)pr£text£e vfumv 
jrt ; facris fuiffe 5 ita tamen , vt fuerit tantum facerdotum. 
NamConfuleS) Pra?tores>aIijmagiftratus, cum facra face- 
rent , erant in pra?texta ) licet non eiTent facerdotes. Ver- 
baLampridij in Alexandro nihil LipnVm iuuant. Accepit 
prsteXtam etiam cum facra faceretfed loco Pontificis Maximi, non 
Imperatons . Nam cum fupra fcripfiflet Lampridius, Alexan- 
drumadeo ciuiliingenio fuirTe> vt Jicet Imperatorprauex- 
tam > & pictam tpgam numquam fuineret 3 nifi cum effee 

Con- 



136 O&attij Ferrarij 

Conful? fubdit* adhibitamquidem abeo pra.'textatnmfa- 
cris cum non effet Confulj fed tunc non tamquam Impera- 
toremjfed vt Pontificem maximum pra?textatum fuiflTe. 
Qjod iiidem cum eifet Conful facrificaifet,iure magiftra- 
tus pi\etcxtatusfunTet>eciam citra Pontificatummaximutn. 

Augures ctiam pra?texta vfos notum eft.Ciceto proSex- 
tio Lentuli Spintheris filium augurem creatum indicans 5 
Cui fuperior > inquit annus idcm, ejr virtlem patris > & pr&textam 
popuh itidicio dedtt . Idem ep. i x. lib. 1 1 . ad Atticum > fati- 
nijfirumam faicrdotij £tfid,<pa> vejltant . 

Tr&texta Magifiratuum . Varij Interpretttm errores 
in vdce 7rcpi7ro<pvf>og expltcanda cafiigantur . . 
Cap. III. 

MAgiftratus omnes tam Rome. > quam in Colonijs 5 & 
Municipijs pr^texta vfos , immo & CoJIegiorum> ac 
Vicoium magiftros docuit Manutius,& res omnibus obuia. 
Liuius lib. xxx i v. Purpura viri vtcmur : pr<etextati in magiHra- 
tibus > in Sacerdotjs: liberi nofin pr&teXtis purpttra togis vtentur : 
Magtflrattbus tn colonijs > mtmicipijfque : bic Romti tnfimo gene- 
re maoiflris vtcorum tog<z pr<ztext£ babenda ius permtttemtts > nec 
id vt viui fiolum babeant tantttm infigney fed etiam, 3 vt eo cremcn- 
tur . CatuJus etiam apud Dionem ait j> an eo magiftratus 
creantur 'Ivct h ro7? <zvipt7rop<pupotc; t/imr 101$ 'Wipivo^caciv^, Vt in prx- 
textts obambulent ? Martialis de Troiugenrs in magiftratu di- 
uitum Jimina ob fportulam vexantibus . J$uid faciet paupcr 
cui non Itcet^ ejfe clienti? Dtmifit nofiras purpura vefira logas : id e It 
yos ciicntes pra?textati nos tenuiores togatos aborficio di- 
mi/iftis. Perperam in vulgatis effc , diuifit y ■aniiriaduertit 
Turnebus Iib. xxx- Pra?textas ctiam inteJJexit PJutarchus 
in Gaibaj cum ca?dem in foro faclam memorans ait trtrcov 
VixpcdV ctKitpaAav zv rcuc, tTmrmcuc; l&ifciv Ippi/utvcvvl&n rrit; ciyopucj. 
Cum vero corpora truncata in vcfiibus confularibus iacerent tn fo- 
i-f.Reclius, inprxtextiiS-). non enim tantum Confulum fue« 
re 3 fed 5 & reJiquorum Magiftratuum . Appianus Ijb 1. Ci- 

uil» 



Ve %e Veftiaria Lil. IU I37 
uil. appellat llwlw ap%vs '^to. de Oclauij Confulis in te- 
ritu 3 veftem nempe Confularem 3 iiue quod idem cft pra?- 
texram . Eadem voce vtitur Dio Lib- lv. de Magiftris Vi- 
rorum, & lxv. de Cecina? precexta . Idem Appianus Jib.2. 
de DolabelJaConfuIe fubftituto . itw ^ > LTruTovi&riTzi 
(pka-ato . Pr^textam induit . Itavarijs vocibus eam Grexi 
extulere . Vixque dici poteft quantas tenebras eius igno- 
ratio fcriptoribus inculerit . Plutarcbus tradit RomuJum 
pra?texta vfum • AXapyn /ufyJ 5^ ovz£vifo%Tfcvv&, xal ivt&mov l^op^ 
7r<cpi7rcf<pupcv. Vbi fiagiriofe olim Intcrpres vertit. Purpura 
enim crnatus incedebat 3 & toga in ftper purpurea . N cmo tam 
pucr eft 3 vt non videat vertendum fuiffc . Purprtream tnnicam 
induebat 3 & togarn pratextam gcfabat. Nam pra? ter viin Grje- 
cx vocis ) togam purpuream , & pra»tcxtam diuerfas fuiffe 
indicat Liuius Jib. xxi. Dona ampla data quiz fcrrent Regi . 
T c%a purpurea > & palmata tunica 3 & toga prxtexta . Quam- 
quam de Romuli prartexta malumus Plinio credere 5 quam 
Plutarcho toties in hiftoria Romana dormitanti . Ille enini 
ncgat Romulum pr^texta vfum, fed Tullu Hoftilium primo 
eamgeftaife. iib- ix.c. xxm. Purpurdvfum Rom.t fcmper ftif 
fe video 3 fed Roniulo mtrabea 3 nam tcga prxtexta 3 & latiore cla- 
uo Tullum Hofdium e Regibus primum vfum Etrnfcis deuiclis fa~ 
tis ccnfiat . 

SiniiJis error eiufdem Tnterpretis paulo ante.Narrat enini 
Plutarchus: Deuiciis Veijs Romulum triumphaife dufto 
in criumphum eorum Duce 5 qui prouecla aetate imprudcn- 
ter & pueriliter rcm gcffiffe vifus cft. Indc morem manlif- 
fe 5 vc poft viclorias fenem \v7n$mc^v$u> pcr forum in Capi- 
tolium ducerent. Purpuraindutum vertit iLle 3 incpte . Nam 
inprartexa circumducebatur • Quodenim pueriliter egiife 
viius erat in habitu puerili inductus eft , appenfaquc ad col- 
Itim builaquod puenlc geftamen. Dignus vtique Inter- 
prc s qui feni illi fuccidaneus daretur^ii tamenfolus lapfus 

cfuT. 

Magis miruin cfteum a quo Eunapius Sardianus latjna 
ciuitate donatus eft virum exa£a eruditione in eiufdem vo» 

cis 



13 8 OBauij Ferrarij ^ 

cis explicatione deceptum. Inluliano. 'Adquod verbum 9 
lnqnit , repentc a fede fuz profiluit Pro Cof zcd tUm 7ripi7rop?upov 
dvctcnicov \hrv\Ta, , ty&mvov civtIoj Pcoy,ctosK,dA^cnv . Purpureamque 
togam^ Romam T rabeam vocanty excutiens. Duplex error. Nani 
& togaillanon erat tota purpurea 5 fed vripsTro^vpo^ ideft 
tantum pra?texta 5 veftis nempe Pro Confularisj Neque eam 
vefte Romani trabea appellant: nec tk dwo<; eft Trabea> led 
fiinpliciter toga. Ad verbum ergo. ProConful afedefua profiU 
ttit^cficmq; prdtextam cxcutiens 5 quam Romani togam appellant » 
Nullus hic trabea? locus. NuIIus etia infra in Proa?rdio > vbi 
Prsefeclura Pra;torij Eunapio dicitur d pvw BaovAJa aVop^upo^» 
ideft Imperatoria dignitasfine purpura . Nonquodidem 
vertit , pttrpur&^ trabeaque vfu mucilata . Purpura emm qua 
carebat Prsfectura Prstorio eratiaticlauia de quamox di- 
cemus. 

IpfePolitianusjquodvixcredibileeftjVim GrMC& vo- 
cis non videturalfecutus. Namquod Herodianus lib. iv. 
dum ritum , fcenamque Confecrationis defciibitj mter re- 
Jiqua poft Pyrrhicam circumaclos > ait currttsi ejui fcrrem r. 
Tfx<pncTfJciViic: 7ct4 TTfp/ vropcpvpav lc5"«Tci? Currus , inquit illc , cir- 
cum aguntur wfeffi purpuratis recJcribus . Sed re&ores illi non 
purpuratierant> fedtantum pr^textati; fcilicet vt fubijat 
Herodianus referebant perfonas eorum , qui magisiratnm domiy 
velforis" gefijfent ><\momnQsinPretexidL. Re&iustamcn in 
Herodiano quis 7rsp^op(?upy? lcgeret . Xiphilini Interpres 
deTraiano, quiantequain adipifcerctur Imperium vifus eft 
infomnis videre fenem grandaeuum ari/u.aria;x.ai iojmt7ri- 
pi7Top(pvpa>) > vtSenatus ping! folebat fibi ad itare . Vertit, 
invefle purpttrea^ cum debuiffet > inPraetextaj iiuead vcr- 
bum intogapra?texta,&tunicaIaticIauia. Qujd enimpalj 
lium, & veftem Xiphiiinus coniungeret ? Sed palliumibi 
togaeftj veftis tunica 3 qu£ «5c ipfa ciauisinpeclore pretex- 
ta erat. 

Prgtexta igitur Magiftratus inlTgne fuit . De Acdilibus 
Dio iib.LXXVi. Antequam legeretur Senatoremillum caluumTTi- 
$U7rop(pvpQv ly.dnov habiuffc . Tunc omncs in Marccllinum oculos 

con- 



De %e PhftiarU Lik II. f & 

coniecimus : h enim tum Aedilis fuerat.Cicero ep.X.Iib. i r . acf Q^ 
Fratrem de Acdilitare Appij Claudij . Togam fum eittsprt- 
textam 5 qitam erat adeptus Cafare Confule magno rifu hommum 
cauillatus * ^npd nolit inqnam renouare honores eofdem , qnomi- 
ntis togam pratextam interpolct quotannis 3 decernendnm nihtl cen- 
feo . Quoloco vt doctiftimusjac difci ciiamus Seb. Corradus 
ad Ciceronem de Claris Oratoribus obfcruar, Appij ambi- 
tionem > & auaritiam mordetjquod rnalfet foris > & in pro- 
uincia iucrari, quam domi damnum accipcre renouandis 
honoribus, & interpolanda pra?tcxta . Nam eui rnagiftra- 
. tusinibant, nouas pra?textas confici curabantjauarijVt Ap- 
pius, vcterem interpo]abant> vc noua videretur > ob ma- 
gnum purpura? pretium . 

Pr^tores etiam in Pra?texta . Appianus 1-ii-Ci'uiI. Cin- 
na Pi'£tor affinis Cdfaris pratter expcciationem progrcifus in me-' 
dium> rlaJn l&rircirluj g-fcLrnytxlw ct7riSvca.ro. Prxicxta?n exutt 3 
quod meiius eft 5 quam Pr&toriam purpnrsm, nam purpura 
non tantum Prastoris) fed & reliquorum magirtrutuum . 

Immo & Pre/e&i Praetorioin pr^rexta iic?et ms claui nori 
haberent. Diodat eam Seianol. lviu. Q&e Ri; "t& Tttfmvp* 
(pupo) \y.ctr\op ernatterant s ad fubplicmm dnxcrttnt . Et Iuuenalis 
fat. x. de eodem 

Huius qtti trahitur prxtextam fumere mattis 
An Fidenarum Gabtorumqtte efe pctefiai f 
Di&atcrem etiam prajtextatum fuific non eM dubifandu. 
Suprcma enim eius dignitatem?qua cunclos magiftratus an- 
tiftabat) nonalijs infignibus, quam fceuribus aclfafces ad~ 
ditis abaUjs diltin&am au&oresprodunt . Ita iilnd Sencce 
de Silla Lib. r. deClem. c. xn. Defcendent Itcct D;c7atft J 
ra fuay& fe tog* reddtdent j non rc&e Lipfius itacxplicat. 
Ditlator ergo tn fago^ qttirei gerendA caufa crcattts . Nam in- 
tra Vrbem nec Di&atores 5 necCoif. nec alij magiitratus 
in alia vefte quum in pra.'texta fuere : extra Vrbem paluda- 
ti. Quoties ergo Diciatorespropter negotia Vrbana crca^; 
ti,ij inpranexta more reliquorum . Silla dcpofita Diclata- 
laj&ems iniigrutogaprafcextajtoga» communi fdeft pura; 

S fe 



14$ OB&wj fmtaif 

reddidk >quod aitdefeCaefar apud Lucammi. 

Ipfe ego prtuata cupidits me rcddtre vit& 
rlebeiacjue togA modicttm mmponere ciuenu 

Ap Senatores Pr<etextati; An Tribuni fltbi*\ 
Cap. IV. 

PRetextasetiam Senatorufuiffe^idem Manutius fufpica- 
turinduaus verbis Ciceronis n-Philippica. Nefasheri 
quartum tn Circo diem ludorum Romanorttm fuiffe , te autem tpfum 
ad populum tttliffifJt quinttts prxterea dies C&faritrtbucretur? Cur 
non fttmus prxtexati f Cur bonorem Ctfaris ttta lege datrtm de- 
feripatmurl Quod enim in Senatu Cicero verba faceret> 
exiftimat Manutius> cum dixit? curfr&textattnon fumus>lo- 
quutum de Senaroribus . 

Sed non fui/fe prstextam Senatorum propriam > iliud 
fiuis oftendit 5 quod fupraattulimusex £)ion.c>in luetuMa- 
giftratus depoiita pretexta in vefte Senatoria manfiffe . 
Quidam ergoexiftimant> id dixifteCiceronem> quia Au- 
gurerat^cumqueetiam Antonius eodcm facerdotio pre- 
ditus eiTet > habuiife tunc iusprxtexa^ ; Quod vt verum lir % 
ita opus effet oftendere> Auguresnonni/i ludis ius pr^ texte 
habuhTc>cum tameneosperpetuo geftaffe pranextam cum 
reliquis Sacerdoribuscredi pariic . Ulud propius vcro> 
Anconium cumlegemfcrrec de addendo die quatuor die- 
bus ludorum>tuliffe ctiam ad populum>vt inmaiorem Cx- 
farishonorem Senatorcs prcetextati fpeclarcnt. Vel cer- 
te>quodcreditManutius>forte hoc proprium fuit ludo- 
rumKomanorum> vtprxtextati Senatores fpeclarent: nam 
relicjuisludis non licuilfeinde conijcitidem> quod Pom- 
peio Magnoex Mithridatico bello reuertenti honoris caufa 
tributum fuerit > vt fccnicis ludis prxtexta vteretur. Vn- 
deidacceperitManutius, nefeio . DioCaffmshoc nonha- 
bct>fed decretum fuiffe> vt in omnibus feftis laureamge- 
ftaret , kou rlw <roh.tw 3 rtw utv dfr^ixtw \v vrdccu^ eaircuq 3 rtw Ji 
T&kvtixw iv ro7g ru>v iV<sra>v dyu<riv ivSriv&v : tn i/fjue cmmhus pa*. 

luda- 



V i Jgi VtfHaria Lik Itl J41 

ludamenium ferret^veflemautem triumpbalem iriequeftribus ceM 
taminibus indueret : <roAlw u^ikIw rectius prttextam verteris 
nam cum de habitu vrbano loquatur roA* ap^/xw eft togs 
prxtexta. Paterculuslib.11. Abfente Gn. PompeioT. AmpiuS, 
&T.LabicnusTrtbuni p/ek legemtukruntvt is Ludis Circenfibui 
corona aurea > & omni cultutriumphamium vtcretur; fcenicis au« 
tem pratexra . id ille non plafquam femtl (ejr boc fane nimium 
futt ) vfurpare fuHinuit. Non fuifle autem praetextam Sena- 
torum> idem Dio indicat lib. Li.cum ait, inter reliquos ho* 
nores Augufto decretos fuiile,vt Senatores Adiaca? vi&o- 
ri«efocij h^pipoptpvpoistjAcLrtoisrlaj 7roy/7rlw ctvrd crviuTr^w^cu t 
fr&textati cttm eo triumpharent . Propertius tamen 1. 1 v. el. I • 
indicare vidcturSenatorcs prjstextatosfuilfe. 
Curia pratexto qua nuncnitet alta Senatu 
Peltitos babuit ruflica corda Patres. 
Seda parte nobiliori totumSenatumprsetextum appella* 
uit>quodin eo magiftratus omnes praetextatiriiue quod eft 
fimpliciusSenatorespraetextati dici poterant, quorumtu- 
nicalatis clauis purpureis praetexta erat> quamquam pro- 
prie h^c vox de toga vfurparetur vt fupra diximus cum Xi- 
philinum explicaremus • Aufonius Edil. vui. de togain- 
teUigic 

Roma illa domufque £uiritti 
Et toga purpurei rutilans pratexta Senatus . 
Nifi dicere malrmusficut Conful qui alias tantumpra;- 
tcxtatusjinofficiofolemniannumaufpicandi vt diccmus>in 
toga triumphali erat, ita Senatores eodem die folemni pra?- 
textafumpfiffe-Ibi enim Aufonius foIemniaKalendarumla- 
nuarij precatur. Fortalfeetiamtogastotaspurpureas fum- 
ptas innuit nam infra togam pictam purpuream Confulis ap 
pcllat prastextam. 

gttintam Romulei pratextam babiturus bonoris , 
Et alibi de Gratiano 

Dum prxtextatus inoftro 

Et fceptro & folio fihi prafert iuramagijlri . 
VbiCeJarem in purpura Imperatoria prxtextatum ap 

S 2 pcllac 



^4* 'OHauij Fenarij 

pellat.Etiam in Profelforibus Il.videturSenatoribus togaS 
purpureas dare. 

Millc foro dedit btciuuenes: bis mille Senatus 
Adiecit numero purpureifque togts • 

Quoloco fortaffe refpexit folemnitatem Kalendarum. 
Namnoneftcredibile fenatores omnes eodem habitu atq; 
Imperatorem vfos fuilfe , ideft purpureo? & triumphali • 

Cenforibus prastextam abiudicat Manutius? quod PoJy- 
bius Iib. vi.cutn ornamenta mortuorumnarrat,ait : Vbi$r&- 
clarus aliquis ex domeflicis obijt > inflttuunt funeris apparatum 
ejr circttmfufi qui fimiles magnitudine^ ac slatura videntur . iuv /ufyj 
vgt&tos, xcu <rpct7iiyo<; h yiyovcvg , «Ztrgp/wopp^pofc Xcty£etvov<r t:\itv <h 
tifxmm Tropipvpug . St Conful y vel Pr&tor fuerit y pratextas : fi 
Cenfor, purpureas . 

AtquiTribunis idem pr^texta adimit> quod Plutarchus 
vbi Tnbunum plebis magiftratum eife negatjhoc vtitur ar- 
gumento 5 quod prietextam non habuerit . Et tamen Cice- 
ro pro CJuentioTribunitiam praetextam innuiffe videturj 
cum de QuintioTribunopJeb. loquens ait. Facttevtncnfo- 
luni mores eius> ejr arrogantiam > fed etiamvultumy atqtie ami- 
ftum > atque illam vfque ad talos demifam purpuram recordemitfi. 
Manutius togam purpuream inteJJigit , fed quis vnquaTri- 
bunis talem togamadfcripfit ? Alijdetunica inteJIigivo- 
luntj quod nempe tunica? Senatorum fuerint purpurea? 5 hoc 
nosfalfum e/feinfravincemus. Quid opus eft verbisPQuin- 
tilianus de pretexta omnino capicndum Ciceronem docct; 
Namlib. v. Alia 3 inquit 5 refpondendt patronis ratto^ & ali- 
quando tamen eorum non oratio modo, fed vitaetiamy vultus , de- 
nique inceffus > habttus recle inctifari folet ; vt aduerfus J$uintut?n 
Ciccro 9 non hsc folum y fedtpfam etiam fr^textam den.iffam ad 
talos infcclatus c& . Malumus ergo Romano hominij & anti- 
quiori, Tribunos pra?tcxtatos 5 quam Grajco., & nonfemel 
aiiquid Iiumani paifo, credere ■ Neque tamen ideo Cicero 
Qumtium reprchendit 5 quod prsetcxra talari vterctur? nam 
omnes ea a?tate togas taJares fuiife fupra oftendimus: fcd 
qnod cum aJijpauJo fupra imam tc giv oram purpuram tir- 

cuin- 



Tfe %e Vepfiri* Ul\ fT. 14? 

Cumt extamgeftarentj fuperbus ille > & Iatiorem , & talos 
ipfos perfundentem induerit . Nec dubie Tnbunitiam 
praetextam inteJIexit Appianus lib.iv. ciuii.cum facram ve- 
ftera appellat . Vbi Cafiius in Oratione ad milites , ait, Tri- 
bunis a C&fare facrum magiflratum & r/w l&iirct 'rlw hpcuf 
& facram veflem ademptam fmjfe . Nam paulo infra veftem 
Proconfulum ideft pr^textam appeilat facram purparam. 
ropQupa, Upa 7ripiKoutsv7it;.Vt alibi Ca?faris Pontificis Max. ve- 
ftem facram appellatqua? fuitpra»texta. 

Ceterum vfum pranexta» puerilis vfque ad extrema Ro- 
manilmperij temporaduraflfe indicat Aufonius inProfef- 
foribus. xix. 

Mox fchola & auditor multus pr&textaque pubes . 
Vbi pr«etextam pro prsetextatam dixit /icut Edyl.vi 1 1* 
Roma illa domufque ^uirini 
Et toga purpurei rutilans prAtexta Senati * 
Immo Propertius lib. 1 v. eleg. t. 

Curia pr&texto qu& nunc nitet alta Senattt 
Pellitos habuit ruHica corda patres . 
Qua licentiaMacrobius lib. 2. Sat. verba prttexia dixit pro 
prateXtata . 

Adextremum illud de pranexta non videtur pr*etereun- 
dumjeam a Pranore depofitam antequam damnationis fen* 
tentiam pronunciaret. Val. Maximus lib.ix. c. xi i.narrac 
Licinium Macrum repetundarum reum> cum vidifTet Ci- 
ceronemjqui Iudicium cogebat prauextam ponentemjiie 
bonahafta? fubijcerentur interclulis faucibus vit£ fuzefinem 
attuliife: qua cognitare Ciceronem nihilpronunciaffe . 

Seneca tamen non depo/itam prsetcxtam fed peruerfam 
indutam indicare videtur delra Jib. i.c.xvi. Etfiperuer- 
fa induendamagiflratuivejlis. Fortafse ideo deponebatur vt 
de moreperuerfa indueretur : VtpIacuitMureto 5 quiad 
Senecaaita magiftratu laturofententiam depofitam prse- 
textam 5 vteam peruerfam indueret 5 ideft partem eiusfio- 
ridiorem j ac nitidiorem introrfus verteret • Quod verius 
quam quodLipmis exiftimat depofitapr^texta aliam vilio- 

rem 



144" ^OUaitij Tcrrari} 

rem togam fumptam elTe, negatque veftem peruerfam 
efte muerfam, fed funcftam>indecentem, ac feruilem.Quafi 
fuer it aliquatogaferuiiis-raut peruerfa.veftisaliudfignifi- 
care poflit qnaminuerfam .Sed JLipfius cum poteft libeatcr 
Mureto obloquitur. 

De Trabea . To^a pomx.<metpu$as . Halicarnajfeus 
explicatus. Cap, V. 

PRa?tcxta»Trabeani merito fubijciemus? quia ad inffcar 
pra?texta? fuit, noninima folumora» fedper totmrr 
purpuras fafcijs > virgifque Iatioribus vcluti trabibus tranf- 
uerfis diftincta> vnde & trabe& nomen inucnit ; Nonqudd 
expluribus purpureispannis aflutis conftaret, fedvtTur- 
nebus docuit intextis, vtnempe fubtemen purpureum,fta- 
mcnalbum vel coccineum effet. Suetoniusin libro dege- 
nerc veftium apud Seruium ad illud . 

Ipfe £>uirinali trabea^ cinciuque Gabino-. 
Tria trabearum genera ftatuit ; Dijs /acratum, quod erat 
tnntum de pttrpura: Regiuni y quod erat purpureum ^cuitamen al- 
litm immixtum : tertium Juguraley de purpura* & cocco . Eas 
initioRegum fuilTc tradit Piinius, mox pecuJiares equitum 
Romanorum fuerej cum fcilicet Idibus lulij rranfueheren- 
tur exQ^Fabijinftituto> vt tradit Vai.Maximus lib. n. c. 
i. Eam tranfuectionem Dionyfius. lib. vi. defcribit • £* 
pompam<\mt qtta pojl facrificium prccedtt ab tjs } qui equi publici 
itts habent , qm fecundum trtbtts , & centurias difiributi ordine 
equis tnuehuntur tanquam e pugna redeuntesy olea coronati } k<u 
Troptpupctc; <poiViK07rctpu$ut) ctfttzrtyo/uSpOi Tyfiwvctc , rctq KcthQU/Uivctc 

ipafiwc . Vt vcrtitlnterpres > togis purpureis phmiceo colore 
intertextis induti 3 qu£ Trabett dicuntur. Sed t&tptTropqrupouc in 
Dionyfio legendum eft. Nam fi ilia? toga? totar purpureae 
fuerunt quomodo virgis difco!oribus,fiue trabibuspurpu- 
reis diftinda» erant ? Et quid eft veftem purpuream phaeni- 
ccocolore intertextam efle ? Vel ergotrabea? non fuerunt 
tota;purpurea?,vcI nomimsnotatio pereat ncceftc cft» Sa- 

nc 



De 2(t Wefliari* LH>. IL $45 
neSuetonius tradkDeorumTrabeas fuiiTe purpureas , fcd 
& idemReguratrabeis> qua? poftea ad equites traniicrunt> 
albi aliquid intermixtum fuifle prodit . Tnpwopqu/pwg inquam, 
legendum eft : Idem enim infra deSalijsait . Wtiffitvmsfyjifr- 
7Ti7ro^7r*!fj&{J0i7ripi7ro^vfQiuq tpwtzo7rupu<pous >4s$ za.Aoo<xt Tpa,/3iz$. 
Pranextis incincli puniceo coiore intcxcis. Hifi malimus 
<pon'tK07rctpupov<; interpretari> pal-w.s tntextas , fnie quodideni 
eft palmatas : quod Sylburgio placuiffc \ ideo , quales , & 
triumphantium togxfucre ; Equitesin tranfueciione velu- 
ti poft vicionam ouantes> &idcointoga triumphali pal- 
mata , Quare ipfatoga triumphalis etiam trabea diclaeft> 
de quainfra. 

Scholfatf* Cicermis errer Traheam cum Valudamcnta 
confundentis, Cap. V U 

EX di&is trabeam togam fuiffe manifcftd apparet ; Quo 
magis miror nuperum Orationum Ciceronis intcr- 
pretem commentarijs in Pifonianam,^ altquid audaciusy vt 
ipfe loquitur > & extra commjtnem fenfum fcrtberety prodcre 
aufum, paludamentum cum trabea idem veftimentum fuif- 
fe . Quod adeo falfum eft> vtineorcfell.cndo verbaim- 
pendcre fuperuacancum iir, ni/i iilud fuccurrcret, polfc 
ftudiofam iuuentutem excuiusmanibus>qui non funtfo- 
ciorum iibri excutiuntur eodcm crrorc prolabi. Ratioeius 
eft,quod paludamentum veftis militaris> & purpureafuc- 
rit. Talcm autcm fuifle trabeam doccrc Halicarnaffeum lo- 
co> quem fupra laticjtauimus. Scd quis non videt (vtDia- 
lcdicam omittam) apcrte ab HalicarnaiTeo trabcam togam 
sppcllarij & patnam Romanorum vcftcm > ideft ciuilcm^ 
Ncc ideomilitaris quiacquites eavfi: non enimin bcllo ^ 
fed in tranfue&ione. Nam quod fubijcit idem > tamqttam a 
fugna redeuntes > ad vcterem morcm alludit > quo antiquitfl- 
mi in togispugnabantfuceincliiGabinoritu . Quaie nonmi- 
nus Iabitur> cum ait Virgiliumillis verbis. 
Jpfc Jtyirinali trabea , cinftuque Gabtno 



146 OUauij Ferrary 

Injtgnisreferat firidentia limina Conful. 
Trabeam propaludamento vfurpafife . <£>uia inquit tra~ 
beanon fmttoga pzcJa, 6 r tdco paludamentum « Idfalfum etfe 
infradocebimus . Sed cftoj non fuerit toga picra , fu-it ta- 
men purpurainrexta;Et iicet tunc trabea in vfu non eiTctj 
qua? a Romulo inuenta , Virgilius poetica proJepii vfus efl: . 
Fuit toga & quidem magiuratuum propria ideft Confulis 
in officioreferandi tempJi Iani . Nec otficir 5 quodtrabea 
cingeretur , togapicla rlueret, nam & toga communis mo- 
docingebatur cinciu Gabino> modonon > vtfupra oltea- 
dimus. 

Quidautem Dionyfio ,quid Seruio reponet Ciceronia,- 
nus interpres 5 qui trabeam togam appellant ? Satis fuerit 
adindicandam rei veftiaria? peritiam eiusverba attulifse. 
Totuit cademvejlis ^Jitie idem paludamentum tunica proptcr bre- 
uitatem ( erat enim breuior^ & fticcmclior ) & toga ( proptcrea qnod 
fubiccuU^ Jtae tnteruU impofita bommcm totum togA injlar inuolue- 
ret) nominan . Nulium Jnc difcrimen inter tunicam, togam , 
& paludamentum j Qmnis breuior veftis tunica.-omniajqug 
inrerula? imponcbantur etiampalJia > toga? dici pofsunt. En 
cor Zcnodoti. ? Idem etiam trabeamlictorum propriam fa* 
cit , dd quodadducit Appiani verba inLybicis. Impcratori 
■praeunt liclores $oivuto£$ ^ircovat; htkJvKQTig ; Quafi trabca? fuc- 
rint tunica?. 

Cgtcrum infunere Germanici atratam in municipijs ple- 
bem , Equites trabeatos inducit Tacitus 5 non quod trabeai 
veftis funerum propriafuerit , fcd vt aduertit Lipiius quod 
ad augendaruneris pompa veitefoIemniEquites vli funt * 
Fruftra tamen idem Grammaticorum veteruin fidcm cle- 
uat> dumEquitum modd trabeam fuifse contendit; Nam 
praetereaRcgia? ,Confularis , & Auguralis fcriptores mc- 
minere . Immo toga pict-a > qua? ab Imperatoribus Confuli- 
i>us dabaturj trabea di&aeit? Ytnioxoitendam. 



Pe 



De %e Fejliaria Llk 17. 147 



JDepurpura , & eitts generibus. Plinitts corretfus , 
ejr exp/icattts . Cap.Vll. 

VT ca quae de pranexta ac trabca dicta funt, qua? dc 
coga triumphali 5 & iatoclauo di&uri fumu$> mclius 
intelligantur , non a b-s refuerit pauca quardam de purpura 
Ieuiter perltrinxiffej nam plcnos commentarios aJaj ante 
nos dederunt . Eieg.mtcr PliniCis ad purpuram fafccs ,Roma- 
nafque fecures viam fctffe tradit> erndem finffe pro maieftate, 
puerttiA : dtfinxijfe ab equite Curiam : Di/s placandis aduocari fo- 
Ittam: omnem demque vejtem illuminaffe , atque in trittmphalt aura 
mifceri confucutfe. Et purpura? quidem vfum femper Romas 
fuilfeidem obferuatj intrabea fub Romtt/o) in pr<etexta, & 
clauo fubTu/io Holh/to . Nonidemtamen purpuras genusini 
vfu iuide docet Cornelius Nepos apud eundem, cuius ver- 
bafunt . Me wuene violacea purpura vigebat ,cuttts /tbra de- 
narijs centumvenibat ideftX. aureis: nec mu/to pojl rubra Ta- 
renttna : buic fucceffit dibapha Tyria > qu& in libras denarijs mi/le 
non poterat emi{ido.i\ C. aureis) Hac P.Lentulus Spinther Ae- 
di/is cttrutis primus in pr&texta vfts improbatur , qua purpura 
cjttis lam ) inqttit-.Neposy non trielinaria facit? (ideft ftragula 
le&orum tricliniarium ) Spwtber > fubijcit Plinius Aedi/is 
fuit Cicerone Co-nfu/e , dibapha tunc diccbatur , qu& bis tincla cf- 
fet > veluti magnifco impendto > qualiter nunc omnes pene commo- 
diores purpura ttnguntur . 

Primis crgo temporibus,Pra? textarumj namilla? abRegi- 
businuectas lunt 5 & clauorum in tunica ? purpura viqlacea 
fuit , mox rubra Tarentina , fic diclaaloco vbi tingebatur> 
tandem omnium prctiohffima Tyria fucceflit > qu«e a dupli* 
ci tinftura dibapha dicla ; Eaque initio ob luxum notata 3 ve 
in Spinthere 5 & in M.Ccelio, de quo extant Cieeronis ver- 
ba pro codQvnyStquem ettam mimmcrum bvrum cjfendit ^fpur- 
pur&genus amicorum caterujt . Purpuraj genus , h,oc eft Ty- 
rijt , liue dibaphas, quoj tunc improbabatur . Hanc vegeu 
coloris fuuTe> florentifque maxime,ac iuminofi > contra 

T vulga- 



148 OEiauij Ferrarij 

vulgarem violaceam obtufiorisj ac pa?nefufci> docet PIu- 
tarchus inCatone } de quo tradit 5 quod cum in vniuerfutA 
contrariam moribus fuitemporis infiftendam viam fibi vi« 
deret quiinalierantj& magnam emendationem defidera- 

Tentjl^ inquitj 7Top(pupcw teopetTlw zeiTetKOpot; ipud-petv, xeu 
c^eicev ety&7rci)/Avlw cIutoc, \q>6pH tIw fxiKeuvew ; Cum purpuram fd- 
turi coloris & acuto rubore fplendentem in pretio videret ejfe^ ipfe 
fufcam ejrobtufamgerebat. Eandem fufcam 5 & plebeiam ap- 
pellatCiccro proSextio de'Pifone. Veftitus afper, noftra bac 
purpura plebeia^ ac p&nt ' fuj 'ca . Noftram vOcat 3 quod acuta> 
& florente delicatiores foli tunc vtebantur. Quare Pifo qui 
grauitateni) & aufteritatem arfeclabat 5 ea purpura vreba- 
mr in pra'texta , ac clauo> ne quis fomnietj totum Pifonis 
veftitum fuifte purpureum. Idem Cicero Vatinijpra?textarn 
perftrinxit in epiftoJis ad Atticum . Perinde Itcct faciant>quo? 
<volent Cofi. Tribunos plebis etiam 3 deinde Vatwij Jlrumam JiCdQa 
vefliant* 

Poft Ciceronis confulatum crefcente luxu omnes fere 
pur-purae commodiores Tyria? erantj & Laconica?j hoc eft. 
dibapha? 5 & bis tin&ar. Ita tamen vtLaconica? Tyrijs eflent 
deteriores. Ouidius deremedio.. 

Confer AmycUis medicatum vellus ahenis, 

Mitrice cum Tyrio turpius illitd erit . 
Vos quoque formofis veflras conferte puc/las 
Incipiet domtn& qufque pudere fux . 
Tyriam Horatius lib.i 1. Ode xvi. muricembis Afrumap- 
pellat ; Ideft vtPorphyrio interpretatur dtbapham prttitbf- 
Jimami Eius color rofeus quodam nigrore delibutus ? & vt 
Joquitur Plinius nigricantis rof& colore fublucens. Sed prafftat 
ciufdem verbalib.xxi. c.i ix.de purpura? genenbus afler- 
rej etiam ftab aiijs notata fuerint . Ea funt vtinvuJp tis 
extant . £t de odoratis coloribus fatis diclum ? in qutbus wgucn- 
to vuijfe naturam gaudens luxuria vefithus qucque prouccantt u s 
flores ,qui colore commendantur .. Hos antmaduerto tres tjfe fr/ty- 
cipalesy vnum cocco > qui in rofis micat. Gratius nthil tradttur a/j c- 
ftu > & in pnrpuras Tyrias dibaphafque & Lacomcas. -Aimm m 

Amelhyfjiy 



De 2^ Fcftiaria Lih IL 149 

"Amethyflo , qui tnviola^ & ipfe in purpureum y qriemque ianthi^ 
num appellauimus . TertiuseU qui proprie conchylij intelligitur > 
multis modts : vnus in heliotropio s & in altquo ex hts plernmque fa~ 
tttratior:alius inmalua ad purpuram ttuhnans-.ahus in vtola fero- 
t;na conchyltorum vegettjjimus. Verba illa» qui in rofts micat 3 Gra- 
ttusmhil tradttur afpecJu) & in purpuras , vitiofi efse nerao 
non vidit> & lanare conatus eft . Do&iifimus Pintianuslo- 
cum vitiatiifimum ,& infanabile cacoethesfatetur; Tum in 
Vetcri codice fic legi> quia rofis migrante gratia nthtl trahitur 
fufpeclu-i vnde minus male fcribipofse> quirurfus mtgrante 
gratia trahitur in fpecies , in purpuras: Bayfius . £t in pur- 
puraTyria , dibtpbtjae & laconica. Neuter fitis proficit. 
Dalechanipiusin Vet. extareait Gratius mhil afpeclu ;Trahi- 
turis in purpuras Tyrias dtbaphafque Laconicas . Que, Ie&iono- 
bis omnium optima videtur. Color enim coccineus> fiue 
rofeus afpeCtu gratiffimus trahiturinpurpuras Tyrias> di- 
baphafque Laconicas. Quod liquis cumSalmafio fufpett* 
trahitur legat , non repugnauerim > licetnon tantum pur- 
purae fufpedus> fed etiam afpe&us gratiflimus fuerit. Nam 
fi folofufpecluTyria? gratiaftetifsetiocus Augufti locum 
haberet dequoMacrobiuslib. n-Saturn. CumdeTyrupur- 
pur£ quam emt iujferat obfcuritate quereretur^ dicente venditore. 
JErigealtius & /ufpicey his faltbus vfus efl. £>utd? ergovtme 
populus Romanus dicatbene cultumin folario ambulaturus fum^ 
fuilleautem Tyrij coloremnigricantem indicatillud: Ve, 
purpurt obfcurttate quereretur . 

Sedinviam redeamus. Ex Plinijverbis triapurpursge- 
nera eius interpretes rede ftatuerunt,fingula florum co- 
lores prouocantia. Primum coccineum , eundemque ro- 
feum Tyriarum, acdibapharum peculiarem> de quoidem 
Plinius . Laus ei fumma color fanguinis concreti nigrtcans afpe- 
clu , idemque fufpeffu refulgens - Secundum Amethyftinum 
violarumazmulum 3 colorisnempe violaceifaturati. Ter- 
tium conchyliatum , cuius coloremin vniuerfum aitfuifse 
PJinius aufterum in glauco 3 & irafcentifimilem mari, ideft: 
cceiuleum ;eius tresfpecies in floribusponit> inheliotro- 

T 2 pio 



l$6 OBautj Ferrarij 

piofcrmefaturatiorem,inmalu£ flore inclinantem ad pur- 
puram,in viola ferotinaconchyliorum vegetiftimum. Sed 
pJenum purpura; , ac conchyiiorum difcrimen , eorumque 
mixturamj actemperamentum videreeft apud PJiniumqui 
omnes hos colores in temperatura mixtos fuifse docet ,ge- 
mina demonfirata via luxuria , vt color alius operiretur alio , ftiA" 
uior ita fieri leniorque ditius . J^uare^ & Amethyjlinum Tyrio ine- 
briatum^ vteffetex vtroque nomen improbum , (mulque luxuria 
duplex , ejr cum confccere conchylia tranfire mclius in Tyrium ptt- 
tant . J£uin> & terrena mtfcere } coccoque tinclum Tyriotingere <vt 
fieret hyfginum . Haclenus ilJe . Multa praaterea praxlare 
difputauit Salmafius ad TertuIIianum 5 cuius analeclta non 
conuerro . Ca?terum coccineum colorem a purpureo di- 
ftinclum hoc eft terreftrem purpuram a marina diuerfam il- 
Jamq; hacdcteriorcm alijs adnotatum eft. CjpitoJinus in 
Albino refert epiftolam Commodi ad /llbinum in qu^ ha?c 
fcripta funt. Sane vt ubtinfigne aliquod Imperialis matefiatis 
accedat habehis vtendi coccinei pallij facultatem me pr&fente ha- 
biturns & purpuram fed fineauro, Et Lampridius Dhtdume- 
niano . Hic vbi prtmum tndumenti coccea y & purpurea , c&te- 
raqtte caflrens\a Imperij tnfignia accepit . Purpura igitur ex 
conchis muricibusque : Coccum terreftre granum erat . 
Plinius lib. ix. cap. xli. Quin & terrena mifcere coccoque 
tinclum Tyrio tingere vt fieret Hyfginum . Coccum Galatta ru- 
bens granum , vt dicemus in terreflrtbus aut circa E meritam 
Lufitania in maxima lande efi .Verumvt fimul peragrantur nobi- 
lia pigmenta ( ideft tractatio de purpura marina & terreftri 
COniungatur ) anniculo grano langmdus fiuccus: idem aquadri- 
tno euamdus . Ita nec recenti vires neque feneficenti . ( fuccus fci- 
licet ex cocco vnius anni expreflus languidus erat poft 
quatuor annos euanefcens ) . Eiufdem meminit idemlib. 
XVi. c.vi 1 1. & Jib. xxi v. c. iv.&Iib.xxi i.c. n. lamveroin- 
ficivefles fcimus admirabili fucco . Atque vt fileamus CalattA 
Jlfric&i Lufitania. cocci granum Imperatorijs palndamentis dtca- 
tum , Tranfialpina Gallia herbts Tyrium atque conchyltttm tingtt > 
cmnefqtte alios colores? Nec quaritin profundts mnnccs , fefeque 

cbijcicrt' 



tie $ Fefliaria Lit. itl 1 5 ? 

tbijciendo efcam y dum prdripit y belluis marinis: intatta etiain 
ancboris fcrutatur vada > vt inueniat per quod facilius matrona 
ndultero placeat > corruptor infidietur nupta . Stans & in ftcca 
carpit quod frugi mundos exculpat. Hts alitqui fulgentibus in- 
ftruipoterat luxuria > certe innocentius • Locus non femei ab 
^tate & a criticis vitiatus Nam quod in veteribus eratgr*- 
nis coccum , cocci granum fecerunt : cum coccum & granurrt 
eadem res fit . Scd hic coccum pro ipfo grani fucco accipi- 
tur>vt alibicocco tin&um dixit. Rectaigitur ledtio Luftta- 
ntA granis coccum (idcft cocceum colorem ex granis ) Impe- 
ratorijs paludamentis dtcatum. Maius monftrum aliturillis 
verbiS) quod frugi mundos exculpat . Vtique poftquamcri- 
ticorumaudacia acceftit. Inueteriprobale&io eft li coniun» 
clio dematur. £uodfrugtacmundusnon culpet .Lcgendum. 
Ji>uod frugi mundus non culpet . Color coccineus non eratita 
inuidiofus.vt purpureus>qui tanto periculo parabatur.Erat 
mundiria? luxuriofe , alia? fobria? , ac temperantes. Co- 
lorcm inquit cocceu homo mundus frugi, iiue cum frugali- 
tate nequ iqul \ imnetj minon enim impendio parabatur * 
culpaturus vtique purpuram>qua? de profundo eruebatur. 
Ita qu^ fequu icur correftioiie non cgent.Hts ( coloribus) 
alioqutfti Igenttbus ( n o n m i n u s n i t i d i s > a c p u r p u r e i s ) inftrui 
foterat luxttrta ( non folum frugalcs munditiaO certe in- 
nocentius ( fine noxa & periculo vita*. ) Porroillud obij- 
ciendo fe fe quia in Vet. eft obijctentes , maiim iegere obijciens) 
quamquam &illud tolerari poteft. 

Blatteus etiacoJorpropurpureoapud fcriptores inferio- 
ris feculi reperitur.Lampndius in Heliogabalo./^r^fr^r igi- 
tur funes blatta^ ferico & cocco intortosyqutbus ft necefte ejfet la- 
queo vitam ftntret.Yoipifcus in AureIiano.£r cum ab eo vxor fua 
feteret^vt vnico pallio blatteo ferico vteretur.Et paulo infm.Iden* 
conceifit vt blatteas matronA tumcas baberent . Eum colorem a 
blattis & vermiculis>qui e chermes vt Arabes vocanr,& e 
cocco fmguineicoloriserumpunt diclu putant apud Tur- 
nebum lib. xnx. c. xvi 1.AI1; quod blatta?,vel bJattea? pro- 
prie fint bulU luti ex itmeribus vt cx Feflo fcribit Paulus ita 

ctiam 



I52 OElauij Ferrarij 

etiam bullas fanguinis concreti vocatas> vnde inGloflis 
blattea Qpcjufiot; duixaroc, > hinc blatteum hoc eft fangui- 
neum propurpureo. Mihi altera notatio magis arridct vt 
a blattisfiue vermiculis di&us fit > vt proprie futrit co- 
Jor coccineus. Diitinguit tamen coccum a blatta Lampri- 
dius loco fupraaddu&o.Sed fortafTe per fimiJitudincm pur- 
pura dicla eft> vt Plinius ait cocci coloremtrahi 111 purpu- 
ras Tyrias , & Laconicas . 

Qjod pene effu gerat,Si Tyrius color afpeciu nigricabat > 
cur Cato in purpura fufcum colore adamauit qui pretiofifli- 
mus ? In purpura> quam Cato & feueriores afpernub tl ntur> 
rofeus color vegetus acuto lumine florefcebat: contra pur- 
pura , qua Cato vtebatur, violacea > fiue conchyliata mini- 
murn rubei coioris > ac luminofi habebat , fed vioiacei fatu- 
rati, &propterea obtufi, peneque fufci. TyriaafpeCtu tan- 
tum nigrefcebat,fufpeclu refulgens violacea & afpeclu > 
& fufpeclufufcaeratsVt nihil aliudfueritpurpurafufcaCa- 
tonis , quam minime iuminofa • 

Toga trium^halis > purpurea^ picia > pal,natay 
Capitolina . Cap. f III. 

VErrius Flaccus apud Sextum Pompeium docet> togam 
triumphalemprimopurpuream fuiife> deinde acu'pi- 
clam, Ptcla inquit } toga qud nunc dicttur > purpurea ante vcctta- 
ta ejiy eaque erat fine ptdura : eius rei argumento est pittttra in <ede 
Vcrtumni , & Conf^ quarum in altera M. luluius Flaccus , in ai~ 
tera L. Papyrius Cttrfor triumpbantes tta picJtfu nt . Antiquitus 
igitur toga triumphalis tantum purpurea fuit > poft piclia in 
vfumvenit, de qua Plinius . Ptttasvejlesiam apud Homerum 
fut{fe vnde trtumpbales natx, . Nec aliud fuhTe pi&am togam 
docli obferuant> quam acu elaboratam figurifque phrygio 
opere diftinclam Nam fubijcit Plinius . Acu facere idphry- 
gcs tnuenerunt yideoque-, phrygiones appe/iati funt. Quare toga; 
triumphali purpurea? aurum imrnixcum eflfe oportuit>quo 
parygiones eam varijs fTguris ad inftar pi&ura? acu varia- 



De J(f Feftiaria Lih. IU l$$ 

bant. IdemPliniusdepurpura, Intriumphali attro mifcetur. 
a.AKpy"iScL ^pixroVaroi' appellat Dio lib- lxiii. 

Hinc pra?cipua dona > quibus amicos Keges Senatus Ro- 
tnanus colebat) togajpi&a? fuerunt) & tunica; palmata?> vt 
totics Liuius 5 &alij memorarunt . Tunicam palmatam,vc 
omnes fciunt > lic diclam Feftusait a clauorum magnitudi- 
ne>quod nempe lato clauoad inftarpalm.se manus diftin&a 
effet : deinde a genere pictura?,quod pulmas intcxtas ha- 
beret, palmatam di&am . Ha?c enim verior notatio eft,qua 
qua? affertura Seruio adlib. xi. Aeneidos > Palmatam dici 
tunicam > quam merebantur qui reportaSent de bojlibtts palmam . 
Togam tamen palmata > vt obferuat Manutius pauci dixe- 
runtj eamque a piclis palmis ita diclam non male opinacur. 
Martialis . 

7 comes , & magnos illxfa merere triumphos > 
Palmattque ducem fed cito redde tog& . 
Sueconius eciam Claudio . Sect/tiy & triumphalia oma* 
menta eodembello adepti^fcd ceteri pedibtts , <& in pr&texta : Cr if- 
fus e ]tto phaleratoy & invejle palmata . Tandem Valerius Iil>. 
ix. cap. 1. JZjiid fibt voltut Metellus Pitts citm palmata vejie- 
conuiuia celebrabatt Exhoc fac1:umeft> vc poft quam pro* 
cedence , cempore Confulibus loco pra?texta? toga tnum- 
phalis dari c£pit , ea palmaca diceretur» vc idem Manutius 
obferuat • Aufonius in graciarum actione ad Gratianum 
pro Confulatu . Dtmicaturus palmatAveJiis meA omamenta di~ 
fponts : parumejiy fi qualis ad me trabea mittatur intcrroges : te. 
coram promi iubes ; bnc ejl picla , vt dicitur vefiis > non ma%is auro 
fuoyquamtms verbis . In quibus illud quoque notandum> 
eandem veftem modo trabeam>modd togam p Jmatam di- 
ci,quodetiam Sidonius,& Caftiodorus fecere . xMirum 
eft> inhis recenfendis nuperos Criticos Manutij noinen 
elato nimis> autnim.is dcmiffo animo pra.'terij(fe . 

Toga igitur triumphalis , & picla dicebatur> quod acu 
diftincla crat, & ^/«wteagenerepidlura» >hoc eft paimis> 
licet,& talis poftea diceretur, quamquam alijs figuris di- 
itincla elfet , tandem> &C*/>/fr>//^quodtalis Iouis cracin 

Capi- 



t j4 OElanij Fcrrarlj 

Capitoiio.Nec triumphancium modo ea toga fuit,fed Con- 

fulum 3 & Pra?torumrConfulum quidem quoties magiftra- 
tuminirentipiisKaiendisIanuarijs idque fub Imperatori- 
bus. Nam liberaciuitate in folapra?texta fuerunt . Quan- 
do id ceperit non ita certum . Virgilius per prolepfin for- 
taffe a?tatem fuam refpexit cum lib.vi i.ait 

Jpfe .Qiiirenalt trabea > cinftuqm Gabtna 
Infignis referat flridentia limina Conful '. 
Ex quo difcimus non tantumKal.Ianuarij Confnles into* 
ga picia fuiffe,fed etiam cum Iani templum referarenr fal- 
tem in trabea. Pra?tereaGabino ritu fuccinclos fuiflfe. He- 
rodianus indicat in vfu fuilfe fub Commodo . Nam iibro U 
vbi celebritatemKalendarum Ianuarijpercenfet intcrre- 
liqua ait TS ^r«w/*o< rat$ 7rpcorov rlw tvc^o^ov 3 zcu tvvictv- 

triov <srop<p6pctv ynp iTtSivrcu . Confules primum bbnoratam ac folem- 
nemy{ /iue vt Symmachus loquitur annalem) purpuram tndtt- 
unt. Hoc enim malumus quam quod Politianus,fummi ma- 
githatusconfpicuam £i bi &folemnem purpuram induunt. 
Nam fummimagiftratus fuereetiam Dicl:atores>Pra?tores > 
Cenfores . Sed proprie Confules mwupm quod nempe 
annonomendarent. Quidquid /itjpropurpurapoilet quis 
prartextam tantuminteliigerequajpurpura? nomine etiam 
ab alijs fcriptoribus de/ignatur. 

Clariushuius ritus veftigium fubAiexandro Seuerode 
quoLampridius . Pratextam & ptciam togam numquam nift 
Conful accepit > & eam quidem quam de louis templo fumptam alij 
quoquc acctptebant aut Pr&tores 5 aut Canfules . CapitoJinus de 
Gordiano . Palmatam tunicam^ ejr togam picJam primus Roma- 
norum priuatus fuam propriam babuit-^cum ante Imperatores ctiam 
deCapitolto acaperentjvel de Pa/atio.Cui enim rei togam picl a 
priuatus homo haberet ni/i vt ea vteretur cum magiftratu 
annumq; incoharet ? Crebrior deinde eius rei vfus,ac meu- 
sioapud fcriptores.Aufonius Edyi. iv. 

Vt Prrfecluram duplicem fellamque currulcm 

Yt trabeam > pic~lamque togam mea prdmta Conful 

Indtuur faftifque qtets frdatus baberer. 



De 2y Veftiari* Lik II. 

*' Etin Gratiarum aclione. Inprocinclu & maxime dimica* 
turus palmat& veftis me& ornamenta difponis . Feliciter > & bono 
omine . Namque ifte babitus vt in yace Confults eff 3 fic in vicloria, 
triumpbantts . Pauio poft ptclam appciJac ideft Phrygionis 
opere elabcratam . Hac plane > hoic eft picla vt dicitur veftis ncn 
rnagis auro fuo quam tuis verbis. In extrema oratione trabeam 
vocat . Vt trabeam non magis aurofuo 3 qtiam munere tuo fplen- 
<&dW;.Symmachus etiam pttl&tognc Confularts meminit . iib. i* 
ep-i. & Trabe& annalts lib.ix- ep. cxvi. 

NecConfulum mociojfed Prxtorum toga picla & trium- 
phaiis fuit quoties Ludos edercnt . Iutrcnalis eieganter 
aula^um appellat . 

— — pitt<z Sarrana fererttem 
Ex bumeris auUa togx . 

Vetus interpres lntuntca louis Mappam mtttcntcminCirco 
Confulcm defcrtbit poeta . Nam tnnicam louis togam palmatam 
dtxit 3 Tyria purpura confcclam^boc eft farrana . Vbi niii corru- 
ptus eit 3 male togam cum tunica confundit . Quare vide- 
tur addenda coniunclio Et> mter Iottis, & togam . 

Tunicam palmatam appeliat Iouis > quod nempe > vt vi- 
ditLiplius, eademlonis limulachrum in CapitOlio indu- 
tum fucrit . Ita apud Tacitum Tribunis celebraturis ludos 
Auguftales triumphaii vefte vtipermiffum. Huc trahendus 
Martialisiocus m Proculeiam 3 qua? marito futuro Prasrori 
i epuclium dixerat ^ ne cogeretur fUppeditare impenfas ad 
emendam purpuram,qua Megaleiia fpeCtacuIa ederet. 
Constatttra fuit Megalenfis purpura centum 
Mt/itbuSj vt nirHium muncra parca dares . 

Megalenfempurpuram vocat togam rriumphalem ,qua 
indutus*Pra?tor Megaleriaca? '-mappa? fpe&acula editurus 
erat. Videntur etiam Pranores non modo in Ludorum edi- 
tione, fed inter facnficandum veftempictam3& triumpha- 
lem geftaiTe. Cuius rei non aiiud qubd ego fciam veftigium 
ext.at quam apud Appianum lib. 1 . ciuiL de Afeiiio PrcErore 
feneratorum fcclere inmedio foro obtruncato . SicJfellio 
incjuic frxtor facrtftcaws 3 iujultpcLu->K<uprixpvewip&nTd co$ Qv-". 



\$6 O&auij Ferrtrij 

.<ria 7Ttpix,iijuivo<; » Sacram atque auro inttxtam veflem vtin facrii 
indutus . Miror ab Intcrprete &g crdw/a ommiffam , quod 
tame indicat cur vefte auro intextaliue aurata vteretur.Na 
vt Prsetor foiius praetextse ius habebat.Sacrificantestamen 
fola praetexta vfos fupra oftendimus.Nifi hocfacriilliuspe- 
culiare fuit . 

Oterum qu^fitum eft>vtrum h«e fTgur^ in palmata texc- 
rentur> an acu tantum pingerentur. Vtrumque fa&um eiTe 
apparet. Quod acu variarenturaPhrygione>docetPlinius 
locolaudato . Quod texerentur > Feftus tunicam palma- 
tam,qu£vt& toga>picla erat,agenere piclura? dicla notat> 
ejucd palmas intextas baberet* Et Aufonius ad Gratianum,iW- 
matam > in tjuis 5 tibimifinqua D. Confianttus parens nofterin- 
textuseji . Etiam Polybius Jib.vi. eos qui funuscomitaban- 
tur viritriumphalis aitgeftaife i&Wrac, <hargva-*q > teftes auro 
jntextas) quamquam , & auro diftin&as vertere poifumus . 
Appianus lib.i. Punicorum . Veftem triumphaJcm defcri- 
bit. H?<raXrou «fitqrov 7rdrpuov rpoVov 7rop$vpav aWipoov ^pvacov 
ivvqao-juivw . lnduitur togam purpuream aureis (lellts in textam* 
Nonrede Interpres amiaturtoga clauata purpurea , Ha?au- 
tem veftes triumphaJes intempJo Iouis Capitolini ferua- 
bantur , & inde cum opus foret depromebantur- jLampri- 
dius in Alexandro. Pratextam -> & pittam togam nunquam mfi 
Cof. accepit) & eandem quidcm quam de louii tcmplo ftmptam alij 
quoque acapiebant aut Pratores , aut Cof. CapJtoIinus in Gor- 
diano , Falmatam tunicam > & to^am picfam pnmits Romano- 
rum priuatus fuatn propriam habutt : ctim ante lmperatores etiam 
de Capitolio acciferent ^vel de Palatio. Ideohcec toga Capito- 
linapaimata dicitur in epift. Tacitiad Probum > vt adLam- 
pridium notauit Cafaubonus. 

lustoga triumpbalis ad priuatos translatum . Pur- 
pura fumma. Cap. IX. 

PRaeter triurnphantes ,Confulefque , ac Prsetores Iudo- 
rum editione,priuatis quandoque hominibusius to- 
gu? pi(5t*e faftum accepimus . Paulo enim Aemiiio > qui de 

Pcr- 



De %c Vejliaria Lik IT. 157 

Perfeo triumphauit ,hocindultumeft : & Pompeio Magno 
conceflum tradit Dio &favix.tov ivSwuew \v rolc l 1w'l7r7rw iyco<Tt% 
ideft vejlem triumpbalem induere in equeflribus certamtnibus . 
Eundem honorem Catoniob Regiam Cypri Gazam fan- 
£tc Romam tranfue&am obIatum,& ab co repudiatum tra- 
dit Plutarchus . Idem poftea Csefari delatum , vt omnibus 
nempeludis toga triumphali vteretur quemadmodum fu- 
pra notauimus . Jdem Dio lib. xliv. dvro\ cft rlw n roA&</ 
tIw &hv / ix,iov \v TrdccUc 7ra,vvyi\$i<fiyQ Soy/ua. \viSviro:Ipfe ex S, C. ve- 
Jlem triumpbalem ommbus ludisy gejlauit* De quo etiam Cice- 
ro Philip. 1 1 • Sedebat in Rojlris collega tuus amiclus toga purpu- 
rea >in fella aurea coronatus . Vbifimpliciter purpuream ap- 
pellat>qua? etiam pi&aerat, auroq;intext3jvtomnes trium- 
phales. Nam Plutarchus idem narrans appelJat triuwpba- 
lem: Dio Regtam^ quceprofedo eademfuit. Qoamobrem 
quihicde purpura Deorum Ciceronemloquutum volunt, 
non minus rifu digni funt,quam qui olim in purpura fapiens 
faltauit. Necinludismodo fed etia in facrificijs vt teftatur 
Appianus lib. I I.ciuil kcu 9veiv ju^j dvrov di&i Qpictju/SiKcoc tiu,- 
<pa<rjuivov . Vt inter facrifcandum triumpbali vejie vteretur . 

Reliquos Cffares,atque Imperatores in ciuili habitu in- 
ceflifle>ideft in toga communi, fupra oftendimus \ Vt de A- 
lexandronotetCapitolinuSj quod nunquapraetextam fum- 
ferit 3 aut pi&am togam > nifi Cof. elfet. Inferiori a?uo, 
veftem purpuream 3 ideft togam , ac paludamentum > Irri- 
peratorum fuiffe manifeftum eft . Id a Gallieno ortum vi- 
detur* de quo Trebellius. Cumchlamyde purpttrea, gemma' 
tifque fbultSy & aureisRom&vifus cjl> vbi fempertogati prin- 
cipes videbantur . Nifi velimus intelligere> Gallienumno- 
tatum> quodchlamyde vteretur,cumalijPrincipes toga. 

Exeo tempore purpura proprincipatus lymbolo a fcri- 
ptoribuspauim accipitur. Hinc fumere purpuram , profu- 
mere Imperium: & in tumultuarijs Imperatorum creationi- 
bus direptam a vexillis purpuram>aut de fimulachris Deo- 
rum a militibus cum aliunde non fuppeteret,vt ealmpera- 
torctn induerent j Hiftori*e Augufta? Interpretes notarunt. 

V 2 Inde 



15$ Cftauij Ferrarij 

Inde etiam eftj quod inter omina Imperi/ femper aliquod 
purpureum occurrit j vtin eadem hiftpriapafiim obferuare 
licet. Denique inde Imperatoria purpura fumma diclaeft. 
jLampridius de Alexandro. Vlpianum fxpeamilttum ira obic- 
&u furptira fumm& defendit . Malumus enim purpuram fum- 
mam Imperatoriam interpretari; quam qudd Cafaubonus 
de purpura , qua? in fummaj fiue extrema vefte fuit pra?tcx- 
ta . Quafi folo Jimbo> ac fafcia extrema purpurea defenfus 
fuerit VJpianuSj& non totius veftis purpurca? Impeiatoria; 
obieclu , qua? propterea fumma difta eft . Quod Ci de prae- 
textaintelligaturjdura locutio eft dura interpretatio. Eam 
vero purpuram principalem^ & facrum muricem , & purpuram 
veri luminis > & njefem aletbinamyhoc cft veram, verique co» 
loris idem Vir incomparabilis obferuauit » 

J)e Yeflibus boloueris . Cap X> 

MAgnus Turnebus Adu. i. cap xi 1 1. Exiftimat? ho- 
loberasj fiue holoueras veftes fuiffe, qu«e tota> ef- 
fent birri , qudd nempe birri honeftiorum , & paiatinorum 
erantj totique ferici> & toticonchyliati? exCanone xi i. 
Synodi Gangrenfis Siquts awtfln pailij vtitur, ejrecsqut cttm 
rettcrentia birrts vtuntur defptat anathtma ftt • Quocique Zo- 
naras, & Baifamo hnpovq c^io-a^ lcS-wTa? expofucre veftes fe- 
ricas. EiTe igitur holoueras veftcs credit Turncbus birros 
totos vere fericos > & totos conchyliatos..s>^5 inquit,^- 
lcberaveftes) btrri tottvere ferict , &"vcre conchyliatt . A quO 
non abcunt Iuris confultiad Tit.vi 1 1. lib. xi. Cod . de ve- 
ftibus holobens ; qui nihil aliud efle contendunt , quam to- 
gas fencas eademZonara? > & Baifamonis interpretatione 
inducli . 

Etineoquidemjquodha? veftes totcepurpUrea: eflent) 
recle cenfuit Turnebus •• quod vcro tota? fericce , fiue holo- 
fenca? ,falfam notationem oftendit Salmahusad Trebel: 
PoIIionem . Vaiido hercuJe argumento. : Nam fi holoucra 
tora ex fcrico texta vefrimenta erantj nuiJum iuiifet cjifcrir 

men 



Vi %e VeftUrtk Lik if. i$9 

men mter holoueraj & holoferica: &nihilommustantuni 
erat j vtcum promifcuus eo tempore vfus eiTet holoferic^ 
veftis , fola holouera veftimenta priuatis interdi&a > Prin- 
cipi > eiufque domui dedicarentur . Adeo autem promi- 
fcuum > & communem tunc ternporis fericorum > & holofe* 
ricorum vfum fuhTe > vt etiam mimis , fcenicifque mulieri- 
buspa/fim eiTet permiffus > dum abdinendum fibi effe cenfe-- 
rent > ( verba Iegis funt ) auratis fericis) & Jigillatis > ant qui- 
bus alio colori admixtus purt rubor muricis inarde fcebat . O- 
ftertditpranereanonomnes birros fericosfuiiTe,quod ex 
alia etiam viliori materia conficerentur. \ 

Credit ergoviriftedo&iflimus, holouerafic dicT:a>quod 
eflTenttotapurpurea, vtcenfebatTurnebus> & verba leg. 
n i. titulo eodem conuincunt • Necpallta , tunicafque domi 
tjuis fenca contexaty aut faciat, qu&tinfla concbylio nullius al- 
terius permixtione ftibtexta funt: Proferantur ex xdtbus > tra- 
danturue tunic£->aut pallia^ ex omni parte textur£ 3 cruorein- 
fcclaconcbylij . Eadempaulo infra holouera appellat idefc 
in quibus vtraque pars textura?> ftamen fcilicet , & trama 
purpura tindta eflent . Atque harc vefcimenta propterea ho- 
loueradiclaelfecenfet , voce hybrida > fiue Gra?co latina> 
quod tora vcra , fiue ex vero colore , quod nempe purpu- 
reum colorem, perquamdam excellentiam, verum appel- 
labant . Vnde chlamydes veri lumims Trebellio dicuntur>vn- 
de, & Gra?ci dx^mfe&jm depurpura dixere • 

Hanc opinionemetiam Aduerfariorum facrorum compi* 
Jatcri placuiffe video , nam cap. L.xxi.pro fua venditauit, 
maluitq; feruiii probrorefpergij quam tantonomine fcri- 
pta ftu colluftrare . Sed folemne jjs homnibus eft alienos 
fibi fcetus fuppoficum ire ; Qi)£ quidem tolerabilia eiTent 
fi hanc Jicentiam folum inter fuos exercerent) nam focioru 
omniacommunia; Quisferat cuncia cum puluifculo con- 
uerrentcs? Sed de his alias. 

C^terum) vt holouerarum notatio a Salmafio allata in- 
geniofaeft) ita fas> iufque fit,quid, & nos fentiamus ape- 
rire. Nam bolouera^ non femilatinam > fed puram vocem 

Gra?- 



t6o Offlauij Ftrrarij 

GrsecanV, contractam y mox > & corruptam fernper credidt- . 
mus : nec aliud efTe , quam oMiropqvpaL , Hoioporpbyra, indu- 
cliau&oritate Ifidori lib. xix. capxxn. Orig. Hoiophora, 
vel vr alij habent codices Olophera > Holoporphyra , tota ex pur- 
pura^ qucE fi non verior> at fimpJicior notatio videtur. Vo- 
cempofteadeprauatam vu!go> & corruptam argu mento 
eft > quod in fcriptis Jibris Ifidori ipfe etiam Salmatius rep- 
peritpartim olophora, partim> oiopheray & ciopheriay ne quis 
miretur ex oloporphyris , fa&as elfe hoIofera> hoIobera> ho- 
louera . Papias Vetus Grammatius . Holophora vejiistota ex 
purpura; holonenim Grece totum . HoJoporphyra ergo initio 
dicia> mox holophyra,hoJophera , & holobera jfiueholo- 
uera : ideft tota purpurea, quia vere taJia erant, quorum fci- 
licet ftamenj & crama totapurpurea , hecque priuatisinter- 
dicla.Apud Nonium verbo fiola , Varro <&ipt (pQopug x,6a-juov , 
wulteres aita cerneres cumJloU hoioferica- Recle docli corigunt 
boioporphyro } nulJus enim tuncholoferici vfus . De birris au- 
tem y infra commodius duTeremus . 

Togarum dmerfa genera enumerata magis , quam indicata • 
Auclorum fententiA expenfe . Varro exphcatus > 
ejr correclus . Cap. XI. 

ETha^cquidem de toga communi, actriumphali fuffice- 
re poteranr, nifi alia etiam togarum nomina> ac veluti 
ipeciesapud l^Jinium occurrerent: &rurfus aiiquidiuerfa. 
vefnum genera pro togis imperite obtruderent. Verba Pli- 
nij iunt lib. i ix. cap. xliix. Lanam cum coio 3 & ftifo Tana- 
quilis ip templo San^t duraffe prodente fe aucior ejl M. Varro > 
faclamque ab ea togam Regiam vnduiatam in <zde Fortuna , qua 
SeruinsTuUus fueratvfus . Mox fubijcit . Vndulata vefits pri- 
ma e lautifimts fuity tnde fororiculata defiuxit.To^as rafasPhry- 
gianafque D. Augujii nouiffimis temportbus cjptjfi? fcrtbtt Venefei- 
la . Crebra papauerata antiquiorem habent ortgtntm , iamfub Lu- 
ciito poetain Torquato notata . 
In hii -expiicandis faciJius fuerit aliorum opinionem re- 

rcllcro 



Ve %e Feftiaria Lil.IL 161 

fellere>quam nouam interpretationem afferre. Nonius. 
Vndulatumnoue pofttum 3 purum. Varro de Vita Pop. Rom. 
lib. i. Et a qutbttfdam dtcitur efie Virgtnis Fortunx ab eoquod 
duabus vndulatis to<(is eft opertum > prowdevt olim noftri Reges 
'undulatas & prAtextas togas fohti ftnt habere . Vbi videtur 
Nonius indulatamtogam opponerc prttextA . Scd maiorum 
gentium critici incptia? Nonium accufant> ipfique exifti- 
mant, v.ndulatas veftes diclas j quarum textura vndas imi- 
tarctur qua? Plauto di&a rquodin lana texendaaa 

fieri poflit ipfi viderint ? certe noftra? veftes vndulata? qua 
ratione fiant , etiam rudes intelligunt . Cum prseterea to- 
ga» eftentalbae , nequis vmiarum fpeciem colorum,ac!icio- 
rum varietate expreilamcomminifcarur. Et licet tali toga 
vfusSeruius Rex dicatur, & idco pi&a fuiflfe vndulatimdi- 
cipo/fit , tamen communes huiufmodi veftes fuiffe verba 
Plinij indicant> cum ait veftem vndulatam primam fuiftee 
Jauti/fimis,ideft qua> & alij praner Reges lauti homines vte- 
rentur , quibus nullum ius piclarum fuit> nifi in triumpho. 
Invetcribus libris pro tndttlata legitur vngulata voce non 
minus> atque illa infolenti. Ita duo manu exaratiinBiblio- 
theca Ambrofiana conftanter habcnt.Etiam in foriculata\\- 
dem Critici vaticinantur . Alij enim fortculatas Iegunt>& 
fpartO) ac iino condenfatas interpretantur nempe a confe- 
xendo fertcidatas diclas. Alij forortculatas; vt eft in veteribus 
libns ; Alij furorecnlatas , qu*e perpetuis quibufdam furis > 
& Jatioribus virgis regulatae elfent , & eo toto texendi ge- 
nere confecla:> vt fint a fura, vel a rica, vel regula.Sed quid 
iuuat in tenebris micare? Non exigua Critici laus eft> etiam 
aliqua ignorare. Vcl hic fuccurrant nobis,qui granciia fem- 
per minantur . Sane huiufmodi furas > regulas > & figuras 
inlana texi non potuiife illud argumcnto eft > quod in lana 
tantum Iftrica & Liburnica> qua? filo proprior erat quam la- 
n£ > fcutula? tcxi poterant ,in reliquis villi obftabant. PJi- 
nius eodcm c^pite . Ifirtay Liburntxque Itrto profrior quam la- 
n& pexis altena veftibus , ejr quam fola ars fcutulato textu ccm- 
mendat tn Lufttanta.H&c igitur lana>qu£e minime villofa erar, 

&li- 



x r$2 Ofitautj Ferrarij 

$t lino iimiIior 3 apra texendis fcutulis erat , reliqua? ineptae > 
inqueis villi omnem texturam tegebant . 

Quod ad Phryxianas & rafis attinetno itaTurnebi fen- 
tentia difpiicet^quiitadi&aseenfet) quod I^hryxad vel- 
leris crifpos & eminentes villos imitarentur , quaique cum 
-fpiifis Seneca coniungit Jib. i. de Ben.c. r i r. Inueniam alinm 
poetam apud qtiem pr&cingantur > & fpzffis 3 attt Pbryxianis pro- 
dcant: Vbitamenioquitur de tunieis Gratiarum . His op- 
pofita? raftefuerunt, ideft minime villofe : quemadmodum 
ipiflis raJlae . Magis inquam Turnebi opinio placet quam 
Popma? ad Varronem de Jim Latina exiitimantis Phrygia- 
nam togam fuiiTe veftimenti genus diftinclum fiiis aureis> 
&varijs meandris retorrum quaJe a Virgilio defcribatur» 
fobispiciacroco & fulgenti murtce vcjlis ► Nam Phrygianas, 
/iue Phryxianasfuiife togas comrnunesindicat Piinius cum 
cas ralis veluti opponit ? & in vfu effe cepiife ait tempori- 
bus Auguftij cum tot feculisante togajpict^ & a Phrygio- 
ne elaborata? in vfu elTent * Sed locusille Varrouis mire 
deprauatus eft « Stamen 'ajiando ^qnod eo fiat omne in tciaveia- 
wentum.Snbtegmenquod fubit Jiamini.Trama quod tramat frigns 
id gcntts veJtimentt.Denfum a dentikus piclinis quibus ferttnr.H^C 
eft vetusieclio. Turnebus trameat frtgus idcll tranfmeat.Vc 
Varroni trama fit veftimenti genus rarum . Porro pbrygum 
prorrig.us in veteribuslegiidem teftatur. Sed nec vllum 
veftimentum trama di&um eft ? & in quolibet trama locum 
habuitjqua? eadem cum fubteminCjiine quo nullum veftr- 
mentum. Siergo tramaquod frigus tramaret fiue tramea- 
rctj etiam denfalpifsaq;veftimetafrigus trameaifet inqui- 
bus neceffario trama erat . 

Nemo itaque Scaligero aaTenferit Iegenti qttodtrame.it 
fhrygionisveflimentvm . Pbrygionia autem eife qu£ Italo rica- 
*»*^appeJIant. Scdoinnh vcftiincnt^jnon ioluma'Phiy- 
gione eluborata tramam habebant. Sequitur Scaligerum 
Popma paucis mutatis . Trameat Phry^ium atm fit gentts i-e- 
Bimentt . T rama enim lde ft flum trameat & atrrit intra flawcn 
& fnbtemen cum Hsitur fbrygzum gepnsvejiwenti* Nihil iiic- 
j ptius 



Dc j% Fcftiarla Lib. IT. t6$ 
ptius dici poteft> trama qua? fubtemen erat trameabat inrra 
ftamen&fubtemen. Necre&ius Ant. Auguftinus. Trama 
quod trameat filum . Et poftea . Genus veftimcrrti denfum t Nam 
& trama filum erat . Deinde fequentia non coha?rent. Sed 
denuo tentare hanc aleam, & cum viris Doclis falii qua? in- 
uidiaeft? Totuslocus italegendus & interpurgendus vi- 
d e t u r. T rama quod trameat. Phrygium genus veflimenti denfunt 
«. dentibus petlims quibus feritur.Sicut ftamena, hmcXoyfubtetnen 
quod fub ftamine elfet> ititrama re&e a trameando quod 
interftamen trainearet > & traijceretur • Sq quitur Phrygium 
effe veftimenti genus denfum > denfumquidema dentibus 
peClinisj ideft bene perculfum pe&ine . Thrygium autem 
quaii ferigium quod feriretur dcntibus peclinis. 

Notationisineptiamiraeffctin Varrone fi eftct fola. Pau- 
lopoft ait tunicam a tuendo diclam , &innumerahis fimi- 
lia . Cuihtfcconie&uranon piacct afferat melioiem. 

At Paueratasgrauiterpreifas, & calcatas interpretan- 
tur peclineque percuftas >ideft eafdem cum fpitfiS) acpa- 
uircntibus . Vr crebra? fint quales Sophocli dicuntur <?7Ta&n» 
tcu \&mic, quod notauit Scaiigerad Cirin Virgilianam: qui 
apud Piinium pro papaueratis Paueratis legit, vt lint bene 
percuffa^ quomodo /w^^frumentamultum trita ,vtgra- 
num deglubatur . Paueraautem apauiendo. Pauire vrctpu: 
iQTTulisv. Hcecille. Quampoftremopoffetj quaenameifet 
toga Gr*ccanica apud Suctonium in Domitiano Certamini 
prxfcdit crcpidatus , puryureaque amiclus toga Gr&canica ^capite 
gcftans coromm auream . Sedfacile hocmagnus Cafaubo- 
nus expedietjqui recle togam Grarcanicam dvuKoycoc Chla- 
mydeminterpretaturjquod magisplacet quam quod ali/ 
pailium.-nam idem SuetoniusdeNeroneinrefimiJi. InVe- 
fte purpurea diftirMaque ftellts aureis cblamydc . Certe crepi- 
da? numquam cum toga fumpt«e,vt iila veftis Gra?canica aut 
chlamys fuerit>autpailiii Graecumpurpurcum. Chlamyde 
hanc Gt^canicam diuerfam fuifseacaftrenfiindicat Capi- 
tolinus m Pertinace. Purpureafque chlamydes Grtcamcas & 

Caftrcnfes . Lipfius etiam ad Tacitum lib.xi v. chlamy^eiB 



i$4 Otlduij Ferrarij 

fuiflTe credic . Conftanter tamen omnes M. S. Codices ri~ 
gam Germanicam pra?ferunt. Toga etiam flammata. apud 
Martialem ijs accedatlicet,qua; adhuc ignorantur lib. vv 
epig. xx. 

S.aturnalitU ligulam mifjfe felibrdt 

Flammat* ve togd fcrupuU tota decem 
Luxuria cfi. 

Nam vt demus Domitio llammatam togam fuiflfe ru- 
bram.- Quis vnquamhuius toga: vfus fuit praxipue apud 
clientes,& pauperiores?Nampurpure£ triumphalcs eranty 
atquc ingentis pretij . At fermo hic munerum faturnalitio- 
rum, qua? quidem auari patronilargiebantur. Et licet pur- 
pure? Jacern? a fumptuolioribus donarentur,togas purpu- 
reas donatas inauditum . Deinde quis vnquam dixit dc- 
cem fcrupula tog£> quali toga vt ligula argentea ad pondus 
daretur;& qu^ toganififorte aranearum decem fcrupula 
penderct ? Neq; audiendus nuperus fchoiiaftes qui decem 
icrupulis auriemptam intelligit. Nam nec locus coga? pur- 
pureae> neque ea decem auri fcrupulis parari potcrat. 

Quare corruptum locum fufpicamur> fed cui fanando non 
fimus. InM.S- Florentino quemvidit Cl. & Praeftantifli- 
mus Gerardus Voflius legitur Flammaris vetoUy vt & m ve- 
teri editione > quam leclionem amplexus eft Scriuenus* 
flamman$vetog&» Sed qua; nam eifetifta toga Fiamma- 
risnonpofuit. Ergodiuinandumeft. 

Abollam non fuijfe togaw , aut vesiem Senatoriam ► 
£iud ea fuerit . Cap. X 11 - 

NOn erat hic Abolla» dicenda? Iocus , niu* eam quidam 
Romani cuhus partem imperite fechfent,atque inui- 
tis Quiritibus ciuitate.donalfcnt. Pcolomauim Regem^ab 
Caio Csefarc non aliam ob caufam perculfamnarrat Tran- 
quillus quamquod ingrefus fpeclaculac, wertiffti '--s homi<* 
num fplendcre purpurea AbolU . Vbi Bc roaldus ex isoiuo ob- 
^f<r^e^4^ )e ^Jferuat> Aboilamfuifle veftemmilitarem.Etiai fonentius, 

\Sit./>. 6'9. </ ' ' 



"Be %e Peftiart* lik It. t€j 

Sc Marcellus more fuo defcripfere . Verba Nonij afferam , 
«juiamale affe&a Ieguntur. Abol/ajvefiismilitaris. Varro 
zripi tpSopct ? HQCjuov . Toga tracta efi y & abolladata eft tttrbam , vbi 
fera milttia mnnera vellt vt prtfiarem. Quem Iocum ita legen- 
dumpridemdoCrividerunt. TogadetraclaeB^ & abolla data. 
efiad turbam mihi fera mtlitias munera belli vt pr&Barem . Belli 
ideft in bello. Que. reclius (e habebunty$W£«^w Jegamus > 
8c militiat ideft militia? ; Ait enim ille detra&am fibi togam 
veftimentum pacis>& imporitam militarein aboIIam> vt mi- 
litie; fera munia fungeretur. 

Exquomanifeftum fir, quantopcre abefrentqui Abol- 
lamTogam intcrpretatifunt , fiue veftemSenatoriam. Sa« 
bcllicus quidem ad Suetonium aitFefto Abollameffe vefiem 
fenatoriam > dtclam quafi Abullam > qttod fit vndiqtte bullata. ' Ne- 
que hoc in Fefto extat > quod fciam , & notatio inepta eft > 
slc ridicula . Pappias etiam . Abolla^ togagenusy vefits fena- 
toria amtctusduplex . Quod toga 5 & veftis Senatoria > Fdlli" 
tur> nam Varro illam toga? opponit > vt eidem tog£ fagum 
opponebatur. Clarilfime Martialis lib. 1 ix- ep. xli ix. 

Hefcit cuidederit Tyriam Crifpimts Aboflamy 

Dum mutnt cultus > tnduiturque to<?am . 
Vbi Cnfpinus depolita abollainduit togam. Hosnifal- 
Iorin errorem Iuuenalis verfusinduut. 

1 rapta properabat Abolla 

Pegaftis attonttA pofitus modo villicttsVrbi. 
Loquitur lbi poeta de Pegafo ab Domitiano in Albanum 
accito> que; veroa non oftendunt abollam fuilfe togam>fed 
potius palJium , quo extra Vrbem vtebantur . Et fortafse 
Iurifconfultus ille in pallio Philofophico fuit . id enim etia 
Abolladicebatur . Idem Aquinas . 

. — - atqui audi facinus maioris AbolU . 

Stoicus occidtt Baream delator amicttm > 

Vifcipulumque fencx. 
Vbi Vet. Interp. Prouerbium quafimaioris tog<e ideft fceleris 
pottons . Vel per ironiam dtxtt quafi fanciiorts pbilofophi. Abol- 
la fpecies esi maioris veftis } quafi pallij matoris ; Quo Ioco per 

X 2 palltum 



16c O&auij Ferrirlf 

pallium maitis philofophicum intelligitur > quod longiuS 
erat> acfufius. HincCynicos curnabolla induxit Martiai. 
a Beroaldo addu&us . 

Cerea quem nudi tegit vxor aholla grabati • 
Etlicet idem Crilpino in aula potentiffimo purpuream 
abollam tribuat> nonalia ratione veftem pretiofam fuilfe 
credendum eft ? quam quod erat purpurea . 

Neque de nihiIoeft,quod ait Papias Abollam fuiffedupli- 
tem amiclum > id enim a Seruio accepit> qui ad illud Virgilij * 

Duplicem ex bumeris abiecit amttlum . 
Duplicem amittummcpxit idefi Abollam-i qti& duplex ejl ! j Jicui^ 
Cblamys . Horat. 

JQuem duplici panno patientiavelat • 
Male autem Seruium MarceUus reprehendit 5 quod Abol- 
lam duplicem amiclum interpretatus iit:nam AboIIa erat 
Cynicorum vt diximus,hos> & Stoicos dupJici panno ve- 
lat Horatius 3 quare Aboila duplex ami<5tus,& ideo pallium> 
non toga, aut veftis Senatoria . Cum h«c fub prado efient, 
venit in manus fummi Viri liber de modo vfurarum > in quo 
cap.i j i. notatuminueniPrse/ides inprouincijs > immo & 
Pr<efcclos Vrbis Aboliam geftafse, atquein eohabitu iu- 
dicia exercuifte>atque hinc crimina extra ordinem animad- 
iiertifolita dicifatyrico crirninamaioris AbolJze > crimina 
fcilicet extraordinaria,& de quibus debeat cognofccre Iu- 
dexpaludatus) vel chlamydatus ? quales erant Pra?fides> 
velPrajfecli. Cuiopinioni nuIJo modo afsentiri pofsum . 
Nam Pr«e/ides in prouincijs Pretextam geftafse certum eft, 
&inde facile coiligas 5 quod Romaniomnesj& magnapars 
prouincialium togatiincedebantj&proinde Romanus ma- 
giftratus in toga pra?texta; Hinc cofs.qui extra Vrbem 
magiftrjtum inibant colocoprjetextam fumebant quo ho- 
norem aufpicabanrur. Liuiuslib.xxx.de Flaminiojquiitc- 
rum cof. deiignatus priuatus clam in prouinciam abierat . 
Magis pro maiejlatc inquit , videltcet Impertj , Anminiquam Ro~ 
m& magtjiratum imturum , & in dinerforio h r ,fpitaii quam apnd 
Teuates fms fratextam ftmpturum ? Ah Vrbc oukk-m palu- 



Ve $ Piftiirii Lik tTl 10 

dati proficifcebantur fed inprouinci/s pmextati publicis 
muneribus fungebantur ; Immoetiam incaftris &exerci- 
tu > nifi pugnandum efset . Tacitus de Germanico pugna- 
turoaduerfus Ariminum. NoxeademLuam Germanico qme- 
temtulity iHdttque fe operatttm , & fanguine facro refperfa pr&- 
texta pulcbriorem aham mantbtts atti<e Au^uJI^ accepijfe . Ec lib. 
III. Hifto. Sedvbi C^cina prMexta > & liclortbns infignis di- 
rnota turba Cof incejfit. Dioid a perceponit Jib. Liii.vbi 
Procofs. inftitutionem fub Auguftonarrat . Aitenim Kai 

iK Ti T& X.01V0V Tl ytpttfffc&Q ffV?7\6yOV 7rifA7Tlc5\) , /LttiTi %t$0C TTU.- 

fsctfywvvf/evouG /uiiTi <?pctTiooTtx,i\ \<&y\ti ogcofAtvovr . Vtque de com- 
muni Senatus corpore mitterentur neque gladio accincli , neqtiemi- 
litari babitu> vtentes . Solis Auguftilcgatis datum fubdit vt 
militari vefte > gladioque vcerentur. Sed demus Prasfides 
chIamydatos,&paiudatosin prouincijs iudicafse . Quis 
VrbisPraefe&um inipfa Vrbe peregrino> ac milicari culcu 
cognitiones exercuifse tradit ?Iuuenalis Pegafo Prefe&o 
Abollam tribuit .-fed non iurareddenti.- fediter in Alba- 
num facluro ; fed Iuris confulto & fortafse propterea Phi- 
Jofophicohabitugaudeiiti> vel exalia caufanobis ignocaJ 
Pr^tereacuinon durum videatur? facinus maioris AboIIe 
interpretari, de quoiudicet maiorem AboIIam indutus. ? 
Non fecus acfiquis dicerec>parricidium fuifsefacinus to- 
ga? > quod de eo iudices togati fententiam ferrent> & defe- 
rere agmen crimen paludamenti> quod dc eo paludatus iu- 
dex cognofceret. Facinus ergo maioris Aboila:>quod fu- 
pra notabamus, eft facinus aphilofopho & quidetn fanclio- 
remvitam profefsopatratum,qui nempe Abollam gefta- 
bat . Egnatius nempe Celer ftoicus > qui Baream Soranum 
amicum, & difcipulum delatione opprefserat. AbolLpal- 
lium plnlofophicum > & ideo iliud Cynicis Marti alis adfcri- 
bit 5 licet veftis etiam milicaris fuerit> & ab alijs geftata,vt 
aPtoiomeo,&Crifpino:fedpretiolior &purpurea . Phi- 
Jofophica vi!ior> &fuiiorad inftarpalIij,&ideoVetusIn- 
tcrpres maiorem Abollam maiuspaUirm interprctatur. 

J^jtod 



OElanij Ferrarij 



Qitod vefiimenti genus fueritL&na, Serttij opinio 
reiecla. Cap. XIII» 

Slcut AboIIam peregrinitatis notauimus , ita , & La? nam 
Romano cultui fe inferentem excludemus . PJutarchus 
in Numa notat > Iubam Regem tradere , La?nas quas Reges 
Jerebant , Gra;corum ^Xcuvetq elfe . Idem fentit Feftus> L&- 
naveflimenti genns babitus dupltcts > quidam appellatamexifii- 
mant Tufcey qutdam Gr<sce quod ^Xcuvbjj dicunt . Atqui^AauW 
vtGrgci notant rpoixov <p6^uct y Heroum geftamen. Hoc 
autem difcrimen inter eam , & Chlamydem Macedonicam 
pofuere,quod Chla?na veftimentum quadratum eflet>Chla- 
roys Macedonica ininfenoriparte conclufa. 

La?nam igitur fiue Chlamam initioHerocs Regefq; ge- 
fraruntj etiam apudRomanos> vttraditPlut. LamamAe- 
nea> alfignat poeta . 

. Tyrioque ardebat murice L*na 

T>emiffa ex bumeris» 
VbiS eruius Lamam interpretatur togam duplicem* Eftau- 
tem proprie in q u i t toga duplex : amtclus auguralis • Alij amiclum 
rotundum > alijtogam dupltcem in qua Tlamines facnficant infi- 
bulatt. AIiaqua?dam adijcit dc La?na,qua3 nihil ad rem.Po- 
flrcmo notat creditum Virgiiium Ltenter indicalie Pontin*« 
caiem ritum, quod veteri religione pra?ciperetur in augura- 
to Flamini veftem » qua? Lena dicebatur > a Fiaminica rexi 
oportere> qua vteretur Pontifex . Sane hanc Flaminum ve- 
ftem fuifteindicat Cicero de Claris Oratoribus A/.jinquit 
Topt/ttts cum Conful cfict > eodemquettmpore facrtfctam publtcum 
tttm L<ena facerety qnod erat Tlamen Carmentalts 5 plebts contra 
fatres concitatione > ejr fedittone nunciata > vt erat L<en.t amtclusy 
ita vextt in concioncm . 

Scd quod eadem toga fueritmullo pado admittipoteft. 
Primo quiaLa?naeadem ac ChJa?na> ha'c autem veftimen- 
tum Gra?canicum apertum>& quadratum> toga rotundum. 
Deinde quomodo Aeneo? apud P^nos degenti toga datur, 

& qui- 



T)t %e FeftUrU Lik IL 169 
&quidem cum gladio.Mmmo ex hoc non malc Nonius ve- 
/iemmilitareminterpretatur. Hucaccedit, qudd La?na> 
vtinquitidem ,fuper omniaveftimenta accipiebatur? nec 
eft credibile togam>& quidem dupiicem fupra togam fum- 
ptam . Nullaque apud veteres togx duplicis mentio > nec 
fcio>quopa&o duplex rTeripoflet, autgcftari,cumfimplex 
fatis onerofafatifqueliniftrum cum brachio humerum pre- 
meret. Paliij quidem duplicis, & duplicati veteres memi- 
nerunt, de quoalias. QuaremeliusFeftusqui amictmn du- 
plicem interpretatus eft . PraetereaLa?nae vfusinconuiuijs 
apud Romanosjin quis depofttas togas quidactinet dice- 
re ? Quod vero reliquis veftimentis > etiam toga? L^na fu- 
perinijceretur > notum fit ex Martiale in Apophoretis. 
Lma 

Tempore brumali non multum leuia profunt • 

Calfaciunt villi pallia veftra mei . 
Quintilianus de habitu Oratoris . Et cum ad ar^umenta 9 
ac loca ventumefl-i reijcere a finijlro togam > deijccre etiam fhereat, 
conueniet : Lmam fattcibtts 3 ac ftimmo peftore abdttcere licet . Si 
La?na toga duplex , tribus togis implicitus > & inuolutus ? 
ac circumclufus oratorille fuifset . Calenus etiam apud 
Dionem Ciceroni obic&at tenues La?nulas lib.xLv 1. t^j^ 
yctp cv% opa aovrd Mvrrd rctvrcc^XctvtJict ; Atqui tunc CiceiO 
in Senatu, & togatus . 

Quare I|nam pallium fuifse noneft dubitandum apertu, 
ac breue , vt Gr^corum Chlena, non multum Chkunydi ab- 
iimile , quoReges initio vii funt, deinde,& vulgus>idquer 
villofum , & arcendofrigori adhibitum>togeque fupcrinie- 
clum> ln iplis conuiuijs vlitatum . Et Heroicum quidem 
Regiumquc geftamen oftendimus.Mox vulgo vfurpatalu- 
uenal. 

. Plurima funt > qu& 

Non audeant homines pertufa dicere Una . 
Eaautem fumpta aduerfus frigus* & ideofuperiniccla 
ceteris vcftimentis. Pollux XXcuvct \^drm ffii rri^trwt iSrtm 
n jwtvra wdtivcuov GnptficXcuov» Alias auteai Chl^nas fuifse ait 



170 OElattij Ferrari} 

a7rXoiSag alias J}7rXd<; quas Attici a.irXtyiS&e, , <ft7r\w'i$cu; , & 
JifioXovs appellabant. XXctvii; ^iijutdrtov teirtovxyXdvkhov. FaU 
litur Bayfius > qui vefrem ait , c]ua milites vtebantur per 
seltatem. Hinc^ & conuiuijs adhibita,hyeme fcilicetcum 
depofitis togis folaveftis ccenatoria non fufficeret. Per- 
£us. 

Hic aliquis ciii circttm humeros hyacinthina Una efi 
Nifi eademcumSynthelifuit. Hechyemi,vtpinguior, 
iinea eftui accomodata . Etiam Iuuenaiis diuitem a ccena 
redeuntem > ccccina Una ami&um inducit. Martialis de fu- 
re conuiuiorum> &tecJns Unis fsfeduabus abit. Ita tamen 
vt quod de Synthefi diximus, colore , ac pretio ditiorumjac 
pauperumlame^ difcernerentur * Nam, & clientibus cum 
togulis donatasidem docet, &interapophoreta numerat* 

1 Algentemqtte togam , breuemque Unam . 

Atque hanc etiam veftem balnearem credendum eft de qua 
Lampridius in Alexandro, Balnearivefte adPalatium reuer- 
tcns. Nifi eam fuhTe laccrnam ex fequemibus colligamus- 
Hoc folum hnperatorium habensy quod lacernam coccineam acci* 
fiebat . 

1 Nonenim multum abfimilis Chlamydis, aciacerna?fuif- 
fe videtur? cumlacerna etiam ^reliquis veftimentis fuper- 
inijceretur,etiam arcendofrigori. Etfi aliquod difcrimen 
fuit non aliud crediderim,quod lama grauior fueritj ac vii- 
lofa 3 totumque homincm inuolueret licet aperta> ideft hu- 
meros, & pcclus 3 cum Chlamydes, & lacerna? fcre tantum 
•humeros. Quare non recle viri docli obferuant,ideo a Vir- 
-giliQ.Ia?num ex humeris Aeneae demiffam dici j vt exprimc- 
ret morem Romanorum inChlamyde induendajquas ab hu- 
meris dependens bonam corpons partem nudam relinque- 
xetjNam contranohumerosmodo 3 fed &pecl:us obuelalfe 
docet Quintilianus cum inagendoafaucibus,&fummo pe- 
#ore abduci folitam tradit . Quia ergo vtnnque hominem 
tegebat 5 & nio* quod aperta erat , adinftar toga? hominem 
inuoluebat 3 ideo fortalfe toga dup/ex > Seruio di&a eft 5 & 
jgft#3£? d?pbx> Feftoi Vetu§ Interp. Iuuenalis ad illud,^;» 

Cout- 



*De ^e Vefiiaria Lib. II. 17 i 

CoccitiaUna . Pttrpura > inquit (L. purpurca ) qua diuitcs oltm 
vtebantur. Virgilius l 

Varioqtte ardebatmurice Una . 
Antiqui Ampbimattum Unam appellabant > ideft vtrimque villc* 
fam. Quodidem atque dy.<pi/2aXo» y finQ d/u.<?t€oAw dodtife- 
cerunt , qudd vtrinque indueret , fiue hominem circumuo- 
lueret . Qu« fequuntur apud Interpretem corruptiffima 
funt. 

£Iuq d Gr&ci coccum , latini teres B,irrum vocarunt . F or tafle. 
£ttod Graci Coccinum 5 Jtue cocceum dicunhLatim veteres Bir- 
rum vocarunt . Veftem enim cocineam > & rubram nb 
ignis colore vrvpf^v dixere LatiniGr^ca voce,mox 
jSirrbum. Ifidorus lib.xix.cap.xxi v. Birrusa 
Gr&covocabulum trabityilli enim birrttm bi- 
brum dicunt,L. vrvp poV Rufum>ruti- 
lum, talis enim ferme lacer- 
narum color > de 
quibus in- 
fra. . " 



Fimsjibri $jcupdi m 



Y OCTA- 




OCTAVII 

DE RE VESTIAftlA 

LIBER TERTIVS 

QVI EST DE TVNICA: 



Tussica. %itw \ Diossis lnterpres ) & Massutiui sis- 
tati . Maldossaii fententiareiecJa fc Cap. U 

Vod initio praefatus fum> magnam Manutio 
iniuriam nuperifecerunt cuius. dhTertatio- 
nem de Tunica tranfcripferunt eo tamen 
ne femel quidem laudato. C?erto noneri- 
mus illorum fimiles., & a nobis ingenium > 
aut cultum> fidemnunquam defiderari pa- 
tiemur. 

Tunica > vndecunque dicla fit , ( malumus enim id igno- 
rare,quam cum Grammaticis ineptire ) Gra^cis^/Tav dici- 
tur, veftimentum fcilicet interius> cuitoga, autpallium> 
autalia fuperior veftisinijeeretur. Idque tara virile>quam 
muliebre.-quamquam Hefychius virile tantum faciat.^nW, 
icB-wV > Qcopci% 3 t/uctTiov dvSpiKov . Proprie tamen tunica virorum 
fuitjftola fgminarum > quo fortaffe refpexit Hefychius. 

Necalio vnquam fenfu ^toV a Gra?cis accipitur > quam 
vt tunicam fignificet> vtmirum fit quofdam togam inccrr 
pretatos cife. Mitto Plutarchilnterpretes>quiilludin Ca- 
tone Vticcnfe dvimo&moq , zcu cl^/ucov tero^dKtg '£)ri to B^* 
.'srpocrip) C 6/u8fjoc, , flagitiose verterunt fafenudis pedibtts 3 &Jine 
togaadrottraveniens , cum tameninitio eiufdem vita» eorun- 
dem verborum reCtum fenfum affecuti eifent .. Mirorviros 
doitiflimos etiam curis fecundis. verba Dionis de Tigrane 
ad Pompeium veniente perperam de toga accepilfe . Qucm 
tradit 3 quo& reue^emiaPompcij> & mifericordia dignus 

videre- 




De %e VipUria Dk 77/. t 7 $ 

videretur , ita fc compofuiffe , vt inter priftinam dignitateV 
&pr£fentem fortunam ftatum feruaret; tov fxivyct^nco» 

Vct TOV jUlffoMvKOV , KCU TOV KCtvSw TOV oXo^op^VpiOV \%i$V . Togant 

tnim ( verterunt) femialbam & Candim purpureum exuerat • 
Quis locus togse in Tigrane, & quis ^iTcava togam dixit? Ty- 
granes indurus erat tunica> & chlamyde> fiue vefte fuperio- 
reRegiapurpurea; Namfuifse adinftar chlamydis milita- 
ris teftatur Hefychiusiicet yjTwa, generice appellet • Kav- 
SvcyncJ 1 ttrtptrtKog, ov \v \K7rop7rovvTcu 01 <?pctTiooTcu * Candis vejlis 
Terftca , quam tnfibulam ntilites . FuifTe autem diftin&am a 
turiica pra?ter Dionem hic teftatur Xenophonlib. i-Cyri- 
pacd: Qi 7rop<pvpo7%rt6>vic, yKcu oi KctvSijtt; . Xilander etiam il* 
ludPhileta? apudStrabonem lib. nr.A^aAeo? Jl^nwTn- 
Trvvofxivot; togam fordibus fqualidaminterpretatur,cumde 
tunicaintelligendum fit. 

Sed vt ad Romanos veniamus> antiquiflimi vt fupra teti- 
gimus ex Gcllio > finc tunica toga fola ami&i fuerunt > po- 
ftea fubftri&as & breues tunicas citra humerum definen- 
tes habuerunt> talcs RomulicBtatis ftatuas in Capitolio>& 
in Roftris Camilli togatas fine tunicis fuifse tradit Pa?dia- 
nus fupra memoratus . Remauget Manutius 5 quod Ennius 
apudGellium tunicatam non fine probro iuuentutem Car- 
thaginienfium vocat , inufitatas fuifle tunicas Ennij a*tate 
credit, ideft inter fecundum & tertium Punicum bellum . 
Adijcit> Cincinnatum cum eiSenatus aranti > aut fodienti 
Di&aturam detuliffet 5 togam e tugurio > ne nudus , & re- 
fperfus puluere mandata fenatus audiret , proferri iufifse 
eaque fimul abfterfopuluere > ac fudore velatum procelif- 
fe i Nulla tunica? raentione apud Liuium qui rem narrat^qua 
puluerem , & fudorem abftergi potius decebat> quam to- 
ga . Quare mirari fe ait> cur fcripfcrit PlutarchusinCorio- 
lano, eosqui magiftratum petebant defcendere folitos in 
forumtogatos fine tunica> vel vt fupplicarent humilius> 
vel vt vulnera aduerfo pedlore excepta oftenderent , cutn 
muitispoft Coriolanum annis ignota fuerit tunica.Sed nul- 
lo modo audiendus eftvir do&iifimus quem ratio hic longe 

Y 2 fugir. 



i74 OBanij Ftrrsrf g 

fugit. CredimusquidemP2ediano> immo & Plinio> toga- 
tas Romuli a?tate ftatuas in Capitolio fine tunicis fuiffe > & 
Garrulii in Roftris: fed vfq; ad Ennij a?tatem> vel vJtra igno- 
tum tunicarum vfum> nuliusnobis perfuadebit. Quitnhn 
poterit? Nam vt bellp Punico fecundo crebram tunicarum 
mentionem miflam faciam apud Liuiu> cuius loca non bene 
memor attulit Manut.in extrema difputatione de toga 3 vbi 
tunica?non femel adexercitum mifta: dicuntur.Numaapud 
Liu.Jib. 1 . ab vrbe Salijs tunicApiclxtnfigne dat y & ftipertunicam 
<tneu n pettori tegumen . PJinius iib. I x. c. xxxi x. Lato clauo pri- 
mum Roma vfumTullum Reqem fcrtbit deuiclts Etrufcis, At- 
qui latum cJauum fuifle tunicam fatctur Manutius> & ea re- 
iiquos Reges deinceps vfos non it infitias . Ita latos clauos 
attdita Caudina pace depofitos> au&or Liuius eft Jib. ix. 

Immo non vJtra Romuli a?tatent ignotus tunicarum vfus 
videtur . Nam PJinius Jib. xxx 1 v. cum de fhtuis Joquitur . 
Pnmasy inquit, putarem has, & Attij Nauii pofitas Atate Tar- 
quinij Prifci , nifi Regum antecedentium ejfent in Capitolto ex bis 
JSomuli efi fine tunica^ ficut Camtlliin Roflris . Vnius crgo Ro- 
inuliftatua fine tunica, nec attinuifletrem fingularem no- 
carc > fi reJiquorum Regum tales fuiftent . In CamiJIo de- 
buitefle aliquid peculiare. Siue ipfe folus a?tate fuaantiqui 
truJtus imitator iine tunica inceffit , quemadmodum pofl: 
Catofecit: fiue eodcm habituftatuam illi Quirites pofue- 
runt, quo Romulo Jocauerant, tamquam alteri Vrbis paren- 
ti 3 ac conditori. 

Ennius apud GeJJium non ideo tunicatam iuuentutem 
Carthngineniium probricaufa dixit>quod tunc inufitata? 
Komanis tunica».-fed vt aJijs obferuatum > quod folis tuni- 
cis induti incederent P^ni nullo paJJio> aut alia cxterioii ve- 
fle. Nam quod de Cincinnato Manutius addit,nullius mo- 
menti eft. Tunicatum enim fuifle credibile eft in operc ru- 
jftico> necdiucrfum tradit Liuius, faciliufq; iJlifuit togala- 
xo&Huido veftimento fudorem ac puJuercm abftei£cre> 
quam tunicaprefla, corpoijqueadftricla. Et vt nudusfuc- 
rit in agro colendp, non tamen indccolligas > reJiquos 

etiam 



Te t(§ FefliarU Lil. itt tfj 
etiam Vrbanos fine tunica egifle. 

Videnturigitur tunica; antiquis Reip. tempormusinvfu 
ruifse» faItcmpoftRomuiia?tatem .Ita quidem, vt vnatan- 
tum tunicafubtogainduereturjpoft,, vtnotat Manutius, 
dux piurefue in vfu venerunt » Varro apud Nonium , Poft- 
quajn du.ts ttcmcas hahere c&perunt^ injlituertint vocare fubucti- 
Um > & intufium > Quorum verborum fenfura efse afscnti- 
murManutio,cum binastunicas Roma? geftare ca?perunt 
Subucula;, &Intufijortaefsenomina, vtab inferiore fupe- 
rior tunica diftinguerctur> & fubucula efsetinterior vin tu- 
nica,intufium interior tunicamulieris>fuperior veroin viris 
tunica diceretur> feminarum ftola . De fubucula Horatius. 

Si forte fubucuh pex<e 

Trita fubeft tunica 

EtSuet. de Augufto. Hieme quattrnis cunt pngui togatu- 
7§icis^& fubucuU tborace Uneo muniebatur . DelntufioNo- 
nius . Indufium efl vcjitmenttim , quod corpori intra plurimas ve~ 
Jies adbaret , quafi intufium . Fuifse autem fgminarum inte- 
tioretn tunicam ex eo coiligit Manutius, quod Varrocum 
palla muliebri veftimento coniungit . Fruftra igitur Lambi- 
nus ad illud Plauti in Aulularia Ne inter tunicas babeas , qua;- 
ritcurinter tunicas dixerit > & non inter tunicani , vnam 
enim tunicam inquitgerebant nonduas.* deinde fatis fri- 
uolas rationes affert: fiuenumerum mukitudinis pro fin- 
guiari vfurpauerit , fiue auarus iile fenex putaret feruum 
plures tunicasgeftare , vt fupra non duas manus tantum > 
ledplures in eo qua?rebat. Atquiferuus alter Ampbitruone 
ait lmmo equidem tunicis confutisbuc advenio^non dolis . Duas 
igitur&plures tunicasgerebantj pra?cipue ditiores. Cy- 
nicusapud Lucianum diuitum ornatumcyna?dorum fimile 
ait 3 nec difcernipoffe , aut colore veftiumj aut mol!itie> 
aut ra tsrhnd-urcovjtirwlc-Kav ,aut multitudine tunicularum, 

Quoniam autemidemmos apudIuda?os vigebat> Chri- 
ftus Dominus feuerius vita? inftitutum formans vetuit di- 
fripu.Ios duas geftarc tunicas . Math. cap. x. Nolite pojside- 
rc.einmm neque argentttm^ neque pecuniamin Zonis vejlris > noi^ 

feram 



i<7 6 O&auij Fmarij s 

feram in via> nequeduas tunicasyneque calceamenta, Vtnun-. 
quam fatis mirari potuerim do&iflimum Maldonatum ita 
fra?cinterpretatum efie. Nonquidem prohiberi duabus fi- 
mul fi neceflitas, & frigus poftulet tunicis indui> fed plures 
habere tunicas>quam in pra?fentem neceflitatem require-, 
rentur, vt folent diuites , & harum rerum folliciti habere 
vnaminpra2fentemvfum>alteraminfuiurum . Ha£c vixdi- 
gnafuntqu» refutentur. Nam fi cogentefrigore permifit 
ChriftusD. vt duastunicas induerent: aeftate vnica con- 
tentifuerint 3 quid altera fa&um eft ? habereeam in futur 
rum vetabantur, eam igitur vendere, aut donare coge? 
bantur ( Luc. i n. qui babet duas tumcas dct non babentt) 
quam rurfus inftante bruma compnrarent . Sed fortafle 
duru videbarurilliquiChriftifocius efletita ab antiqua di- 
ciplina defledtere vt plures tunicas & cum fubucula tho- 
racem gofsipio fartum > interdum pellibus furfultum ge- 
itaret. 

At ratio quam affert magis mira eft . Nam ejr Chrifium 
inquit > duabus Jimui tunicis indutum fuijfe ex loannis x I x. m t- 
nifeflumefl. Haud vidi magis. Milites ergo cum crttctfixiffent 
eum acceperunt veflimentaeius (& fecerunt quatuor partesy vni- 
cuique militi partem ) &tunicam. Erat autem tunica tn confuttlisy 
de fuper contexta per totum . Dtxerunt erqo non fcindamus cam 
fed forttamur deea.Vbi hic dux tunicaj I Quid plura? totuni 
hoccommentum reuincit Marcus cap. vi. Ne tnduerentur 
duabus tunicis . Quoditaidem interpretatur ideftneduas 
tunicas haberent> quae diuerfis temporibus induerentur. 
Sed piget his diutius immorari. 

Cum igiturduceminimum tunica? efsentaltera interior 
tfltera exrerior dicebatur . Prioris meminit Val. Maximus 
lib.vii.civ. Interrogatus quoque a quodam amictjfimo fibt qutd 
itafparfum & in certum mtltttA genus fequeretur: abfifle inquit 
ijlud qtti.tr ere : nam fi buius confiltj mei interiorem tunicam con' 
fciamejfe fenfcro continuoeam cremart iubebo. PJutarchus rem 
eandem narrans^T&ivoxopnppcJht vt rcliqui Gr^ifcripto- 
res. Appianus Jib. i. cjuil.de Syihqui in c oncione Lucre- 

tium 



De JJ? Veftiarja Lil. ttt I77 
tium Ofrellum fuoiufsu necatum profefsusadiecit fabul.im 
Ruflicus cuminter arandum molcjlc fcrret infcjtantes fepediatlos 
femel atque iterum aratione intermifia rw^navio-xw ka^pev tu- 
niculam fiue interulam purgautt.Aclna.lib. xi^r. c.xxxvrr.Ge- 
lon cum fibi parari infidias intellexifset fumptis armis ia 
concionem proceffit* fuifque meritis commemoratis armx 
exuit 5 & inquit w^JfmitnLta ad fum . Qaamquam & pro tu-. 
nicaillud intelligipoffitj fubijcit cnima Syraculijs iplipoli- 
tam ftatuam ivatyroo %7[wt y indifcincia tunica in memo- 
riam Ccilicct eius facli quo inermis & difcmci.us in concio- 
nem procefserat. Diolib. lxxvi i. de militibus Cilonem 
ebalneoadnecem ducentibus : illum cum foleis nam ca- 
ptus erat in balneis x,al ^Tfecvta-zov \v<h£vmvov interula ami- 
dum . Breues autem illas & fubftridastuniculas citra hu- 
merum definentesquasantiquiHimis Romanorum geftatas 
tradit Gellius , Gra?ce ii-^JJW dictas idem notat >quod 
nempehumeros minime velarent . Feftus Exomidcs t-efii" 
tum Comicumexertis bumeris interpretatur . Alij etiam de Cy- 
nico pallio acceperunt> qudd nempe dextrum humerum 
excluderet. 

Tunicas in petitione honorum depoftas . An Cynici 
tumcas geftarint % oQovn . paxoc, H Cap. II. 

CAndidatoscum prenfarentdne tunicis fola toga ami- 
dosfuifse? traditPJutarchus in Coriolano. Mos^ia- 
quit , erat petentibus Confulatum > ut rogarent , & prenfarent 
ctues togis amicli in Comitijs ftne tunica . 6v l/uctTiM . Vbi non 
recle Interpres . inVefte. Nam & tunica veftis erat . Et 
Plutarchus & Gra?ci omnes frequenter togam t^ctriov ap- 
pellant. Idem in Casnillo tradit 5 Falifcos obfefsosa Ca- 
millo adeo obridionem contemplifse vt prarter ftationes in 
niuris difpolitas togati per vrbem reliqui obuerftrentur cv 
luctTiot; ,. in togis . Ibi etiam Interpres in teflibus . Volue- 
runt enim habitu pacis denotare, fe belli minas infuper ha- 
bere . Cur autem tunicseacandidatis depone.rentur,caii> 



i78 Oftauij ferrdrff 

fas affert Plut. ibi." Siue quo magis ea fpeciV humiliores ef- 
fent ad fupplicandum; fiuc,vt qui cicatrices haberent fubij- 
cerent oculis figna fortitudinis . Deinde refellit eorum. 
opinionem qui id a&um crediderunt nc pecunia tunicis oc- 
cultaretur ad emenda fuffiagia. Nonenim inquitfufpicione 
largitionis > ejr ambitus a^co<7ov iCcvXovro <z&pdwcu , %au a%ira>vci* 
Interpres . Nec vero ob plebis fufpicionem ita recintlos , &abfqi 
hitima tunka fupplices ire cogebantur . Mira Latinarum & Gre/i 
carum litterarum peritia . afyrovy difcinclum> fineZona. 
Nec folum Hne intima tunica, fed omnino fine tunicis j Zo« 
nam autem cum tunicaiungit>quod illa fola cingeretur* 
non toga , vt diximus • 

Dua? igitur faJtem tunica; in vfu fuere: exterior> quae fim- 
pHcitcrtuntca: & interula,fiue fubucula. Quamquam quof- 
dam vnica tunica contentos > precipue qui feuerius educa- 
bantur, docet Varroapud Nonium. Mibipueromodicavnic* 
fuit tunica > & toga > fine fafcijs calceamenta. Hinc Cynici, qui 
in cultu afperitatem affe&abant, etiam fine tunica inceffe- 
re, vtdoctipridem ad Tertullianipalliummc$ucrunt> in- 
de iJIud Satyrici explicantes . 

ejr Stoica dogmata tantum 

( Jt Cynicis tunica difantia . 

Quod ncmpe Stoici more cetcrortim gcftarent cum pal- 
liotunicas 5 quibus Cynici carebant . Et fi autcm d%t.rwm 
Cynici fuerint, intcrulam tamen geftaffe ijdem viri doclifii- 
inicredi vo!unt> eamq; interulam >fiue fubuculam lineam 
fuifse> qua* Gre<is pStm, & iindon dicatur ; Qupdnempe 
Cratesa Lacrtioinducarur amiclus findone> &a Luciano 
Protheuscumpallio> &interula. Sed hoc fortaffc in illis 
peculiare fuit ; in Protheo quidem> qui confcenfurus pyram 
othonion induit 5 ne depofito pallio nudus confpiceretur ; 
At Crates ob id ab Athenienfibusreprehenfuseft> quod 
infindoneprarter morem incederet. Vtvtfit, interulam 
abCynicisnon efle geftatam > duo funt qua; mihi perfua- 
dent. Alterumquod caufa duplicandi pallij Cynicis fiue 
^litergeftajidiqiammos communis ei$ec> nonalia fuit> 

quam 



Vi Xfi WeJliariaT Lih. Uh tf§ 

quafll vt efsetlocotunica?,eaquetamquamfuperuacuadc* 
poneretur>quare fe totos pallio inuoluebant> ne nudicon- 
fpicerentury^tquealienisoculis parcerent,qui pudori fuo 
minime parcepant : quo non opus fuiiTet , fi in locum tuni- 
cx veniffertnterulaftri&ior quidem & breuior> fed quas 
faltem verecundia? confuleret . Cum igitur fibi ita pallium 
inijcerent> vt folum brachium dextrumcum bona humeri 
parte exererent (quare illis fauilfe dicitur Cato a Tertullia- 
no 5 cum fine tunica in forum proceffit ) ideo excrto 3 ac fe- 
minudo pe&ore Cynicia Cypriano inducuntur quod non 
fuilfet fi illud findone obuelalfent . Lucianus de Cynico . 
iuQd tu tandem barbam quidem babes ? & comam , tunicam 
tfm babesj x,eu yvjuvo<hp>cr\ t ejr nttdus confpiccris<} 

Ac ne quis dicat , pallium duplicatum a Cynicis & cor- 
pori circumieclum non ad velamen, fed arcendo frigori.» 
hoc ab eorum hominum tolerantia alienum eft , qui ad ma- 
iorempatientiamoftentandam graue palliuma?ftate,hye- 
meleue geftabant . Sic Crates a Philemone Comico apud 
Laertium inducitur a?ftate cralfo pallio indutus 5 hyeme 
detrito ,&leui. 

KcU T» &ifS0V$ /XiV CtyiV IfJCCtTiOV SctCTV 

Vbi pcLnoq non pannumjfed detritum pallium vertendurrt 
Crat* Hefychius Vctxoe; cftipficoyoe; \fxdriov . Vctzv cl7roc",topciyjcr/Aa,- 
T* , x.cu ctTrocrtsra cfftarct \uctTia* VavliaQ , \uana fcvpcuvei, 

Alterum quod vetatcredere fuuTe aCynicisgeftatasin- 
teruiasjac findones eft>qudd hslinea? erant>ac mollesj 
tenuefque 5 &abHomero folis mulieribus attributa?>nimia: 
profe&o in Cynicis delitia? 5 cultus afperitate in oftentatio» 
nem gaudentibus. Talesautem fuifte oQovacj, & 6d-6via de- 
clarant veteres Grammatici . o9oVn va$w , tym , nXa/xcov : 
yvvcux,eiov o&oviov Kvnfov , xcu 7rav ro \%vov frfi Xivovv « . OSovtct Au- 
vci i/xctTtct. Qua» omnia indicant & veftes tenues fuilfe? & li- 
neas , & mulierum proprias . 

Quare praeterpalliumnudos inceflifse Cynicos 5 eamque 
nuditatem pallij inuolucrotexifse vero fimiliuseftj quam 

Z leui- 



l8o O&auij Ferrarij 

leuibus) actenuibustuniculisjquinihil magis inueftitu qua 
mollitiem afpernabantur . Lucianus. In artdo prdterea folo 
cubans ax; acrm Truw&oXhov rori ro rpt/3avtov <p'ip&v : bjuav rot, x.tu 
rovro AsiTbV , ottM juethctzov , ovJ% dvd-npov . Adeo vt plurimum 
ettam fordium tritum iflud pallium referat > alioqui nec tpfum 
<uel tenui filo > vel molle , vel floridum . Si quis tamen oQovta 
cum HefychioZonas > & fafcias interpetretur, eas Cyni- 
cis tribuatperme licebitj dummodononfubuculas, autin- 
terulas . 

Tunka Linex. Paragtudes. Cap. 21/. 

Vandoprimum apud veteres tunica? linea? interio- 
resinvfuefse ceperint> haudfacile dixerim;Nam 
apud Romanos non nifi fero id factum inde colli- 
gas>quod nullafere mentio linearum apud antiquiflimoi; 
quique interulam , & tunicam diftinxere> hoc folum difcri- 
men pofuerunt, quod altera interior indueretur> altera 
fuperaria efset> addituri vtique altera Jineam> laneam 
fuifse alteram. Deindequia balnearum vfum praxipuum 
fuifse fcriptorestradiderunt> quod cum laneis veftibus 
ctiam intenoribus vterentur faaie erat fordes contrahe- 
re>qua? balneis frequentibus depellendar. Pra^terea PJi- 
nius cum veftium mentionein faceret> eascum de lanis 
ageret, execurus eft> corporumque tutelam pecori adfcri- 
bit > &cum de lino agir> nullum linea? veftis vfum agno- 
uifse videtur > precipue in viris , nam ex Varrone fcribit in 
Serranorum familia gentilirium fuifse fe;minas linea vefte 
nonvti. Plautus etiam non femel mulieribus linea vefti- 
menta adfcribit , viris numquam . Nonius . Tumcare pro ve- 
fiire . Varro Xoyofxayta . Htc lanigeras detonderi docutt > tuni- 
carequebomnlum . Martialis qui omne veftimentorum genus 
tetigir > nihii de Jinreis . Horatius fubuculam tritam tuni- 
ca?pexa? opponit > quod in linea vefte efset non poteft . 
Ouidius de veftis muliebris cojoribusin in.dearte. 
Jfyot noua terra parit flores cum vere tepcntt 

Vitis 



De %e Fejliaria LiL IIT. 1Z1 

Vitis agit gemmas pigraque fugit hiemis . 
Lana tot aut plures fuccos bibit > elige certos 
Nam non conueniens omnibus 'vnus erit . 
Et dc medicamine faciei 

Vellera ftpe eadem Tyrio medicantur abeno . 

Qjjire non ita vaiidoargumento Cafaubonus Exer.xvr. 
Euthymij opinionem refutat , qui tradit Chriftum Dominu 
geftafse palJium , tunicam > & tunicam inconfutiJem> ex eo 
quddquiduas tunicas geftabant, interiorem Jineam > ha- 
bebant) exteriorem laneam,& tamen inconfutl/is Janea 
erat . Nam quidquid fit de duabus tunicis> de quibus non 
efthic Jocus.Nullus aut rarus Jincarum vfus apud Hcbr£os> 
quemadmodum apud Romanos> prcecipuein Chrifto Do- 
mino> & ApoftoJis, qui nullam huiufmodi incuJtu moJJi- 
tiem agnouerunt . 

Ex Suetoniotamen coJligi vidctur , fubuculas fuiiTe Ji- 
neas qui fcribit Auguftum hyeme > quatemis cum pivgm to^n 
tuniasy ac fubucul&thorac&laneo mumri folitum . Nam h Janee, 
tunicx fuerunt, quid opus erat fubucula? thoracem Janeum 
dicere ? Scd male veterem Je&ionem > quam BeroaJdus 
agnofcitj nuperi foJJicitarunt > in quafcriptum> & fubucu- 
la>& tborace laneo. Thoraxtunc non niii inter munimenta 
pecloris ad iclus repeJJendos > & ex a?re ferro > & corio > 
vt Jorica ; Hoc ergo peculiare in Augufto notauit TranquiJ- 
Jus , quod thorace laneo vteretur pra?ter fubuculam, & 
tunicas. Fruftra Torrentius fubuculse thoracem explicat» 
quufubucuia pc&us tegebat> quod vt veruin fit > tamen a 
thoiacc diftrncia . 

Non nih fero igitur Jini vfus in tunica interiorc,quo tem- 
pore Jiuea? tunka? promiicue vfurpatae > nec minima pars 
Juxus additaijs purpura ) atque auro. Lampridius in Aie- 
xandro . Bom linteaminis appetitor fuit quidem puri , ( ideft: 
hneauro ac purpura) dicensy fi lintei idcirco funt > vt nihil 
afperum habebant , quid opus ejl purpura ? in linteam autem au~ 
rum m tti etiam dementiam ittdicabat > cum afperitati adderetur 
ngcr. NoJebat Aiexanderlineis purpuram , vel aurum ad- 



itt Oftauij Ferrarij 

di , quod tunc folemnc erat ; Nam vt tunicis laneis , & fub- 

fericis, ica proprie lineis interulis aurea?fafci£ limbique ac 
fe°menta addebancur ,quas paicagaudas dhere ,vt nos ma* 
gnusCafaubonus docuit, fiue ea vox Parthorum > fiueSy- 
rorum fuit . Vopifcus in Aureliano . Cum darentur tunic& 
fubferic* line& paragaudi&; Vbiparagaudas a veftibus, qui- 
bus adfuebantur, feparari potuifle idem obferuat>& modo 
fingulas > modo binas> ternas , ac quaternas> ac quinas ad- 
futas> ficq; monoloresj dilores? acpentelores di&as quod 
loium fafciam > ac fegmentum auratum fignificet . Plura 
ctiam de Paragaudis adiecit do&iflimus Salmafius ad Hifto- 
rise Augufta? fcriptores > qu*e opera? iit legifse. 

Minittros cortuiuiorum in tunica, & ferme Iwca foli- 
tos minifirare . Caf.lY* 

'PjT* Radit Lampridius, Conftantium aded in nullo pretio 
! l Eunuchos habuifle,vt & chlamyde vti vetuerit. Quo 
locomilitia fubmotos Eunuchos cenfuitCafaubonus. Rxc 
opinio difplicuit viro doctifl5moqui'Cafauboni veftigia le- 
git. Ipfe exiftimat) Eunuchospoftquam domefticarum ne- 
ceflitatum minifterio deputati a Conftantino fuerunt>chla- 
inyde vtivetitos> quod regij miniftri fola tunica vteren- 
tur . Id de omnibus feruisacminiftrisRegijsintelJigendu> 
adducinonpofliim vt credam: fed deijs tantum, quimen- 
fx inferuirent , miniftrarentque & folius conuiuij tempore. 
Namfi etiam feruis priuatisiuschlamydumfuit>earu vfum 
regijs ademptum quis credat.^CJamydeautem feruos vfos 
«Jeclarant verbalib.i. cod.Theod. de habitu quo vti opor- 
tet intraVrbem . Seruos fane ommumy quorum tamen domi- 
7ios follicittidine miliiti conflat non teneri , aut birris > aut cu- 
tullis vti permittimus . Birros autem> Jacernas& chlamy- 
«lesidemfere veftimentumfuifte 3 i;dem viri cUciiflimi fa- 
tis oftendcrunt . 

Soliergomenfa; inferuientes> verequeminiftri in fola 
tunica futre> u exjfttUtiojes. ctfintt C^oiptdunt Am- 

miani 



De %e faftiaria Lih. tlL l$j 
miatii verba ab ijfdem addu&a . stetit itaque fuhtabidus nuf* 
quam reperto paludamento tunica auro diftincta 5 ut Regius mini- 
fter indutus a calce in pubemin p&dagogiani pueri fpeeiem. Vox 
enim minifter rem totam declarar > quod in conuiuio aura- 
ta tunica miniftrarent. Lampridius in Alexandro . Aura* 
tam z>eftem miniftrorum nullus vel m publico conmnio habnit , irt • ».« . 
quo Jocus auratx tunica? . Ita& cum Impcrarores auratas 
paragaudaspriuatis interdixere 5 miniftrifq; permiferunr , 
de conuiuiorum miniftrisinteliigendum eft. Cod de veft. 
holou. leg. 1 1. Nemovir auratas intunicis aut lineis habeat pa- 
ragaudas : nift hi tantummodo quibushoc propter imperiale mini- 
fterium conceffum e(t . 

Nam & in conuiuijs priuatisminiftritantum tunicati . A- 
puleius.lib- 1 1. deconuiuio Byrrhena? . VnelU feituUmini- 
ftrantes , pueri calamiftrati pulchre indufiati gemmas formatas 
in pocula vini vetufti frequenter ojferentes . Seneca de breuira- 
te vita? cap. x 1 1 . Cum videam qnam diligenter exoleterum fno- 
rumtunicas (uccinganu Horatius . VracirMi vt recle pueri eom- 
ptique miniftrent . Conftantinus igiturcum chlamydes eu- 
nuchis ademit,quorum immenfa> & abfurda poteftas fub 
alijs Imperatoribus fueratj omniiure mulclauit> & infra' 
feruorum condrtionem deie&os foli conuiuiorum minifte- 
rioaddixit. HincetiamChriftusDominus pedes Apofto- 
lorum ante conuiuium loturuspofuit pallium>quia vt Non- 
nus interpretatur feruile opus fa&urus erat . Seruorum 
enim erat fine pallio? aut alia vefte exteriorijtunicatos , & 
cinclos > vel etiam linteo fuccinelos miniftrare . Suet. de 
Caligula. Senatores fummis hononbus funftos cnenanti fibimodv 
ad plnteum } modoad pedes ftare fnccinBos linteo pajfns eH . Ca- 
faubonusin exercitationibus attulit etiam locum Philonis 
inhancrem? quiEffenorum conuiuia defcribens obferuac 
mancipiorum vfum ab ipfts repudiatum nam liberoru ope- 
ravtentes cauilfe ne vllam habitus feruilis fpeciem inter 
miniftrandum pra?bercnt & propterea difcinclos>ac demif- 
lis tunicisinccenationemfolitos ingredi.Pofitumautema 
Chrifto pallium veftem exteriorem idcm obferuat , quod 

bra- 



i S 4 O&duif Ferrarij 

brachiaincluderet ,&ideoinepta adminifteria qua» libe- 
rum brachiorum motum requirunc . 

Etiam fub Flauiorum Imperio miniftri Regij aliquid pe- 
culiare in cultu habuerunt • Suetonius in Domitiano . Ge- 
uerum fratris indigne ferens & ipfum albatos minijlros habere 
^ff.^.td^ff^ocUmauit h% ctyctS-ov 7ro^.vx.o^ctvin . Quo loco Torrentius,vt 
' ' fa?pefolet, nihilpra?terea> qua: notauerat Beroaldus af- 
fert . Album colorcm in Utitia vfurpatum y in facrificijs , conui- 
ut/s> & fpeclaculis , quod Ci vcrum eft,vtnon negamus>quid 
peculiare habuerunt Regij ferui albati > li plerique omnes 
inconuiuijs, & facrirjcijspariteraJbatRIdtamenfolisIm- 
peratoris miniftrisconcelTum> Pomitianiquerela indicat> 
qui apud Sabinum miniftros albatos viderat. Manutius de 
togis imelligit : Sed nullus togarum vfus inconuiuio &1I 
fuilfet >'reliquorum etiam toga?albae. Lipfius ait de tuni- 
cis,vel pcenulis intelligendum,fed caue de pcenulis capias> 
qua? comiiuijs, ac mimfterio impropria? : multominus eum 
coloremfuifle Iibertatis , namcuibono in feruis> cumque 
tota libertas interierat ? 

Vel ergo priuatorumfcrui in tunicis pullis miniftrarunt> 
quem veftis feruilis colorem Plautus , & Artemidorus in- 
dicare videntur>,Regij albati ; Vel ii etiam reliquorum fer- 
uorum albas tunica? quod conuiuiorum la?titia verilimilius 
facit > pra?cipue fi in Iinea interula > fortaife regiorum mini- 
ftrorum tunjca? albata? ideft candidata? > quales petitorum 
toga;,&creta candefacia?: cuius tamen moris non aliud 
veftigium extat . Vel quod quibufdam vifum eft, non tan- 
tum alba? erant ille tunica?> fed auro diftincla?> vr paulo ante 
diximus . Sed li omnium miniftrorum runicse alba? erant cur 
iftae non potiusaurata? appellata? funt, quamalbata? 3 Non- 
dum enim tunicis miniftrantium additum aurum exiftimo> 
fed longo poft tempore > cum fcilicetparagaudesinftitu- 
tae. Niliquis Seneca? etiamsetate tunkaScUratasfuiftear- 
guat ex eius verbis de Tranquilit. cap. i . Prsfiringit ammum 
apparatus alicuius pxdagogij > diligentius quam intra prtuatum 
Urem vd$ita) & au.ro culta man-cipia 3 ejr agmen feruorum mten- 

tium . 



De FeftitrU Lil. TIL l$$ 

tirim . Sitamen aurum illud tunicis intextum> & n«n pct* 
armillas> annulos> & alia ornamenta pa?dagogijs datum. 
Plinius deauro. Honefiiusvirip&dagigijs id damtts . Videanc 
do&i.CeterumScnecaeodelib. de breuitate vitse cap.xi iJ 
etiamalioscoloresinminiftrisconuiuiorum agnofcic. <£>ui 
vinfforum fttorum greges in Atatum > (fr lolorum paria diducit . 
Vbi vin&oru greges no funt ferui in ergaftulis>nullus eniiri 
ibi locus colorum aut a?tatis> vbinequammancipia fupli- 
cijs& fqualoreoblita; Necquod voluit Lipfius fecretiilli 
per nationes> &colores, vtorientales tkfuCci intalivilla> 
& agro.-quifrigidiore cejo editi> & ideo albiin alio loco, 
atque agro haberentur> quae funt fomnia vigilantium . Sed 
vin&i lnripliciter/m// ina?tates> & colores diflin&i. Idein 
Seneca ep.xcv. Agmina cxoletorum per colores nationefque di- 
fitnc~ta . Vt non difpliceat eiufdem Lip/ijconie&ura legcntis 
vietorum ideft exoIetorum.Etiam apud Petronium . tnadi- 
tu ipf) Jiabat ofliarius prafinatus cerafjno fuccinttus cingulo» 
Le&icarios etiam,curfores>& id genus homines pecuJiari 
pamularum colorediftin&osinfradicemus .Morem autem 
per varios colores ex colendi feruitia , quas Liureas appel- 
lant a Circi faclionibus & coloribus profluxiiie crednnus . 

Miniftrantium ornatum>culrumq; ex antiqua tabula qua 
Vrfinus in appendice ad Ciacconij triclinium dedit, hic ha- 
bes • 

Tabula X. 



U/ted 



T>e %e Vefiaria Lik ml 187 



LinZdVeJlis facrificantium . Camifia, Camifium. 
Cotta. Cap. K 

IN facris olini Aegyptijs praecipuus linea? veftis vfus.Hinc 
linigera turba , & liniger grex apudPoetas,& tineus ami~ 
tlus ifiacorum apudSuetonium. In noftris quoq; facris fuus 
imeae veftihonos. Nam pra^ter ami&um Iineum fuperio- 
rem > quo in facra Pfalmodia facerdotes , atque ipu\ facris 
miniftri vtuntur> prima veftium facrificalium linea tunica 
talaris induitur ,quamvuIgo Camifiam > fiue Camifittm ap- 
pellat . 

Ex quo etiam", quod fupra notauimus > comprobatui) fa- 
cerdotes olim m facris comuni, &promifcuo habitu vfos. 
Communis enim veftitus antiquorum tunica linea intcrior, 
alterafuperiorlanea , interdum ferica,tum toga vel in eius 
locum birrhusj fiue lacerna . De toga opinioncm noftram 
attulimus ; Reftat vt de tunicis videamus. Et licet illud di- 
fcrimen etfe videatur 5 qu6d olim faltem duabus tunicis co- 
muniter vtebantur? noftri autem facerdotesin vnarantum 
lineafaciunt; Idtamcninde ortum, quod honori Epifco- 
porumdntum eft > vtfoli duas tunicas in facris geftent, 
quemadmodum in veteri inftrumentoPontifex pr#ter tu- 
nicam lineam , etiamhyacinthinainduebatur, reliqui faeri- 
fiej minores linea tantum amiciebantur. Sic & noftris riti- 
bus Epifcopipra?ter Camifiamtalarem 5 tunicam fuperio- 
rem induunt,qua? primo demore zoKoCoq erat, ideft ftnc 
manicisj mox in Dalmaticam conuerfa eft , vt Alucitms de 
Diu. officijs . Etluo Carnotenfis de rebusJEcclehafticis. 
Notandttm i'^,inquit, quod mmoribus Sacerdotibus neqtie du- 
plex tunica datur 3 ncq-ie burnerale > nequerationa/e 3 neque Umi~ 
na aurea , fed tantmn poderis , cy mitra , & Zona qtta (innqatur 
tunica byffina. Nouiquoque tefiamenti facerdctes non ommbns tl- 
lis vtttntur indumentis^quia ncc duabtts tunicisy nec rationah pr&<- 
Jter f ilos Ponttfices . 

Hxc tunicalineaTrqc&fp-is Voderis quod talariseffet dice^ 

A a batur > 



78S r Oftauij Ferrarij 

batur > & Alba a colore . Futffe autem firiftam > corpori ad- 
b&rentem tradit D.Hieronymus ad FabioIam> eamque fimilemt 
tnilttum Camisijs , qu& ficapu membris , ejr ad(lricl& corpori > vt 
nihtl militares exercitationes impedirent. Rabanus Maurus* 
Secundum indumentum eH linea tunica > qux Gr&ce dtcitur Pode- 
ris » Hefychius. lioSr.pmro ^^trm^ocfc%v\fxciriov , Hanclfi- 
dorus Camifiam vulgo diciy ait , quod nempe fimilis> vel ea- 
dem olim omnino fuitcumtunicis lineis interioribus quas 
Camifias appellamus* Camifiam autem idem Ifidorus inde 
dictas tradit quodin his dormtmus in Camis , ideftin ftratis no- 
ftris. Quidautem e(fentCama?aIibi explicat lococorrupto* 
Cama eft hreuis •>& circa terram Gr&ceenimCami breue dicunt* 
Lege • Cama eft bretiis leclus & circa terram > Grace enim ^cl/jccu 
bumidtcunt .. Gra?ci enim Camas > fiue potius Cameunas 
dixerunt ftrata humilia, & leclulos humi propiores> qudd 
homines veiuti ^a^atiacerent. Hefychius • ^auiwti sri£d<; ,, 
xcu w ruLTTCfin K/\ivig t xcd %ausvvw; o^&fxdi XQtju.a>/jfyjoc; . Tborus, & 
bttmilis httus , & Clumeunesy qui bumiiacet . Proprie autem 
Hefychio dicitur s-/£a$ nam eodcm interprete s^/SaV ctVa 
pct/3JW kcu ^copcov^oprcvv rp&>cr;? } kcu (pufaeov, « %a/uuux,6irti. Stra- 
tum e frondibus > vtrtdique gramine , ac folijs conttrttclum > & 
tettus bumi pofitus . Inde ftibadium tricliniarej de quo alijs 
di&um ► Quiaautem id ftratumpauperum erati idem He- 
fychius ^cwJjviqv x,Xm<hov 7/ivrxw interpretatur leclulum pau- 
perttnum » 

ACamis igitur Camifias dictas vult Ifidorus . Earum 
mentioapud Anaftafiumin vitaBenedi&i. 1 1 1. Camifiasal- 
bas figtl/atas holofericas cum cbryfcclauo . Cafaubonusad il- 
lud Lampridij in Alexandro. tn linea autem aurum mitti etiam 
demenitam iudtcabat y cum afperitati adderetur rigor> iure , in- 
quit > damnatas abAlexandro lineas auro clauatas> pro- 
pterafperitatem & rigorem .-eVproptereafe valde mirari, 
curapudAnaftafiumleganturCamiu>auro clauatar > has 
autem non ad vfum coraparatas , fed ad ornatum a?dium fa- 
crarum. Verum nihilaliudilla? Camifia; fuerunt quam li- 
neaj tuuica? facrificanuuin>& ad vfum facrorum> non ad or. 

• natum 



Ve %c Vefliaria Lib. ///. 189 

naturtitemplorum. Inquibus auririgor> & afperitas non 
cratgeftantibus incommoda*cum fuperalias veftes nem- 
pe communes inij cerentur> fecus tempore AIexandri> cum 
Jinea? nudiscarnibus admouerentur , quasauririgor> & a- 
fperitas laedebat . Et quemadmodum oJim, vt diximus> 
epularum miniftriin tunicis tantum, & ferme lineis,fic 
ctiam in faero conuiuio> AJtaris miniftri,fiue Diaconiin tu- 
nicis,quas &nuncf##/y«/^ appellant > inferuiunt > turba 
minorfacricolarum intunicaJinea. Etolimquidem talaris 
crat & manuleata> vt & facerdotumqualesinantiquis pi- 
^luris cernuntur> poft breuior in vfu efle cepit > nec tamen 
eademforma vbique . Plerumque manicataeft > fciflis ta- 
men& laxe fluentibusmanicis,alibiftri&acorpori> &bra- 
chijs prefla ,quales CardinaJium> & CJericorum Augufti- 
nianorum, aJibietiamad inftarinuolucris ronibrum > quse 
toturacorpus inuoluit 5 & Iiincinde brachijs in humeros 
reijcitur 5 vt veteres cafula? , fiue Planeta? > quae forma Pata- 
uij vifitur. Hancltali Cottam appellantcorrupta voce, vt 
cgoexiftimoaCm-0/^, qu«e veteribus veftis fuit mollis> ac 
tenuis > fiue vt Gr«eci putant a croci colore , quod compro- 
bare Plautus vidctur> qui infcctores crccotulartes memorat: 
fiue vtalijs vifum> quod plus fubteminis,fiuetrama?(Gra?- 
cis^po»«dicitur)ea vefcis quam ftaminis haberet, & ideo 
mollior> actenuuior: fiue vtrumque,quod fermehaj ve- 
ftes molliorum crocoinficerentur . Vndecunque di&afue- 
ritCrocota> eapropriaolim mulicrumfuit, vt notumeft. 
Plautus inter luxum fequioris fexus recenfet. Cicerode 
Arufp. refponfis . Clodius a crocota , a mitra > a multcbnbus fo- 
leis purpureifque fafciolis fattus eft repente popularis . Quare 
& Gallis matris Deum erT^minatiflimis crocotuias tnbut 
Apuleius Varijs colortbus indufiati >& deformiter qutfquefor- 
mati , facie ctenofo pigmento delita , & ocults obunclis grapbice 
prodeunt , mitel/isy & crocotis& carbafnis 9 & bombycints tnte- 
cl t . MS. codex , iniecli » 

Lineum ergo amiclum facris operantium quod tenuis 
efsec > uc mollis ad inftar crocotarum > crocotam vocarunt > 

A a 2 & con- 



r t$6 OBauij Ferrarij 

Sccontracla voce cottam; Qujetamen voxnon ita antiqua 
videtur vt pro vefte facrorumminiftrorum accipiauirj Nam 
fcriptores EtrufciCottampro muliebri ferme vefte, inter- 
dum pro vkili vfurpant) non numquam pro vefte qua? armis 
inijcitur . Sane Vcnetijs adhuc in vfu eft 5 nam muliebrcs tu- 
aicas cottttlas appellant . Sed de his alibi accuratius 5 

t Tunica fuperior * Eitts menfura . Talaris probrofa* 
tropertins , luttenalis y Cicero expiicati . 
Cap. VU 

INterula»,fiue fubuculf fuperior tunica imponebaturjque. 
& /«^r^/^indedicla.Eiusmenfura vulgo erat>vtpau- 
loinfra genuacaderet? vt docet Quintil. lib.xi* Cui lati 

claui ius nonerit ^ itacingatury vttttnic* prioribus oris infrage- 
wua paulum , pofierioribus ad medios poplttes ifque peruenianty 
wam infra multerum eji , fupra Genturiorum . Qui ergo in lon- 
gis , ac demiflis tunicis folebant quod id fceminarum pi o- 
prium effetjij tamquam molles maleaudiebant. HoratiuSi 

Malthinus tunicis demiffis ambtdat : esi qui 

lnguen adobfc&nttm fubdttclts vfquefacetus • 
Et Propertius lib. iv. cleg. 11. 

Suppetat , boc pifces calamo pradabor : & tbo 

Mundus demiifis injiitor in tunicis . 
Exquo colligit Turnebus lib.xi. cap.xxiu. elegantia?, 
cultufque ftudiofos> demiiTasj longafque tunicas geftaffe . 
Quod li verum eftet , non eas Horatius 5 non reliqui fcripto- 
res tantopere damnaifent , tanquain parum virorum pro- 
prias . Non e3eft Propertij mens . Vertumnus Deus nar- 
rat ibifuam naturam;cunclis figuris oppbrtunam 5 fcquein 
<]uam libuitfet verti. Sic foeminam 5 virum, melforemj & 
militcm fieri) vcnatorem, aurigamj defultorcm>poffc etia 
pifcacorcm effc > mox & inftitorem . Suppetat> bcc p/fcescaia- 
mopradabor : Poft autcm fiam inftitor . Et tbo mundus dcmif- 
fis inflttor intunicis . Senfus eft 11 velim expifcatore fieri in- 
ftitor>mutandamihifchema> & altius fubdii(5ta?> fovden- 

tef([; 



De FhftfcrU Lih tit. 191 
tefque tunica» quales func pifcatorum, more reliquorum 
demitcenda? > & quidem mundaj . Pifcatoribus enim qui fafi* 
pe fe in aquam demictebant^fuccin&a» altius, & ad inguen 
fubdu<fta?tunica?,ne fludibus madefcerent,- Quare Vertum- 
nus aitfi expifcatoreinftitorfieri velim>patiartunicas mo- 
re aliorum cadere dempto fqualore ; Nec demiffa; hic valet 
talares , vt apud Horatium > fed longiores, quam vt a pifca» 
toribus ferrentur . 

Iuuenalis etiam tunicas medio crtire tenus demittere 
tantum virorum docetfuuTe> cuiusverba afferemus> quia 
Interpretes non ceperunt>&pefiimeacceperunt. 
Nam fldocla nimis cupit , & facunda videri : 
Crure tenus medio tunicas fuccingere debet : 
Cadere Siluano porcum: quadrante lauari* 
Mitto veteres>qui aiunt omnia facere debere mulierem , 
qua; fieri folent a poetis , & viris literatis , qui cum Ioca fo- 
litaria qua?rant , Siluano ncmorum Deo facrificant . Etiam 
qui notas breuiores in hunc poetam vulgauitj^w^, inquit> 
fjiirtcOratorisy vel Peripatetici babitum . Quati vero Oratores 
tancum, &PhiIofophi tunicas crure tenus geftarent> Sil- 
uanofacerent> & quadrante lauarentur . Logi. Perftrin- 
git ibi Satyricus mulieres , qua; literas callerc videri vole- 
bant doftius ,quam vt probas deceret. 

Laudat firgi/ium) periturx ignofcit Elife^ 
Comittit vates^ ejr comparat indc Maroncm > 
Atque aliapartein trutina fufpendit Homcrum . 
Et infra. 

JSon habeatmatrona tibi , quxiunffa recumbit. 

Dicendi gcnus , aut curtum fermone rotato 

Torqueat enthymema • 
Et ceterain eundemfenfum . 

Siergo>inquit, mulier vultliteras tractare defcriptori- 
btis iudicium ferre > philofophari> & reliqua qua,' func viro- 
rum proprh > etiam virili habitu incedat, quasque funt viro- 
rum munia tantum peragat. Primum eft , medio crure tenus^ 
turucas fuccingaty cum mulieres ftolis talaribus vtcrentur. 

Ake- 



i$2 OBattij Ferrarij 

Alterum Ctdcre Situano porcums Id enim tantum viris lic^ 
tum 3 quod veiuri per caliginemBrittanicus vidit>namquod 
Siiuanoporcum cajderet vt Epicura.'a> gerra; funt . SoJivi- 
riSiluanofacrificabant > qui genius virorum> vt Iuno foe- 
minarum . In Vet. Infcriptione. Siluano Attg, hoc eft Augu- 
Jfi 3 Nonqudd fcioli Auguflo > vel Augufijflmo . Nam Siluano 
Augufti gcnio > tutela? , defenfori . In ijfdem plerunq* iun- 
gitur cum Hercule. Herculi Stluano .Item cumMarte> cum 
quo eundero plerique fecerunt. Ita Hercuh Augufli ideft de- 
fenfori>& cuftodias. Cfdatergo>inquit > Saryricus Silua- 
no porcum vt viri folent, qua? virorum officia occupat . Cla- 
re id Vetus Interpres . Cruretenus . idefl accipere debet viri- 
lem babitumejr cingivtvir, Mox. C&dere Siluano . Siluanomu- 
lieres nmJuct facrifcare . Quo refpicere nuperi debuerunt • 
GJofla* item veteres MS.in Mediolani Bibliotheca. Sacri- 
fcare Siluano quod virorum : Jfytadrante lattari > flcut vir balnea- 
ri . Aliae. Stcut multeres viri facundiam ajfeclabanty deberenty 
&tunicam fuamfcutviri inaltum fuccinztre . Viri quando in- 
gredi volebant tbermas aere lauabantur , idef pecuniam dabant 
cuftodtbus: famina fe ipfas propretio . Alia? demum vetuftif- 
fi ma? . Cddere Siluano . Effici viri : Siluano mares > fAmina Cere» 
ri facrifcabant ; Kam mnlieres neque ad tonfores , neque ad bal- 
neas publicas eunt , Poftremumeft. ^uadrante lauetur . Vt 
Stoica,aiunt>quadrante Jauetur . Nam Horatius de Stoi- 
co . Dnmtu quadrante lauatum Jiex ibis . Ineptiflime • Non 
enim foJi Stoici,fed viriomnes quadrante lauabantur>idcft 
promercede baJneatori quadrantem foluebant > & ideo 
Seneca BaJneum appeUat rem quadrantariam > vt fciunt etia 
qui nondum quadrante Jauantur . Sciuit & McrcuriaJis in 
Arrc Gymnaftica.-fed Balnei pretium iniminenfum auxitj 
curn cx vno centum quadrantes fccit, ait enim conqucri 
Martialem quod fibi balnca tanti conftarcnt . 

Balnea po& decimam laffo^ centttmque petuntur 

rQuadrantes . 

Quati Martiaiis ibi de pretio balnei Ioquatur> & non de 
fponuia>qua? ccncum quadrantes kflis cJicntibus poft bal- 

ncas 



De %e FeftiarU Lik UL i$i 

neaslocore&je dabat. Quadrans pretium balnei, fed vfro- 
rumtantum.-namfceminas gratis lauifTe Ci nihiialiudj hic 
vnus Iuuenalislocus fatis oftenderet: cum inter ea qua? vi- 
rorum tantum e(Tent> lauariquadranteponit. E<edem glof- 
fa» Veteres . Qtadrante lauari , ficut vir balnearj . Aiia: . 
£uadrante , virorum fretium-y foemina verogratis . Nec mi- 
rum fceminas nihil pro balneo dediife , nam hoc & impu- 
beribuspraeftabatur. Idempoeta. 

Nec pueri credunt > nifi qui nondum tere lauantur . 

Vctuslnterpres . Infantes . £>ma pueri non dantbalncati- 
cum. Mulieres tamenbalneatori mercedem foJuilfe indi- 
care videtur Cicero pro Coelio . Ntfi forte nmlier potensqua- 
drantaria illa permutationefamiliaris fxtia erat balneatori. Scio 
quemadmodum hunc Iocutndocli explicuerint , pr«ecipu4 
Manutius , Quodnempe Clodiapro quadrante corporis 
fuicopiambalneatorifaceret. Sed vt lafciuia perdita fue- 
rit) omnique probro refperfaj& inmediaftim,ac balnea- 
toris amplexusruerit> id tamen fecifte ad rednnendu qua- 
drantem , potentemalioqui , & aurilargam mamatores 
fuos>nemo fanus crediderit. Vixhocde iupis dioboiari* 
bus & meretricum mendicabulis credatur.Quid ergo^Qua- 
drantariam Clodiam diclam ex Plutarcho notum , quod ex 
eius amatoribus quidam perfacetus quadrantes argeteo- 
rum loco in loculos miferat. Ha?cigitur quadrantis mer- 
cede quadrantaria faciaerat, & fic baineatori familiaris 
quarftus > ac mercimonij flmilitudiue ; Ille quadrantein a vi- 
ns pro balneo exigebat,h*ec quadrante merces fuas pc rmu- 
tabat : ille quadrantarius > ha?c quadrantaria i & ex qu«eftus 
communionejmercedifque fimilitudine familiaritas. Alte- 
ra interpretatio vix quadrante digna eft > & ipfas balneas 
refrigerare poteft. 

Vt ad tunicas longas redeamus > cum illx efient mulieru 
proprias in viiisprobro habita:. Ciceroin Catilin . J%nosvi- 
detis manicatis^crtalaribus tunicis } velis amiclos nontogis.Eihm 
D. Auguftinus in 1 1 1 . de Doctrina Chriftiana . T alares, ac 
manuatas tunicas babere olim apud jLomanos fiagitium . Con» 

firmat 



1^4 OElauij Fermt$ 

finnat Scruiusadillud. 

Et ttinica mantcas > & habent redimicula mitrA 
Tumca inqilit vejlrx habent manicas quod etiam Cicero vitupe- 
rat duens > manicatis , ejrtalaribus tunicis . Idem adiliud Di- 
fcinclos Mulabcr Afros . Vel babitum inquit eorum oftendit qui 
vfque in talos fluebat^ quod Plautus ridet in Pcenu/o ^umam HUc 
auisejlt Cum Afrum vidtfiet veftem dimijfam trahentem y neque 
enim vtunturhodteqtteZonis . Alijs etiam locis oftendit Plau- 
tus ,probrofas fuilTe tunicaslongas> &puerorum merito- 
riorum proprias^que. iam abalijs funt adducta.Pgnulo. a.v. 
fc. v. Jluisbicbomo ejl cum tunicis longis quafipuer cauponius ? 
Mox. Sane genus hocmulierofum ejltunicis demifitijs, Tempo- 
rum mutatione tunicas talares in vfum communem venifle> 
& cum togis etiam geftatas nemo in antiquis monumentis 
rerfatus dubitare poteft . Huiufmodi ftatuas togatas cum 
tnnica taiari non paucas attulit Ian. BohTardus . 

DeCincltt. Cap. Vtt. 

SEd quoniam tunica? ferme Jongiores 3 aut breuiores 
crant cm&ur* arbitrio 5 dc ea hicpauca arferemus. Et 
Komanos quidem exceptis J?iticlauijs cingifoJitos ccrtum 
eft . Nam iaticlauios fine cinclu fuifle ex Qujntiiiano acute 
colligit Manutius quique eum fecutifunt. Locus eftJupra 
1 audatus 3 iib. x 1 . Ctu lati claui ius non erit , ita cingatur vt tu- 
nicA prionbus oris infra genua pattlum 3 pojlerioribus ad mcdios 
poplites vfque perueniant , naminfra mulierum cji yfupraCenlu- 
rionum . Latum habentium clauum modus cji y vtflt paulttm cin- 
ilis fubmiffwr. Qua? verba fupra expendimus ? cumdecin- 
&u Casfaris loqueremur, quem tradit Suetonius fupra latnm 
clauumctvgtfolttumyquod pra?ter moremfuiife oftenditjalio- 
quiid tamquam notabiJe non tradidiffer. 

Omnesigitur^prajter JaticJauios ,tunicam cingebant/Se 
pro vt libebat 5 contraJiebant,aut demittebant. ftaCen- 
turionum, & miJitum omnium tunica? breuiores,& intra 
getnu (ubducta . Hing apud Petroniurn . statores altius cin- 



Ve %e Feftiarta Lih. ITI. Tp j 

Bii &apudHoratiumlib..i.Sat. v. 

Hoc iter ignaui diuiftmus > altius ac ms 
Vr&cinclis vnum. 
Ideft fortioribus ,&expcditioribus Idemalibi 
Hts vbi fubUtis puer altecinttus acernam 
Gaufape purpureo menfam pr&terfit» 
Non fortis>ac ftrenuus vt explicat Turneb.lib.xv.cxxr r x* 
fedagilis atque cxpeditus . Contra dfftin&i hlQ imbelli- 
bus 5 & effceminatis.Seruius adillud 

llh fe pr&d* accingunt . 
'Acctnttos inquit , induHrios dicwtus , vt Horatius* 

Altius > ac nos fr&cinfii : 
ftcut contra negltgentes difcintlos vocamus > vt difcinctos Mulctber 
Afros. Magno fcilicet probro habitum difcin&um inccffifTe. 
DioLib. lxi i i.poftquam multa Neronis ihfanda pcrcenr 
fuit adijcit . Quibus ipfis in rebus ita faciebat contra ius faf- 
que axrn xcu d^ck-m; ^ncova,/; vt etiam turiicas difcinctas pu- 
bliceindueretur. Et aJia qu^nemoignorat. Sicutqua;de 
M^cenate difcin&o fcriptoribus traduntur. Senecaepift:. 
xciii. Alte cinclum putes dtxtffe: bnbeb.tt enim ingeninm > $ 
grande^&virile ntfiillud ipfe difcinxifjct ; Qupd etiam in Ca> 
fare fefellit) qui etii fluxiore cin#ura 3 grandi tamen & viri- 
liingeniofuit j quodSuIlam non I atuit> qui male cin&uui 
cauendum monuit. Mccenatis Epicedium quo folutas tu- 
nicas excufataTurneboallatum,quia miririce totam rem 
illuftrat> afferemus . 

J$Mod dtfcinflus eras animo quoque carpittir vnum ; 

Diluttur nimia fimpliatate tua. 
Sic ilU vtxere^qutbits fuit aurea Virgo 

Sjioi bene pr&cinclos pofimodo pulfa fugit 
lnuidi qutd tandem tunicx nocuere folut&? 
Aut tibi ventoft quid nocucre finus f 
Tunicarum igitur folutarum , & difcindiaru laxi ac ven- 
to/ifinusj&ideomolliumatque effeininatorum. Plutarch. 
in Apophtegm. traditXcrxem Babylonij.s iratum quod de- 
&ciuent> quuin illos recepiffetne arma ferrent imperaffe 

Bb fcd 



i $6 dttauij Ferrartj 

fed canerent* Ienocinia, accauponas eKe*c*eretrt,x«*<p6pti> 
xoXttcoIhi; xnwetg, & vt : finuofas tunicas geftarent quales 
erant mulier.um . 

Quamquam & aliquos in ipfo cinclu elegantiam affe&af- 
fe innuit Ouidius inin.de arte . 

Jtfcc ccma ,vos fallat liquida nitidifftma nardo 
Nec breuis in rugas cingula prefia fnas . 
Quifcilicet tunicarrugas morofe colledtas & difpofitas 
cingula conftringerent . .Ctiius vocis vfus nefcio an alibi re^ 
periatur prcter eundem Ouidium in primo de Remedio,fed 
inrediucrfa. 

if/ noita velocem cinqtda Udat &quum . 
Ceterum cum tunica cincla effet in finum pecuniam rc- 
conditam docet Plutarch.in Coriolano cum ait> Candtdatos 
pnetunicis inforum defcendere folttos nepecunias emendis fttffra* 
gijs in ftntt geflarent . Tum etiam quod nullas tum braccas 5 
aut peras geftarent , quibus nummos crederent > vt necelfe 
elfet > vel in iinU 5 vel in zonis circumferre . Ouid ius Amo- 
rum.Iib. 1. 

J^ujdpuerum Veneris pretio profare iubetis 
Muo pretium condat non babet tlle finum f 
Scnecain cpiftolis . Sinum laxa, mentm lucrum efl. Horat. 
!ib. 1 1. Sat. 1 11. 

Terre finit laxo donare & ludere vidi. 
Vbi rccie notauit Turnebus finttm laxum illius dici foli' 
tum , qui Jfnum non adflringeret > & ideo qttain eogerit effirserry 
& exctdere finit 5 quales difancli 3 ejr nepetes . 

Tunic£ ManuUatA. Cciobia. Cap. 11 X . 

Slcut longa? tunica?) ac tal*res 3 ira & manuleata* infa- 
mes oiim fucrc . Gellius lib. v 1 1. cap.x 1 1. Tuntctsiti 
'virnm prclixis vltra bracbia 5 & tfqttc in primores manus^ acprcpe 
digttos Roma atque omni in Latio indeccru?n fnit . Hac antiquita- 
te mdvclus P. /ifricanus P. Sulpmo Callo l ' ctnim delicato ixter fle- 
raqttc alia } qt:x obtccJabat } id quoq.ve prubfo dcdit f qucd tuntcis 

vtere- 



De 2£ Ftftiaria Lib. III. 1 97 

vt&ututrmams. totas opertentibus . Quo d e r g o h a? 1 u<n i c £ t a I 1 - 
res>& manuleata? freminarum proprix' efifcnt, in ijfdcm 
etiam pueros meritorios confueuuTe? ex eodcm Gsllij loco 
colligitrcelieLipfiuslib.lv. Antiqu.irum . Yerba enim Sci- 
pionis in Sulpitium fuut. J^jtt incontitutjs citm -matore cumtbi- 
ridota ttinica accubttcrtt.) eum n?e qttifquam dubitct qnin fecerity 
quod cm&di f ilent ? Pl an t . P ce n u 1 o . 

J^uis eji biccum ttmicts Longts qttafi ptter cattponius? 
. Seneca in epifto !is . Mirttm ejl aliquidfrtitcr d;ci ab bomine 
mollittem profeffo ; ita enim pleriqjte iudicant . Apud me vcro Ept - 
carus esi ejr fortts > hcet mamkatus ftt . A dd i t G e 1 1 i u s. / 'iroi- 
litts quoque tttnicasbuiufcemodi quaQ fxmtneas^ ac probrofas cri- 
mtnatur . 

Et tunicA manicat } & babent redimicttla mitr*. . 

Vbi Seruius . Tunic^, vcjirx babent mantcas qv.bd etiam Ciccro 
wtuperat dicens manicatis 3 ac talaribus tuntcis . Nam cob btjs 
vtebantur anttqui. Locus Ciceronis eft Orat. n. inCatiii- 
nam • ^tios pexo captllo mttdosy aut tmbcrbesy attt bcnebarba - 
tos vtdctts 5 manicatis' ) & talartbm tunici» ^relts atnichs noh to~ 
gts. Curtius etiam lib. 1 1 i- molliticm luxuir.quc Pci-farnm 
jdefcribens ait . //// vefitm auro dtjlinctam babcbant , mamca- 
tafqtte tunicas , gemmts etiam adornatas , quaiin militaribus 
.viris turpiores . 

Dio etiam lib. lxxvi i i. narrat OracaJJam imparcm mi- 
Jiraribus Iaboribus 3 cumneca;Itum , necarma fcrre poffet 
induere folitum 7^c ^apiScoi i<; ^.ncivag tunicas manicatasad 
lorica? formam conteclas - Idem lib. lxxi i.deCommodo. 
Soiebat antequam veniret tnTleatrttm amtcfus effe tunica ^c^iSco- 
7<w 5 manuleata > fcrica alha > auro interjttnffa , tngreffurtts atttcm 
Tbeatrum induebatttr purptirea aur.o infperfa ^cblamydeque fimtli 
mure Graco. Suet. c. l i i. cum Caligulas habitum pcrfrringit 
vt parum ciuilem ac virilem intcr rcliqua ait> manaieatusy & 
armillattis in pubitcnm proccfit . 

Colobia tunicas fme manicis dic~las veteribus docli ad 
notarunr , quafi truncas , ac mutilas, Glolla?. Kohofto; o z,o>v r 
'Soc . Curtax . KoAo/3os 0 //,'epcs tS GOfA&-oc. ciq&ifvjLWct; . MutikiSj 

B b 2 trun- 



i$% O&auij fermij 

truncus. KoX6@ov Colobium > fubkuU L. Subucula.Ifldorus. 
Colobium diclum qtiia longum eft & fine manicis; Antiqtti entm 
bccmagis vtebantur . Quod delongp ponit pra?ter rem efi: , 
riam manuleata?> non truncse longa? fuerunt. Idem. Leui- 
tonaritim ejl Colobium fnemanicis > quali monachi Aegypttj vtun- 
tkr. Acgyptiorum Colobia defcribit Caflianuslib. i.c v. 
Colobijs qnoque lineis induti , qtt<& vix ad cubitum ima pertinguntf 
nudas dc reiiqtto circttmferunt manus . Et c. x i . Nam neque ca- 
ligis nos j neque Colobjs yfeu vnica tnnica ejfe contentos biemis per- 
mittit afperitas . 

Veterum ergoRomanorumtunica: colobiafuere , mani* 
cisfcilicet carentes>quod nonita intelligendum eft> vt to- 
tis brachijs renudatis incederent, fed quod manica: ad cu- 
bitum tantum pcrtinercnt > & noncum brachijs magnam 
quoque manus partem cooperirent> Quas tunicas elegan- 
ter Tei tuJiianus de pallio nec manibus arclas appeliat> nec 
bracbijs parcas . Male enim eum locurn do&i follicitant. 

Qax cum ita fint> merito quis Plutarchum miretur> quod 
tradatCatonem Ccnforium ( Ci Interpreti credimus, )pofl> 
quam in foro amicis operam dediffet> domum reuerfum 
hyeme tunica n*nemanicis> ceftate nudumcum feruis labo- 
re certaffe . 

Quafinon&reliquiintalibus tunicis folerent Sed ni- 
mirum Intcrpres hocde fuo commentus eft. Nam in Gra?- 
coeft. ^s.w^tt Act@c<?,>. Erat quidem vt diximus Exomis tu- 
nica linemanicis, feda coinmuni tunica diftinguebatur > 
quod ha?c dimidiatas manicas cubito tenus habebat: vtin 
vctcribus ftatuis tunicatis videre eft . Exomis prorfus ma- 
nicis carebat , vt etiam humeros renudarct > qualcs anti- 
quiffimorum Romanorum tunicas defcribir Gdlius . Hoe 
itaque ad Catonis tolerantiam fpc&abat > quod pro tunica 
exomide vtebatur> prorfus ad exeinplurn feruorum fuoju> 
nam Exomides fcruiles veftesFuhTe dixtmus ; Ca to eadcm 
cum feruis vefte vtebatur in opere ruit;co> & quod fequi- 
tur l&iUTQV aoiov uprov ojua za^n/Mfoq , xaiTrtvci tov uvtov olvttv» 

(^uamquam Exomidem ex alccra parce inanuJeatam fuif- 

fe 



T>e %e Feftiaria Lib. II L ^99 
fe tefteturPolIux. B^a/uk 

fict^cixoc: Grauius ciufdcm Intcrpretis peccatu cft in Otho- 
prsvita. Scribit PlutarchusibiCcecinam parcium Vitellia- 
narum ducemgrauem habitu cultuq; Italicis Vrbibus fuif- 
fequod yctXctTKCdc, ctvct^upicrt , zcu %et\sfon mcntdjctcrfAvo^ figna 
ducefque Romanos ailoqueretur . Gnttkhiwpiit Intcrpres 
fubligacttlts ^tbecifque ornattis. Quce malum ifta: theca? $ Etiam 
qui vixalimine Graecas litteras falutarit braccis, & mani- 
cis ornatum interpretabitur . Sed qui locus hic manicis # 
Manice. olim vt diclum tunicarum longarum & muliebrium 
fuere > quarum nullus in viro & miiite locus. Nec crcdibi- 
le ducemimpudicorum habitu pra?rerueccum Cum Vrbes, 
& Municipianon mollitiem eius , fed fuperbiam notarent . 
Tacicus lib.i 1 «Hift. eadem narrans . Omatum inquit ipfius 
mttnicipa > ejr colonin in fuperbiam trahcbant) quod verficolorc fa- 
gulo bracbas barbarum tcgmen mdutus togatos alloqucretur . Nec 
dubitandum eft eas manicas in fagulo fuiffe 5 qua? quoniani 
vt bracha? inufitat.se Romanis erant>& hoftilis cultus? id fu- 
perbo>& contemtori animo adfcribebant . Sed de fago in- 
fra. 

Dalmatica . Non vnus Barontj error notattts . 
Cap. IX. 

COlobium, fiue communis tunica?etiam penes Chriftia- 
nos fuit,& quidem in facris>vt &• reliquae vcftes com- 
lnunes , geftata ad vfque Silueftri Pontificis tempora > cuius 
inftitutoinlocum colobiorum DalmaticA venerunt,ideft tu- 
nic«e manuleata?,quas itaappellatas, quod in Dalmatia pri- 
mo confecla?fint,&iilincRomam ailata? notum eft. chi- 
ridotas Dalmatarum appellat Capitolinus in Pertinace curn 
tradit in au&ione rerum Commodi repertas fuifte Laiemas 9 
& Cbtridotas Dalmatarum • Alcuinus de diuinis officijs. Dal- 
watica obboc dicitur 1 qnod in Dalmatia fit reperta . Yftts autem 
DalmaticarumaB. Stluefiro Papa inflitutus ejl , nam antea Colo- 
btjs vtebantur; Colobium vero eft veftts fine manicis. Cum ergo nur 

ditas bracbiorum cu/pareturaB. Siluefiro Palmaticarum repertus 

........ ----- ^ 



iOO OElauij Ferrdrif 

eftvfus. Defcribit deinde Alcuinus Dalmaticam , aitque 
fuifle veftimentum ad inftarCrucis, habuifTe in finiftrapar- 
tc fimbriasjfuilfeinconfutilem , aclarge manuleatam .• ad- 
ditque caufas. myfticas, quas hic attingere non eft opus- 
iicut & illud 3 habuiflfe iineas coccineas 3 vel vt alij purpu- 
reos tramitesj vel clauos pariter purpureos, vc tunica? fe- 
rntorum,primo a Sacerdocibus geftatas 3 dein Diaconis con- 
ceflfas , poft folos Epifcopos Dalmaticarum ius habuifle, 
quce alias cum Dco exequemur. Etlicec Dalmatica? a Co- 
Jobijs difti nguerentur tamepro eadem r.e aliquando fum- 
pcas nociuic Salmalius ex NicetaThefauriOrthodoxiiib. i. 
C- 1 1 1 « Dalmatica 5 qu& nunc Colobia dicuntur^ prupuraque pr&- 
texuntur. 

. Vt ad rem noftram veniamus 3 Dalmatica? > ideft tunicae 
manuleata? pro colobijs in vfum venerunt,& tamen oiim in- 
fames 5 vt diximus ,fuere . Quare Principes Dalmaticatos 
inpublico confpe&os pro magno dedecore fcriptores po- 
fuere. Lampridius inCommodo. Dalmatuatus in pubhcum 
procelfit, atqueita fignum quadrigis emittendis dedit. Idcm iri 
Hcliogabalo . Dalmaticatus in publtco poft ccenamfepe vifus eft 
Gnrgitem Fabittm 5 ejr Scipionem fe appellans , quod cum ea vefte 
effet , cumqua Fabitts & Come/ttts a parentibus ad corrigendosmo- 
res adolefcentes effent producli . Atque itajVt Cafaubonus ad 
hunclocum recte notatj veftis iila,qua: olim fuerat mollium 
& dclicatorum , poftea grauilfimorum fanctiilimorumque 
Epilcoporum fuit gcftamen. Nam quod Cerda inde Dal- 
macicam Rcgium veftimencum fuifle dicitj&ilii Socienus 
Kercoetius non fui/fe notatos,quod Dalmaticati effent cxi- 
itimar j fedquodin folis Dalmacicis 5 ne refutandi quidem 
func . 

Ncc ob aliam caufam Dalmatica? probrofa? , quam quia 
manuleara? ; quas tamen rnulierum virorumque erfcemina- 
torumfuilTe oftcndimus : & idco chiridotas Dalmatarum 
vocat Capitoiinus. Kap7rcoToi etiam dicebantur? vt alijs no- 
tatum j quod x.dp7rov manus obueJabant>qua? vox adhuc Ve- 
netijs perfeuerat> vbinjulisbres cunicis Carpette vocancur. 

Manu- 



De %t reflidria Lik ttL 101 

i Manuleatas Bafliani tunicas cum Helagabalo faceret de- . 
fcribic Herodimus lib. v. tsfowrt ^fi^ctri Bap/3apa> ,^/r&!i/a? , 
%tyo"jv Qu , x,cu dAovpyetQ ^eipiSiorov; zcu ^roJVp^? dvtfyocr/utvot; . Vbi 
recie PoJitianus tunicas manuieatasy & ad pedesvfque demif- 
fas interpretatur,eumq;cultum tanquam muJierculis quara 
viris congruentiorem Mcefa auia Antonino exprobrauit. 
Idem paulo infra taJes chiridocas talares ab i/s geftatas. 
narrat> qui ineiufdemDei facrificjo exta viclimarum lan.ci- 
bus aureis geftabant. 

Quod ad Dalmaticas facrorum attinet > nollem Baroniu 
virum preftantiiTimum in ijs explicandis toties lapfuni efle^ 
notumquefecifle,quamnegligenter inreveftiaria verfa^ 
tus eflet; Qu,i vt excufmdus iit , quodin vetereprophanp 
cultu indagando operam ponere non curauerit , ita facraj 
hiftoria? conditor facrorum veftem> & paratum fine cuJpa. 
ignorare nor.potuit . Piget rcfcrre, quamfaifa>& tanto 
viroindigna de Dalmatica prodiderit in Martyrologio ad 
diem Pridie Kal. Iunij . 

Primo ait Reges Dalmatica aliqaandovfos.Sed prafterCom- 
modum , & Heliogabalum , qui ea abu/i funt , nullus fanus^ 
aut honeftus Princeps eam geftafle Jegitur 5 & ideo iJJi a 
fcriptoribus notati . Fruftra itaque noftris Diaconis decus 
exeo acquirit Baronius quod in Regijs veftimentis ince- 
dantj cum nonmodoRegia?,vt diximus> nonfuerinr> fed 
&probro habite. Dein memimffe ait Capitolinum Dalmati- 
carnm, quibus vtebatur rertinax. Falso. Nam meminitDal- 
maticarum> qua: Commodifuerant> cuius rerum auCiiofub 
Pertinace. Noncnim feueri> & antiqui moris Princeps fe 
ea vefte de honeftaflet, quam in duobus iafciuia?? atque im- 
pudentie monftris populusRomanusdamnauerat. 

Sed quod vix fercndum eft>cum Dalmaticam fuifle tuni- 
cam manicatam ex Dione in Commodo agnofcat, fubijcit* 
qttalis fuerit DaJmatica defcribi ab Amraiano Jib, xi v. .Poft 
bxc tndumentum regalc quxrebatur^t^ mimftris fucandxpurpu- 
r& tortis > confejfifque pecloralem tuniculam fine manicis textam 
Maras quidam nomine inducJus efiyvt appel/a&t Chnftiam Dia,- 

conus. 



2oZ OBauij Ferrarij 

conus. Atquitunicahfctrunca & hne manicis > Dalmatica 
manuIeata.-Subditeam perftmilem chlamydi figura fuhTe 
tradcre Marcellinum . Nihilminus :nam tantum purpura 
fnfcclam fcribit; tantum enim a chlamyde diftabat Dalma- 
tica 5 quantum a pallio tunica . 

Sed leue coniecluram leuiori argumento fuftcntat,quod 
illa dicitur tunicula,& tunic? Diaconorum ItaJis tumcuU di- 
cuntur, fiue tunice/U.Nam ficut illa non fuit Dalmatica quip- 
pe quae carebat manicis , ita veftes Diaconorum neque ipfa? 
proprie Dalmatica? funtj fed potius colobia? qualefque ve- 
terum tunica? ? quarum manica? admanus non pertinebanc 
& ideb tunicule appellantur: nec funt ifte talares.>vt omnes 
tuncDalmatica?. Quidquidfitjfi iftas DalmaticcC funt> illa 
Ammiani nequaquamfuit . 

Non conrentus Annalium fcriptor Dalmaticmn eandem 
cum CoIobio,& chlamyde fecifle? cum toga quoque & qui- 
dem triumphali confundit. Quem Bulengerus farcinator* 
non fcriptor fecutus eft . Quid cogitabat cumhzc fcri- 
beret vir fummus ? Ait 5 paimatam Confularera apud 
Aufoniumin gratiarum a&ioneliteris infcribi foIitam 3 ta- 
Jem plane efte Dalmaticam Diaconorum 5 qubd Ammianus 
tuniculam appellat qua & Imperator indui poflet; Colligit 
deindej & miniftrorum cukumRegijsindumentis inuidio- 
fe co-ntendit . Exbis perpende-y inquit , quanto Augujiius atque 
Magmfccntius /ega/iveteri cultu nouitefiamenti mimjtertum ap- 
paretur^ cum antiquis Leuttis> ncc linea vttfto/a concejfum e/fet.Scd 
quid palmata toga cum dalmatica, quid Aufonio cum Am- 
umno ? Quid Regibus cum Diaconis ? Palmatam fuifle to- 
gam apud Aufonium & nemo ignorat&ipfe teftatur. Ea' 
nonlicerisinfcribijfolita, fcd vanis figuns intexi. Verba 
Gratiani fuerant cum trabeam mittcret. Palmatvn tibimif* 
inqua Diuus ConBantius parens nojlcr intextus ef . Quo? verba 
Aufonius ipfa trabea pluris afftiuiat . H-tc plane > mquitj /mc 
eU Vicia 5 vt dtcitur vejtis y non magis auro 'fue 5 quam tuts verbis. 
Non quod ipfa verba infcriptaelfcntjvt crediditBaronius. 
Sequitur enim. Conflantnts t.i argumentc vefis tntcxttur : Gra- 

tiavus 



*B* %t rcftiaria Lth, ///. foj 

tiknttsmntu»eris\honorefentitur . Porro Ammianus tuniculani 
appellat Regale indumentum ^ nou a formafed qudd efset 
totapurpurea ? quitunc color folis Principibusreferuatus» 
Sed iam me fatias iftorum capit. Potius igitur Diaconi pofc 
hac auguftiffimo facrorum minifterio, quam Regio indu- 
mento iaclare fe poterunt • 

De TunicA colore . Non fuijje purpureum . Manttty 
opinio reiecla % Cap. x. 

TOgascommunes albasfuifse, fupra oftendimui talis 
& tunicarum color. Nam vt cetcra omittantur> illud 
fatis firmum argumentum eft , quod attulit Lipfius ex Ci- 
cerone > qui Verriobijcit > quodin otficina federe folitus fic 
cumpallioj & tunicapulla. Firmum inquam argumentum> 
nam cetera qax affert > parum iuuant; Ex Vopifco in Aure- 
liano . Sciendum tamen congiaria illum tcr dedijfe > donajje etiam 
populo Romano tunicas albas manicatas ex diuerfis p rottincus . Na 
contra Ci omnes tunc albas tunica? fuerunt> fitisfuifset di- 
cere,donaise euin tunicas, & hincvideturpofsc colligijno 
fuifse tunc vulgares tunicas aibi coloris . Q^iod verum eft, 
namtempore Aureliani peregrini veftitus donabanturpo- 
puIo> vt Caracalla? >DaImatica?> Birri Atrebatici> atque ita 
&tunicse manicate. alba'>cum vulgareshne manicisefsenu 
Alterum qudd exluuenaie adducit Lipfiusinfirmumeft. 
Sujficiunt tunica fummis Aedilibusalb.t . 
Loquituribipoetade vita ruftica>quajinp:igis&: oppi- 
dis ageba tur > vbi ait togas non fnifse in viu > atquc ita Ae- 
dilesfatishabuifsc> fi in mnicis albisconfpicerentur>quod 
indicare videtur reliquis aibas tunicas non fuifse > ti id tan- 
turri Aediliumgeftamenfuit . Falfum tamencft> nam om- 
nes in tunicis albis ; Idera ibi. 

Aequales babitus illic yjtmilemque vicUbis 
Orcbejiram . 

Sed Aedilium tunica? , vel candidas fuere > vt de toga pe-^ 
titoi um diximus > vel quod verius > recensiotas • 

Cc Obftat 



±64 ' Ottauij femrij 

Obftat modo au&oritas Manuti;> qui tunicaS totas fifil* 1 
/e purpureas c6tendit>inductus verbis CiceronisinSextia- 
na ,' qui Pifonem Confulem perftnngens eius habitum de- 
notat. VejlituS) inquit , afperenofra bac pnrpttra plebeia , ac px- 
titfufca. Dubitat ibi Manutius>vtrum de toga ioquatur Ci' 
cero> andetunica, eoque fle&it, vtexiftimet de tunica 
fermonem habere ; Quoniam ait purpura noslra^ id enim ad 
pra?textam refcfri non pdfse, quia tunc Cicero in magiftra- 
tu non erat > & propterea minime prcetextatus > cum pre.te- 
rea pre^exta nonelTet totapurpurea. Itaquead tunicam lar 
ticlauiam rcferendum , quam hinc totam purpuream efse 
eredit>qu3que Cicero vtfenator indutus erat. 

H^c ratio quam nullius momenti /It , inde apparet, quod 
fi tunica tota purpurea fuir>cur claui expurpura inditi vt ab 1 
reJiquis ordinibus fenatum diftinguerent^Quomodo extra 
reliquam purpuram ea figna eminebant ? Non de aliaigitur 
purpura Cicerocapiendus eft>quam que; pr^texfe; in extre- 
ma ora>tunica?que Senatorum , & equitum , ad pectus per 
clauos latiores> & anguftioresindebatur. Plebeiam Cice- 
ro , ac p$ne fufcam appellat> quod ea ipfe cum vulgo fena- 
torum & equitura vtebatur 3 cuius Iibra,vt fupra notauimus, 
centum denarijs venibat , cum Tyria non nili a potentiori- 
busac delicatioribus emeretur, &quidemvix milledena- 
rijs . PJutarchus tradit, Catonem purpurafufca vfum,cum 
videret faruro rubore ardentem efse tunc inprctio . Etft 
jgiturno efset Ciceropretextatus jpurpuram tamenincla- 
uis tunic^ Scnatorif geftabat , fecl communem & miriime 
prctiofam, quam ideopJebeiam vocat, acpgnefufcam. At* 
quc ita purpuram ftmpliciter appellauit> que in pr£texta,& 
lato clauoPifonis erat . Siu.ihter luuenalis purpurarti pro ; 
pretexta dixit . Sat. xi. 

Ingenuivultus puer > ingenuique pudoris y 
J^ualesefe decet , qucsardens purpura 'vefit. 
ideftpr^texta . Alterum Manutij argumentum dc j)urpura 
QaincTtij Tnbuniplebis fatis fupraexpendimus>aim dc pi e- 
textaageremus. 

' Tuni- 



<De %f VtftUri* Llk ttt. |g| 



tfunica palmata* Rujfa* Galbina* Cap. XI. 

flon o\w:A . jhV;* muJt/ztqtiyJ.rM vSmub ihiu» ftfe&t 
\ T tunicam trmmphantium totam , vt &togam > pur* 
purcamfuiiTepalmis, vel acupiftis, velintextis di- 
ftiriCLi"m 5 & elaboratam oftendimus> cum de toga pi&a ver- 
ba fccimus . Vbi palmatam tunicam exFefto docuimus di- 
#am y quod clauis latioribus adinftar palm&manus diflingucre* 
tur 3 ftue ab intextis palmts vittoriA injigntbus . Ita vt auro in - 
texeretur j & pingeretur, vt toga triumphalis . Dio lib. ix. 
Caligulas triumphali pompa per pontem Baianum vecto dac 

Quod ad communes tunicas attinet procefsu temporis 
in locum tunicarum aibarum Rufsa? fiue Rufsata» venere, 
maxime apud milites. Trebellius in Claudio . Tunicas Ruf- 
/as militares annuas . Iiidorus Rujfatas yocat. R.uffata quam 
Grdci Pbceniceam vccat > nos coccinam , reperta eft a Laced&monijs 
fid c&landum coloris firnilitudine fanguinem > quoties quis in acie 
vulneraretur y ne contemplatione aduerfario animus augefceret » 
Subijcit, ea vfos milites fub Cofs.vnde &Rufsatos diCtos; 
Sed failitur folens nam nec milites fub Cofs. Rufsati? & is 
colorin Circi faclionibus. 

Has autem tunicas Rufsas non fuifsepurpureas, omnino 
doclis viris afsentiendum eft, quod foli Iiriperatores tu- 
nicas>& paludamenta purpurea geftarent. Itaque verba 
Vopifci in Aureliano . Paragaudas vefles ipfe primus militibns 
dedttycum ante non mfireclas purpureas accepifent* Reclaspur- 
pureas tunicas limpliciter rubras , vel rufsas , aut rufas cum 
ijfdemintelligimus .Fuere & Galbin& tunica a viridi liue au- 
reo colore di&e de quibusTurnebus iib.xvi i .cap.ux.Qui 
ramen libro fequenti cap.xix. tunicas rufsasnon recle in- 
rerpretatur cas efse qu£ Grarcis 0ow>JeAr?> adducitq; Iocum 
Plut.in Bruto. lujjit corpus operiri tw 7roXvriXi$-d<TYi tm \avln 
. $mm£w\i ibi enim de paludamento loquitur Plutarchus> 
dc quo infra. 

Puniceas etiam tunicas li&oribus tribuit in triumpho 

C c 2 Appia- 



io6 1 Ofauij Fwiry ■ 

Appianus in Punicis . Ipfum Imperatofem frdceduni liclores 
qoiMKist; xjlwttc, Iv^iSvKong . Vbi perperam Interpres vertit 
Taludati^ qua/i tunica paludamentum fuerit . Paulo ppft: 
idem in reliqua pompa fuifle tradit Pantomimum,qHi vroSr,- 
p TT-optpJpav indutus efset, hoc eft talarem tunicam purpu* 

reamjvt en^minatum faltatorem decebat . 

*m.tfln'"iTjp.n ojiyi*;?. ttti^M . thnXyi\ 

X>e Tunica orAamerttii. lattti clauus . T)otti$mirum 
virorttm fententia eXpiofa. ^uintilianus, 




PRa»cipua tunica: ornamenta claui purpurei fuere > fed 
Equeftristantum >& Senatoria; > iJIiusanguftiores> 
huius latiores > vnde ad difcrimen ordinum Iati claui,& an- 
gufti di<3i . Ita Romanorum tunica? vulgo & lanea; fuerunt> 
& a!ba?>fedSenatorum> & Equitumperclauos purpureos 
maiores) acminores areliquis diftincla; . Quid eftent hi 
daui> &quomodogeftarentur, nonefset opera; referre > 
nifividerem viros praeftantiflimos dubitafse, alios etiam 
minoruragentiumpenitusignorafse . Magnus enim Scali- 
ger ad Varronem non fuifse clatios partem tunica» exifti- 
mat, fed de collo fufpenfos>& ad libitum fublatos > vt amu- 
Ieta> &numifmata>qua? in peclus demittuntur. Iuriscon- 
fukoruinPrincepsScaligerum fequutus eft> Iatumque ( cia- 
uum & anguftum nihil aliud fuifse docet> quam purpura; 
clauum veftinon confutum>fed fupra eam in peclus demif- 
fum > Senatorum Iatiorem, Equitum arctiorem . Vterque 
tamen a Manutio difcere potuifset, clauosfuifse purpura; 
fragmenta,qua; tunicis infuerentur> vt inde etiam detra- 
hi > & refui pofsent > non autem intcxerentur , aut de coJIo 
penderent . Quomodo enim ignorare potuerunt VJpiani 
verbade auro arg.Iegato <? Veflirnentorum funt omnia lama 
*vel fcrica > vei bombyctna? qu& induendt , pracingendiy amiciendi* 
incubandtue caufa pj.ratafttnt^ ejr quabis accefjionis 'uice cedunt-y 
qux, funtinfiita ^pic~tur& > clauiquey qtti vefitbtis infuuntttr. Quin- 
■ttfianus autem lib. i ix- c. v. clauos veftibus infutos docet . 



Ve Ifc PiftSarli LiK tlt. ¥6f 

ftr fo affert lumen clauus purpura locoinfertnS) itacerte ncmt^ 
mtn decet intertexta pluribus notis vefiis» 
■ Haud infcius fum,tantos viros Horatij verbis in hanc feti? 
tentiam conceflifse.lib.i. Sat. vi. 

Namvt quifque infanus nigris mediumimpedijt erus] 
Pel libus > ejr latum demift pettore clauum . 

Sed fupra ex Quintiliano oftendimus > Senatores quibus 
latidauiius erattunicam laticlauiam cingere non confue- 
uifse; Cuilati clauiius non erit ita cingatury vttunicA priori- 
bus oris infra genua paululum y pofteriortbus ad medios poplites 
vfque perueniant. Latum habentium claunm modus efi , vt fit paU" 
lumcinclis fubmiffior . Exquibus apparet > tunicam laticla- 
uiam > qua? ipfa latus cUuus dicebatur non cingi folitam; Ac- 
queitaclauipurpurei cum Zona non conftringerentur ca*- 
i debant in pe&usjfiue vt Horatius loquitur , peclore dernit^ 
tebantur . Re&e Acron . Purpuram dicih qu<x in peBore exten* 
ditur fenatorum. Secus in Equitibus > qui cum tunicam cin- 
gerent,angufti claui no defcendebant in pe<5lus,fed in finu > 
quem Zona fuccin&a efficiebat, fupraipfam Zonam confpi- 
ciebantur. Qui vero ex Equitibus in fenatum allegebantur, 
foluebant tunicas Sclatiores clauos demittebantj atque in 
peclusfluere finebant. Exhis etiam facile intelligemus > 
quid fibi velitidemHoratius cum ait alibi. 

clauum mutabat in boras . j 

Nam clauus ibi eft tunica laticlauia>quam Prifcus ille in^- 
qualis > & inconftans fa?piflime mutabat . Quemadmodum 
& dauus pro eadem fumitur apud eundem Horatium. 
fumere depofttum clauum. 

Acron Colobiona vocat > ideft ipfam tunicam . Ita & SuetQ- 
nius loco toties addu&olatum clauum pro tunica vfurpa- 
uit. Vfum ferunt lato clauo ad manus fimbriato^necvtvnquam 
aliter , quam fuper eum cingeretur : ideft > tunica lariclauiama- 
nicnta ,quam contramorem C^fir cingebat. 

Lati ergo claui purpurei tunicis Senatorum afsuebantur: 
;vndc Utum clauum tribuere& adimere^ proSenatorem face- 
$Q j&Senatumouere fcriptorcs vfurpant. Vtmirum tk) cwr 

Lam- 



io8 OBauij Fermij 

Lambinus, qui quid efrentclauinonignorauitj Mwjtgnem** 
iorum magifratuumfut/fefk^ribityVt Aedtlittm , Pratorum^ Con- 
fuluwi nam & minorum > & omnium fenarorum fuit> etiam 
Ci nondum inmagiftratu elfent . 

Nec aiiud hfclaui fuere 5 quam purpur«e fegmenta > fiue 
fruftapurpurea> vt funtcapica clauorum rotunda? vnde& 
nomen traxercj eaque in pectore ipfius tunica; afluebantur. 
Fuilfe aucemplures clauos , pacet ex Varrone Iib. nx» de 
L. L. qui clauos flagnlas appellat > quod ijs tunica > vt rete 
plagis diftingueretur .* Et Quintiliano ante laudato . Vt pur- 
j>ur& rttt& defcendant leuis cura efl \ notatur interim negligentta* 
Ex quibusvtrbis virido&i/fimi etiara quadratos fuifle cla- 
uos credi volunt > nam fi rotundi eflent, inquiuntj quoqua*- 
modo deicenderent recti effent . Non ita re&e ; Nam cla- 
ni fiue rotundi, fiue quadrati cum recte tunica» infuerentur, 
recli femper erant 3 nec pot erant aliter; Verum inter fe rion 
recte cadere poterant> quoties tunica cingebatur: nam ea 
cin&acum pars fuperior attraheretur ne longius defcen- 
deret , finufque in quo claui erant fubducereturj quos pur- 
puras appellat Quintilianus , nifi a?qualiter finus iubductus 
fuifsetj purpurei claui non recli defcendifset :quare fubi/- 
cit Rhetor > ita fubducendum iinum , vt purpura? recia? ca- 
dantiloquiturautemibideangufto c!auo> quiab Equiti- 
bus cingebatur, cum latusin fenatoribusJinecinCtura de- 
fccnderct. 

- Ad peclus tunica? clauos afsutcs diximus ; Non defuere 
tamennuperi qui ad Ciceronis Ccelianam notarunt> cla- 
uos tota tunica difperfosfuifse, aut faltem tunicce margi- 
nem pra?texuifse > &ideo imperiteLimbos dixere» Vtun- 
tur Ouidij teftimonio in Triftibus . 

lnduitnrque httmeris cum lato pttrpuracUuo . 
Ec StacijSiluarum . 

Mox Tyr-tos exmore finus ^tHnieamque pctentem 
Agnottere btimeri . i 
Qjare & humeris clauos indicos. Sed vt dicebamus ? latus 
d-iuus proipfa tunicaaccipicbatur, in qua claui purpurei : 

& j in- 



De %c Feftiaria Lik III. 209 

& , hittitur humerts cum Uto purpura clauo » idem cft atque > 
induitur runicalatoclauo purpurco d»ftincla; qui claui pur- 
purci quoniam in pe&ore erant^Tytios iinus vocar Starius, 
non quodin humcris purpura efscr > fedquod tunica Jati- 
clauia j vt cV communes tunica? , humerts dependeret . Si- 
cutautem latus clauus fumebatur pro ipfa tunica itacon- 
tra a.7rxZ<; tunica pro iato clauo . Piinius . Annuli dtfiinxe- 
runt alterum ordinem ( Equeftrem) a p/ebe } ficut tunica ab anntl^ 
//.* (Equitibus) Senatum tanttim . Hincetiam Senatoria' ve- 
ftis latus clauus dicebatur . Spartianus Caracalia . Sub ve- 
Jle Se/iatcria lcricam babens cum armatis miltttbtts Curiam inqref 
fus efi. Hocidem narrans in vitaGeta? ait . lpfe autem tnhM 
tum timuit vtloricam fublato habenscUtto etiam Cttriam fitw- 
gre/fus •:. Non aliud ergo Senatoria veftis f&k quam latus 
clauus , fiue laticlauiurn . Dio Iib. lxx i v. appcllat ornatunv 
Senatorium fiue iimpliciter ornatum . Nos mquit ( Senato- 
res) iv Koc-fAa aderamus . Appianus & reiiqui Grjeci ^qXLu) 
BcvMvfixw. Suet. Claudio ... Latum clauum qttamnts inttio 
affirmafiet non leclurum Senatorem ntfi ciuis Romani abnepotem 
ettam Ltbertini filip attrtbutt . Idem Tib. Senatori Utnmcla- 
uum adcmit . 

LatiHii clauum ftlatariam purpuram poetice appellat lu- 
uenalisSat. vi 1. 

Spondet enim Tyrio filataria pttrpura filo . 
VbiStlatariam Inteipretes pro Lito clauo accipiunt>quod 
vetcres Fefto> & Quintiliano aucloribus filatttm pro iatoi 
jihtcm pro Jite dtcerent . Quod fi verum , nulli runc Caufi-t 
d jci in pretiojniii qui & Senatorcsj quibufque lati claui ius. 
Ntft maiimus de lacernis Caufidicorum interpretan . 

purpura vendtt 

Caufidtcum , vendunt Ametbyfiina . 
Nam lacernas in caufis agendis adhibitas > teftatur idem 
Satyra xvi. 

— — iam facundo ponente Ucernas 
Cxdttto . 

Immo & pa?nuias;ipud auc)orem Dialogide caufiscor- 

rupta? 



210 Oltatij Ftrrdri) 

rupt* eloquentia; . Improbum autem illum colorcm etiatri 
in iacernis a ditioribus vfurpatum nemonefcit. Niiire&ius 
iic dicerc > magnam etiamEquitum partem per eatempora 
latum clauum vfurpafle. Turnebuslib.xtx. cap. vlt. quod 
StUtain vcterilexico nauis Piratica dicitur> dubitat num 
ftlataria purpura iit piratica> & latrocinans > cuius fplendo» 
re cieceptifallantur>& fpolientur venditores diuitem cen- 
fentes> qui eam geftat> liue potius clientes Caufidicum in- 
dedo&um> & magninominis exiftimantes. Vetus Inter- 
presftlatariamillecebrofam explicat: reliqua adeocorru- 
|>ta funt vt fruftra iit huc afferre . Nefcio quid tamen de na- 
wiponit> exEnnio . 

£t mclior nauis > qukm qu& Jilataria pertat . 

Papias. StUta genus nautgtj alatitudine dtclum: inde BUta- 
ria purpura dicitur idefi marina: uelnauis piraticay qua? Tur- 
nebi conieduram iuuant . Idem Iuuenalis.latum clauum 
vocatpurpmam maiorem Sat.i. 

i quid confert purpura maiw 

Optandum ? 

Vbi Vetus Interp. laticlauiam explicat. 

haticlauij etiam Senatorum filij . Dionis Intetpres 
notatus» Cap. Xlll. 

INter reliqua oftenta^uibus Augufto Imperium pr^nun- 
ciatumeft> id quoque recenfet Tranquillus. Sumenti 
togam tirt/tm , tumcam Uticlauij refutam ex vtraque parte ad pe* 
des decidiffe: futffe qut tnterpretarentur > non altud fignificare , 
tjuam vt is ordo > cums infigne td effet) quandoque ei fubtjceretun 
ncmpe fenatorius > cui tunica laticlauia. Atquiid Dio> fi 
Interpreti credimus, de toga accepit'> quem iure repre- 
hendtc Torrentius quod ^ncov togam, veiterit , in 4110 
ctiam Lt undauiuus i jpius eft . Narratenim Diolib. xli v. 
OcVuiumcum ex ephcbis cxcefliffet \<&ma,ilw dvip^lwtogam 
virUem t?:dutjjt ; Mox lu^ci tt o^ttoov ^p/ iffoiyn rt iKctiipced-iv 
a7to 7cov hio piiosivyl^ per fe non modo vllu n indicium boni 
OiBiwis t iUuUll'ir> feduum pi^fentibus fuiife mokltum 3 



T)i %e Vefiiaria Lik ///. Iff 

OT/ CTTH ^SfOSTVi T« CtvfylKOU %iTO)VOC: C#£v<T&i <rWi€i0M& . ^Uod t» 

affnmpione primatunic&vtrilis accidijfet . Scd fi culpandusln- 
terpres> quod pro tunica togam verterir, non expers culpa? 
videripoiTetDio> qui togam virilem tunicam appelJauit- 1 
Quod ne credamus> credere debemus generica voce^^a 
pro toga vfurpaffe.Non enim vtinter togampuerilern,fiue 
praetextam > & virilem fiue puram, itainter tunicam viro- 
rum > acpuerorum aliquod fuiffe difcrimen vidctur . Re- 
Ctius ramen erit>fi dicamus tunicam virilem fuifTe Laticla- 
uiam,qua? fimul cum virili toga fumebatur . Nullus enim 
quod ego fciam togam ^fcovoc appellauit . 

Sed illud difficultate non caret,quod ait Tranquillus> 
tdnicam lati claui ad fedes decidijfe . Cur enim Auguftus Ti- 
rocinij dielatumclaunm fumpfit,fi nondum fenator ? Scio 
eumpoftquamrerumpotituscft> vttraditidem au&or> fi- 
beris fenatorum> qudcelerius Reip. aifuefcerent> proti- 
nus virilem togam> aclatum clauum induere> & Curia? in 
tereffe permififie > quod ante ipfum Auguftum in vfu non 
fuiffe demonftrat . Cur ergo ipfi latusclauus virili toga? in- 
ducitur ? An hoc illiIul.Ca?far peculiariter indul/it > vt fu- 
fpicatur Cafaubonus ? Sed Dio id non omififter > cum fubii- 
cit> ob hocoftentum Qefarcminmagnarn de Octauiofpem 
adduclum effe>ideo & ad patricios reduxhTe, & ad geren- 
dum magiftratum erudiiffe • Nam quod Cafaubonusexifti- 
mat> etiam anteAuguftum licentia tcmporum id in morc 
fuifse > idque ex Suetonij verbis colligi de Ca?farcj vfum la- 
to clauoad manus fimbriato ; nequaquam ea vcrba indi- 
cart> Caefarem a puero laticlauium ,j fed tantum quocfprae- 
ter morenijcum efset vir>fuper latum clauum cingeretur. 
Forte Suetonius tunicam laticiaui appellauit tunicam fupe- 
riorera > cuinempe legitimo tempore Jatus clauus afsue- 
retur,qua?fortafseidco virilis tunica Dioni dicitur > qudd 
nempe paulo diuerfaa communi fimul cum toga fumere- 
tur. Cuihsc conie£t-uranonplacet> illam Cafaubani per 
me fequatur licet . Quidam tamen noiebant cum toga vi* 
riiilatum clauuiafumere.Suet. ia Vcfpaf. Sumptatoga vmti 

D d latiim 



212 OBauij Ferrarij 

latum clauum 5 quidquid fratre adepto d 'm auerfatus eft ntc v% 
tandem appeteret compelli nifi ' a. matre potuit* 

Artguftus claitus., Angujliclaujj '» Cap. XJV* 

VTIatiores clauipurpurei in tunicis Senatorum afsue- 
bantur, itaminoresfiue ar&iores Equitum tunicas, 
illuminabantr vndeipfi Angufticlauij di<5H > quod, ex Bu- 
canano notauit Turnebuslib. 1. c.i i.ad quodiliud Pater- 
culi de Moecenate adducit . Jtyippe vixit angujlo clauo pe- 
ne c.ontentus , nec maiora. confequi non potuity fcd non tam opta^ 
mt . Ex quo etiam Statium corrigit lib. v 1. Siluarum.. 
H;c paruus inter pignora Curia 
Contentus arclo lumine furpura*. 
id eft angufto clauo. Cumin vulgatis legeretur raro lumi- 
^f.Lampndius in.AIex.Seuero : Tum j atis ejfe confiitutt > vt 
eqnites. Romani a fenatoribtts clani qualitate difcernerentur v 
Equeftrem purpuram eleganter Statius pauperem clauttm. 
appellat inV. Silu. adCriipinum .. 

non teferies inbonora parentum* 

Obfcurum proauis^ ejr prijcx Lttcis egentem 
Tlcbeia de flirpe titltt :. ntn fanguine cretus 
Turmaliy Trabeaque Remi , & paupere clauo 
Augnfiam fedem & Latij penetrale. Senatus, 
Aduena pulfafti.. 
Proutidem Turnebuslib. xir. c. vi. inveteribus exta- 
re docuit.Proquoinepti repoCuerznttrabeque & remis.Ait 
enim Crifpinum non obfcuro loco ortum, nec ex.equcftri 
dignitate Romahum Senatum intrafse . Sanguine tnrmali 
quiaequitum turm* erant : Trabea Remi: quod Komulus, 
& Rcmus trabeatis vnde £*uirinus trabeatus Ouidio dicitur. 
Tandem paupere clauoidcil angufto . 

Eandem poftea corre&ionem pofuit Lipfius ad Tacirum 
lib. 1 1 1. Ann*obIitus eam fe apud Turnebum kgifse. narn 
£ meminifset, qua erat ingenuitate ? auclorem hudafse t . 
Minc latichuij & angufticlanij fluxere. Suet. Auguflum 

tradic 



De %e Veftiaria Lib. II L nj 

W3.dk ftngulis alis binos plerumjue UticUuios pr&pofuiffe: AIi- 
bipatremfuum Tribunum angufticlauium vocat> necfernel 
has voces vfurpat • Qumam hief$ent > docli dubitarunt. 
Sed facile fuerit dicere laticlauios Tribunos fuifse Senato» 
rum filios ? quibus abinftituro Augufti tam domi > quam 
miJlitije ius iaticlauifuit: Angufticlauios autem equhrum li- 
beros • Clare id idem Tranquillus : Ltberis Senatorun.^ quo ce- 
lerius Reip. affuefcerent , protinus virilem to^am , & latum cla~ 
uum induere , & CurtA interefte permiftt > militiamcjue aufpican- 
tibus non Tribunatum modo legionum , fed ejr Prdftcluras AU- 
rum dedit: acnequis expers caftrorum effet > binos plerum t ue U- 
ticlautos pYdtpofntt fwguiis alts . Hilaticlauij funt,quos fupra. 
Senatorum filios militiam aufpicantes dixerat. Qaarenon 
ita recte idem Turnebus > cum Suetonius fcribir* Neronem 
vapulafiea quodam UttcUuio , non de Tribuno , fed deSena- 
tore intelligendum exiftimat > quod eum Dio Senatorem. 
appellat . In qua etiam fententia Torrentius eft > quod Ta- 
citus ait Senatorij ordinis fuifle> fed quinondum honorem 
vllum cepifset . Nam Tribunus fiticiauius etiam Senator> 
cui nempe tanquam filio Senatoris ius Curia? > & tnfignc la- 
ti claui erat. 

Ceterum Equites iniigniores> qui & llluftres diSi> ius la- 
ti claui non fecus , ac Senatores habuifse , ex Dione nota- 
uitLiplius ad Tacitum . Qui Dioiib, lix. fcnbit, Caium> 
cum ordo fiqueftris adpaucos redigeretur> primores ex 
omniimperio etiam extra Italiam , qui genere , & opibus 
excellerent) in eum all'egifle> & quibufdam eorum etiam 
«cu«t/ tn CtiMvTfith Senatoria vefte> pnufquam magiftratum, 
vllum ccpilfent vticonceififse in fpem dignitatis. Naman- 
tea non nili ijs , qui Senatoria ftirpe efsent , id permifsum . 

Id tamcn non diu obtmuifse illud dechrat> quod Pra?fe- 
di Pra?tono>quiferme ex equitibus Jegebantur, laticlauij 
ius non habuer-c. Quare id tamquam fingu.lare i« Plantia- 
no norauit Herodianus>quod nptpUro rbu 7rXcn vireiy,ov Ic8 
Utum clamtm ^eflaret. Hinc Commodus apud Lampndium, 
cnia Paterno Pia?fecluram Praetorii adimere veilct> hti- 

D d 2 clauiwn 



214 Oflauij Fmarij 

clauium creauit ^ Paternum autem huius c&dis auftorefnperU- 
titUuihonorem aPr&feclurA adminiftratione ftitbmotlit . Capito- 
Jinus in Pertinace : Dolmt palam Marcus ^quod cum Senatoref- 
fet 5 Prxfettus Prxtorio fieri a fe non poftet . Clariflime Lam- 
pridius in Alexandro.-Pr^^ Prttorio fuis Senatoriam addi- 
dit dignitatem > vt viri Clarijjimi , & eftfent > & dicerentur > quod 
antea vel raro fuerat > eo vfque i't fi quis Impcratorum fucceftfo- 
rem Prxtorii dare vellet, Uticlauium eidempcr Itbertum ftubmit- 
terety vt inmultorttmvita Marius Maximus dixit . Curautem 
idfecerit Alcxander, rationem arfert: ne quis falicetnouSe- 
?jator dcSenatore iudicaret .Videtm tamen vfque adextrema 
Imperij tepora Praefe&ura Praetorij purpura? infigni caruif- 
fe. NamEunapius in Pro^refioPr^torio.^Pr^^inquitj 
Trxtortj munus eueffus efl. rJt dp%ri Bctc-tA&ct Wtv cLTrofavpoC' 1™' 
feratoria dtgmtas fine purpuray nifi de purpura Imperatoria 
inteliigamus . 

Non folum autemEquites Illuftres > fed& eorum filios 
ius lati claui habuifsc ? doclis viris afsentimur , quiid Oui- 
dii teftimonio confirmant. 

Interea tacito paffu labentibus annis 

Liberior fratrifumpta mihiqtte to^a c&. 
Induiturquc humcris cum Uto pttrpuraclauo . 
Qui vbiad oetatem Senatoriam peruenerant ; fi noIebant> 
autnonpoterant> in ampli/limum ordinem adfcribi > angu- 
ftum clauum refuraebant . Idempoeta : 
Curia reftabaty clatti menftttra coaclaeft. 
Maius crat noftlris virtbus illud onus . 
Veftis equeftris mentiohabeturapud Dionemlib.LXXiv. 
deSeuero Vrbemingrediente; Seuerusin vrbem venitycum- 
que fcdtftet ineqtto ifque ad pcrtas vrbis^xcu z» \&mt ivrTrtzw in- 
grejfus>in vefte equeftri>hoc eft militari, fiue Imperatorio 
|)aIudamcnto>ne quisin angufto ckuoingrefsum crederet. 
Sequitur enim,ipfum abipfa porta veMevrbanarn jnduifsc, 
Id eft togam 5 rlu) 7roAtTty.ltu dthctZctuivcs . Hoc eft>ad verbum : 
n)ftque ad portas eqtto veclus ac paludattts* inde fuwpta togapedt- 
businceffit . 

Tttnicx 



Ve %e VeflUrU Lih III. 215 

ttinicA Afem& \ Claui mappis& linteit affuti. Alia 
tutiica ornamenta . Cap. XV. 

TVnica» a clauis Iaticlauiaj&angufticlauiajdicta». At 
qua»clauis carebant > 4fim4 appellata? ,quod o-Yifx&ov 
clauus veftis> a-yijueta>Tcu clauata? veftes dicerentur? vt Cafau- 
bono re&e vifum eft . Qui illud Strabonis lib. 11.de Ba- 
learibus. Hi primibominum^ feruntur geftaffe -^nwcic, 7r\cw 
ffYifjLnc : tunicas laticlaui explicat >non vt Xylander late pr ( e- 
textas . LaiiTpridius in Alexandro Chlamydes birtas^ Seueri & 
tunicas afemas . Vocat tunicas afemas , non quidem quod 
omnino clauis carerent , fed quod exigua admodum pur- 
pur*e fignahabcrent . SpartianusinSeuero : Htc tamenexi- 
guis vejiibus vfus ef> i't vix tunica eius aliquid purpura baberet : 
& cum btrtachlamjde humeros vclaret . Nam Jicet laticlaui 
Senatoru eifent,alij tame latiorcj alij anguftiore vtebantur. 
Suet.de Aug. VfuseH togisneque rejlrtclis^ neque fufis : clauo 
nec lato y nec angufio . Latos autem clauosj fiue tunicas la<- 
ticlauias a Senatoribus depofitas in lu&u , & ab equitibus- 
angufticlauias> ita tamen,vtfine clauoequites , fenatores 
in ciauo equeftriapparerentj diximus cum de veftismuta- 
tione egimus . 

Nec veftibus modo claui purpurei latiores inditi? fed & 
fupelle&ili le&orum , ac menfarumjvt ad Laraprid. nota- 
uit Cafaubonus . Hinc laticlauia mappa Petronio, & lato va- 
riatamappa clauo Martiali: pura , & clauata lintea Lampri- 
dio : lintea item toralia dttos clauos latijfimos habentia Am- 
miano. 

Preeter clauos fuiffe, & alia in potentiorum tunicis orna- 
menta docet Suetonius ,cum C*efarem tradit vfum lato cla- 
uo ad manus fmbriato . nam fimbri«e illa? non aliud, quam or- 
namenta tunice raanuleat^efuere.Inuenalis ctiam de Grac- 
cho retiarium in arena agente ait : 

Credamus tunicA de faucibus aurea cum fe 

Porrigat & longo iacletur fpira galero. 



2 i 6 O&auij Ferrarij 

Quoioco male Interprctes Senatoriam tunicam clauis 
- aurcis dillinclam intelligi volunt . Namintunica fenato- 
ria nuili aurci claui fuere > fed tantum in triumphali. Et 
claui in peclore? non infaucibus . Incerpres vetus corru- 
ptiffimus eit . Aic enim > T untcam de fauctbus tfuidam vefiem 
gladiatortam dicunt^quam fbulam pu^natttris mordet a fauctbus. 
Qax puto Jegenda: quam fbtila mordet ftt/cibus pugnaturi . 
Mox in cxtrcmo ait . %Qui mttnera edcbant , babcbant vtextre- 
rrtas partes tunicx ad gutttr ornarent, qno famam haberent . Sed 
tuncGracchus non edebat munus > fcd pugnabat in mune- 
re. Iilud ergo potius 5 nobihores & potcntiores in tunicis 
adguttur aurea fcgmenta geftalfe j & ideo ait Poeta Grac* 
chum in arcna pugnantem e/Te nobiliifimum credamus tu- 
nica? ad fauces ornata? . Nam quod dc ga Jero addit , iic ve- 
tuslnrerpres explicat: plo quem babent Rettarfy vbideleta 
nota legcndum cft ptleo . nam Retiarij finegaieaj & folo pi- 
Jeo tecti pugnarunt . Ceterum tunica? palmata?) quam to- 
tam purpuream fuifTe diximus) & piftam , claui aurei inde- 
banrur. Halicarn. lib. 1 1 1. yjiwct n n&ofcpvpcvv ^v<rc<ryi/uov . / ^ 
Tunuam purpuream auro clauatam . Tunicam ctiam auio j . 
intextam Juxu perdito principes vfurparunt. D;odeCom- \ j 
niodo lib. ixx 1 1. Soltbat antequam vcniret tnTkatrum indue- 
re tuntcam ^ci^iSivlov , cryipaov , AdOzovy crct^pvcrov 3 mantcatam } fe- } 
ricam > albamy auro interfitnlfam . lngrcffas vero Theatrum tn- 
dnebatur pttrpuream ^pvcrca zce.ra7rct<rov auro infperfam . Lam- 
pridius de Heiiogabalo : Vfusejlaurea omm tuntca ^vfus & 
purpttra ^vfus eji de gemmts Perjica . De eodcm Hcrodianus l 
Jib.v. Vcjittum vfnrpans pretiojtljimum y Sion tto^v^clc.^vo-x 
vtpd.c-ua.G-i j purpura tntextttm atqucauro . 

T>e Tunica Chrifli Domini luconftitili . Dccltffmi 
vtri opinioreiecla. Cap. XV /• 

EXaclis qua? ad veterum tunicas pertinebant> Cfrrifti 
. Domini timicam fuper omncs cxumas ac peplos fu- 
perq; orr.nes apices ac tutuios augufhm veftem intaclam 

\ pra?- 



De ^tf Fefiiaria Lib. HT* i\y 
pr#termififfe nefascifet^cumquajnam illa&qualis fuerit, 
axlhucqua?ri videam > & viripra;/tantes artifices iili manus 
nuper admouerint 5 atque exinconfutiliconfutam concin- 
nauerinr. Ioannisxix. ha?chabentur : MUiteserge cumcru-. 
afixtjfent eum y acceperunt vejitmenta eius^ . fecertmt quatuor t>a'r- 
tes > vnicuique miltti partemy ejr tu>nicam : Hv J$ o %nu>v ctfpa<po? 
iz rai/v avcad-tv vpctvrog Si oAov . Erat autem tttnica inconfutilis de~ 
juper contcxta per totum . Dixerttnt ergo adintticem non fcinda* 
mus eam 5 fed fortiamur de illa cuius ft .. 

Vir dodi/Iimusad Vopifcum > tamveteres, quam recen- 
tiores omnes in illa ineonfutili tunica cxplicanda tota re~ 
gione aberrauiffe pronuciare audet, & quomodo vox is/fitn 
cpo; capicnda eiTet ignorauiife . Putaffe enim omnes, pecu- 
liare artiricium> & textuta? fpecicm non vulgarem in tunica 
Domini notaria D. Ioanne . Itaomnes liaClcnus defudaf- 
fequa?rendoj & inueft igando. > quanam ratione tale con- 
texi veftimentum potueritjquod futuram non haberetjquo» 
niamper artem huiufmodi veftis in tela fieri non potuerit . 
Ipfe nouam & mirabilem explicationem affert 5 mordicufqr 
retinet : Ex tunicis alias apertas iiue ^/roto.alias ctppclpcvg 
fuifse, qua? ex toto teela? > ac conclula; nulla parte futiles 
fciffilefqueeifent , vc funt camiftx &interula? noftre Ianea»„ 
vellinea?. Tunicas apertas ex vtraque parte in humerisfi- 
bulis ftringi confueuiffe : quas fibulas facpclt; & fwpiSag dice- 
\ rent , ideft futuras . Ita Sutum pro fibulatum > & refu- 
\ tum pto refibulatum > a Latinis dici. Nam Suetonius in 
j Augufto : Sumenti virilem togam tunica laticlaui rcfuta ex 
Vtraque parte ad pedes decidit . Quoniam igitur runica Do- 
mini non effet de eotunicarum genere , qua? pufftfe ideft 
fibulas haberent > aut futuras > Gra?ce appa^oi/dici jLatine 
incon(utilemXd\zs autem tunieaslaneas nofiras 3 fiue lineas> 
qua? licet confutcB farcinatricis acu dicantur , nihil tamcn 
prohibere 5 quin inconfutilesfint: nam acum fuxinatricis ide 
facercjquod pe&en textoris>quod nempe & acu texere 9$ff 
teres dixerunt . Itahanc tunicam Dominifuiffe exeove- 
ftium genere>qua; vtapudjios ex varijs pannis feclis con~ 

fuuntur> 



i l g OSlauij Ferrar^ 

fuuntur > cum tunica? reliqua*, & colobia non fucrentur>fed 
tantum dua- plagul? in humcro ac latere fibulis committe- 
rentur . Hinctunicam Dominiamilitibus nonfuhTe diui* 
fam>quiali diuiiiiTent perdidilTent > cum nulli vfui futura 
fuhfet> pallium contra quodfibulis cornmnTum erat, licet 
iic diuifuin>alicui vfui eftepoflet. 

H«ecquam breuiflimej fedcandide, &cumfide retuli^ 
mus 5 vt noua hxc opinio curatius expendere tur , cui affen- 
lionem prasbere multa funt qua? vetant . Primo illud omni- 
bus durum merito videbitur > vocatam fuifte inconfutilem> 
quia clfet confuta > & ita omnia veftimenta confuta dicen- 
dainconfutilia . Demus enimfibulas facpag di&as effe> & 
futuras > quanquam improprie ,quod futurae Joco efferit, 
quid fequetur ? Tunicas apertas etiam confutas fuifse,quia 
habebant fibulas; contra tunicas claufas non fuifse confu- 
tas>quia carebant fibulis» ideft futuris> licct acu efsent 
confuta?. Et fi inquam, fibula? futura? dicta* fint> non video> 
cur tunica Auguftirefibulata potius fuerit>quam refuta; 
necfcioquis fibularum in tunicis virilibus & colobijs Ro- 
manorum mentionem fecerit . Paucas admodum ftatuas 
zogatas>in queis vna fibula tunicam iungit>videre eft, in re- 
liquisnullasfibulseapparcnt. Sed omnes tunicas fuperio- 
ves^tTovg & apertas fuifse concedamus> fibulifquc nexas, 
cjuod non ita facile fuerit oftendere . At faltem fubuculas 
fiue interulas tam apud Gra?cos> quam apud Romanos con- 
futas acufuifse credendum cft> nullifque fibulis conftri- 
das,quod corporiprefso? & adfrigus arcendum, velan- 
dumque corpus efsentclaufa-. Atque ita omnes interulas> 
& fubuculasinconfuti!esfuifse necefseeft ; Et ideoquid 
opus erat talem Chrifti tunicam defcribere, cum tunica? 
iitieinterula; communes tales efsent? Atquiloannes tan- 
cjuam rem peculiarem in ea tunica notauit > quod cfsct ii> 
confuti!is> fiue inconfuta v-& ideo modum quo texta erat 
pofuit>no&vtiq;faclurus,fi tales omnium interula?fuifsent, 
qucmadmodum pallij texturamnon addidit.Fuifse autem 
vpficttpov aperte tradit, & quod £Q(\\xit\xx^defupercontcxtam ftr 

totumy 



Ve %e Fejliaria Lik ///. 219 

tottrnt jid eftnon acn> aut iuturaiun&am. 

Pra?terea verifimile eft, ne dicam certum , etiam vefti- 
menta apertaj pra?cipue Grxcorum palliura> Jicetin hu- 
merofibula necierentur* faltem aliqua in parte confuta 
fuifse, qualia noftra palJia conficiunt. EtitaChrifti Domi- 
ni palliumjfiue iJlud eommune Gra?corum 3 & Iud«eorum 
fuerit > fiue Tribonium 3 in quo nuIJus fibula? vfus efse po- 
tuit , fi debuit in quatuor partes diuidi non potuit non efse 
confutumj aJioqui fcifsum fuifset, ac Jaceratum: quod ne in 
tunica eueniret> eam diuidere noluerunt . Nifi quis dicat> 
pallium JDominiquatuor pbgulis coftitifse multiplici fibu- 
larum ferie connexis,quod mihi nunquam perfuaferit.Con- 
futum ergopaJJium llJudfuit? & tantum inanteriori parte 
apertum , vt vcl in humeris fibula ncderetur , veJ a dextro 
brachio in finiftrum humerum rejiccrerur . 

Qtrdquid titjratioillanihili eft, tunicam confutam non 
fuifte diuifam , quod cum eftet acu confuta nulli vfui futura 
erat fi refuerecur . Id cnim falfum . Nam quemadmodum 
diuifo pallioin quaruor partes>certe partesillj pallij vicem 
pra?ftare non potuerunt? 3lterius minoris tamen veftimen- 
ri ; nam aur palliolum ex ijs confici potuit , aut tunicula, aut 
manica? > rhoraxue. Eodem modo>fi tuniCaiJIaconfutafuif- 
fet diuifa , ac rcfutsjtunica? quidem vfum pra?ftare non po- 
tuir>ex parcibus tamen fic diuifis quid vctuit thoracem con- 
fici > manicas^ orarium ? Quod manifeftum eft in camifiis 
noftris > & interulis Jineis.nam fi quis refuat , & fcindat,non 
tamcn penitus peribunt 3 fed & Jinteola 3 & fudaria > & pe- 
dules > &aliaminora nihilominus conficientur. Secus in 
tunica inconfutili 3 fiuc inconfuta: qua? fi diuifa^ ideo tota 
periruraeratjquodnullasfururashaberet, fedper totum 
contexta eftet . 

Nam dc duabus Chrifti Domini tunicis iifdem alTentiri 
non poflum, qui fufpicantur diuifum pallium in duas plagu- 
lasjtunicam fuperariam inaJias duas! ficfaclas quatuorpar- 
tes vcftimentorum . Qui enim credam , Chriftum duas tu- 
nicasgcftallc> qui.earum vfu Apoftolis interdixit ? Prcsre- 

E e rea 



V 
t 

nO O&Auij Ferrarij 

rcaaliquoddifcrimenintervtramque tunicam Euangeliftas 
pofuiflent, qui vnius tantum mcntionem fecerunt. Merito 
ergo poftea ha?c opinio auclori fuo difplicuit . 

Hxc omnia cogunt nos cum vuJgo crcdere , tunicam il- 
lam inconfutilem vere fuhTe confutam, ideftfarcinatoris- 
acu minime ,nullaque inparte confutam, fed adinftar fu- 
bucularum , & tibialium,qua? apud nos ferica> vel lanea to- 
ta fimul texunturno quidem peCline,& in tela>fedper acus 
longiores reticulatim conficiuntur. Quod artificium li tunc 
incognitum , faltem fineacu folis manibus furfum verfus 
contextam > qualia nunc reticula , & muliebres calanticar 
fiunt 5 & ideo dici dm&w defupt%. , ideft furfum verfus con- 
textam 3 & per totum ideftin orbem, & totam fimulyfine 
vIIafciiTura, qua? acu comittenda effet . Itanon fuifieami- 
litibus diuifam .-quia huius generis veftimenta ii diuidan- 
tur , vt funt tibialia , fubucula? 5 ac reticula> nuJIi alij omni- 
no vfuieife poffunt • tota enim pereunt : cum fubucula» li~ 
nea? , vt dicebamus? confuta?>quaiem voJunt fuiife tunicam- 
illam , fi fcindantur , aut refuanturrnihilominus alium vfum 
pr^ftare poflint . Obturbant tamen D. Chryfoftomi vcrba 
Homil. lxxxiv. in Ioannem. TmganTo TsitSbg tx ^novicmv 
cpaci tov EvayftAiflu) l<rop€iv . E^rejsSV yap iv Y\a.7\aj.<^'t^ Sug pdxrt 
cvjufidfaovTic, « taic. vcpaivxa ra i/udria Snheav o lccdvvng. oti Toimog 
ty\$ o ^novicxoc, $actv Izrav dvtoQiv vqtcwToc . Quse fic verti de- 
bebant . Alij genus quoddam tttmcA ab Euangelifla nolart dt- 
cunt . SiqnidiWJ in PaUJItna duos fannos committenies ita ve- 
Jies cowtexttnt : quod fignijicans loannes ait defupir cor.texta. Qua? 
verba sit Magnus Cafaubonusin Exercitationibus nefcire 
fe,an alij inreJligant; fe quidem vix fatis» aiTcqwi . Neque . 
jpfe quid fibi ea velint capere poflum.Qui enim iJla duorum 
pannorum commifsura per tcxturam conficiporuit £ Theo- 
phyIaCtus,vt notatidem ibi, more fuo Cln yfoftomi verba 
defcribcns qufdam de fuo adiecit. Ev UaXau^ivYi Svd pdzy etygi 
Cdfacvric. j w toi Suo Travia y v^atvn ci i/udtia > dvri pa<ptic;gd>/i3pot 
«r cp <rvv<pa<r/uiq> . Jn Val^fuHina duos fannos commtttentes texunt . 
wcslimenta fro futttra vtemes contextnra. Quam texendis ra- 

tionem 



^De 2^e FejliarU Lik ITI. 2ii 

tionemideo fortafse non afsequimur, quia intercidic- vel 
eam nobis cxplicenr>qui nihil ignorant . 

Iilud fequirur>cur Ioannes dixeric: h uvm3- : v v?zvtog 
Slotev. defuper contexta per totttm . Ideo fa&tffd dicunt, 
quodin fupcrioribus tunica» partibus ex£x$xi, vel fibulje 
locum magis haberenr. Qu^ram ego dereliquispartihusj 
quasnonconfutas>fed apertas a lateribus, vel in peclore 
fuifse voIunt> num fibulis ftrictje fuerint^Qaod C\ verum eft> 
cur rantum in fuperioriparre hocfa&um indicauit Ioinnes> 
cum in rcliquis ita etiamfe haberenr, vt tam in humcris , 
quam hinc inde a lateribus fibulata? eiTent \ Defuper ergo 
contextam rc&ius explicarunt , qudd furfum verfum texe- 
rcntur : quales fuere vefia recla y quas pdtres , vt jic Feftus, 
liberis ftiii conficiendas ctirabavt ominis cattf a> Jicditfasi quod in 
altitudincm furfum vcrfus°>& a Jiantihus texerentttr.Qacm mo- 
rem apud Paleftinos viguiife ex Theophyla&o docti viri 
oftenderunt. Eurhymius tradit» hanc tunicam fuifte a fu- 
perioribus partibus contextam velttti fttnt > inquit 5 apud nos 
capitis autpedttm hicmalia integttmenta: nempe reticulatim fa- 
£ta Perpcram enim Cafaubonus de veftimenris e lana coa- 
<3a'confectis> ea enimproprie non texebantur. 

Mirorautem ab ijfdem viris doclillimis proditum y puta/?e 
ornnes veteres ac rccentiores , pecultare artificium^ dr textura fpe- 
ciem non vttlgarem tn Domint tunica notar/ a D. loanne. N im non 
modoid non exiftiimutt Baronius> fed etiam eos erroris 
accuf.iuit > qui id pur^runr . Nonenim credibile eftb,eius 
gcneris veftibus Dominum vfum clfe , qui Ioannis fanciira- 
rem commendans dixerat : £ut molltbus vefituhtur^in domi* 
bus Regttr» funt . Scd pra^ltat Iftdorum Peluliotam audire Iib< 
1 . ep. lxx 1 v. T/c J% ayvo&t rlu) Ivri^acw t/c I&ktoc tK&tvnc , n-wi^ ol 
"£fjyj ziypiuircu rcav yciXtAcuw, KaTovg kcu p^ctXi^ct ro roinro <pi/\ci 
yr.iJj^) luairtov, co% ou ^n&oSto-jui&c; dvcuipovrov v^cuvo/lB^ov . <£Zjits 
ar.tcm vefiis tlltus vtlitatem ignorat y vt quaGaliUorum pauperes 
vtavtur ? Apud eos enim rnaxime huiufmodi vefttsgenus ficrifo- 
Ut^vt pecloralia y furfum verfus contextttm. Quod perfuadet 
facikm fu&uflatffe > & fine vllo pecline> aut textoris opera 

E e 2 mani- 



tit OElAuij Ferrarij 

m^nibus ad inftar reticulorum confcclam. Vtmirum eriam. 
lirjBulcngcrum exiftimafse prctiofam fuifse > & quidem ex 
eo,quod UJam diuidere militcs noiuerint. D. Chryfo!t. 
loco adduclo . £j.od rnihi dicare videtur^ inquit , vtvtftimcn- 
forttm viLitatcm oftenderet . nam qtemadmodum m aLijs ommbits , 
ita m habitu vilem fpectem prxfcrebat . 

DeTunica MttLiebri . Stola. InftitA . Scgmenta. PLi- 
ntus explicatus . Cap. XV LI. 

TOgam antiquiflimis temporibus commune virorum,& 
feminarum geftamen fuifse > fupra oftendimus. Mox 
toga pcnes viros remanfit folafquefeminasj quai fe viris 
vulgarent.de quibusmulta doftij pra?cipue Manutius . Ita 
penes matronas feminafque honeftas 5 atque ingenuas tu- 
nica,quam& ftolam dixerunt , & pallium liue />*/7<* reman- 
iit. Vtramque vno verfu complexus eft Horatius . 
Adtalos ftoia demiffaejr circundata palla . 
Stola igitur matronarum tunicaproprie didla, licet apud 
Grecos 3 & barbaros pro comuni veite,& maxime virili acci- 
piatur. Cicero PhiJippica 1 1. Sumpftfttvtrtlemtogam ,quam 
Jiatim ftolam reddidtUi . Eodem plane fenfu iilc apud Pctro- 
n J u m . J^tttd tLLe alter^ qui die toga. vtrilis ftolam tanquam togam 
fumpftt? Itaenim Jocusillelegenduseft. Sic Caligula Li- 
uiam Vlyftfem ftolatum appcllabat. Seneca de beata vita cap. 
xiii.de Epicuro . Hoc tale efi^ quale vtr fortis stola indutus . 
VaJ.Maximus lib.n.cap i. Sed quomatronale decus verecun- 
dix. mummento tutius effet ) in ius vccant} matronam corpus eius 
attingere non permiferunt , v t inuiolata manus aliena taclu (lola 
relinqueretur. Et Iib. v. cap. ii.de matre & vxore Coriola- 
Iii. In quarttm bonorem Senatus matronarum crdinem benigniffimis 
4ecretts adornauit . Sanxit namque , vti feminis femtta viri re- 
derent , confeffus plus falutis Reip. inBola^ quamin armis fuiffe* 
Qua? fequuntur corrupta funt. Vetuftifque aurium inftgntbus 
nouum v/tta difcrimen adiecit . Lipfius ad Taciti Jib- 1 1 1. An- 
. nal.Iegit crinium infignibus : quod non probat CoJerus>qui 

mauulc 



Ve Jfy nfiiarU Lib. UL 223 

mauult inattrittm. Sed quid vitta, qua? erat fafciola>cuai fn-. 
auribus ? Qiiis m. tronas inauribus a ccteris diftincT: )S, licut 
ftola , & vitt.i diftinguebantur) notauit ? Non difplicet er- 
go Liplij conie&ura 5 modo veteribus libris nitatur; fcili- 
cetcum matrona? a Libertinis criniu fcrtis difce rnercntur> 
quas fola? habcre poterant>nouum difcrimen a Senatu adie- 
dum fcilicet vitta?> fiue fafciola?> quibus & ftola femper y 
pra?cipue a poetisjmatrona? dcnotantur . Sertis autcm cri- 
nibusjid eftcrinium fertis nubentes omari folitas ex Feftd 
notum. Quoornatu nontantum a virginibus diftin<5ta?> vt 
vultLipfiusj fed a libertinis, ac meretricibus > quibus nul- 
lusvitto? ftola?que ius fuit . 

De ftola etiam Vin tiuius lib. 1. cap- i.Ioquens de Carya- 
tidibus : Itaque oppido capto viris interfeclis y matronas eorum 
in fertututem abduxerunt . Nec funt paffi ftolas > neqtte omattts 
mxtronales deponere. Martialis etiam ftolam limpiiciter pofuit 
pro matrona lib. x.ep. v. Jguifquis ftoUue purpurAue contem- 
ptor. Stolamautemad talos,vt loquitur Flaccus>demifsam> 
& inftita ad oram ornatam docuit Turnebus lib.xxix. & ex 
eo plures . Vbi duo inlignia iri cultu matronarum notat>vir> 
tas^queis crines ligabantur,& talarem tunicam adfuta in- 
ftita cultam . Secus in Libertinis, qua?que viris morigera- 
bantur. Tibtil- elcg. vi. 

quamuts non vitta ligatos 

Impediat crmes y nec ftola longa pedes . 

Ouidius. 

Ejie pncttl vittA tennes infigne pudoris > 
^idtque tegis medtos injtita longa pedes. 
Er de Triftib. 1 1. 

Ecqttid ab bac omnes rigidas fubmottimus arte> 
£>jias jlola contingi yVittaquc fumptavetat ? 
De inftit a Hoiitius: 

jQnarum fttbfwta talos tegat inftita vefle. 
Vbi Acron. ^uimatronA fiola vtuntur demijfa vfq; ad imos 
pcdesicuiusimam partem ambtt inftita fubfuta . Quod inftita 
fubfucretur , FaJIitur Acron veftis enim inftitje fubfueba- 

tur , 



12 4 OBauij Ferrarij 

tur> qua? imam ftola? oram pr^texebat . Rectius Porphy- 
rio. Matronas f/gnificat . Hx enim stola-vtnntur ad tmas pedes 
dcmifft) cuiusimam partem amb/t /nji/ta ajfnta. 
Ouidius inin.de Arce. 

J&tid de vejle loquar ? non tam fcgmenta requiro , 
ISec oua bis Tyr/o muricc tana rubet. 
Alibi nempe lib. i i.Infi/tam fimpiicicer ponit pro vcfte 
matronali . En iterttm tejlor > nibtl btc #//§■ lege rcm/ffum . 

Lud/turin nofirts infiita nulla /oc< s . 
Quibus addendus Iuuenalis deGraccho nupturiente . 

Segmenta^ & longos babitus^ ejr flamea fumit. 
Vbi Vetus Interpres. Se^menta; Vrofnfas vcfces . Et lon- 
gos . Eimbriarum . ( Lege ,fimbriatas ) fiue vittatas vcdes^ qui* 
bus matrona, noux nuptA cooperinntur . £t ad Satyr. v 1. Scgmcn- 
ta dicit vtttam pendentem de veft/bus intextam anro. 

Recle autcm Ouidius fcgmenta cum vefte purpurca con- 
iunxit- Fuifse enim fafcias> liuc virgas purpureas>& aureas> 
qii£ vefti ad ornamcntum infuerentur, nocumeft, idque 
folis matronis conceftum . Valcrius Maximus. lib. 1 1. Ce- 
terum vt non trifiis earum & horr/da pudicitia , fcdhonefio com/ta- 
t/s ^enere tempcrata cffet > tndulgent/btts maritis > ejr auro abun- 
dant/)& miilta purpura vfa funt . Idcm". Perm/f/tvtiqne ei/is 
purpnrta vefle> & aureis vti fegmentis . Hincveftis fegmcnta- 
ta Iiidoro libro. x 1 x. Zonis qu/bufdam , ejr quaf/ prxc/famcrtt/s 
emata. Scruius ad illud collog. monile . Ornamcntnm guttu- 
ris , quod & fegmentum dicuntt vt luucnalis fegmenta ejr Ungos 
hab/tus. L/cet fegmentatas vcfies dicamusy vt Ipfe . Et fcgmen- 
tatis dormifcet parnulacunis. Stolainquam totaPurpurea fuit, 
nequem decipiat Lambinus>qui ad illud Horatij , mirator 
cunn/ Cupienmus albi. Albatt ,inquit 5 ejuia matronA albatA/defi 
Jiola amic~t& in publicum prod/bant . Quod ante Lambinum 
Turnebo placuiffe video. ex cuius aduerfarijs ille plurima 
conuerrit • Exalbo inquit lib.xi.c.vi. Horattus /ngenuam intel- 
l/git . JngemiA autem mulieres albatA eranty Libert/nA atratA, 
nob/Uores purpuratx . Quod fcilicet Artemidorus dicat> fi/n 
fmnis Cblamjs atba appareat) qu/ eam) vtderit^ duciarus C/t /nge- 

nuam , 



T>e |* Feftiaria Lik UL ii> 

nuam 3 fi atra libertinam >fi purpurea ncbilem . Nam vt conce- 
damusingenuasin vefte alba , Libertinasinatra inceffiffe» 
quod falsueftjquis enim hanc colore Libertinis ndfcripiit? 
veruni in vefte ingenuarum qua? libertatem adepta? erant? 
Nobiliores ait At temidorus purpuraindutas : atifta? erant 
matrona^nonergoalbata?. Horatium vero feclatores ma- 
tronarum perftringereapparet.Sed fortafle Porphyrionem 
vterqjfecutus eft , quiait >Altbi{\. 2i\b'\)autem nonfro candi- 
dovtdetur mtbi dtxtjfe^ cumvtique poljint ejr vu/gares mtdieres > 
etiam meretrices candtdd ejfe > fed ad veftem albamy quamatronA 
maxime utttntur relatum ejl . Verum matronas numquam niul 
inlu.&u vcftc alba vfas oftendimus : & ii ftolaalba fuiflct> 
qua? tamenerat purpurea 5 an fequitur etiam albaeampar- 
tefuifse 5 qua muJieres funr> qua?q-, ftola velaturflgitur ma- 
tronaJis Joais albtis djcitur Horatio> quod mundior, purior- 
qjueeiiet j quam pubJicarum iibidinum ieceptacula> quas 
fuit Britanniciopjnio : autquod verius QxiHiiv.Oya/bus ideft 
vetulus } ac cancfccns ; quod fciJicec iJJe matronarum fccra- 
tor j veluti fepulchroium iucola vetuiarum noclibus tefta* 
menta matronarum captaret . 

Quare cximjus matronarum Romanarnm cultus fuit: qui- 
buspurpurea vcftis aureis fegmentis ornata . Etvfque ad 
Imperatores co habiru in/ignes fuiJfe conftat . Cajfarem 
modum purpura? vfurpanda? ftatuille , nonnifi certis perfo- 
nis> & per ccrros dies eius vfu permifso : eum deinde a Ne- 
roneomnino fubiatum>poft ab Aureliano concefsum>ad 
Vopifcum Cl. Salmafius adnotauit . 

Ingcnuarum ergo> & honeftatum matronarumpropria 
ftola ruit 5 tunica fcilicet manicata , iiue manuleata ad plan- 
tasrluens> purpura > fegmentis liue limbis aureis ornata? 
cademquc muJtis rugis>acpiicis conftricl:a. Martialis. 

Cum tibt trecentt Confules Vetuftna 

Et tres capilli > quatuorue jint dentes } 

Mugoforem cum geras ftola faontem. 
Tunjca mquam fuit> vt Iiidoium falli neceiTe f\t ? qtii 
flolam ejfc fuibit matronale opcrimentumy quod cctferto caftte^ 



H6 Oftauij Ferrarij 

& • fcapu/a 3 adetftro latere in Uuum bumeram mittitur . Narrt 
id proprium fak palla?, fiue pallij muliebris . Quare fubijcir. 
£adem > & Recinium latino nornine appellatum j eo quod dimidia 
tius pars retrorejiciatur . Recinium autem de pallio dictum y 
fiue pallium fuiffes notum eft . Itaautem demifla ad pedes 
ftola totum corpus operiebat 5 vt nihil 5 quemadmodum ait 
Horatius,pra2ter faciem appareret. Quaremirum efl: Bay- 
fium credidiiFe tunicarum muliebrium alas non fuilTe con- 
ftitas, fed morc Spartanarum ad femoraapertas, & (pcuvow 
piA;. Cum tamenid aperte negct Plutarchus inLycurgo> 
cum aitattentiorem curam circa Virgines a Numa adhibi- 
tam quam aLycurgo? cuius inftitutione cum virgines nudis 
femoribus incedcrent locum fermonibus pra?buiffe poetis 5 
qui eas (pcuvo/u^lA; anudis femoribus appellarunt , quod 
virginaiis tunica? ala? confuta» non crant ab inferiori parte, 
fed aperiebanturj/imuique nudabant totum femurin incef- 
fus. Quem locum ipfe Bayfius adducit . Nititur autem eo 
argumento tales fuiffe tunicas Romanarum mulieru? quod 
Ouidiusait: * 

pallta Ji nimium terrA demifa iacebunt 

Collige^ ejr immunda Jedu/us effer bumo. 

Protinus officij prettum pattente puel/a 
Contingent oculis crura vtdenda tttis . 
"Neq; enim elatopallio potuifTc crura apparere 5 fi integra 
tunica fuiffet, alis vtrimque confutis. Scd hoc mnuit ne- 
quitif magifterjamantej dum bpfam pallij oram tollit, pof- 
fe etiam permittente puella nonnihilftoia; fubducere? atq; 
crurum afpe&u beari . 

Similis locus eft Amorum 1 1 1. 

Sed nimium demijfa iacent tua pailia terra : 
Colltge j tfel dtgitis en ego tollomeis. 

Inuida vejlts eras , qu& tum bona crura tegebasy 
• SZuoque magis fpettes } tnuidaveflis er.is. 
Loquitur enim depuellis fedentibus in fpeclaculisjcum- 
que in fedendo tunica contraheretur , vt aiiquid crurum 
appareret, nimis pallium /iue palia dimitteretur afpe- 

clum 



De 2{e Feftiaria Lil. III. 227 

Ctum cruruminuidebar. quiigitur paJlium tollebat eadera 
opera crurum afpectu fruebatur . 

Fruftra autcm Philippicarum nuperus Interpres Stolam 
Scnatorij tantuin ordinis putauit addu&us vcrbis PJinij, 
qua? nec jpfe 5 nec alius quod fciam afsecurus eft,lib.xxxm.; 
ca p. 1 1 1 . d e aur o . Habeant fwmin& in armis , digtttfque totis , 
collo ^attribusfpiris: difct/rrant catenA per lateray & tnferta mar~ 
garitarum pondera ie cello dcmmarnm pendeant: ettamne pedim 
bus induitur •> atqtte inter flolam plcbemqtte hunc- medium fiemi- 
narum cqucflrem ordinem faat? Conqueritur PJinius ibij au- 
rum pedibus eciam j & cruribus addi . Petronius: lam pe~ 
dum candor intra attri gracilevincu/um pofitus Parium marmof 
exflmstrat . Sencca: Crura dijiintto religatat attro . 

Easaureas compedcs nona matronis , fed a Jibertinis 
geftaras 5 ilJud argumento cft , qucd matronae fiuente fto- 
la veJata?., non crura modojfcd & pedcs vefte conteclos ha- 
bebant, & omnia, vt ait Horatius.,pra?ter faciem vefte tege- 
bant: icanullus aun ad oftentationcm parativfus inparte 
quaslarebat. AtLibertina? , quibufque Venus non iinper- 
mifsaj cum altius tunicas fuccingcrentjvt ex Ouidio & aJijs 
fcriptoribus liquct, crura j pcdcfque aureis circuJis cultos 
oftencabant ; quae perifceJides a pJebe muJicrum ob earuin 
pretium non geftabantur t atque ita quemadmodum in viris 
aurum inannulis diftinguebat aCuria , & a plebeio ordine 
equites > atque medium ordincm faciebatiita in mulic-ri- 
bus aurum perifceJio , compedcquc gcftatum diftinguebat 
liberrinas a ftolajideft matronis honeftis, & a pJcbe inope, 
ficque veJuti medium quendam cqueftrem f ceminarum or- 
dinemfaciebat. Non aJius eius Joci PJinianifenfuscfse vi- 
detur .-quem alium enim potiorem Plinio interpretem da* 
bimus ipfo PJinio ? Is cap.v. ait. Argentum fuccedit exre ali- 
quando& auro j luxu fwmtnarttm plebis ccmpcdes ftbi ex eo faci- 
cnt/umjtjuas tnduere aureas mos tritior •vetat . Vbi innuit argen- 
teascompedes a pJebe ge/tatas > cum iamaureae faftidiri 
ceepifscnt.Fruftrado&icalceorum ornatum explicant,que 
aureum in fceminis equcftris ordinisfuifsc falfoex Plmio 

F f colli : 



ti$ O&aaij Ferrarij 

colligunt . Quafi equeftris ordinis matrona» non & ipfe. fto- 
htx. Vcl fi alius fenfus eft , haud illum nobis inuideant^ 
quos nihil effugit. Apud Macrobiu mentio eft libertinarum, 
quoe longa vefte vterentur , cap. 6. Sat. i. Leclijlerniumque •> 
ex collata fiipe faciendum ita > vt libertin* quoque qu& longa vejie 
*vterentttr in eamrem pecuniam fubmimjirarent . Quod deLiber- 
tinisintel]igenduexiftimo,qua?patronis nupfiffent, & ideo 
tamquamiufta? matresfamilias fa£ta»Ionga vefteideft ftola 
matronali vterentur. Ceterum vt vinlis tunica>ita & ftola 
cingebatur . Id veteres ftatua? oftendunt> & fcriptores te- 
ftantur. Ouid. Amorum.lib.i. el.v. 

Ecce Corinna ventt tunica -velata recincla. 
Candida diuidua collategente coma. 
Recin&a eft dicin&a, fiuefoluta. Idem lib.i i i.el- 1. 

Per me decepto didiat cujiode Corinna 
Limints obJlriHi folltcitare forem . 

DeUbique toro tunica velata foluta 
Quamquam in alijs extet rectxffa . Erat autem tunc Co- 
linna in interiore tuuica,qux vt primo cum de lecto furge- 
rcntinduebatur> nec cingebatur . Idem in Jib. de Arte dc 
Ariadna. 

Vtque erat e fomno tunica v elata reeintta, 
Nttda pedcm 3 croccas irreligata comas. 
At fuperior tunica iiue ftola zona cingebarur . Idem 
Amorum Iib. i.el. vn. vbi a fe pulfatam amicam conque- 
ritur. 

Nonne fatis fuerat timidainclamaffe pue/U, 

iflWf mmiumrtgidas ivfonntuffe mtnasf 
Aut tumcam fumma deducere turptterora 
Vt medtam > media &ona tulr/jet opcm . 
Sed locus corruptus eft, quem viri doclj/fimi ita corri- 
gunt. 

Aut tunicam fumma deducere turpiter ora 
Ad medtam , mtdU zona tuleffet cpem» 
Satis fuitfc difcinciere tunicam ab fummaorn) fiue ab 
extremitatb fupeiiori vfque ad mediam? vbizona cmgcba- 

tur> 



De Tti Vefiarl* Lih. III. 219 

turjquajzonaimpediffetjciuominus tunica vfque ad imam 
oram laceraretur . Zona? etiam niuiiebrisrneminit Martia- 
Jisin Apophoretis: V 

Lonoafatts nunc fum: dulcifed pondere ventpr 
Si tumeaty fiamtum ttbi Zona breuis. 
Porro tunicas muliebres non talares modo 5 fed etiam ma- 
nicatas iiue manuleatas fuitfe fatis notu.-vnde tales tunicas 
inviris probrofas diximus . Eas manicas interdum luxus 
muliebris nonconfutas, fed fibulisnexas cogitauit,quod 
ttadit Aelianus Variae hift. lib. i. c. xvi i. Tu-nicarum uera 
inquit eam partem 3 qu& ett ab bumeris vfque ad manus non con- 
fuebam y fed contmuis fibulis aureis atque argenteis ctnftrixerc • 
Talis tunics fcona dedit Rubenius in Eleft. 

Tabula XI. 



T>e Ze Veftiaria LiL ITT. 231* 



Pallium mnliebre . Palla . Citbarxdicus ornatus. 
Paila Gallica . Cap. XVIII. 

TVnica» > fiue ftola? mulicres honefta; injiciebant pai- 
lium>quod pa/U dicebatur. Virg. 
Palltim fignis au-roque rigentem . 
Seruius . Stinificat antem tuniaz pal/ium , quod fecundttm 
Varronem pal/a diclaeft ab irrugatione } & mobilitate > qnx circa 
fnem buinjmodi vcftium^ aVo Th 7ra,Xhw • Illa? autem rugas cf- 
ficiebantur> quod cum pars eius in humerum finiftrum reii- 
ceretur> & liniftro brachio pars altera fubduceretur> in ru« 
gas contrahebatur . Rigentem autem duram propter aurum , 
ficut & nouas vcftes videmus. Id em ad illud . 
ProlongA tegmine palla ; 
Pa/la > inquit 5 proprie e(l veftis mu/iebris deduffa vfqne ad ve- 
ffi^ia. Ifidorus quadrum pa/lium interpretatur : quod de fuo 
a di e ci t> q u e m a d m o d u m qu od 4$*« ordtnem gemmis diftin- 
tlaefet. Id enim Seruius non habet , aquoillead verbum 
accepit. Re&e autemillud> diftam paliam oltto rawaMfw > 
quod rugis vtbrantibus ftnuata crifpetur. Ita Nonius Palla eft 
boncft* mulieris veftimentum hoc efttunic&pa/Uftm, Horatius tnjl- 
tronarum habitum defcribens Sat. lib. 1. 11. 
Ad ta/os ftola demijfa > & circundata pa/U • 
Et Ouid. lib.i n. Amorum. el. xi 1 1. 
Vir^inei crines auro gemmaque premunmt 
Ette^it " auratos pa/la Juperba pedes . 
Idem pailiumfimpliciter appellat> deArtclib. x. 
Pallia^ ft te?r<x nimium demijfa tacebunt , 
Coliige'i& immunda fedulus ejfer bumj. 
Et Iib. 1 1 1. Amorum . 

Sed nimitm demiffa iacent tua pa/Ua terr&. 
Co/lige^ vel digitis enego toiiomeis. 
Tam palla ! igitur> quam ftola> ita mulierum peculkres 
fuere, matrifque familia? caufa comparata»>vt ijs viri non fa- 
cile vtipolfent fine vituperatione «, vtloquiurVlpianuslib- 

XXI 11. 



232. OBattij FerrArij 

xxi 1 1. D. de auro arg. Jcg. Vbi pa/Uy non pallia legendum 
elJc^et/i ita cxtet in Pandedis Florcntinis>idque tueatur Fa- 
ber Semeft. jjb. i. c\ip. xv, cx 10 apparet, quod pallia inter 
communia viris & foeminis veftimentaa Iurifconfulto infra 
rccenfentur , cum.palLe muiiebna tantum fuerint. Commu- 
mz funt qttibiis promtfcue vtitur mulicr cum viro<jvelut fi eiufruo- 
di pentiU palliumue efi . Liuius Jib. xxv 1 I. narr.it 5 Ptolome.0 
Aegypti Regi dono a Scnatu miflam tunicam & togam purpu- 
ream > Cleopatrd Regin&pallam pi&am cttm ammtlo . 

Porropallam eandem cum peplo Seruius facit ad illud .* 
— — peplttwque ferebant . 

Peplum prcprie ejl palla picta faeminea Minerua confecrata, V t 
Platlt U s . Numquam ad Ciuitatem vemo ntfi cum wfertur peplus. 
Et paulo ante . Cttm Diomedes auxilio Mincrua plurtmos Troia- 
norum fudiffet , Helenus vates mcnuit > vt MtneruA numen exo- 
raretur y& cum preribus De* ponerent veflem-i quam Regina fpc- 
aofifimam babebat ■> ideft peplum : vnde pofi Minerua palla peplum 
appellata eft. Iuuenalis etiam Troadibus pallam tribuit. 
— fctfaque Polyxena palla . 

Ouidius etiam Diana? Met. lib. 1 1 1. cum fe lotura exue- 
ret. 

Altera depofita fubiecit brachia palU 
Et Ocyroe in equam eonuerfa? lib. 1 1 . 
LongApars maxima palU 
Cauda ft. 

Palla inde ad citharcedos, Traga?dos, & faltatores tranf- 
lata eft . De Citharcedo Cornificius lib. 1 v. Vti cithar&dus 
eum procedit optime veftitus , palla inaurata indutus cum chlamy- 
de purpureacoloribus variis intexta. Et Lucianus aduerfus in- 
do&um traditcrtharcedu imperitum veniflfe Delphos vefte 
auro in/igni » & defcendiflfe in ccrtamen purpura auro con- 
texta . Ouidius 1 1. Faftorum de Arione . 
Induerat Tyrio diflin&am murice pallam . 

Propter quamcaufamipfe ApoIIo palla i.idutus a poe- 
tis producitur. Idem Amorumlib. i.el. viii. 
Ipfe Deus vjttttm palU fpeftabtlis attre* 

Tra- 



Ve %e Vefliarta Lih. Uh 233 

Traclat inauraU confona jila lyrte . 
EtTibulluslib. 1 n eleg. iv.dePhcebo. 

Ima videbatur talts illudere pal/a . 

Namquebactn nttido corpore veftis erat. 
Artis opus rar<e fulgens teftudine & auro 
Pendebat Uua ^arrula parte lyra. 
Sic VirgiJius de Orpheo . 

AVr non Tbretcitts longa aim vefie facerdos. 
* Longa veftis eft palla, vt apud Propertium : 
Pytbius in longa carmina vefie fonat . 
De Tragoedis Ouidius Amorum lib;i i.el. xviir. 
Sceptra tamen fumpft cttraque Tra^adia noBra, 
Creutt ? cjr biitc operi quamltbet aptus erar» . 
Rijit amor pailaque meam picltfque cutburnos 
Sccptraqtte prtttata tam ctto fumpta manu. 
Et Jib. 1 1 1. cl. 1. 

Ventt ey ingenti violenta Tragadta pajftty 
Fronte c^mx toruay palla iacebat bumi. 
De faltatorum pallaanimaducrtitTurnebus libroxx.ex 
Plauto Menoechmis. 

Sed obfccro bercle falta fc cum palla pofiea. 
Quh autem faltatores moJles & effoeminatijideoinfra aic 
Peniculus. Aon ego te indtiium foras Exire vidt palla ? M E 
Vae capiti tuo Cmnes cinados effe cenfesytuquiaes : Tttnme indtt» 
tttm faffe palla prtdicas? 

Eadcm fabula,cum Menoechmus induiiTctpallam>quam 
vxon furripueratj ait ad parahtum . 

Dtc ntibi mtnquamtu vtdtfit tabttlam piciam in ^ariete 5 Vbi 
Aquila catamitum raperety aut vbt Venus Adoneum ? Agemeafpi» 
ce y ecqnid ajfimulo fmtltter . 

Pcrro mihimirum videtur 3 cum palla veftitus cxterior 
muliebris elfet > eamque Menoechmus parafito periocuni 
olfaciendam dediflctjilium afpcrnatum diccre . Sun.ntum 
me clj aciare cpcriet vefitmentum muiicbre . Mam & ificc locO 
fpurcatur naftts odore tllucibili . N?rh fi de tunica ^Lt fubu 
cula loqucretur credibihus effet . Sediocus paraiiticus eft 

Horat. 



2$4 Ottattij Ferrartj 

Horat. 

Pojl k&e ferfon& > palUqtte repertor bonefla 
Aejcbylus , 

Hanc autem paliam longpfyrmate humutn verrifse,il- 
la indicant> 

Traxitque vagus per pulpita veflem* 
Suetonius etiam de Caligula. Tres Confulares fectindavi- 
gilia in Palatwm accitos , multaque & extrema metuentes fuper 
fulpitum collocauit > deinde repente magno tibtarnm^ &fcabel- 
lorum crepitn cum palla tunicaque talari profiluit , ac defaltato 
tantico abitt . 

Qtiod fane mirum videripoteft> faltatoreslongisaciiu- 
cntibus funica> pallaque velatos>cum habiliores fuccin- 
cli, & tunicati tantum futuri fuiflent . Sed de habitu ci- 
tharoedorum infra> cum de chlamy de agemus. PalJa etiam 
intervirilia veftimenta> fed barbarica. Curtius Jib. iii. 
Cultus Regis inter omnia luxuria notabatur : Purpurea tunicje 
medtum album intextum erati pdlam aurb dtflinclam anrci acci- 
pitres adornabant . 

Tabula XII. & XIII. 



Mar- 



De %e Fefliaria Lik ///. 137 

Martialis Iib.i. 

Dimtdtafque nates Gallica palla tegit 
Quofortafle refpexit Strabo lib. v. de habitu Gallorum 
0/ 3$ KeA^) a77< ^fmvtcov %i?xc ^p/^TfeC QtpHo-t jut^t cu$6tcov , zcd 
yxx-mv* Interpres magis fenfum fecutus quam vetbzpattas 
vertic j cuin tunicas apertas manuleatas debuilTetj qua; tamen 
Gailis palla? fuere ad pudenda pertinentes . 

De Amicuto* Cap. XjX* 

PRa?ter pallam etiam amkulum mnliebre veitimentum 
fuit ;licet commune cum viris . Quod genus veftimen- 
ti acircumicclu dictum Fefius interpretatur * Idquein viris 
nondifTimile fuiffe videtur chlamydi, fiue paludamento . 
Nam Curtiuslib. lii.de Dario rugicnte . Injignibus quo- 
que tmperij \ne fugam prodercr/h indecore abictlis . Subiicit pau- 
lopoft: Vnus namque e captiuis fpadombus amiculum quod Dd* 
riuS^ ne cultu proderetur^ abiecerat tn manibus eius^qut repcrtum 
fercbat, a^nouit . Alibiait Alexandrum amttulo , cui adfueue- 
rat ipfe-i folum-i tnquo corpus Cyrt iacebat 3 vetautjfe . Etlib.vi. 
Tbtlotas cbfoleto amiculo vclatus inducitur . Idein Philippo Me- 
dico tribuitur . Ncc aliter vnquam veftem fuperiorem mi- 
litarem Curtius appelht. VaJ. iMaximus lib. v. c.i i.Darius 
priuatd adhuc fortuns, amicttlo Sylofontis Satnij dclMatus > curio- 
fcre ccntetnplatione fectt > vtvltro fbty& qmdcm acuptdo dare- 
tur. Quam remrtarrans Aelianus Varia' lib.i v.ait ortumin- 
de adagiuin> ri "Evkcocovfoc ^fctfxvc, . Stl fntts cbtamys. 

FuilTe tamen veltem mulicbrem apparct . Curtius lib.v\ 
fnnunarum conuiuiaineuntittm in prtncipto rncdcfttS tsi babttus i 
dein fumma qttdque amicttta exuitnt 5 pautatimque pudorttn pro» 
phanant . Iiidorus lib. xix. c. xxv. cenfettuifle palliumme- 
rctricium lineum . Sed fallittir. nafn & honeftarum matro- 
njrum geftamenfuit . Liuiuslib. xx vii. narrat milTam a 
SenutU Cleopatra? Regina* pallatn ptclam cum amtculo purpu- 
rco . Ec Iib. xxxiv. Voemints dumtaxat purpurd ifum tnterdi* 
(iwus } & cumtibt vtro liceat purpura in Uefe fragutautt^tna^ 

G g % trem 



238 OEtauij Ferrarij 

tremfamilias tuam purpurcum amtculum babere non fines «? 

Fuitquidem & meretricum 5 fed inComcedia palliata. 
Nam Roma? proftibularum togamgeftamen fuifte diximus . 
PlautusCiftellaria . A&. i.Sc. 1. 

Gy. Amkulnm boc fuflolle faltem . Sil. fine trabiy cum ego- 
tnet trabor . 

Vbi Lambinus amiculum paruum amiclrum interpreta- 
tur. Sed fi paruus>quomodo trahebatur 5 humumque verre- 
bat> nih" fuftolleretur ? EtiamPcenuio Acl. i.Sc. 11. aic 
Agoraftocles ad meretricem . Age* fuflolle boc amtcultim . 
Fuiife quidem a palla diuerfum ex Liuio didicimus > fed 
-quodnam difcrimen adhuc qiuerimus , nifi quod breuius 
palla fuerit 3 ita tamen vtjfi pars eius la? uo brachio» aut hu- 
mero non fuftineretur 5 flueret 5 & traheretur . 

Variamttlicbrium 'veflimentorttm nomina ex Vlauto 
recenfcntur . Capttt. XX* 

MVIiebres luxus cenfuram agit fenex ille Plautinus in 
Epidico , qui iure intolcrabilior videri poteft in il- 
ja paupertatej nondum fubadia Alia , nondum orbis fpo- 
Jiis,ac peregrinis delitiis fera bellicofa Martis gente emol- 
lita . Qua? hic inferere placuit magis, quia ad inftitutum ar- 
gumentum pertinent,quam quod addi poiTe aliquid ijsque. 
aviris doctiilimis ailata lunt fperemus: licet non pauca 
.fint de quibus merito dubitemus. 

Verba ergo LatineSyrenis funt Epid. A&. 1 i.Secena 1 1. 
JB P. Sed vesftta , aurai a 5 ornata vt leptde i vt cc nctnm i vt noue i 
PE. JZtud erat induta ? an regtUam mducuUm^ an mcndtculam? 

An impluutatam vt tfi& faaunt vefitmentts ncmina \ 
EP. Vttri tmpluuium induta eat l PE. ^utd autem tfiuc mira* 
btle esl >. 

J^uafi nonfundts exornau mult&incedant per vias? 
At tributuscum tmperatus efi> potefie pendt ncgant : 
lllts^quibus tributus maior pendttttr , pendi potcfl. 
£uid ifffi; qu&vefii quotannis nomina inmmuntneueil 

Tuni- 



De 2(e Feftiaria Lih. II fi 139 

Tunica?n ralUm 5 tuntcam fpifam 3 linteolum ca/icium 
lndtt/tatam > patagiatamy ca/tu/am 3 aut crocotnlam > 
Supparum 5 aut fubminiam , ricam^ bafilicum , aut excticum, 
Cumati/ey aut plumatile , cerinnm , aut melinum , gerra 
maximx . 

Cani quoque etiam adempium eji nomen. EP. J^ui ? PE. 

Vocant laconicnm . 
Hxc vocabula ancl/ones fubigunt vt faciant viri . 
Sed in pJerifquc ftandum eft fide Nonij? qui fatali mo- 
re vaticinatur. Reg/llam veftcm diminutiue a Regia diclam 
prodit> vt & baftlica , & pro irjducula tuniculam Jegit . Sed 
quamam veftis ifta Rcgia Roma?, autcuius forma? ? Nam 
quod Lambinus eandem cum trabca facitj quaRcges > & 
Regina? vtebantur? nuJJus veteru rrabeam fceminis adfcri- 
pJic ; & qui poterat? cum toga eflct? caque tantum meretri- 
cum . Hcic autem Plaurum etiam matronarum Juxum per- 
ftringere certum cft. Regilia; meminic Varroapud eundem 
Nonium Papia papa:. 

Ccllstm pfoccrum ficlum letii marmore 
Pugiliam tunic-m d/fjin^itur purpura. 
Si rarnen Jocus iJJo menda vacat . Ccrte Latinitas non 
confht. Sed Regilla\m\& dubie tunica e(f,qua? & re#a,quod 
furfum vcrfus a fhntibus texeretur > de qua Feftus. Regillis y 
tnmcis a/bis i & retictilis iuteis vtr/fq; rec~Hs textis furfum verfum\a 
ftantibt-s pr/die nuptaru v/rg/nes dtemindutx cubitum ibant omi* 
nis caufa^ vt ettt /n togis viriltbus dand/s cbferuar/ fo/et.Cui' aute 
mendicnla in Iioccenfu , & faftu* quam inde di<5tam?quod 
mcndicis conueniret? Nam quod quidam meddicu/ama vo- 
ce Meddix^ qua? magiftratum tefte Feftoapud Ofcos fignifi- 
catjdidum voluntjeadcm fomnia funt. Prasftatigitur ali- 
qua ignorare 3 quam toties argutari . 

Sequitur impiuutata : quam a colore fic di<5tum idemNo- 
nius cxift imat . lmpluuiatuscolcr quaffumato flillicidio implu- 
tus } qnief Mutinenfis quem nunc dicimns. Sedquid Cit fiillir 
cid/um fumatum-j & qni Mutinenf/s color, fruftra qua?rimus« 
Tiuncbus Jib. xi v. cap. xix. a forma ita di&am interprew» 

tur$ 



24° Oclauij Fcrrarij 

tur, fciliceta iimilitudine impluuij. Vtenim vites impltf- 
uiata?> fic & veftem a formaimpluuiorum dicl:am,qu£ effet 
quatcrnatJ) ideft quatiior qUadiata lateribus vndiquecor- 
pus ainbiretjqua* eft figura impiuuioru in caua?dijs. Quam 
intcrprctationem quidam pcrperaui Grutero adfcripfe- 
runt. Scd num tunicam > autpallium hacforma compa&a 
vfuiclfe polfet , videant dc£h* 

Dc R«lla >qua? eadem s & rara Ouidio dicitur , item de 
fp:lij nulla ditncultas eife videtur : vta ratione tcxtura? 
aitera rarafuerit > altera deniius texca* GI01T9 tameil ve* 
tcrcs Kallam pro rafa accipiunt. Ralla %vwp . ^v^og Rafus . 
It. Ralla erit eadem ac rafa;fpiffa 3Utepexa>riue Phrygiana. 

Ltntcolum cstfuium Nonius exphcat purttm & Canatdum > 
a cadendo) quvd tta ad candonm perueniat , vel quod oras ctrcum~ 
ctfas babeat* Sed vndicunque didum , ht cuiufue hoc Lin- 
teolum fuerit 3 hocquoque ignoramus, 

Indufuwliue intuftum fuiile tunicam interiore,fupra oftcrt- 
dimus.Sed quid tunica induiiara non facile dixerim.Et ta- 
men pro ipfo induiio ponit non folum NoniuS heic,fed ipfe 
Varro I1b.1v.de L.\..Alteriusygcnerisitem duavnum quod fv;ts $ 
ac palam, pul/a: alterum quod ir.tns j a quo tntufum^td quod PiaU- 
tus dicit tntufatam , pata^iatam . 

Patagium atr.eum clauum interpretatur Nonius 3 \ qui prt- 
tiofs veiitbus immitti folet . fnde veflts patagtata , Porro pa- 
tagiatum (Xttq th vtoli otccco 7rctiCtyiiov 5 clauus qui in mare- 
riam incuditur> vt docli monucrunr. Vt proprie clauus iiz 
purpureusj patagium aureus. Tcirullianus depauonc ,cn?- 
7ii patag.o wauraitcr. Fcftus. Patagttim ifi , qtudad ff.tnmafn 
tuntcam afftit flet , qtt<e patagiata dtcttur : ejr patagiartj) qf.t eiuf 
modi opera facittnt- Ad quem Iocum non cfl: audicndus Sca- 
liger> qui verba Liuij I1b.1v. follicitat . Piacet toliend.n ambt- 
tionis caufa TnbttKOS legetn prcmutgare , ne ctti albtimtn vefltmen- 
tum addcre pettttonts caufa ttceret . Legit enim ciauum> qucm 
errorem ex corrupta icriptura clabum manafle ait * Scd 
cur claui pctitiortis caufa addebantur veirimentis ? Quis 
nefc it vetitam lbi togam candidamj qu* pctitorum pro* 

pruj 



Ve %e Feftitria Lik TIL 24I 

pria > fiue cretatam ambitionem interdiclarn ? Multo mi- 
nuspatagiumdidumjquod quibufdam qua/i macuiis & nx- 
uis in fperfum efletrquiapatJgus genus morbi,quo qui mo- 
riuntur> huiufmodi rotundis maculis fcedantur. Cum po- 
tuis a limilitudine clauoruir. morbum eum ita di&um appa- 
reat) u7ro TaVaTrtcraVw, vt paulo ante notabamus . 

Caltulam ■> & crocottdam ( explicat Nonius ) vtrumque a ge- 
vtribus florum translatum y a ca/tay & acroco. Virgil. inBueoI. 
pin^uia lutcola pingit 'vaccinia calta . Dein adducit locum 
Plauti . Item Nouius Pedio . Moi/icinam^ crocotam > cbtri- 
dotam-j ricam^rictnium . Na^uius Lycurgo . Pallis > patagiis > 
crocotisy ma/aciis mortualibus . Sed cajlulam Varro de vita Pop. 
Rora. lib. 1. palliolum breue voluit haberi . CaHula ejl pal/to- 
lum pr&cinttui-i quo nudtt infra papillas pr&cinguntur , qtto mu- 
lieres nttnc eo magisvtuntur>poftquam fubuatlis defterunt. Qua- 
reaut apud Plautum Cafiulay aut apud Varronem Caltula 
legendum efl: . SiC^y?*/^notatioperit> vtafloredi&a /it. 
LocusNanrii& ipfe deprauatus efl: . Quid enim eft maU* 
ciis mortualibus? Olim Beroaldus ad Apuieium legit mala- 
cis, quia pra?ceptore fuoBaptiftaPioaccepitinhunc PIau« 
tiloeum. Recle.nam malcum pallium apud Plautum Bac- 
chidibus pro molii & delicato . Nifi quis legere malit mol- 
licinis. Namibidemapud NoniumNouiusPedio. Mollici- 
nam y crocotam , cbiridotam > ricam* ricinium . Mortualibus autcui 
fortafse intelligit ricam > &ricinium> qua? infunere a ma- 
tronis adhibita fupra notauimus > & loco Nouii cum croco- 
ta> &chiridotaconiunguntur. 

Quodad crocotam attinet, aliquaanobis di&afunt lib. 
1 1 1 .cap. v.huius commentarii> qua? inde petantur. Dixi- 
musmuliebre geftamenfuifle > &quod fequitur mollium 
atque effceminatorum • Apuleius lib. xi. Stmiam pi/eotexti- 
li , crocotifque Pbrygijs catamiti paflons fpeeie . Ita apud Ari- 
ftophanem ridet Hercules Bacchum crocotse Leoninam fu- 
perinduifle. Ridetinquam 

'Op«V Aioff/w \?r) XpOX-COTtV X&f/iutw 

Vbi Scholiaftes Crocotam Baccbicum geflamen , & mu/ie* 

bre 



1^.2 OBauij Ftrrarij 

hre ir.dumentum interpretarur . Ita Lucianus Baccho Sile* 
num inducit vehcntem auno ov zpox,cora) in Crocota . Inde 
Grocota fiJtatorum> ac pantominorum propridjvt viri do- 
eri monuerunt. Ira Duris Samius apud Athenaeum lib- iv. 
iuiucit Polyfperchonta periria rci miJitaris & aucloritate 
inrer Macedonas prcecipuum faJtantem ctrSbofMvov Jvrov npo- 
xmovj Crocota indutum . Sic Lucianus de Hiftoria > Herculem 
stpnd Omphalem ce x^oxoorco tlou TropzvpiJ) penfa trahentem m- 
ducit. Athenienlibus etiam bacchanalia agitantibus xpo- 
xcorot adfcribuntur a Philofrrato Jib. i v> cap. v 1 1 .& quonia, 
vt alibi diximusj Crocotam appellatam Grajci tradunr» quod 
crocco colore eifet infedla ; vnde infettores Crocotarij aputl 
Plautum ; hincTurnebus iJIud Virgilij Jib. ix.de Teucris» 

Vohis pecla croco j & fplendentt murice veftis 
de Crocota interpretatur quse effoeminatorum j Scfemiui- 
rorum propria . Crocotam etiam intellexic Omdius Iib« 
ii i. de Arte* 

llla croctim fimulat > croceo ve/atur amiltu* 
Rofcida Lnciferos cum Beaiunqit equos . 
Pergamus in Piauto . Supparum Nonius interpretarm* 
'Ltnieum femoralevfque ad talos pendens, diclumquod fubtus ap» 
pare.it . Nouius Pedio . Supparum purum > belltentem interim, 
efcam meram .(Velienteminterim Ofcam meram Lip/ius corri- 
git) Afranius epiftoIa.-7Ve puella->non fum fnpparo^ftindutx 
fnm . Varro Eumenid. Hic indutus fupparum^ coronam ex au* 
fo &gemmis fnlgentem gerit . Feftus vefiimentum puellarum li* 
neum interpreratur > quod ea fnhuada dtceretur. At Varro Iib. 
i v. de L. L. a fubucula diftinguit,& abeo deducit quod efc 
fu p r a . Alterum genus inquit 5 quod fubtus eft i a quo fupparus • 
Quod veriiimiliuseft. Sienim interior veftis fuuTet, quo- 
modo ille apud Afranium negaret fe puellain elfe 5 etfi fup- 
paroindutus^i veftis rlla latuiifetfNonfuhTe autem tantum 
pueliarum, indicare videtur Lucanus lib. 1 1 • de Marcia Ca- 
tonis matrimonium repetente. 

Humerifqne h&rentia primis 

S,uppara nudatos cingunt angnfta lacertos . 

Vbi 



t>e ftfiarla ZJfc' II t 24-5 

Vbi&veftem fuperiorem funTe apparet* & primis hu* 
naeris ha»fiife. Cur autemdicatur nudatos laceitos cinxif- 
fe > ea fortafle caufa eft> quod Marcia recens a funerc Hor- 
tenfij mariti nudisad plan&um pe&ore & lacertis venie* 
bat. Subiicit enim I 

Sicttt erat mceBi feruans lugubria cultus , 
PorroeleganterTertullianus aduerfus'Gentes vexillorum 
vela tranftierfis haftulis ailigata fuppara vocat > 8cfiolascru' 
iVAwappellat. ' 

Ceterum fubminiam vocem nihili fcioli intruferunt , & 
vcla minio , vel aminuendo interpretati fimt> cumapud No* 
-nium difertim fcriptum Cxt fubmmium , nihtiq, certius do» 
clorum virorum conieclura,aiIufum effe ad vocem prajce- 
dentem fupparum * qua? eft quafifubparum *. atqueiraop- 
pofitam per iocum vocem fubnimium. Quemadmodumpau* 
io'ante tunicam menduulam RegilU oppofuerat , & invoce 
impluuijy acfundi luferat. 

De Rica ha?c Nonius . Rica efl quod nos fudarium dicimusi 
Serenus opufculo. Jib. i.Aut zonulam 5 aut auem^atttricanu 
Auem Pius interpretaturgrue> quicolorin veftefceminea. 
Ouidius . Albentefue rofas fbreiciamue gruem . Sed durum 
videtur veftem coloris gruini auem appcllatam. Nouius 
Pcdio. Mollicinam crocotam^ cbiridotam , ricam } ricinium. Lu- 
cil. Sat. Iib. 1 i,Ricini aurati^ rtcti , & oraria mitra. . Turpilius 
Etera. DUctt mefecum } pofiquam ad aedem venimusveneratur 
Dees. interea afpexit virginem inieciam tn captte % riculam indutam 
csirinam, Pius inlibris fuis pro Inieclamylnfiantem repperit 
&pro ofirina> Mufielinam . Varro Prometheo iib. i. Alia, 
mitram rtcinam , aut mitram Melitenfem, Feftus, Vefitmen- 
tum quadratum &fimbriatttm intQrpretatuty quo flaminicApro 
fallioU vtebantur . Varro lib. i v. de L. L. a ritu diclam vulty 
quod Romtno ritu facrificium fceminx cum faciunt capita velant* 
Dc rccineo autem fiuerecinionon pauca a nobisin fuperio- 
nbus difputata funt. 

Bafilicum & Exoticum alteram Regiam-i alteram pcregrinaw 
veftem Nonius explicat * vt vox ipfa dedarat.Sed qu.e nam 

H h ca> 



144 JQBauij JFirrarij 

ea, pari cum ceteris fato ignoratur . 

Cumatiliscolor eidem dicitur , aut marintts aut «truleus ~, 
Traffum a Gr/ecotfuafi flucluim fimilis.Flucltts enim Grace ku/uo,- 
Itt dicuntur . Titinius Setina. Et qurm colos cumatilts deceat. 
Gruterus tamcn exiftimat nonita vdcatam efle hanc veftem 
ob coJorem , fcd rexturam repr^fentantcm fluCtus , qua? & 
nwdulata Varroni dicla apud Nonium . Sed cum-detoga vn- 
dnl.ita qua?rebamus5quam fuiffc albam conftat , quomodo 
vndarum textur-a in veftimento albo exprimi poifet dubi- 
tauimus . nam quo nunc veftes aqua refpcrfa» acpiwio fu- 
bicCte- vndarum fpeciem exprimunt,nefcio an vcteribus no- 
tum artiticiumfuer.it. Certe vndulatas veftes defcribit 
Ouidius. 

Htc vndas imitatur , habet quotjue nomen ab vndisx 
Crediderim nympbas bac cqo vefietcgi. 
^ ^ At fltttn.ttile > aut clatiatum^ aut ex plumis faffum , eidem 
dicitur. An veftis confici poflit ex pJumis haud fcio. Veriii- 
Crti. ^^^^-^jnilius eft clauis diftin&am fuiilb opere Phrysionisjqui p!u- 
< / marum rormam rererrent-Vnde opusplumanumjde q.uo vi- 

ri docti dicere occuparunt . Cerinttm a ctrx cclorc dtclum idem 
obferuat,cumque in veteribus Jibrjs garinttm legatur, re#e 
Tuine-bus exiftimat eife pro cannum a Siculo £}gppg prox>j- 
fcVj quod eft certm cclcris. Vnde xarinartos PJautusin Au- 
JuJana appeJJ;it,qin eo colore veftes inficcrcnt. 

Meltnt.m omiht Kcnius. Lambinus a n.elle hoceft mellei 
cclcns iej:cm> tpnc Jiquida dupJicando . AJii meltnum colo- 
rcm^ qui maJi Cydonii paJJorem imitctur . AJii candidttm ex 
Piinio a MeJoinfuJa,vbi optimus habetur. 

Tandem Plautusait cani adcmptum ncmen ejjc^ cum genus 
1'efiis laccmchm dtceretur . Nam cum aiiqui canes lacones 5 & 
Laconici dicerentur , ea voxad veftes traniiir, qua; Laconi- 
0S£ diCia?. 

Atquc ita vno vcJuti fafce tot Juxuria: nuijiebris romina 
in ilJa horrida antiquirare dcdimus>quot fortaifc non fuere> 
cum eaciem Juxuna frenos abrupiffet . 

t Alia 



De %e VejlUria Lik ttti 24; 



'A/U in Plauto } qtuad muliebrmmundum pertincnty 
expenduntur, Cap. XXI. 

»'j'^*i>V» • c uijvi rujj <j frtonoi\fi»9 ooofl"Wi: -Jts .>>iqu) cJi»*Jw yftjtMt^w 

NOn minor foeminci Iutfus infmia ab eodem traducitur 
in Aulularia Ac. 111. Sc. v.his verbis . 
Sedboc etiampulcbrum eH '^prtquamvbi fumptus petunti 
Stat fullo , rbrygio > aurifex , /anarius > 
Caupones patagtarij^indufiarij , 
plammearij, violarij , carinarij > 

manulearii , aut murrobathrarij y 
Propo/a-, linteones , calceolarij, 
Sedentarij fuicres 5 dtabatbrarij 
Solearij afiant , aflant mo/ochinarij <y 
Petunt fu/lones yfarcinatores petunty 
Stropbiar/j aflant , aflant fcmizonarij j 

/w/ire abfolutos cenfeas : cedunt > pctunt. 
Trecenti citm flant phjlacisix in atriis , 
Textorcs^ limbo/nrtj yarcularij ducuntur : datnv 
Aes . lamquebofce abfolutos cenfcasy 
Cum incedunt' inftclorcs crocotarij , 

aliqua mala crux femper efl , aliquid petat . 
In quibus vtinam non roties diuinandum effet.Quid enira 
ipfo ftatim initio hlccaupones faciunt ? Lambinus uon cffe 
eosquivmum vendunt j fed qui remquamiibet quam cinc 
runt pluris reuewdunt- Sed hi paulopoft propol? appellan- 
tur. Turnebus caupones diclos a copijs? vt finrmercato- 
res j & mftitores patagiorum. Sed cur foJi patagiorum mer- 
catorcs caupones di&i ? Vetercs cditioncs habent ciniflo- 
nes. Vcrum hi potius in familia erant calefaciendis cala-» 
.miftris , & rutilundis crinibus defiinati . 

Depatagto atque indufto fupra diclum eft. F/ammenmvc- 
lum fuiffe, quo nouje nupta? caput nubebant. vnde & nu- 
ptia? appellatae riottira HV". Indi Fiammearii . Alij tameri 
quod rlammeo , iiae rubro colore veftes tingerent didtos 
putant» Sicut vio/artos viola: , cerinartosc^m ccix colore 

Hli 2 vefles 



iifi 0&4uij Femrif 

veftes tingcrent. Sed mirum eft artificiumjquod fuit vnius 
infectoriSjita interplures difpertitum; nifi ifta ad augen- 
damluxusinuidiamconfldtafunt . Cur axxtzm carinarij pro 
cerinari/ di&i> fupraex Turnebo rationem attulimus . Ma- 
nulearios quitumcarura manicas> hue tunicas. manuleatas> 
quarum mentio apud Plautum alibi> conflcerent dictos exi- 
ftimant : fi tamen hoc afarcinatonbus diuerfum artificiurri 
fuit. 

htmurrobathrarij mire Criticos follicitant.lta enira in ve* 
teribusJibrisextaremonuit Camerarius . Quod itainter- 
pretatur Turnebus ad Theophraftum de Odoribus:^^^- 
tbrarios fuiife > qui calciamenta muliebria>.vt ben.e olerenr> 
vnguentis > & gratis odorjbus> ac fuilimenus imbuebant. 
Sed quis crcdat artific.es fuilfe,qui hoc tantum £acerent£ 
Quafi ipfa? mulieres hoc mini fterio defungfnon poffenr > vt 
vngucnta qu£ corporiinfunderent>etiam calceis illinerent» 
Sitamen eoluxus prouenerat > vt res tam pretiofa etiam 
folo fubjiceretur. xMutauit poftea fentenriam inAduerfa- 
rijs>& aromatarias legendum fufpicatur : ficut Lambmo pla- 
cet legere malobatrarij^ -xmalobatro precioiiflimo 5 vtfuerint 
vnguentarii.Mihi/implicior notatio videtur>qua? ab eodem 
Lambina adducitur myrobrecharij^w^ vox iignificat eos>qui 
v ( ngiientoperfundunt 3 & madefaciunt . Vt /int iimphci- 
ter vngucntarii. 

Nec felicius idem Turnebus Iib. r. Adu. cap. r. vocem 
^r^/^ interpretatus eft j quemfequitur Lambinus: & pro- 
paU legendum cenfet . Eos fcilicet qui merccs palam > & 
veluti anre palum 5 iiue de palo pendentes vendunt . Qua? 
enim merces non pala vcndebantuti Redius Scaliger Pro- 
f.olam ex Gr£co ttoA«!/> fed pra?poiitione Latma > qua; pr.o» 
pterea produci; ur > vt in Prolcgo . Dictuai autem quod pri- 
m u s v e n d a t m c r c e s } q u a s 1 n p o r t u pr 1 m u m a n t i c j p a t > & v t 
Periius ait 

Prtmot tollit pfer e fitiente camefo 
jLucilius. 

Sicuti cum Jicus primos propola recentes 

Attu- 



De %e Vejltaria Lih. III. 247 

Attulit 3 & pretto ingenti dat primitum paticos . 
Quas verba e gregie declarant>quid effent propola». 

. inter linteones > & /intearioshocdiCcrimen docli pofuere, 
quodilli lintea texerent> hi venderent. 

Sed curfoIosy^<?wfcdentariosappellauerit>cum tamc 
omnes quos recenfuit> & qui fequuntur artificcs fellula- 
rij fint > incertum eft • Ipfe tamen etiam contra librorum 
fidem fegmentar/f legeve aufim ,ideft aureorum fegmento- 
rum confeclores> de quibus fupra dictum eft . Monet Lam- 
binus inlibris veteribusextare fedentarij futates-.vnde qui- 
bufdam placere futantes yidcft multum fuentes , quOdver- 
bimonftrum eft . Bapt. Pius fedentartos fuiiTe dicit >qui fe- 
dcs& cathedras matronarum molli ftrato coopertas con~ 
ficerent.Quod fortafTeminusineptuiri e/t>quamquod fu~ 
telates \e%j\tyidtx\futeU textores : futelam autem fuiflTe te- 
miem & fubtilem teIam 3 exNonio;vnde &.ftropIi£ futeia? 
dicta? fint. 

Diabxtbrarij quid eiTent declarat Feftus>cum ait diibathra 
genus fuifie fclearum Gr&canicarumy quarum confcctores dtaba- 
tbrarij . Neuius apud Varronem de L. L. lib. v i . Dtabathra^ 
in pedtbus babebaty & erat amtctus Eqttwooo . Sed cur ici opus 
non fuit fntorum 5 aut cakeolariorum quos fupra pofue- 
rat 5 aut foIearioru;n> qui mox fequuntur £ 

Mclochtnarics Noniusinterpretutur infeciores molochtni co~ 
lorisy qnem fimilcm fttiffe fiuri malux . Cecilius : Carbaftnay am- 
pelina y molcchwa . Ita color is inter purpureos a Pliniore* 
cenfetur . Sed curhoc opus vn:us infeetoris non fuit ? 

. Sai-cinatoris inepta notatio apud Noniurn> diccum fciltcef 
a farctna > quta plttmpum vefliunt fumat.QuaG. vero non etian* 
vna veftis> veftifquc pars farciatur. Maie etiam cum futore 
confundit. nam hcct farcirc fit fuere> vtiudicat Lucilius* 
Sarctnatorem ejfe fu.rnm;imjucre centonem optime.Sutoris tamen 
vcx proprie de eo qui calceos fuit . 

. Siropbtum idem recle interpretatur brsuem fafciar^qus vir- 
«jnalem papiUaramtumarem cohtbet Hinc flropbtarij .. Catr.i- 

Mcn 



248 OSfauij Ferrarij 

Non contec7a leuivelatum peclus amicJify 
Nontenui firopkio laclantes vrncia paptllas» 

Cicero d e Arufp. re fp Clodius acrocota , a mitra ? a mttlie- 
hribus foleis purpureifquefafctolis^ a firopbio > a fpaltrio , a flagt- 
tio > & ftupro efl f \ctus rcpente popularis • 

At femtzonanos dictos exiftimat Turnebus,qui/rw/^^x 
conficerent > qua? femicirMia dicerenrur . Sed cum zonn 
effet fafcis> qua tunica cingeretur>vt dictum fupra > aliquid 
minus 3 & breuius fuerit femizona neceife eft :non ergo ca- 
demcum femicincl:io> quod, vt idem fatetur>partem homi- 
nis anteriorem a cingulo>& Iumbis ad pedes vfquc pra?- 
cihgebat. Ic aque (emizonarif fimpliciter femizonarum con- 
fe&ores; quamquam haud fcio, curqui zonasconficerent* 
jidemnon& femizonas darent . 

Ltmbolarios , fiue vt Nonius Limborarios y qtii limbosj & in- 
ftitas cOnficerent jfiuelimboveftes ipfas pr^texerent, ac 
pingerent . Arculartos) qui arculas > & fcriniola confice- 
rent, ac venderent ; Crocotarios^ qui croco tunicas infice- 
rent, di&os conftat . Atqueita omnes iftinugiuen di>qui 
tocies crucem criticis> ficur illi maritis> fixerunt>qualiter» 
cutnque abfoluti funt . 

Sed quoniaminhoc fumusjvt non fine rubore fatcri co- 
gamur>quam plurima effe>qu£ in hisliteris ignorentut>Out- 
dij locum decultu muliebri adfcribam deplorata? obfcuri- 
tatis . In 1 n- de Arte. 

Conueniunt tenues fcapulis ametetides atttf 
Angufium circa fafcia pttlus eat . 

Inmanu exaratis > vt & in antiquis editionibus extire 
anale&ides monuit me Nicolaus Heinfius magni parcntis 
magnaprolesjcui cum alia piurima>tumaccuratiflimam Oui- 
dij editionem pofteritas debebit . Turnebus lib. iv. eap. 
•xxii.Ometides iegendum effe arfirmat, vtfiiit fcapulares> 
vel humerales fafcio? ^ Nam fi> quod veteres interpreccs 
ponunt> anale&ides puluini effent ad conftipandas pueila- 
rum fcapulas,altiores illa?extitiffent> magifque vitiumap- 
paruiffet • Quare ad difeulandamfcapularum altitudineni 

tenui- 



De %e Veftiaria LiL ttt. 

tenufbus fafcijs vtendumerat . Scaliger propius veterem 
lcripturam omaletides reponit. Sed voxvtraque nufquam 
quod fciam audita. Itaque contenti fimus hoc Catone . 

De Varijs coloribus muliebris cultus . Caput. XXll. 

MAtronas inTyria aureis inftitis fegmentata incef- 
iifle fupra notauimus . At libertina? 5 &qua?c«mq; 
3pud Aedilcs Jicentiam ftupri vulgauerant > quibus pur- 
puraintcrdiclum, alia; alijs veftium coloribusgaudebant. 
Varios enumerat peccandimagifterLibrotertio. 
Cumtot prodterint prctio leuiorecolores> 
Jluis furor ejl cenfus corpore ferre fuos ? 
Dixerat enim fe non loqui de purpura dibapha matrona- 
rum> qui>quia preciofifTima> integra patrimonia vno culttf 
geftata,indicat . Subjicit. 

Aeris ecce colortam cum fne nubibus aer 3 

Nec tepidus pluuias coneitat Aujler aquas . 
£cce ttbi ftmilis qtti quondam pbryxon , & Helleti 

Diceris Inois eriputfe dolts. 
Hic "Jndas imttatur > bahet quoque nomen ab vndis» 

Credtderim Nympbas bac ezpvcjle tegi, 
llle crocum Omulat 3 croceo velatur amtc7u t 
Refctda luctferos cum Dea iungit equos . 
Hic Papbtas myrtos > bic purpureos ametbyttoty 

Albentefue rofas^ Tbreiciamue grttem* 
Nec glandes Amarylli tu& j ncc amygdala defunt , 

$t fua vellenbus nomina cera dedit * 
J^jiot noua terra partt flores , cum lere tepenti 
Vitts agit getnmaSy pigraque fugit biems : 
Lanatot aut plures fuccos btbet : eltge certos . 
Nam non conueniens omnibus omnis erit. 
Recenfet deindequis color in ctiltu quamque deceat. 
Primus crgo aeris color cum fudum eft ccelum 5 qui & 
ccertilet;S)?kbyacihtbinUS) vulgo coeleftis dicitur . Quidam CX- 
finm cundcni fecere,fed fuiile diuerfos exCicerone docuic 

* Thy~ 



2 $b . Offauij Fcmrij 

Thylefius, qui inprimo de natura Deorum Cdfios oculofc 
Mineru£>cceruleos elfe Neptuni dicit. Quod autem ca?fiurn 
acasdo> vtquicejiusfitctfdem quodamodo oculis minari 
videatur,eius opinioni fubfcribere non poflim) nifi alrer di- 
lutior , alterpreflfiorfueritjvterque aCoelo di&us. Quem- 
admodum in eo falIitur,quod cceruIeumeundemcutriVe- 
neto facitjcum hic Ouidius eum ab Aerio diftinguatj& fue- 
ritproprie glaucus>qui ad viridem magis vergitjfed prafino 
dilutiorem. Dodliffimus Alciatus lib.i i.Parergon cap. r. 
'C^fum magis fuluohcerere arbirratur,quod Ca tu II u s C&fium 
Lconem dicat, & Terentius cAjiam virginem,id eft coloris 
JentigineijVt Seruius intcrpretatur> vcl oculisfelis,vt Do- 
matus, ita vr Fronto apud Gellium cum C^fiam qua/i Cjlia 
diclam notatjde colore Cceli intellexerit,cum nubibus- fo- 
lcpercufTisaernecfe-renusj neclimpidus cft, & inglaucum 
vertitur. 

Altcr color apud Ouidium eft^m^ > referens fcilicet 
tirietem,quoPhryxus cum forore nouerca? infidias perfre- 
ta fugit". Qui vero vndas imitatur glauctts fiue viridis j Yene- 
tus) & tbajafficus , qtiem etiam ferruginettm PLiurus appcllat. 
Bya/um etiam intelligi exiftimant, quod dicatNymphas ea 
veftc tegi> cum Virgilius inGeorgicis, 
JslilcfavelleraliympbA 
Carpcbant byalt faturo fttcata colore, 

Quoniam autem cum colorem ab vndis vocari tradat poe- 
ta^nonnulli exiftinant Cttmatilem fiue 'vndulatttm denotare: 
quamvocem ex Plauto fupra expofuimus . 

Sequitur croceus quem Auroras adfcribit. Inde myrtetts , 
pofr Ametbtfltmtis a gcmma purpura? violacear. Rofeus-zb al- 
bente rofa , vt diftinguatur a fanguinea > qui colorpurpura? 
tantum r.iatronis concelfa? . Tiun gruinus a b zvic > amy^da * 
linus fijje cajianius a caftaneis> cerinus a cera , cuius ftipra me- 
min imtis . 

Sed etalijcoiorcs in veftibus earum,que corporis {ui^vfu- 
ram non inuidcrent : prarcipue galkus fiue galbinus > quem 
viiidem interpretatur Turncbus Iib.xvii. cap.vi 1 1. Nam, 
~ ' " in ve- 



*De %e VefiUrU LA. Tlt. z$i 

Invctcnlexico(?4/^jeft^Aa»poVhoceft viridis^ fiue luteus. 1 
Xuuenal.Sat. x i. 

Ccerulea indutus fcutulata & galbina, rafal 
Ita eniin Vetus Interpres pro eo quod eft in vulgatis gaf- 
bana : explicat polita , tenu/terrdfa.Vegetiusin. Veterinaria 
Itb. x Ii.cap. i i.Floremcryngej dit eftegalbinei coloriSyidek,vt 
ideTurnebus> coloris ccerulei dilutioris palefcentis: qua« 
quam alijaureum colorem interpretentur>eumquc lntelle- 
xhTe Ouidium,cum de colore arietis Phryxi loqueretur. 
Etquoniamiscolorfceminaruuidedecere vitos videbatur 
Martialis dc zoilo. 

lacgt occupato galbinatus in leclo 
Et alibi . 

Amator ille triftium lacernarum 
. JZt bttticatus > atque leuco pb&atus , 
>* Qui coccinatos non putat vtros ejfe , 

Ametbyfttnafque mulierum vocat veftes s 

Hatiualaudat') babeat & licet femper 

Fufcos colores > galbinos babet mores . 
Idefi: molles & effceminatos . 

Porro illud Iuuenalis Carulea indutus fcutulata duo fum- 
mi viri Turnebus> ac Scaliger ita interpretantur . Scutu- 
la? e/Te formamquadratam ob!ongiorem> quales quadras 
intela araneorum cernuntur. Nam cumin ambitum ara- 
iiea* plurimosorbes multisfilis circinent,a centro tranf- 
uerfa fubteminaquoquo verfum diftendunt> quajorbes fe- 
cantia multas fcutulas reddunt : vnde fcutulatum araneo- 
rum retePlinio dicitur. Eam autemelfe formam fcutulas 
confirmat Turnebus au&oritate Cenforinicap. xxi i. He- 
teromecos quadrangulum nec latera babet par/a > nec angulos re.- 
iios fimile fcutuU . 

Adjicit Scaliger ad Varronem veftes fcutulatas^ & vkg** 
r^quales Gallorum eafdem fuiffe. Diodorus enim ait Gal- 
los geftare faga pctC^cofct 7rXtvJiotq TroAvctvthir^ kcu 7tukvo7c <Slcv 
to[Au.ivct , fcutulata^ gr reticulattm dtfttnfta. Vtrgata Prope rtio, 
ac VirgiIio>PoIluci pa&Wft. Scutulatus ergow^wma* 

I i cula- 



i $2 OBauij Ferrarij 

cularum inftar cancellatim & reticulatim diftinctus? 

Fuerunt & veftes yerficolores, qua? &varia? & floridaa 
appellata?> ea?que mulierum propria? . Querit Plutarchus 
in Problemacis Gr«ecis cur apucl Coos Sacerdos Herculis 
ye-ivcuz&xv hSiSv/uivoc i&nra foemineam veftcm indutus rem diui- 
nam faciat , & allata fabula fubjicit, quia Hercuies Aleiopi 
fiiiam vxorem ducens dviXaCt g-oXuv dv&ivlw induit fhrtdam 
vcstem hinc fa&um vteius facerdos>& fponfi muliebri ve- 
fte induantur . Artemidorus lib. n. c^p. iii. fvvaiKi Jt 
TTonuXn , kcu dv&npd \<&v\c. ert^upepe*. Multertflvrtda & varia veflis 
conduat > maxime mcretrici > & opulcnt&i tllacni;» ob quAflumy 
hdcob dclttiasfloridisvefl/busvtitur.CAQmcns Alexand-Iib. i 1. 
Paedag. cap. X. dtil rotc dvS-ifftv iomijcu 6<9-»t«c , Bax^flcoK* 
zcu 7fte<rtzo7c: xcti -(iXrr/nicu Xripotc . 

A virisctiam aiiquando vfurpata? maximein pompa ac 
triumpho. Diolib.Lix- de CaliguJa -Cine vicloria tiium- 
phante. Comitabantur eum amici eius> & focij zv i&n<rtv 
dv&tipdiy in veftibus floridis. Et lib. lxxi v. deingreftu Se- 
ueri in Vrbem . Nain vrbe tota flonbus> & laureis corona- 
ta > zcu 'tuaiiotc (zsrotKtXotQ ornata. 

Sed de coloreis veftibus> & quas oxypcederotinas Vopi- 
fcus appellat fufeadeundem Vofpiftum viri do&iflimi di~ 
/putarunt. 

De Vefle Ancillari > ej: Meretricia . Ittuenalis,dr Otti- 
dius explicati . Cap. XX 111. 

Vl.pianus D. de iniurijs . Si qttisVtrgines appc!laffet->fi ta- 
men ancillari vefle vcflitas > minus peccare videtur : mul- 
tominus fl mereiriciave/ie fiemin<e nonmatris famtltas vefltt&ef- 
fent. Ad quem locum Iurifconfuirorum fummi obferuaruntjc 
quodpridcm Manutius docuerat^matronas a nieremcibus 
habitu difcretas> quod illa? ftola , ideft> tunica ralari afluta 
inftita,& paJIa vterentur j Atproftibul^e breuiuus tunicis 
ad inftar virilium > & toga vti cogerentur . Sed qua; veftis 
ancillaris eftet > non eftproditufn . Verum cum matron* 
■ ' , ftol.> 



*Ve %e Feftiaria Lik II L 25 % 

ftolaj&palla vterenturj facile eft credere vtramque an* 
cillis interdictam,atque ita tunica breuiori ad medium crus 
pertincnte nulla inilita adfuta vfas cffe ancilhs, qualem 
tunicam meretriciam fuitTe diximus : hoc tamen a Jupis di- 
ftin&as ancillas, quod hx togata* j i\ix tunicata? tantum. 
An veroaliud fuerit difcrimen , do&is quje.rendum relin- 
quimus . Faberveftem ancillarem atram 5 & fordidam in- 
terpretatur: fed talis ctiam viJiorum fceminarum ingenua- 
rum efte potuit. An vero qua? corpus vulgabantsquibus in- 
terdi&us ftola? vfus erat,gemmas atque aurum geitarepof- 
fentjqua?ri poteft . Negat Apuleius Iib. 1 1 . Met. de Byr- 
rha?na . Aurum in gemmis j & tntunicisytbt infiexumj hictn~ 
textum matronam profeclo confitebantur. Et Horat. lib. i.Sat. 1 1. 
. JSec magis hutc ( m atrona; ) inter niueos vtridefq; laptllos 
Sit licet hocCherintetuum > tenerum ett femur 3 aut crus 
RecJius) Atcjue etiammeltus perfepe togat£, 
Et Iuuenal. Sat. vi. 

Nil non permittit mulier j fibi turpe ptttal nil , 
Cttm virides gemmas collo circumdedit 5 & cttm 
Auribus extenfis magnos commifit elcnchos* 
Et tamenille paulo poft etiam deterioris conditionis 
mulieribus aurum aflignat j vbi ait matronas iiderali fcien- 
tia? unpenfe addictasjAuguresj Arufpices,magnique nomi- 
nis Chaldaeos confulere folitas . At tenuuiores in circo a 
plebeijs fortilegis ac diuinatoribus refponfafuturorum pe« 
tere confueuiife . 

St medtocris erit fpatium Ittfirabit vtrumquc 
Metarum , & fortes ducct j frontemque j manumque 
Trabcbit vati crebrum poppjf *na rogantt . 
rlibttttm in circo pofiium efi , ejr in ^ggere firtam • 
£u& nudis lon^um cfiendit cerutcibiis aurum 
Ccnfultt ante phalas j delphtnorumque coltimnas , 
Hiccertcdiuerfam a matronis inducitj qua? nudis cerui- 
cibus Iongum aurum liue moniJe geftabat j & ideoad Cir- 
ci fpinam inter pkbeios vates piebeij fati arcana rimaba- 
tur . Cjuod qma vix credibile vins doclis vifiim eft 5 ad cor- 

I i 2 rc&io- 



354 OBawj Ferrarij 

rcctionem confugcrunt > & fatis audacler . 

£>tt& nullis Longttm oflendit ceruictbts aunim , 
repofuerunt contra receptam veterum editorum & ms» 
nu exaratorum lectionem . Egonefcio ac Latinum Cit ge- 
flare aurum nullis ceruicibus, pro nullum aurum ceruici- 
bus oftendcre. Illud auiim affirmare, nihil opus elfe corre- 
C"tione > immo vcrbis illis vita? liberioris mulicres denota- 
ri. Nam cum matrona; ita ftola talari, & manuleata opert£ 
e!Tent>vt nihl praeter faciem appareret.Horatius. 

Matrom prater faciem nil cemere poffis 

Cetera , ni Catta efiy demiffa vefie tegentis . 
Contra fecunda claflis,libertinarum dico>quaeque Iicentiarri 
ftupri vulgauerantj nonceruicemodo) fed humeris atque 
lacertis confpicuis> ac feminudis eranc . Ouidiusde Artc 
lib.ni. 

JPars humeri tamcn ima tui pars fitmma lacerti 

Huda ftt a Uua confpicienda manu . ' 
tioc vts fr&cipuc niuent decet: hoc ftbi vidi, 
Ofcula ferre bumcro qtta patet vfqueitbet. 
Abhisautempra?ceptis longe magiftrummatronas fub* 
lnouifTe,quid attinet mculcare ? 

Non ceruixigitur foium nuda> fed & ima pars humeri,& 
qua? coniungitur priroa lacertiin amatorum oculos incur- 
rebat.Lacertuscnim parsbrachij humcro proxiina. Ideni 
Amorum lib.i.el.vu, 

Antc meos bumeris vetfem cecid/fe lacertos. 
Nuda ergo ceruice monile fufpendebant> quibus ftolie 
cun&a openemisius non erat . Sed quid opus conie&ura? 
Clare tdeir Ouidius puellis auru & gemmas tribuit,in quis 
tuta Venusjconccliaquefurta. Nam de remcdio Amons 
!ib. i./iccanit. 

frcdertt & fubito cum fe non ftnxerit vlli 

Ad domtnam celeres mane tttltffe gradus • 
Aufertmur cultu : gemmis auroque teguntuq 
Omnia : fars mtnima efl ipfa puel/a fibi « 
Atqui paulo poil fubjicic . 

fhais 



Ve ti VefiUrU Llk tlt Zy$ 

^thaisi» arte mea efi ylafciuia libera nofirn efi 
Hil mihi cttm nuptay thais in arte mea efi . 
Scdquodmagismiruraiure videbitur,ijfdem etiam pur* 
puram , & quidem Tyriam adugnat > veftemq; aurataai dc 
Artelib.i i. 

Sed te > cuicumque ett retimnd<z cura puell* 

Attonitttm forma fac putct cjfe fua . 
Siue erit inTyrijs^Tyrios lindabis amiffusy 

Siue erit in Cois 5 Coa decere puta . 
r A,urata efi : ipfo ttbi fit pretiofior auro 

Gaufapa fi fumpfit,gaufapa fumpta proba . 
Et tamen de veftibus fcripturusTyriasexcipit tamquans 
matronarum. lib. 1 1 1. de Arte. 

J^uid de vefie loqttar ? non iam fegrnenta requiro^ 
Nec qtta deTyrio murice lana rubet . 
Fortafle igitur no fuit meretricibus purpurf vfus fimplici- 
ter interdiclus, (Qdin ftola ideft tunica talari,fed fine aureis 
fegmetisjfedfiae vitta>qua coma ligabatur 3 qu£ inlignia ma- 
tronarum femper apud Ouidium coniunguncur,numquam 
jiuri,acgemmarum mentio 3 quibus a fcortis diftingueren- 
tur. Autquod veriiimilius,eft verbo docet artem fallendi 
liberiores amicas re ipfa matronis ac nuptis idem lenoci- 
nium conciliat.Certe nihil melius in pra?fentia fuccurrit. 

Piautusetiam aurata meretriceinducit Epidico Acl. 11. 
Sc II. Sed vefiita>aurata > ornata vt lepide l vt concinne l vt noue I 
Interim eorum error caftigandus>quilacernam veftimen- 
tum muliebreputantindu&i verbis luiiemlis : 
Ipfe lacernata cttm fe iattaret amic& . 
Quis enim paulo in literis verfatus ignorat Satyricum ibi 
de Sporoloqui> quem vxoris loco habuit Nero, quemque 
ob hoc poeta Licernatam amicam vocat^quod lacerna vi- 
roruin tantum cftet ; quod idem eft, ac li quis nunc atnicam 
braccaram vocaret. Recte Vetus Interpres. Lacernata. Sa~ 
tyrtcei inquit> babituvirili fcsminam defcribit . Non quidem, 
fceminam , fed qui loco mulieris eftet. Fortalfe quis id ex 
Horatio firmari pofte putet Serm. libr. 1 1 . Sat.vi 1 . Sub cUra 

l i 3 nuda, 



45^ O&auij Ferrarfj I 

nud* tacerna> vt quidem nuperiediderunt > & Inepte inter- 
pretati funt fnb ttnea velie tam temi , vt meretrix quafi nuda w- 
deretur* Sedomriinocontra veteres libros fcriptos & im- 
preflbs,qui habent fub claranuda lucema. Necattinet hunc 
morem prolhndi fublucerna fatisalijs notatum retexere> 
luuenal. de Melfalina a lupanari ad puluinartranfeunte . 
- — tttrpis fumoque tucern* • 
EtMartialis. 

Ludere teUe tucema . 

Yejlis feruitis, Lipsu fetiterttiareiecJa, Interpres Itt- 
uenalts correclus . fabri opinto expenfa • 

Cap. x y xir» 

SEruos* &ingenuos noneodemhabitucultuq; vfoscum 
togati Quiritesfueruntpalam eft>qudd nonnifi Roma- 
no ciui togas ius effet. Suetonius Pra?fatione Iibri de claris 
Rhetonbus exemplum controuerfia? arTert . Venalittj cum 
Ertmdustj gregem venaltum enaui educercnt formofo ejr pretiofa 
fuero> qttod portitoresverebantttr^buttam ejr prxtextam togamtm- 
poftterey f.tctle fattactam cetarunt . Romamvemtur ^res cogni- 
iiteflx puer petituryquod dominivotuntate fuerit ttber in ttberta- 
tem . Vbiad fallendos portitores fiue publicanos porto- 
rium exigentespucr venalitius ingenuorum habitu bulla & 
toga pi xtexta ornatur . Idem Tnema in Dcchmatiombus 
Quintiliania Pytha?o cdicis. J£*ui voltintate domini in ttber- 
tate fuerity tiber ft . Mango nouitium puertim per pttblicaroflrx 
iecit prAtextatum: dicttur itte liber , Vbi per publtcancs tra ecit 
re&e a Rubenio emendatum eft Elect. iib.i. cap. xvi. At 
poftquam togaxiepotitas funtjtunc nullum in habitu difcri- 
men mterferuos & ingenuos fuiife>quod fola toga facie- 
batj notauit Lipfiusex Appianolh bdlorum ciuihuin. Cu- 
ius v erba i unt • Nam vrbana multttudo tam mixta eft cmntzenis 
exterts : fjr 1 >berttni tnquo iure degunt cttm altjs ctuibus zcu o £ H - 
%!<iuw ii-t to ^ju/xloli; 3iazr6rcut; o/uotos . (^cofn; rrig /3«A<jC7/«wc 
n «Mn S"cA« r<fo &ipd7rv(rtv 'f^KQtvog.) JBt ferutis cuttu eodem 

vtiittr 



De %e frjliaiia Lik IIT. 257 

vtitur 1 quo dominus , exceptaque Senatorta vejie > ceterarum vfus eft 
promifcuus. Vbi Senatoria veftis efl laticlauia . Falsd ta- 
menilludadjicitLipfius ,tunicam communem veftem fer- 
uorumRomxfuhTe.namtam liberi, quam ferui#Roma«uu- 
nicati. Nec Sofias apud Plautum id confirmat. 

tmo equidem tuntcis cenfutis buc aduenio , non dolis • 
Nam& Sofias> & Atnphitruo&Gra?ciomnesquemad- 
modumRomanitunicati. AtquiUpfius de fola tunica in- 
tellexit •• fed & fola tunica homines ingenui Roma? incelfc- 
runt, viIioresnempe> & quibus toga»emenda?facultasnon 
crat. 

Hiactunicatus populus , & tunicata plebs . Ar in municipi/s> 
&inagro omnes etiam ditiores tunicati tantum . Pra?terci 
feruiRoma? non tantum tunicati> fed & Iacernati> birrof- 
que> ac cucullosinduti : & apud Gra^cos non folum tumca- 
ti, fed & palliolati. Hinc apud Plautum ferui cum fe ad cur- 
furam inftituunt, palliolumin colLum iaciunt . 

Vetus Interpres Iuuenalisnondum editus inBibliotheca 
Ambrofiana ad illud . 

recitauerit ille togatas . 

Hoc autem dijlabat > inquit > inter ftruosy ejr dominos> quia fer- 
ui non vtebantur colobijs mgris, fed albis . Qua? fi vera eflent % 
qutfcunquea nobis & abali/s de tunica difputata funt , de- 
ilruerenc Nam ingenuos toga,& tunica alba vfos diximus: 
hic nigra ingenuorum colobn ponir , alba feruorum . Cuni 
hxfitarem , & reliquos verfarem fcholiaftes , qui non paiici 
ibi extant ,quofque publicari rei literarice inreriit> incidi in 
antiquiflimum codicein> ex quoille alterab ofcitantc li- 
brario defcriptus videbatur> qui omnem plane dubitatio- 
nem fuitulit . Ita enim ibifcriptum repperi. <^uia feruincnv- 
tibantur c < lcbtjs^& nigns calceisy fcd albis . Omiffa vox, calceis, 
tantrs turbjs clcciit. Indiore videtur vetus iile Intcrpres» 
pra~terrcg<m etiam hocdifcrimen fuiffe inter feruos &li- 
beiosj qucd icrui non vterentur colobijs, fcd tunicis mani- 
caus, caiceif^ue albis.Quod ad calceos attinct etiam afbos. 
a Iiberis gefratos coniiatjfaltem inferiori aeuo,fed fortc ibi 

Ii j Scho- 



i$S Otiauij Fermij 

Scholiaftes de gypfatis feruoru pedibus intellexit,quos *l- 

Iuuenalisappellat, liue gypfati erant, iiucalbis peduli- 
busveftiti. Calceosquidem nigros ingenuorum& nobi- 
Jium fuiflc quid attinet oftendere , & crambem apponere . ? 
Seruius etiam colobia feruis adimit, &praeterea calceos. 
Ad Aeneidos i* vbirogamcomune veftimentumfuiiTeorn- 
niconditioni ac fexui tradit antiquiffimo tempore. J&ia 
fcxus omnis& condttio toga<vtcbatur:fed fcrui nec coiobtay nec cxl- 
eeosbabebant. Fortalfe quia colobia tunica? erant>quibus bra- 
chia ad cubitum vfque tegebantur: fcruorum autem exomi- 
des^qu? totum brachium cxcludebant;& calceos nigrosin- 
tellexitjquibus carerent ferui,vtille Scholiaftes Iuuenalis 3 
quiporuittotum hoc a Seruio accepifte . 

Quidquid fitde colobijs ingcnuorum proprijs,qu? etiam 
a fcruis poft geftataindicatquerela Appiani? dcpolitis to- 
gisnullumfuiifeinteringenuos &feruos difcrimeib iubla- 
to togflrum vfufubLita eti.im omnino videtur differentiaitl 
veftitu libero, ac feruili. Tunica vtnfque communis. Vtri- 
que penuhtijlaccrnatijcucullos induti vt infra dicemus.Pe- 
nulatosjSc cucuilatos inceffiffe feruos demonftrat Lipfius j 
quique eum defcribunt . 

v FuilTe tamcn aliquod difcrimen etiam fub Imperatori- 
busj indicat Tacitus ; qui non femel meminit veftis feruilis . 
J^. Volufo P. Ccpicnc Ce(f. otittm foris feda domi lafciuia^qua Ncro 
itincraVrbis & /ttpanaria ejr diucrticn/a vefig fernili in dtjjimttla- 
iioncm f:i compoftus percrrt.bat-, Et Lampndius narrat , Aie- 
'■xandrum Seuerum fcrtics fuos fcmper cu-m ferutli vcftebabtuffe: & 
'durelianam Vopifcus fcrttts fuis veftes eafdem impcratorem 3 ejr ■ 
-priuatum dcdifte . Faber Alexandri & Aureliani fcruos mini- 
rae albr.tos (uiife inrelligir,de quo fupra a nobis diclum eft. 
Neque tahifcii in hoc iili aifentin poffurn ? omneis feruos a- 
tritqs fuifie, etii Marcellinus atrattim cttltnx mmtftirium ^p- 
pellct: ncc cft "mirum inter fumura & caligincra verfanti- 
bus. 

E t quandiu in vfu roga? fuerunt ? ingenui nonni/i albati 
Hinc Olympio viilicus «pud PJautu libertate donatus xw- 

didaius 



De %e Pejliaiili Uh ttt. 2^9 
elidatus incedit. Sedpoftquam defiere veftiri togajmullurri 
prorfusin coloredifcrimen. Pamulati omnes, ac lacerna- 
tijat hse veftes ferme pulli coloris fuere. Suetonius de Au- 
gufto . Vifa quondam proconcione pullatorum turba ; Quinam 
hipullati/' Ciues lacernas induti; Negotium dedit Aedtlibtts 
ne qttem poft bac paterentur in foro > circoue , nifi pofitis lacernis 
togatumconfiftere. Hincpullatamultitudoj & puJlatus circu-» 
lus . Quod 11 ferui tantum tunicati dicantur fuhfcj echmii- 
beri vtpopuli fexin fola tun^ca > quod paulo ante diximus i 
Quare neque in eo audiendus Faber eft } quod feruum pro 
libero fegerentem apud Vlpianum interpretatur candidatum, 
& togatum. nam Vlpiani a»tate toga? ex vfu communi abie- 
rant . Multo minus feruos libertate donatos lacernam can- 
didam induiftemam eas fttfci coloris fuiffe pr^cipue Roma»> 
ctim in Galliarufe effent j in conreftb eft. Ftiere &alba?.ea?> 
prtfcipue qua» toga? fuperinduebantur : fedfufcarum vfus 
frequentior. Quare atra lacerna non tantum feruorum fuit> 
quod iile credit , fed & ingenuorum , vt Suetonij verba an- 
telaudataconuincuntrneccontrariuminnuic Flaccus Sat. 
vi 1. lib.i 1. 

Tu cum proieelis infignibtiS) annulo equeftri > 

Romanoque babitu } prodts ex iudice Dama. 

Turpisy odoratum caput obfcurante lacernax 

Nonesqwd fimulas? 
Vt lateret ille infignia dignitatis, nempe annulum depcw 
fucrat , & libertatis , nempe togam , quse R omanus habittis 
poetas dicitur j & tunc in vfu crat faltem apud digniores,& 
ftcin feruilihabitu, nempe fine toga>quie ingenuorumjpra*- 
tereacaputlacernainuolutus vt lateret.Hoe enimindicat> 
caput obficurante lacerna > non quod feruorum lacerna atra 
e(Tcr. 

Quod vero fubjicit j cucullum peculiarem feruorum fmfia nc«« 
qtie hocpraner culpam eft. nam & ingenuorumfuitjvt Mar? 
tialis vcrba ab eo mutile adduclaindicant; 
Vullo M&nius alget in cucullo: 

Quitameningenuus erat. Idem poetalib. xi. 

ffm 



t6o Ottauij Fcrrarij 

Non te citcu llis afferet aftit teclttm 
~ Loquitur.cum homine libero,qui nulla ratione poterat 
bafiatores effugere. Iuuenalis. 

Contenttts tllic Veneto , dureque cucullo. 
Qujecum ita fint, illud porius ftatuendum, quod neque 
ipfi Fabro difplicet,nullalege 5 aur conftitutione poft togas 
feruilem habitum a Iiberali diftincijumj fed itamore rece- 
ptum, vt materia &coIore ferme viliores feruorum veftes 
effent ;quod t;.mtn neque ab omnibus feruatum , nec fatis 
vnqu imingenuos a feruis diftinxit. Idque indicant Scneca, 
& Lampridius ab eodem laudati. IlJe dc Clementia. In Sc- 
Katu ditfa eft aliquando fententia^ut feruos a Itberts cultus dtftin- 
gneret ; Detnde apparuit , quantum pertculum tmmineret , fi ferui 
woftrt numerare nos ceptjfnt . Et Lampridius tradit 5 Alexan- 
drum in animo habuiffe cmvtbus ojjicits genus vefttum proprium 
dare > ■& ommbus dignitatibus > vt a 'veflitu dtgnofcerentur > & 
emnibus feruis, vt in populo poffent agnofcty ne quis feditiofus ef- 
fet) ftmulne ferui ingenuis mi fcerentur : fed ' boc Vlptano-, Pauloque 
difpUcutffe dicentibus > plurtmum rtxarum fore,fi faciles effent bo- 
mincs adtniurias. Nihilominus paulo ante Lampndius retu- 
lerat,feruos fuos Alexandruui femper cum feruili veftc ha- 
buifte . Id quod hoc loco 3 quemadmodum apud Tacitum, de 
uli, & obfoleta intelligendum j cum nullum poft togasiti 
Jibero? acferuili veftitu difcrimen fuilfe appareat. Quo- 
tiefcumque igitur libera republica> & togatis .Quiritibus 
occurrit aliqutm feruilem habitum induiiTe,intelIigendum 
Cft cumtogam, & dignitatis infignia depofuilfe fumpta la- 
cerna vei penula, & cucuJlo 3 que veftimetaingenuisjac f. r 
uis cotnnuinia . Sic Appianuslib. 11. tradit inftante beJio 
Ciuili Antonium & Cu. ionem ad Ccefarem in caftra no&u 
contendiiTe vehiculo meritorio ^etTrovmv iSyrat <Lv£uZ~,ir, 
tcftos fermlt h&bitu . Eodem libro narnu Ca?farem 3 cum 'pfe 
deftinaffet la tcnter ad arcelfendam claftem traiiecrej fum- 
pfiiTe etB-wTO \<hu>m% quod infra explicat lyztzaXvy^fo^ quod 
non eft ftragults teclus vt vertit Interpres , fed obuoluto capite 
fiue cucullo tjtfoMox enimj cu fe ad c6tt"rma.ndos nautasprc - 

<krec 



Te %e FefilarU Lil. itl it? 

deret) d^ox.ctAv^ctju^jog 5 ldeft caput aperiens . Idem lib. III. 
attaddu&um Crairum ad CeTarem ov ^juanohtrHy ideft 
fine toga> atque ordinis infignibus . Ica cum tradit Dio hb. 
lx. feruos Saturnalibus -mv ckcwoT&v %tiu-ct dominorum babi* 
tu tndutos feftum celebrare > de togaintelligendum eft; 
cli cocraiptidomini per eos dies poficis togis in ccenato- 
rijs incederent.Poftquam autetn togarum vfus fublatus eft, 
non aliudjVt dicebamus,in veftitu inter feruos atque heros 
difcrime> quam a colore? ac vilitate tunica?, Iacerna»> ac pe- 
nula?. Vt vcftes iftae ferme pulla? & fufca» eflent>& crafliori 
lana>ac foloci filo cotexta?> licet quominus pretiofiores ge- 
ftarent nulla lex prohiberet . 

Quidam etiam birrum feruilem veftem fuifte putarunt^ 
quod lex 1 .Cod.Theod. de habitu quo vti oportet intra Vr- 
bem . Scruos fane > quorum tarncn dommos follicitudine militia 
confiat non teneri^ aut birrisvti permittimuS) aut cucullis* Quos 
meritoreprehendit Salmafius adTertulIianum dePallio» 
birrofque & lacernas idem fere veftimenti genus fuifle o- 
ftendit. Nam Chlamydem & birrum non eandem veftem 
fuilTe, cadem lex innuit s qua?fertiismilitaribus birros nort 
permittit,quibus Chlamys conceffa crar . Seddehisinal- 
tera huius Operis parte cum Deo difputabimus. 



X)eo glori* & Peipar* Yirgini* 



OCTAVII FERRARII 

D E 

RE VESTIARIA 

PARS ALTERA. 

L1BR.I QVATVOR. 




P A T A V I T, MDCLIV. 



Typis fauli Frambotri Bibliopofe . 
Superiorum Permiftu* 



o 



CHRISTIN^E 

AVGVSTi 

OSamns Ferrarius *Bene rem oerere. 

o 

Vod nuper Dornina Germanias pe- 
plum non tam regio murice , quaai-,* 
tux ac paterna? miaginisfulgore irra- 
dians,totque vi&oriis mtextum ac pi- 
6tum armata? Pallidisfimrio fufpen- 
fum non auerfo lumine adfpexens, feri 
inutitatjs rnunificentia? exemplisexce- 
peris ; aufus fum nouam teJam, veterum mortalium habi- 
tum cultumque facn gynaaei cexirinisinfcrre,nouoque 
artificio pacatam Mineruftn aduocare. Huic egotela?. 
Augufta , qua? mea tes uitaseft , & improfper* VdJetudi- 
nis miuriar, fohdos decem annos imnendj: & nunc vereor 
t*e Troias fatum Jabor ifte fortiatur , aut pro elephanto 
mufculus t xiitat. Vtcumque fic, Uhaci matrona longo re- 
gulorum procatu clantudinem nacta vixannis viginti fal- 
Ux pcnfum abfoluit, cum quod die confeceratopus nc£tc 
demum dcuxertt, acpari coniugis erroiibus mora , nec 
dilhmih ingenio turbam lniunolam eluderct. Ipfe no- 
fturnam opcram addcrc non fcrncl coadusfum , ac bo- 
Pars IU na 




nafidelucubrare, utlonga vetufhteobrutum anificiuin 
inlucem euocarem . Immo geminatolabore alienum o- 
pus, aut infe&um , aut aduerfa Minerua inceptum rc- 
rcxere, implexaq';autincifa Iicia, neccohaerentem ftami- 
ni tramaoi nouo pedtine nouifqueradiisredordiri. 

Poftquam igitur nafiuo colore acvellere communes 
populis tunicas , atque hinc rerum dominam toga-m , il« 
lincfapientire velamen pallium, fexufquc alterius ftolas, 
ac pallas pudoris & frigoris munimenta, flmpliciftimos 
mcrtalium cultus, pacifq-, habitusconrexui > ac fuam cui- 
que formam , & geftandi modos aptaui ; horrentia figa > 
cruoreque infed.s chJamydes cognataarmis tegmin*_j 
Martifque fpolia fub adfpeclum dedi . Faclo inde gradu 
honons inhgnia, ordinum difcrimcn pra?textas,palma- 
tas , ac trabeas, nec uno aheno incocla paludamenta, Im- 
peratorium coccum, ac veluti priuatarum comcs toturn 
auguftale veftiarium , actriumphaliauroimmixtam pur- 
puram veiiram populis adorandam expofui . Quin,ne 
quid argumento deeflet,hacquoque parte fra&os feculi 
mores nctare ,ac vcluti luxui patrocinari coa&us fum : ab 
crbe ukimo petitam frondiuui canitiem , Coafque, 5c Af- 
ryriasbombyccs , vermium laliuam , ac fceturam impro- 
bam, veftefque renudandis matronis inuentas, etiam ma- 
ribus expetitas, ventum tsxnlem, acfencas nebulaspro- 
dendo. 

Vna laboris merces grandeque pretium , harcquajia- 
cumque non difpIicuiQe tibi, Augufta, qux ab rerum ma- 
ximarum moIimine,imperiiqne curis non pateris modo te 
auocari, fed iubes, ultroque ad lftadefcendis . Quipps li- 
tciis non tam regi^e manus, quam inauditx clemeniioc 

110 il 



jion una nota infignibus nuper mandafthut fi quid Iibro- 
rum vin eruditionis gloria pra^ftantes publici iuris face- 
rent , aut ieiunitas mca extunderet, ne cunctarer iftuc 
tra nfmittere. Quid ipfepratftare poffimiam vides: folarn 
enim mihi tereligiofius venerandiaudaciam relidtam ef- 
fe. At viri magnialiquidtedignumconcipient,quos no- 
ministui gloria ac liberalitasaccendit. Nexileeniin au- 
rum, quoplumbea di&a atque humilesConos rependifti, 
ficut quorundam oculosturbauit, pallorernque fuumin 
homines transfudit, ita multorum ftudia arrexic , ut quod 
in me fortuna fuit, ipfi virtute promereant . 

Nequetamen prster rem fecifle videbor, quod leui- 
denfe contextum foloci filo dedu&um obtulerim tibi, 
qua? utriufque Minerua? numen occupadi: neque indeco- 
rum mihiopificio manusadmouilTe,quando, te Ittetas ac 
bella eademfelicitatetra&ante, reliquum eft,utlanam ac 
calathosrefpiciantviri. Ipfe certe fi vita fuppeuteam ali. 
quandotelam daturusfum , quar fi non Daedala , at fida 
manutetibireddat, tuofqi ac giganteospatristriumphos 
cxequatur. Tunoua quotidie argumenca fuppeditabis . 
Vale,tequefatisad fumma vocantibusprxbe. 

Patauii Kal. Februariis MDCLIV* 



Benc- 



Beneuole Le∨ 




zArde immo peni iam fero *vetus nomen ix~ 
pungo , atque olim cccpti^voluminis alterant 
partem reprtffento . Proerer^virium tenuita- 
temfotque annosmorhis atquedrumnis <vit& 
excmptns jlsiramcjue ipjam nm femei cxcre- 
mis metisadmotam , qu£t<cdioac defpera- 
tione fepe opus manibus excufferunt , operis ipfiusmagnitudo 
ac dijfcultaSy qu£ fummos 'viros haElenus ahflerruit t agre mo» 
lientem ad hanc uflque diem d elaflauit . ^Nam in prioribus li» 
hris ipfoq; argumentiveflibulo hahui interdum quos fequerer i 
in his auEla licet cura intimos materi<e Jinus ac receflus tentanS 
uix a quihus dijfentirem inueni. csldeo cun&a aut intentata $ 
wAliufque trita folo ,autprofundo vetuflatis demerfa eruenda 
fuere ,genufque omne fcriptorum utriufque lingua, ne quid ef* 
fugerct, ocrumnabili lahore non femsl excutiendum fuit . Troe- 
tcr h<£C eaquoque diem profcrendi caufaerat, quodviros do- 
ffiiflimes aiiquid contra iam edita parturire audieram, aut 
^uia *vere id agerent >aut quia iia credi quorundam intererat . 

Jtaque menfes aliquot editionem fuflinui y ut eadem opera 
illts rcponcrem, atque ifla publtcarem . Non enim deeranty qui 
fe modefle licet ac molliter perftritlos inique ferrcnt» Intet 
quosquinuper decefsitClaudius S aimafius fuir in omni litcra^ 
rumgenere eminentifsimus , ac fme controucrfia buius duifam* 
mus . S ed qu<eflta meritis [uperbia immodicus fti <£ftima:or 9 
aliorum contemptor , omnifque fententics^cuius tvfe mclomon 
ejfety inimkus . Itaque dum a fe vel p ctita uenia fg) cum bo+ 
nore diffentientes traducit , c? 1 carpit , rurfuffue t juo mre r&* 

UltiCl- 



uincitut ] tctaq) <vtta hunc funemeonhnthnis ducens aut p*l* 
fatur , aut verberat y male dicendo , c?* quod confequitur ma- 
leaudiendo y fenex faclus tnipfoopere recriminandi confum* 
ftusefl. 

SVo» pauca qutdem in fttperloribus libris fuere t quibus eum 
In hoc argumento lapfum non femel indicaui: atque in alia om» 
nia interim difcedere coaclus fum: intcgra tanti nominis reue- 
rentia, ut non modo non agre laturum,fed paratam mihi apud 
tpfum gtatiam fperarem . 2{es fecus accidit . *Nam inter tot 
tnaioris momenti ab eoperperam animaduerfa, aut explicata, 
qutaut dare,aut defendere debuerat , unumleue admodum 
{pdicis caufa pofttum arripuit in obftruationibus ad Iuscsft* 
ticum , £5" fymanum, utme viris doEiifsimis } quos capite VI. 
ntahdicentifsimeinfeclatur , accenfsret . Nam cum aduer* 
fus Petauium rara eruditionis *virum , quod emendationem 
^Arat^fvetfusabfc olim proditam minime probaret, inuefitus 
tflet) eumque malefannm, impurum, r viiulentnm y omniumj; 
hominum impudentifsimum ,atque iniquifsimum , ac nulio iu - 
dtcio praditum appellajfet ( tantum crimen eft Critici corre- 
Uionem pr<e uuigata leSiione afpernari) eandem amaritudi- 
nem in Italum auclorem libri Oe re Vefiiaria ejfudit non 
aliam ob caujam , quam quod audaculus iUe Salmafiinotttio- 
nem , atque expoftionem fuper ^vcfiibus holmeris , quam ipfe 
certifsimam c? 1 optimam iudicat , probam efe negauerit . Dl 
*veftram fidem . s*At femper Italus ille credidit } lic:re cuique 
prtffertim in re literaria fentemiam fuam in nuUius inuidtam 
expromere, Cur enim Gallo homini liceat holoueras veHes 
ejjetotas verasftue purpureas dicere: Italo fas non fiteam <vo- 
cem ab holoporphyris contraCtam arbitrari, cum utriufq^ ncta* 
liwis idemft fenfus . ? Sed ipfe dixit . Pigito cornpef :e label* 
f*rs ils § § tum. 



U m . Si qutscontra mutire aufusfuerh ' , vmpenofo eiufdem dc* 
cretonumerum Criticorum augehit , quiglandes inuentiifugi- 
bui prdferunt. Quis autem Salmaftum DiBatorem nohis di- 
X't ? Quis tyrannicam poteftatem folts malediEtisfultam in li~ 
beros homines exercere permiftt f Oper<e pretium eft paucis re~ 
pctere t qux de ^vefiihus holoueris fupranotauimus Lih.u. Cap, 
jx.ut quam nuUam caufam hahuerit excandefcendi Salmafms 
fatile appareat. ^N.am cum eiufdem honorificentifsime appeU 
latiopinionem ac notatlonem de holoueris non modo non impro- 
bajsem, ut etiam ingeniofam effe affirmarem>fuhieci iusfafqne 
ejfe quid £7« nos fentiremus aperire. Non enim eam <vocem fe- 
milatinam, fed puram Gr&cam contratlam mox & corru- 
ptam ex Hcloporphyris uideri } qucd apud Jftdorum OJophr- 
xa.yftue Olofera,HoIoporphyra cxplicaretur:idemq> Papias 
exprimeret, nempe Holophoram vcflem totam ex purpura : 
hancque ft non 'veriorem, at ftmpliciorem notationcm effe . 
Quid pote modeflius? &4t$Me tan-juam acerhifsime ■ profcri- 
ptus qutfitam ncn femel ah ftalo occaftonem carpendi Salmafi 
xcuSiKiua, KaStxa. indignatur . 'Bene fe hahet, quod qutedam m» 
Jlc reprehenfa fatetur ■ qu£ autsm inique , curnon repercufsit , 
aut cur certaminis gl riam inuidit f 

Ceterum ihi non aliud ad confirmandam op'nionem fuam 
attulit,quam aliquot fcriptcrum loca, qui holouerarum mcntio- 
nem fecerunt, qua nihil eumtuuant; non enimde uoceyfed de 
^vocisorigine amhigitur . Neque haclenus me iUtus nctatioms 
pccnttuit , holoueras tffe hol>potphyras\ quam viris do£tifsimis 
apprchatam fcimus. ^Nam ut demus colorem purpureum to~ 
tum <verum dittum cffe , non felum colorem^jedetiam <vesles 
totas *veras dtcias 3 durius certe *vider§ dehet ctiam modice eru* 
ditis, quam holoueras effe ex holoporphyris confiatas . Qux non 



jta mordicusunquam tueri eogitautmus t utpquts alteram fe* 
quatur coelum terra mifceamus , quafi in ea wocula Gr£cti fa- 
lutem fitam exifiimemus. 

Ceterum in fequentibus libris , quos muhis ante obitum SaU 
tnafti menjibus imprefjos typis , fculptorh <£gre <ereas tabulas 
tnoUentis tardtate editione morante innumeri ciues, & exte- 
ri viderunt , <vix ullum caput exibit, in quo diuerfa ab eo fen* 
tire non adigar , quanquam difsimulato nomine fola operis in» 
dicatura, ne a vetere injiituto abfcederem. Quid opus eH ver- 
his ? tum qui de paUio tam multa in Tertulltanum commen- 
tatus efi,quale pallium effet, quique illud gefiandi modusigno- 
raffe, tamliquido apparebit , quam meridie lucet . Sedde his 
nimis fortajfe multa, animocerte meo baudquaquam grata 
aduerjus utcumquede nobis , at de literis optime meritum , 
iam tum compojitum . Jtaque plura adfcribere parcam,ne *vi. 
dear cum\ laruis luElari . Cum praterea quereU ne tum qui. 
demgrattfWiCum funtnecejfari* 1 , Vfale mi Lector, ftffaue . 



ParsIL 



m 



INDEX CAPITVM 

L I B* L 

Caf, L ¥" tJcemarum ufus quando primum fym* 

g j inceperit «Cicero Scneca explicati. 

Huius *>etus leclio dcfenfa contra L ipfti non 

uttam cwreUionem. I 
t K Lacernarum nctatio im erta. Quod n/eflimen* 

ti genus ejfct . MavJuctf . WQtpfe: Hetudtani 

Interpresnotatus* $ 
tJh Quale veftimentigenus Lacema fuerit . 7 
l Lacernarum ufus, & materia . 9 

V* Lacernaspluui&caufainVrhegeftatas.Tli* 

nhs emendatus, explicatus. I © 

Vh Ve Lacet nis , ejp rclijuis 'vejiimentis Cjaufa- 

pinis, ii 
VI t. Gaufape quadratu. Martialis explicatus. 1 3 
fi X* Caufapc ialanatum.Gaufapatus.Perftus,S e* 

neca, Petronius explicati. I 4* 

IX* Ve Lana , & rdiquis veftimentis niUofts. 

idmifitus duplcx. 1 3 

X» De Chl&na. ^cuycu u7jXotS"tt; » **2 JtxXcu. Er» w- 

. jfitf owfr»5 4/ ^iie Htfychius tXflkatus. 

/. Sndromide . Quxfttum de *voce Treche- 

dipna apud Juuenalem . Lfas Intcrpres 
emendatus. 2 3 

XII. Tunica, ac Lacern* GaufapinH. 2 6 

XIIL Lacernx fiftiu*. Tritx, ac leuiores . fauenalis, 



Incfex Capitum. 
<*7« Martialis explkaii l 1 ? ; 

X IV. 7)e o^mphimallis. cs4mpbitap*.Iftdom cor» 

reclus. Z% 

XV. LacernarumForma. 30 
X VI* Pe Fihulis. cs4n infigne Trihumtiumfuermt. 

Mattialis locusexpcnfus. $ O 

X VI h FihuU VcftiarU figura . Quintilianas explU 

catus. Pollionis locus expenfus . 3 1 5 

XII X, VcFihuU Tbeatrali. ^artialis explica- 

ius. 35 

XIX. VeFimhriis. 37 

XX. t^nLaccrn<ec'4cullumhahnerint . Martia* 
lis explicatits . 43 

XXL Lc.cerna pro CuculU . Item hirrhus pro codem. 

*Bardocucullus. Juuenalis explicatus. 42, 

XXII. Cucullus Monachorum . Eius figura . Cadur-. 

cum. Juucnalis expUcatus. 4 5 

XX III. *Ve Colore Laccrnarttm . Martialis non uno 

in loco explicatus . 4 8 

X X IV. Lacerna (foccine* . Qoccina . MartialU , ejp 

^uintiiianus explicati. 5 f j 

X X V. Caufarum pitroni in Lacernis purpureis . Ve-i 

ftis prcelo fplend ms . Canufmus color. y $ 
XXVI. De 'Birrbis. ^trehatici unde dilli. ^Alii altis 

pretioftores . 5 7 

XX VII. zdnLacema 'veftisferuilisfuerit . Martia* 

lis explicatus . 60 
XX IIX. De CaracaUis . Quale veftimenti genusfue» 

rint. . > 62. 

XXI X. Lacernas honoris fpech depofitas • $ 3 



Indtx Opituni. 
LIB. I t 



Caf. /. 'Wy MnuU notatio quafta . 65 

//. J[ P*nuUm itinerariuwveflitnentS fuif 

fe , & pluuia tempore fumptum . Quando 

primum illud intra V rbem ufurpatufit. 6 8 
///. xfAn Scnatores fub Hadriano pxnulati . cx£ 

Gbllius explicatus . 7 O 

/ V. ss4n Senatores injunere Principup&nuUti. 7 Z 
V» zAn Impcratores TdnuUti . ( 74 

VI» Ve Materia PanuUrum .• PanuU fcorte* , 

Gaufapinte >Canuftnx*. 75 
VI I. Ptnularum Figura • 78 
IIX. DeColore PmuUrum • Canuftm , , 

%ufe. 87 
/ X. P*nuU inter veftes muliebres . viriltbus 

pretioftores • 9O 

L I B. III. 

C*y. /• T""\ /«f r/i QhUmydis fpecies.Chlamys pue* 

rilis.osflicuU. *UeliusLonguscorre* 
ttus . Martialis explicatus . $t 
I /*. Chlamys muliebris.Dionis Interpres notatus.96 
HL QhUmys militaris . Eadem cum Sago. 9 7 
IV» ChUmydem, & Paludamentum idem 'vefli- 
mentum fuiffe . Ciceroexplicatus. 9$ 
V% Sagum pro Taludamento , & contra fcripto* 

ribus pifttum • ssfppiani Plutarchi Jn* 

ttr- 



Index Capitum. 

terpretes notati . I o I 

VL Paludamentum XJeflis Impe^atoria . I02 
VI L VeSaga. 104 
/ IX» Chla mydtSj Sagi y Paludam entiforma . IJaU 

trintj non unus error in 7{e Vefliaria . 105 

I X. De Sago Gallico. ^tcn fuiffefihuUtum . Plu- 

tarcbi Jnterpres notatuS' II t 

X. Sagum Hifpanicum, Gcrmanicum. 1 1 5 
Jl/. Sagochlamys. ChUmysDardanica Man* 

tuelis . 115 
•X7r. JVigi , ChUmydis , ^ Paludamenti Mate- 
ria . 1 1 6 

XI II. ChUmys & Paludamentum auratum» La- 

cernaaurata. Habitus Citharoedorum* 119 

XIV, Tunic* militaris colcr. TertuUianus explica- 

tus . 122 
X ChUmydis, Sagi, & Paludamenti color. I 2 4 
X VI. Gallici Sagi color . 127 
XVI L DeSubarmali. 12$ 

LIB IV. 

Qap. L TT^ z^Hium Gr^corum indumentum.Comcc- 

J[ <te palliatx, togatdi, pr£tex:at£ . 'TVfl • 
legomena in Terentium expenduntur. I 3 O 
/ L Pallium Cjr&ce ifAtfom , ® tpo; . 132, 
///» PaUium* Eius nctatio. Ueftis flragula fioma- 
norum csifmiffus CjrAcowm . PaHinm Pro- 
coifulare. 136 
IV. Paliium commune. JEius figura* 1)9 

M9- 



InitH CapituS? _ 1 

V. Modus geflandi pall ium. ^Brachium cohilerel 

Manum chlamyde inuoluere. 142, 
Vl% Magna Veterum cura in pallio decore, f$ cU 

uiliter ctymcndoMctfid^(&cu,'yhJi%tcc. 3 47 
VII. Pallium in humeros reiicere. Cafauboni opinio 

expenfa. zslrijlopb. Not. Jnterpres. l 49 
I IX. Quando brachium pallio exerebatur.^M tct: 

hrcLplrepjg. cslrijlophanes explicatus. , 1 $ t 
i X» eAn fallmfibula neUeretur Tertul.expL i%$ 
X* Tallium cum crepidis. TertuL explic. 1 60 

X L Ve Pallii materia. Veflimeta lanea.tsfn 1'mea 

i/ejles in ufu.Thucyd.exyl Lintca loric<e.i 6 1 
XII. Lineus osjpollonii Thianti vejiitus . c Byfius. 

*0&6m . Pollux notatus . 16$ 
X IIL Ve Pallii colore* ssilba Gr&cornm *veftimenta. 

tsfrtemid.& Lucianexpl ALltan. not. 16$ 
XIV* Pallium PhilofophicumTrtbonm. PhiLJlrau 

ey Laertius explicati. pVaoc 3 Panmis . 173 
X V. Triboniunon modo pauperiorum gt(iamen,fed 

ueflisforefis>ac ludiciaLosfriJtopb.expLiy 8 
X VL Tribcnm non Cynicoru modojcd Pbilojcphfe- 
uerioYisnottpaUtuJte SophiftLaert expl. 181 
X VI I. Pallii P bilofophici color . Petron.correEt* 187 
X II X* Chrijiianom zAscetavu Tribon. Quado Tert. 

Lib. de Pallio edideritTnbonmfufcu> 189 
X IX» Tribonium Cynicum . Modus illud gtilandi • 

Tallium^TfttoirM. Duplex pannus. I94 
XX* *AnCynic\ interulam geftarent .Laertius ex* 

pikaius. £ius Jnterpres notatut. 2 Oo 

X % I* Seruipalliati. Plautus explicatm. Diphthera. 

Scortum. Fcjlus emendatus. 2v6 
X X II. Excmis. ^-t^M-^x^ 0 ^* Y^aioovoLxn. io9 
X x II I, Pallio carut operireJ\dliGlfj,.PUutJer>t. 2 1 1 

>J C T. " I 



OCTAVII FERRARII 

DE RE VESTIARIA 

P ARS SECVNDA 

LIBER PRIMVS 
Q^V iEstDe LaCehnis. 

%acerti*rum vftts quando primum Rom.einccperit. Cicero & Se~ 
ncca explicati. Huius vetus /ec7io defenfa contra, 
l/ipsij non vtiam correffionem . Cap. /. 

Ero admodum nec nifi exrremis Reipu- 
blicJB temporibusLacernarum vfuminVr- 
bem induciurn illud argumento eft, quod 
nomen ipfum incognitum 5 nec vlla men- 
tio pro vrbano habitu apud eorum tempo- 
rum fcriptores . Primus Cicero> quod cgo 
fciam>Philippica fecunda obie&at Antonio , quod in Vr- 
bem veniiTet cum caJigis & iacema . Nam quod qtt&rebas 
tjuomodo rediffcnt , primum luce^ non tenebrisy dcinde cum cal- 
ccis & toga > nnllisnec ca/igis > nec lacerna . Ncque tamen 
idcoa Cicerone notatum Antonium credcndum> quod in 
itinere toga, &calceis vfusnon lit . id enim pra^termo- 
rem omnium> qui penulati>& foleati iter faciebant in Vr- 
bis ingielTu togam ,& calceos fumebantjquod defe Cice- 
i'o teftatur : fed quod propenula lac_rnam,& caligas mi- 
Jitarc indumentum, ac calceamentum fumpli3fet> & ad 
augendam rei inuidiam eo habitu non modo in itinere> fed 
quum percret Confulatumjper Gallia? Municipia > ac Co- 
Jonias incefllffet ,in quibus more Romano homincs togati 
veriarentur . Nam paulo infra ait , £x cmnium emntbus. 
j/agtttjs nulium turptus vidi , nullum attdiut > quam qttsd qui 
Confulatum feteresp isper Mumcipia & Co/onias Ga/lw tumca- 
ParsJ/» A Heis 




% Offauij Ferrarij 

hgis & lacerna cucurrifii. Scio quofdam cum Gallicis re> 
pofuitfe audoritate Gellij lib. xi 1 1. fed fi Gallicar ea?demj> 
ac Iolea?>fiuecrepida?fuerunt>quarum vfusin itinere de- 
pofitis vrbanis calceis> non video curnotari potuefit An- 
tonius,ii communi pedum tegmine itineris caufa vfus City 
fed quodmilitare calceamentum cummilitari vefteindue- 
rit . Verum ifta non funt huius loci . 

Ignotusigitur , ac probrofus a?tate Ciceronis in Vrbe 
Lacernarum vfus. neciniuriaj quod veftimentum militare 
eflet> ac caftrenfe > idemque quod chlamys. Propertius lib* 
111. Eleg. 

1u tameH iniecla tec7us vefane Lacernx 
Potabis galea feffus Araxts aquam . 
Et lib.rv. Eleg. iii. 

T exitur bac caftris quarta lacerna tttis. 
Ouidius, 1 1. FaftorumdeLucretKi imer ancillas Iucu~ 
brante>marito inca-ftris Ardeara ob/idente. 

Mittenda eji dominoynunc nunc properate puelU > 
^uam primum nojlra facla lacerna manu . 
Gallus etiam Alinius elegia elegantiflima>quam vnicam 
edidit Manutius . 

£Zuin etiam ar^ento puroqne intexit in auro, 
Altera iam caftris parta lacerna meis . 
Vbilegendum intextitur auro . Sed nefcio an aliud in 
tota antiquitate veftigium extet lacernae acu picla?>& phry- 
gionisopereelaboratas . Et cuivfuifueritharc lacerna ve- 
luti triumphalis> cumGallusnonlmperator eftet > fedfub 
Ventidio militaret. 

Lacerna;militarismeminit &Paterculus lib. n.de Caf- 
iio loquens. Exiftmans hftescffe jqut trruerent laeerna caput\ 
circumdedity extentamque cerutcem intemtus liberto pr&buit . Et 
infra de Augufto cum Lepidum exercitu exuit. £>mppecnm 
inermis ejr lacernatus effet pr.cter nomen ntbil trabens tngrcffus 
najlra, Lepidiy euttatisy qud iufu bomtnts prautflimi } te/a in eum 
sacJa erant > cum lacerna etus perforata effet lancea . 

Dio Cafsms lib. wvi. narratcum M.Anronio bellum 

indi- 



*De l(e FeHiaria Vm II. Lih. L 3 

indi&umeiTer,vulgo dcpofitjs togis fumptas lacernas tiue 

chlaniy des milicares . rdq ri ^Xetuv^cic; rd; <rpetrtcorixdc;7rdv- 
7e? xeu dt ju.fi iK^cLrivcavnc; ^iari^ovro . Vbi ;UireCte Inter- 
pres Sag* vertcnc,infra videbimus . 

Paulutirn deinde per bella Tnumuirorum ciuilia, quuni 
toga? deponi coepiiTent> in earum locum lacerna? fucceffe- 
runc> quod vins do&is pridem adnocacum eit. Ec quia 
vcdiximus inicio veitimentum militare cantumfuit > quod 
& chlamys dicebatur , propterea Seneca non vno in lo- 
co ciucs ciilamydatos appeilatj quilacernam indutieiTent. 
De beaca vica cap. 1 1. ^tidramus quid eptime fatlum fit-y non\ 
qttid vfitattlfimum : quid nos m pofieffione felicitatts &tern& con- 
jittuat j non quid vuLgo verttatis peffimo interpreti probatum fit. 
Vulgus autcm tam chlamydatos , quam coronam vcco . JSlonenim 
colorem vefiium > qutbus prxtexta corpora f %nt afpicio > ocuhs de 
homine noncredo . Do&iiTimus Lipiius legit . Vtilgus autem 
tamcandidatosyquam coloratos voco: atque hunc locum a fe 
cximie emendatum pra*dicat . Sed hercules haud vidi ma- 
gis . Candidatos aucem honeftiores intelligi ait ? coloratos 
pullacam multitudinem . 

Sed/i candidatos intelligit crecacis > ac fplendencibus 
togis 5 quales crancpecicorum,indutos>aecace Seneca? fubla- 
tis Comitiis nulli petitorcs candidaci; tin albacos, tiue al- 
bis cogis timplicicer amictos incelligic , & rarus admodum 
eodema?uo nili per orficia togarum vfusj & albam cogam 
parare etiam tenuuiori facile erat. Quidquid crgo Liptius 
iaclitet etiam cum fupercilio nunquam futurum vt vulga- 
tam leCtionem explicenc omnes xvviri facalium librorum, 
ipfe liccc in illud Collegium non allectus > & Sibyllinorum 
ignarus vecerem lectionem tueri> atque explicare aufim. 
Nam Jacernatos inuidiofe appellat chlamydatos , quod 
vtdiximus iacerna initio non aiiud fuerit quam chlamys. 
Licet autem commune veftimentum eiTet>vt& toga>ho- 
neiiiores tamen a vulgo lacernarum colore diftingueban- 
tur. Nam> vt infra dicemus? erant purpurea: > preuoiifquc 
cuiorjbus imbut*e : eas potentiores acditiores geltabauc 
j>ars 1 1. A 2 vilio- 



4 \ OBauij Ferwlj 

viliorcsaut fine lacernis 3 aut iis puJlis & paupere colorc* 
tm&is vtebantur . Quare non hne ftomacho chlamyda- 
tos appellat Iacernas improbicoloris > &nonniii oiim nu- 
litarjs 5 indutos >• Atque ideo fubijck ; non enim coloremve- 
ftutm afpicio) quo fciiicet llomx vulgus a nobilioribus di- 
ftinguebatur. Vulgus autem coronam appeilat , fiue quod 
idemeft circulum pullatum apud Quintilianum . Idemdc 
Ira lib. i. cap. XI $• £uum hoc dicis Tbeophrafe quaris inui- 
diam pr&ceptis forttoribus , £r reliclo iudice ad coronam veni/. 
^uia •vnttfquifquc in eiufmodi fuorum cafibus irafcitur : putas 
iudtcaturos homnies id fcri deberey quod ftciunt . Corona ibi eft 
vulgus. Item lib. u.cap. vn. Et tudex damnaturus qudfe- 
cit cligitury ejr corona pro maU caufa bona patront voce corrtf- 
pta. Atqui inquit Lipfius idem Seneca virtutcm toloratam 
appellat, ideft folc fufcatam > vt coloratos Indos , ac Se- 
respoeta? vocant. Vcre. nemotamen aliquem coloratum 
Lar ine dixcrit pullis veftibus indutum , cum id potius de 
veftibus auraliare colore mfeela dicendum lit. 

Non contentus Lipfius probarn le&ionem femel follici- 
tafte, eodcm iibro cap. xxv. iterum pro chlamydato can- 
d idatum -obrrudir . Pvneme } inquit) tfnnfrumentts fplenden- 
tibfts ? cy delicato apparatu > nibilo me feliacrim crcd&m qued 
mibt mclle crit amtiulum , qttod purpura conuiuts meis fubfter- 
netur, Nthilo mtfencr ero > fi Uffa cerutx wea tn mampulo fcni 
acqmcfcct 3 // fnper Ctrcenfe tomentum per futuras vetcrts linteh 
cfjUicns incubabo . ^utd cr^o efi? Malo quid mthi aritmt ft <?- 
ficndcrc prttcxtatus 5 ejr cblar/ijdaius^ qucm ntidts fcapulis 3 tjr 
fctcntibtts . Hicquoque pr/etextatus , & candtdatus lcgtt • Scd 
Jibri vercres in vulgata icCtionc conftantes funt. Cumpra> 
tcrea etiam paupor non magno pretio candidatus clTe pof- 
iit . Ncque audicndus Muretus >qui Canuftn atus icgic. nam 
is coJor fcrn;Cpeni)I;irum,quarum tunc 8«l nuJlus aut ra- 
rus vftjsin Vrbe. MuJto mjnus facit adrem Cattfapattts ,£.c- 
Ktafattts i & quidquid denique Critica Jibido impingit . 
Prortextatus pra?texta indutusj qca,' veftis magiftr.itumn . 
Chlansydatus iacerna vcftitus>fcd qua? aiu uoxxo ,sutroU- 



jD* 3{j tr*p*iU +*n tt. Ul.t J 

iice > auc alio prctiofo colore tindta effct . Quemadmo* 
dum autem malle fe ait domum omni cuku inftruCtamj 
quam pontem , ita pretiofas veftes > quam centunculutru 
Quid porro fint fcapuUfietentcs > a doclis viris quarfitum 
eft. FortafTc a tomentiCireenfis deconcifa p;Uude con- 
fecl:i,cuipauperes incubabant ingrato ac turpi odore. Nec 
difpiicet quodfeinlibris reperuTe tradit Lipfius : quam 
dts fcapu/is } aut femttc&is . 

Lacernarum notatio incerta . JZjtod vcftimenti gentts ejfct » 
MavSvetg , EfiTph • Hcrodiani Interprts nottt- 
tus. Cap. 11. 

PRimus igitur Lacernarum vfus in"miIitia,fedquando 
cceperit haud mihi compertum: cum pra?ter Proper- 
tiuai, Ouidium>ac Patercuium nullus veterum lcriptorum 
earuin mentionem fecerit in cultu militari , vt vox fub 
ipfum Reipublicse interitum nnta videatur . Sed vnde- 
nam>qua:que eiusnotatio>multo mihi ignotius. Perlijln- 
terpres vetus adSatyram i*Lacerna pallium fmbriatumy qua 
t/tm foit miittes vtebantur . Eadem Ifidorus lib.xix. cap- 
xx i v. qui adijcit » Vnde & in dtfiingnenda Cafirenfi , T'rbana* 
que tttrba^hvs togatos) tllos lacernatos vocabant . lr.de atttem /a- 
c-ern^ , quafi amputatts capittbtts fimbrtarum^ neque tta /axts 3 trfi 
fnnt penu/amm . Vt lacernam quati laceram diCtjm putet: 
quod & Paulus Fcfti abbreuiator innucrc peroblcure vi- 
dctur. Lacerare , commmuere , dtutdcre . Laxema quod minus 
capttio eft. Sed notatio incpra, ijludque de fimbnjs hxiori- 
bus , & minuslaxisGrammaticorum cft coinmentum,quid- 
uc capitium illud fit,quo minor eftLacerna,nc Oedipus 
quidem diuinauent: nec tanti cft hifce diurius immorari. 

Vndecunque igitur nomen acccperit Lacerna>vc£imen- 
tum militare mitio fuit . Propterea Gra?cis fcnptoribus 
IdavJvat; , KXa/xvt; > & Eperp'V dicitur . Artemidoruslib.il» 
Cap. III. -^Xafxvq Jt Iw tvtoi juavSv/w ot J% \(pi<rplSci , 01 J% finptov 
JUtAo^ fft . HefychlO MavSvag cft eiSoc vjlatiov TTiptruv 7toMu,iko9 



$ OEtAttjj Ferr&rij 

Vtflimentum miiiure Vcrftcum. Suidas veflimentum Loricion 
interpretatur. Pollux lib. v 1 1. cap. xi 1 1. * Ji /uctvJw outof 
ri ro) zctMviitvc? tpcuvoty. Vefitmentum fmile PenuU. Malc In- 
terprcs Saguium 3 sQvut . Eius mentio apud Xiphilinum Do- 
iriinano . Bclio nauait fatto.y m quo non folum tmrcs qut yugna- 
ucrunt fere morttit funt 3 fed ettam mnltt ex fpcciatonbus ^pro- 
fterea qttod m.ixtmo imbre j ejrvebementt tempcfiaterepcntecini- 
tnota , nemim permift abtre e fpcciaculo , & quamqnam tpfe^ 
MctvSvctc dT^aufirofivtoc , Lacernam mutauity tamen ceteros mu- 
tarenoncsi pafus. Ibi /utzvS-Sctc Lacerna eftj non pa?nula . Idetn 
veftimenti genus Eqis-plc. , miJitare fcilicet , iiue chlamys. 
Hcfychius . E$z<rpt; 3 %Xctvic . E<pi<7piStc_ rd e7n/3A«^iaTtt , quod 
reliquis vcftimentis injicerentur. Suidas Veitimentum Ro- 
manum>quod & y,cLvAvctc 3c B»ppof vocetur. Athen*eus etiam 
lib. 1 1 1 • kcu t Lu i<p't<rptSct tIu) cl%f>v<rov . Lacernam quam noncTum 
tndtn. Herodianus lib. vi 1. de militibus Maximinij qui in 
Senatum explorandi caufi ingrefli funtj oirXm [xw yvjucvci , 
iv Xnctic Ji v.cu \<pt<r^ictv . Interpretum quotquot fue- 
runt doclifsimus , Inermes vtdeltcety tantumque fubarmaltbus , 
fjr/avtsinditri.Quid eiTent fubarmali a notum elt Sed no ha- 
bcnt hiclocum. Vertendum erat . Sine armis vulgari <ve- 
Jiitu , fol.tfque cblamydes tnduti . Alibi Hcrodianus XtTctc 
ud-riTu; appcllat velrcs communes liue vulgarcs loqucns 
de matronis inApotheofi Seueri, quas ait fine auro atque 
vllo mulicbri mundo fuilfe. oM« Xndc \c5victc Xtvzdc dutpt- 
ivvvuvjcf; > vulgart vesie alba indutas^ non cxili> vt idem fum- 
mns intcrpres vcrtit . Nam cum Senatorcs in pullis lacer- 
nis cifent , matrona? albas veftcs geftabanr,pallam fcilicctj 
& Itolam 3 fed vulgarcm 5 ac communcuijnon purpuraj& 
auro dc morc pretiofam. Vtad miiitcs rcuertamur, \) in 
vefte vulgari ideft tunica Quintibus communi folas chla- 
mydes militares induti . Ica paulo pofl : hovjxc ^ltdcyct- 
pa; \^zzKctd-yifxtictc rctic \<pt<rp'iiTi 3 cilhabentes manus fuh cbluwy- 
dtbus . 

Perpcram cti.im viri doclifsimi proquouis vcflimenti ge* 
ncre Epheltrida fumi crediderum cx codcrm H.crodiano,qui 

cas 



<De %c FeBiaria Pars IL Lih. L 7 

cas Senatoribus tribuit in funere Scucri. iv ptv Xcua 
vruffctn&uyxXnos ut>^Xouvcu$ lipig-piffj %paizivoi . Ibi enimSena- 
tores depofitisiu&us caufa togis,in puilis lacerais fiuepe- 
nulis > nam h«ec vox de vtroque veftimento vfurpatur, 
quodnon muitum diflimile erfet>vt dicemus.Nonigitur pro 
quouis veftimenti genere accipitur . Itaque non atris ve- 
ltibus> fed pull/s lacernisy aut penults vertendum erat» De 
chlamyde & Byrrho erit infradicendi iocus. 

J$uale vejlimenti genus Lacerna fuerit> Cap. ttt. 

LAcernam a caftris & militia in Vrbcm licentia bellorum 
ciuilium traduciam > & promifcuo Quiritium cu!tu af« 
Tumptam diximus- Eafuit amiculum fiue palliurrj laneum > 
apertum , quod ipfi quandoque togx , & hac depofitafer- 
m,e loco ipfius toga? inijciebatur tunica? > neclebaturque n- 
bula veiin humero, vel ad pcclus, natiuo ipfius lanae co- 
lorc , aut varia inre&ura . Et quemadmodum Gra'canico 
pallio breuior, atque anguftior lacerna fuit >ita facile cre* 
diderim >poftquam amilitia in vrbanum ^iabitum concef- 
fent>laxiorem ipfa chlamyde Jongioremque confici cce- 
ptam- quandoquidem arcendofrigori, immo& pluuia?, to- 
ti denique corpori tcgendo aiTiimebatur> cum chlamys>vt 
in antiquis monumcntis apparet>vix parcem corporis tege- 
rct , nec fere ad genua pcrtineret. Subieclas figuras laccr- 
narias ex coJumna Traiana depromptas Roma mifit Vic 
incomparabilis Caffianus a Puteo,cui bonam partem mo- 
numentoi uni veteium > qua? hoc opere edita funt,non ipfe 
folum>feri tota poftcritasacc^ptarn feret . Scd vt rerii to- 
tim diftincTc > ac particulatim exequamur 5 nrim6 de lacer» 
narum matcria verba faciemus > tum de eius ornamentis ac 
coiore brcuiter dilseremus. 

Tabula XIV. 



De 2{e FeBiaria Pari II, Lil* h § 

Lacernarumvfus 5 & materia . Cap, IV* 

Viritium veftes omnes ex Iana confeclas, togas , tii- 
nicasj pallasj ftolas alias oftendimus : idemdela- 
^^<^cernis dicendum. Mart. lib. 1 1. Ep. xlvi. 

Sic tua fuppofitis perlucent prxla lacernis , 

Sicmicat innumeris arcula finthtfhus : 
Atque %>nam i'efiire tribumtua velljerk pcfftint, 
Scilicetfere arcendifrigoris caufa fumebantur;& togis fu- 
perinduebantur . Iuuenal. Sat. ix. 

.... pingues aliquando lacernas 
Munimenta togx 5 duri , crafjiqite coloris 
Et male percujfas tcxtoris pecJtne Galli 
Accipimus, 

Viiiori nempe materia? hoc cit crafsiore lana, & malc 
textas , quales in Galiia conficiebantur. Martialis. 
Me pinguis Gallia veftit . 

Et Iib- 1 v. 

Acctpe Scquanicx pingucm textricis alumnam, 
Colore autem pulloj vcl rufo. Exquibuspatet>vt togas> 
ita & lacernasnon eademmarcria confcdas,fedIanapi'e- 
tiofiore, r.ut viliorc contextas,& quidcm etiam viliore 
textura. Verus Interpres Iuuenalis. Piniues lacernas : pin- 
gues i't odcndat grojfas 5 ac pcr hoc plmuales 5 qus muniant a plti~ 
uia , non qux crnent . Male perctiffas 3 male textas, Gallum autcm 
textorcm Venetum interpretatur , Venetumqtte cucn/lnm intel- 
ligit execdem Pdeta: 

Atqtte ibi ccntenMs Veneto > durcque cticullo , 
Laccrna? igitur arccndo frigoii,immo & pluuia? 3 cumnon- 
dum penuiaeiuVrbcm reccpta? efferit . Et vel t.unicis> vel^ 
eriam ipfi togae inijciebanrur . Mart. Jib. viii. Ep. xxvm/ 
vbitogam fibiaParthenioDomitiani cubiculario donatajai 
commendatjfic colligit : 

0 qttantos rtfus pariter fpccltta mcnehit 
Trtta Palatina nofira lacerna toqa , 

Pars //. B FutU^ 



io OElauij Ftmrij 

Futuram enim rem ridicuJam, fi nouf pexaque togae vilfs 
& longo vfu detrita Jacerna fuperinduerctur . Idem lib» 
XIV. Ep. cxxxv 1 1 . Lacern& Albst» 

Amphitheatralcs nos commendamur ad vpts 9 
Cum tegit algentes noftra lacerna togas • 

Ex quo apparetjiion nifi albas lacernas tog£ inditasjcutn 
relique. fermc pulla? eflent : quod videretur indecorum & 
ridiculum,alba? niuea?que togse atri coloris veftimentum 
inducere^quod tamennunc pafsimfaciuntid genus homi- 
num>quihabitupicasimitantur. Qup fpe&atiocus eiufdem 
Poetas lib. iv.in Hor&tiumrqui cum folus nigris lacernis 
munusfpeClaret,Ca;fare, & reliquis albatis 5 niuem Ca;ia> 
repente demhTam , litque & ipfum Horatium albis lacer- 
nis fpectaffe. 

Laccrnas pluuU caufa in Vrbe geftatas . PliniUs 
emendatus , & explicatus . Cap. V. 

LAcernas munimenta toga», & toga; ipfius fuceedaneas» 
nomodo arcendo frigori,fed& defendendoimbrige- 
Itatas, ex PJinio difcimus lib-xvi i i. cap. xxv. Hac ipfo Ver- 
giliarum occafu feri putant . Aliqut ad 111. ldus Nouembris t vt 
diximus fcruanty quoniam id fdus etiam veftis inftitorts efly & 
ejl in coelo notatu facillimum . Ergo ex occafu eius de hieme augu- 
rantur , quibus ettcura infidiandi negotiatoris auariti* • Nubilo 
cccafu pluuiofam hiemcm denuntiat , ftatimque augent lacerna- 
rum pretia: fereno> afperam , ejr reliquarum pretium accendunt. 
Laeuinus Torrentius ad Suetonium legit. Jguontam idfi- 
dus etiam veftis inftitor eft, fic enim in fcriptis libris extare» 
& inveteribus editis. Atqueitaiidusillud 5 quoexorien- 
te aeftasj occidente hiems oftenditur>quia vtroque tempo- 
re veftem mutamus , veJuti infittcryinquit > aPlinio dicitur. 
Ante Torrentium Sipontinus aliam caufam attulit,cur Ver- 
giliarum lidus inftitor veftis dicatur ? quod nempe vtpluris 
mimorifue vendatur veftis efficiat . Neuterad PJinij men- 
tem> cuius vuJgatalcc^iononmouendajquamctiampr^- 



Vi 2^e VeflUrU Pars II. Likh %l 

fert vetus Veneta editio optima,cuius ope innumeras e PlU 
nio mendas fuftulimus. Sidus,inquit)Vergiliarum non tan- 
tum eft agricola? > fiue ab agricoJa obferuatur pro temporc 
fementis facienda? > fed etiam eft lidus veftium inftitoris* 
fiue abinftitore veftis obferuatur; Quod fequentia expli- 
cant > quse non recle intelligi poiiunt>nifi illud ponatur 
quid erfet Negotiator > quidque Injtitor. Negotiatores enim 
crant mercatores locupletiores , qualem negotiatorem ma- 
gnarium Apuleius lib. i. appellat:hi mercaturam amplam> 
iiue negotiationem exercebant , qualis negotiatio Sagana. 
Leg. ni. 7t, quidem D. profocio . Item negotiatio lignaria. 
apud Capitolinum. Ab his negotiatoribus Inftitores mer- 
cium partem emebanr ) quas minutim>& carius diftrahe- 
rent. Nam proprie Inftitor mtA/i'*aV«Aos . Labeo. Etiam 
eos Injlitores dicendos placuit , quibus Vejliarij & Lintearij d ant 
vejlem ctrcumferendamy ejr dijirabendam . Ergo Inftitores,ex 
occafu Vergiliarumqualisfuturaelfet hiems coniefturam 
facientes, negotiatoris auaritias infidiabantur . nam fi nubi- 
lus occafus fuiifet, quodpluuiofa hiems immineret,plus 
Jacernarumjquam reliqus veftis emebant , earumque pre- 
tium augebant : fin vero ferenus fuiffet o.ccafus>auguranteS 
futuram rrigore infeftam> alias veftes, vtchlamas, endro- 
midesjGaufapinas emcbant>quarum pretium intendebant. 
Hoc autem erat infidiari negotiatoris auaritia? ; iucrum 
nempe > quod ipfe facere debuerat) auertere>& ex fiderum 
conieclura negotiatoris auaritiam ferire > eas veftes tan- 
tum cmendo) quas carius diftra&uri erant . Porro aliquem 
lacernarum vfum etiam domi fuiife arcendofrigori) indi- 
care videtur Propertius lib. v. Eleg. ix. 

Jmperat , & totas iterum mutare laccrnasi 
Terque meum tetigit fulphuris ignecaput. 

De Lacernis } rjr reliquis vejlimentis Gaufapinis. 
Cap. VI. 

EX his apparet antequam pa?nulaj in Vrbem induceren- 
_, rentu! ) lacernas, c^frigori arcendo > &pluuia? caufa 
Pars 11. B 2 gefta- 



12 Gftauij Ferrarij 

geftatas: quod ex pihguiori , ac crafliori materia confe- 
<5tas fuiflfe dcciarat. Easfermegaufapinas fuiife exiftimo> 
dequibus non ab inftituto alienum fuerit pauca pramKitfe. 
Inprima operishuius parte Piinij Jocum lib.vi 1 1 cap. iil. 
cxveteri codice cmendauimus, eorutn errore perftriclo 
qui Gaufape ftramentum militare praua loci illius inter- 
punclione tradiderunt . A,»ticjnis thorus e jlramentoerat , qua* 
liter etiam nuncin cafiris gaujape. Patris mei memoria caepere 
Amphimalla noftra. Legendum ex Veteri monuimus. Gaufa- 
fe patris mei memoria^c^pere amphimalla nofira . Gaufape > fiue 
gaufapina veftimenta aetatepatris fuiindu&a>amphimal- 
la fe viuente ccepifle tradit. Certe Ouidij a?tate>qu«e & Pli- 
nij parentieadem eife potuit>nonincognitafuifTe gaufapa 
illa docent in Amoribus . 

Gaufapa fi fttmpfit > gaufapa fumpta proha. 
Ex quo Scaliger in Titiuin cap.xxi 1 1. colligitlacernas tam 
viriles quam muliebres gaufapinas fierifolitas. Sedlacer- 
nam fuiife tantum veftimentum virile alias oftendimus. 
Ergohsec gaufapa vel fuere peuula? gaufapina? >quje vtriq; 
iexui communcs , vel tunica? , non lacerna?> qua? nunquam 
alteri fexui pcrmitfa? . Ceterum etiam Varronem fecifle 
gaufipinaru raentioncm teftantur Charifius , &Prifcianus> 
vt obfcruatum eft do&ifiimo Voflio Iib. 1. de Analogia 
cap. xxxv. Meminere ctiam Lucilius > Horatius > & Perhus, 
vt de Martiali fileam . 

Gaufipa igitur fiueGaufape, & Gaufapum, nam ha?c 
tria Grammatici agnofcunt,fuit veftimentum expingui>ac 
denfa iana compactum , tunica> lacerna ,pcnula > ex vna 
rantum parte villofum.-nam quod vtrinque villos habebat 
ex eo Ampbimallum Grsece diclum cft , eamque Gra?cam 
vocemfatetur Varro iib. iv. dcL. L. Vt falJi neceflc lit qui 
Gaufape-i amphimallnm verterunt , quos Piinius redarguit, 
qui Gaufaptva ante artatem fuam in vfu fuiife docet> Am- 
phimalla memoria fua iuduCla . 



Gati - 



<De %e Vefifirta Pars II Lth. t tf 



Ganfape quadratum . Martialis txplicattls% 
Cap. Vll. 

NEc lanea modo veftimenta > fed etiam linea, qua? 
viilos faaberent Gaufapa di&a, eaque tegendis mcn* 
fisadhibita> qua; & mantiiia . Martiaiis lib, xiv.Gau/ap4 
villofayVel mantile, 

Nobilius villofa tegant tibi lintea citrum^ 
Orbibus in nofiris circulus ejfe potefi, 
ScilicetfoI& citrea? menf« 5 &pretionoresmantiIi tegcbah- 
tur j ne fcedarentur > aut maculas traherent : at viliores or- 
bes, fiue menfa?jnam oinnes tunc rotunda?,fine integumen- 
to eranr, & ideo in ijs circuli non femel fpecl:abantur> hoc 
eft macula; rotunda?> non quidem lagenis impreflae > vt cen- 
fet Scaliger> namin abaco vafa vinaria proftabant> fed ij 
circuli lancium > ac patinarum pofitu fermc fiebant > vt 
Turnebus docuit. 

Quod autem omnes menfa; tum rotunda; erant» ita & 
mantile fiue Gaufape pariter rotundum'fuit . Adcuius di- 
ftinctionem , Gaufape quod ledtis pro ftragulo injiciebatur 
Gaufape quadratum dicitur eidem Poetse Epigrammate 
clii. Gaufape quadratum . 

Lodices mittet docli tibiterra Catulli: 
Nos Heltcaonia de regione fumus, 
Lodiceshoc eft ftragulaleuioramittet tibiVerona>den- 
fa ac villofa Gaufapa Patauium fuppeditabit . Talisenim 
lana Patauina- Idem de tunicis Patauinis. 
fcllera cum fumant Patauina mtdta tri/icesy 
Et pingues tunicas ferra fecare potes, 
Strabo lib v. Lanam moUem y & omnium longe optimam pro- 
ducunt lcca circa Mutinam , ejr Scutanam flumen. Afperam Ly- 
%ures& Symbri^ ex qua plerique ltali familU vefitmenta confi- 

ClUnt . TWO JtjUiCTUO OI7Tipi TlciraOViQV , i%Y\q OllCtTrttflS 01 ttoXw 

7iX&it; , Kaj.yzuGa.Trrju , kcu ro rotovrov \tSo$ 7rccv , ctjutp tfx&Fkov rt , 
%cu \iip6y.ttAkov. Lmammediaminterafberam^ & mollem Pata- 
uina regto , ex qtta fiunt pretiofi tapetes } gaufapa^ aliaque idge» 

mts, 



14 Oflaitij Ferrarij ' 

fjtes y vel etfvna tantttm partcy vclvtrinqne vhlofa* Gaufapa 
fcilicet quadrata ftcrnendis ic&is . At apud diuites eranc 
Hragula Gaufipina purpurea. Martialis Ep. cxlvii. Cubi- 
cularia Gaufapina . 

Stfaiula purpureis Ittcent villofa tapetis. 
£>uid prodejl f te congelat vxor anus ? 
Vocat cubicularia, vt diftinguat a tricliniaribus > quse 
ferme leuiora> lieet & ipfa purpurea . 

Quadratum ergoGaufape vt diftingueretur arotundo* 
quo menfa? fternebantur j Immo& Gaufape eafdem men- 
fas tergebantjquod villofum erat 5 & quidem luxuria? cau- 
fa purpureum. Lucilius apud Prifcianum lib. vn. 

Purpureo ter(it tunc lautas Gaufape menfas, 
<Quod exprcflit Horatiuslib. n.Sat. vi n. 
Hisvbi fublatis puer alte cinclus acernam 
Gaufape purpureo menfam praterft. y 
Caufape Acron mappam villofam interpretatur. Apparetta- 
snen menfam illam non fuilfe Gaufapc inftratam . Quid 
enim opus fuiifet detergere ? 

Ceterum mantilia > fiue mappas viilofas in vfu fuhTe 
apud veteres docet Seruiusadiliud 

T onffque ferunt mantilia villis . 
Et ideo tonfs interpretatur vel minutis >;vel compoftis> vt 
tonfa coma prefa corona . Confat emm inquit maiores mappas 
babuiffe vtllofas. 

Gaufape Balanatum . Ggufapatus* Perfusy Seneca y 
Tctrc-mns explicati . Cap. Vlll. 

VT ad Gaufapo fiue vcftemGaufapinamreuertamur> 
quam dcnfamfuilfe diximus, &exvm parte villo- 
fim,frigorifque caufa lumptam, eam peregrinam fuiife > 
immo &c barburicam certum eit > ncc nili fub Augufto Ko- 
% ^ognitam. GloiHe Vctcres. Gaufapa BapCufuop 7rst?Q\io'u 
tii i. Gaufarus. Evopo/jJi; . LegC Gaufapus , vei Gaufi- 
• Efsdrrm;s. Meffala de ftatuis Antonij . Armenij Regis 
Gavfipt . Perlius jSat. vl. 

lam 



*Dt %e PeftUrk Pdrs //♦ Lil. h t| 

lam cblamydes Regum-iiam Itttea gaufapa captii. 
Parthorum Regis ftatuamgaufapatam>&pcllitamipC'* 
&are hic licct oiim a Caualkrio editam *■ 

TajDula XV. 

Tai.XV 



l$ OElauy FerrArij 

Idem,quod villorum veftimencumidelfet,audacitranf- 
latione barbam denfam> & hircinam > balanatum gaufape 
appellat Sat. iv. 

Tti cum maxillis balanatum gaufape peBas ; 

Neque enim Cafauboni interpretatio placere poteft>qui 
balanatugaufape intelligit comam & cajfariem prolixam, 
maxillas autem interpretatur >£7W oSwrcorov dentatttm pe- 
ttinem . Sugillat hic Perfius > quos & Iuuenalis r perftringit > 
triftes nempe,obfca?nos, fi&ofqueCurios,quiadcaptan- 
dam feueritatis famam propexatn barbam alebant, fed 
plantaria , & infernas partes vellere non erubefcebant. 
Intonfa erantbarba> brachia, accrura fruticantepilofil- 
uefcebantjinreliquislocisfcedam fiiicem runcabant. Du- 
pliciigitur noraine infe&atur hunc poeta>quod barbam 
pafceret>reliquum corpus la?uigaret,quodque hirtam illam 
ac velutimufcarium balano ,fiue vnguenro perfunderet • 
Necde coma capiendum Perfium maxilla? vox declarat : 
quamfi quis cum Cafaubono pro pe&ine accipiatjPerlius 
diceret comampe£terepecl:ine. Interpres Vetus. Tucum 
maxillis balanatum . Balanttm genus vnguenti , vride Horattus. 
Trejfa tuis balanus capillis. Et hoc dicit cum barbam nutrias > & 
unguento maiidam peCtas^ quareinguina tua pftlotbro denudas^ 
Jtem Gaufape dixit propexam barbam . Idefi > cum pexa barba 
delecloris > quam in maxillis tuis velut gaufape babeas vnguen- 
tatam > & defricatam balano^ cur pubem vulfam babes ? Scd 
hxc prerereuntes . 

Gaufapa? etiam meminitSeneca epift. liii. Memor artifi- 
{ij mei veteris mitto me in mare quomodo Tfkbrolutam decet > 
gaufapatus • Lipfius notat > qui in Gy mnaiijs exerceban- 
tur> itemque balneis>eosferelodicula>aut gaufapinale- 
uiter obuolutos fui(fe,&circaverendas maxime partes> 
vt Petronianus Triraalcio coccinea gaufapa inuolutus . 
Gaufapam autem ad manum fuiife> quia& nautis earum v- 
lus • Sed gaufapain gymnafijs> & balneis> nec lodicula; 
fuere> nec leuiter tegebant> neque vercndas modo partcs > 
fed arcendofrigori totum corpus viliofg> accraffe imio- 

luc- 



*De VeHiarU Pars II. Lib. I. i7 

Iuebant,nequeSenecain niare defcenfurusgaufapam fum- 
pfitanautis. Quare cnim fumeret. ? NauigabatScneca > & 
quidem obfrigusgaufapa inuolutus . Exorta tempeftate , 
cummaris c^cos voluentis fluclus iaclationcm ferre non 
poffet,gubernatorem coegir,vt fe in aliquo littore exponc- 
ret,neque expeclauit vt nauis rip.r appcllercr» fed morcc 
impatiens feinaquam demifit, tanta feftinatione> vt ne 
veftimenta quidem deponeret > fcd vtcrat gaufapatusin 
mare ciefili; t • Cuhis vt vicfaidm > incjuft attigtmus non expt- 
c7o vt quidquam ex pr&ceptis Virgilij fi,:t: obucrtant pclago proras > 
attt ancborade prora iaaatnr > fcdmemor artipcij meiveterismit- 
to me in mare > quomcdo Pfcbrolutam dccct > gatfftpatus . Pficbro- 
lutam autem> qui in balncis frigida magis Laconu more de- 
le<5iaretur> quam calida 3 recte docti intcrprctantur . Talis 
enim Senecaerat. Epiftola lxxxi 1 1 . ll/e tantus Pfubrolutes 
qui Kal.lanuarij in Enripum faltabam . Quod igitur frigi- 
da delectaretur dcfcendit in mare> cum cxpc&are littus 
potuiflet, &quidem gaufapatus, quod breuis aqua eiTet 
nec gaufapam madefaccre poffct . nam inbalneis nudi 
erant,pra?cipue cum in pifcinam defccnderent>in qua nata* 
bant. Athic cruramodo>pedefque vadis merferat. Sc« 
quitur enim. Dttm pcr afpera erepo . Erat namque littus im- 
portuofum> & afperis cautibus inxqualc , vtnon tamiro 
quam repere cogeretur. Quare licet Jibri manu exarati ha- 
bcant ertpior)(\uo<\ ad feruos,& nautas>qui herum exportar 
renr> referri polfe cenfct Lipiius,nihil mutandum.Nam pe- 
afperarepere > eft difficulrer per fcrupos ,& glarcaspedes 
fcrre . Itaque nihil gaufapa adP/ichroIutam > nccbalnei» 
aut exercitationis caulaaSeneca fumpta, fed frigoris . 

Ita apud Petronium Trimalcio cocana gaufapina inuofo- 
tus traditur . quod de laccrna > aut gaufapa iimpliciter in- 
teiligendum. Alibi apud cundem . Vlttmo ciK&dus fuper- 
ttentt > myrtea fubornatus gaufapina cinguloqua fuccincins . Vbi 
gaufapina tunica eit . non enim hcerna , aur palJium , qux- 
que veftes cxteriores brachia premebant cingi potc- 
rant. •. . ..niuj i\:>:\u^j-; .. r.«fei< I 

gars lU C Me- 



iS Ottauij Ferrnrij 

Meminit& gaufapaj Martialislib. xiv» Epigr.xxix.- 
Caafapa . 

In Pompeiano tetlus fpeftabo Tbeatro .- 
Nam ventus popu/a vela negare folet • 
Lipfius de Amphitheatroy titulum inuertit&C<*#/£zIe~ 
git yfileumque Tbtffaluum interpretatur • Sed omnes edi- 
tiones Gaufapaconftanterretinent. Itaque malim iaccr- 
rram gaufapinam interpretari, cum cucuiio aduerfus fo- 
lem> & pluuiam, quibus arcendis vcia extendebantur . 
Aitenim in Pompeiano Theatro feffurumfe cum lacerna 
gaufapinajcuius cucullus veli vicem preftet aduerfus cce- 
Ujfolifqueiniurias- 

DeJLxna 5 & reliquir veflimentis viltofis . AmicJur 
duplex. Cap. IX. 

NOn modoigitur lodices > ftragula j & mappa» , fed 
omnia veftimentaquar villos habcrent Gaufapa y 
iiue gaufaps j &gaufapina dicla funt,la;na? jchla£n£jtuni- 
ca?,laccrnae ,penula?. De quibus fingillatim diccndum eft» 
EtLa?namquidem non fuiffe togam alias docuimusj fcd 
indumentumapcrtumj dcnfumjac villofumrquod tunica?j 
aut etram tog*e fuperindueretur j & quidem olim peculia- 
ri ritu a Flaminibusin facrifTci/s adhibitam, Ciceronis ac 
Seruii teftimonio comprobauimus,moxpromifcuo vfu> & 
cum togaj &fine eadem geftatairu Varrolib. rv. de L.L- 
Lanam diciam exiftimat quod de lana multa cffet > fed cre- 
dibilins eft,quod & Feftus exiftimat j Grarcam vocem efle, 
achliena Graecorum di&am au&oritatePIutarchi in Nuina. 
Verc quidcm multalanaj eaque denfa conficiebatur. Nam 
idem Varro ait fuifte adinftar duarum togarum » ex quo 
Scruius duplicem rogam dixit j Ireftus duplicem amiclum j 
Quod intelligendum decraffaj ac denfa materia j quaz «e- 
<que grauis effet j ac duartoga?, aut duar alia? veftes. 

Kam quod aliqui dupliccm ami&um interpretari funtj- 
qui totum hominem vtrimque operirer, cura fimpkx vnam 
wntum corporis parteia ; id repugnat priu.o vocis ami&us 

nota- 



Ve %e VcfliAM Pars II. Lih. I. i& 

fiotationijquem re&e Varro diclum putat quafi Amie&umj, 
fiue amphiecf um> ideft circumiectum . Deindeft adinftar 
duarum rogaru erat,toga etiam liBiplex totu corpus inuo- 
luebat , vt & ipfa hac notatione amiclus duplex dici poffit. 
Seruiusadillud: duplicem tx humeris reiectt amtttum inter- 
pretatur AbolUm^ qu& duplcx'm(\vilt vt cblamys . Atquechla- 
inydesfercomnesnontorumcorpus inuoluebant . Adii- 
cit Seruius ilJudHoratij. 

Ji*uem duplici panno fapientia velaf . 
Sed de paiJij duplicatione infra commodius dicemus C 
Quare verifimilius eft> L&nam } duplicem amiclum diclam 
quali dupliccm pannum > fiue quod denfa , craifaque eifec 
ac villofa j fiue fortaife quod ad arcendum frigus du- 
plici panno conferta? quales hibernce veftes alteropan- 
rio iubfuta? , aut peliibus furfuJta? . Cumque lacerna 
gaufapina pariter denfa eifer 5 & viljofa^ & togx frigoris 
caufa fuperinjiceretur, facile apparet lacernam gaufapi- 
nam> & Ia?namjaut idem veftimentum fuiJfe>aut nonmul- 
tum diflimile* 

Porro pra?cipuus la?na» vfus in conuiujis fuit , quod fcili- 
cet abaineis redeuntes la?namgeftarent> ne corpus caJore 
folutum frigorisinclementia la?deret> atque ideoeadem 
ferme vefte difcumberent>atque eademab amicorum coe- 
nadomum redirent. Iuuenalis. Sat. vi. 

..... plurtma fttnt , 
Non audent bomines pertufa dicere Lena. 
Loquitur de paupere fuperbi diuitis conuiuio iniuriorum 
cibumcdente. Itatamen vt veitis balnearisa?ftate Jacer- 
na elfetjhieme lasna.Lampridiusin Seuero .Thermis& fuis y 
& veterum frequenter cum populo ifus eft 3 & tftate maxime 
halneari vefte ad Palattum reuertens . Qua? autem ifta veftis 
balnearisr' Subjicitidem . Hoc folum Imperatorium hahens) 
quod lacernam cocaneam acctpiehat . Martialis Ja^nam cum ca?- 
natorijs coniunxit . Nam iib. xiv. cum notafset ccena- 
toria non nili conuiuijs adhibita> ha?c fubjicit . L&na. 
Tcvpore brumalt non multum leuia profunt. 

iafs II. Q 2 CaJ- 



to OElauij Fcrrtrij 

Calfacittnt viUi pallia veflra mei . 
Vt clarum fic , lamam in conuiuio hiemc adhibitam , a»- 
ftate fynthefes>qua;ex Jino> acleuioremateriaerant. Vt 
quod aJjis vifum eft legcre placeat ». 

T empore brumali non multum linea profunt . 
Idem Marriaiis de fure conuiuiorum fubieflbre* 

Et teclus L.tnis fape duabus abeft* 
PerfiusSat. i. 

Eccc inter pocula quarunt 
Jtomnlida f tturi 3 quid dia poemata narrant : 
Heic aliquis cui circum bumeros hjacintbina Una eji. 
IuuenaJisSat. n i.de diuiteaccena redeunte. 
.... canet bunc > quem coccina Una 
Vitari iubet- & comitum longijfimus ordo . 

JDe Cblcena. ^Xcuveu aTrXoiJ^ yttcu Ji7r\ctl , EvtUTrdg , 
Homerus atque Hefycbiut explicatus . 
y\av)t) s ^XctvjJiov . Cap» X. 

PLutarchus in Numa ex Iuba notauit Ltnarn Latinoruni 
cffc Gr^corum CbUnam . Idque veftimenti genus 
jiptiquifiimum > & Heroicum fui/fe conftat . Itemfuiife ve- 
ftem dupiiccm 3 qii£ runice. fupcrinduererur>pr£iertim hie- 
me ad propulfandum frigus . Hefychius. ^Xcuva ^ctjuvg , » 
Sijuajjov yetuipmit ctyro t« ^Kiauvav 3 o Wf &ipucumv. Euftathius 
ait efle /uctvdvoetJlc; 3 %cu %Tfu>vo<; 7ra%VTpov 7npj£\Yifua . Quod 
autcm tunice injicererur ex Homero ciarum eft> ybi Heroes 
primo Chi^nas > mox & tunicas exuunt . Idem Jj7t\Ijuu d\\- 
piiccm appciiat> &arcendo frigori > ventoque adhibitam 
do.cet. Pr^rerduplicesmie djuqu/utTin; > ctiam chla?ne. iimpli- 
ccs fuere > quas idcm vatcs- aVAo"/«Ja$ iiue /uovoutTnc appel- 
Jat. Iliad.w. 

*Ev<riv Scofczct jj/iV 7npizct^hici(; i%tM ttjttAk? 
AccJty.a ciTrAoic^ag ^Acuvag, 
Ex quo Poilux iib. vi i. cap. x 1 1 1. 'E/o-/ Ji yfttuvat dt y.iv 
aVAdV«A? 3 diJiJi7r/\cu , Laudatque Hpirieumi • Qua? loca ii- 
♦W) t 0 . cet 



Ve H* FeftiarUPvsII. Dh. t %i 

cet omnibus obuia eoretuli» vt intclligeremus quid du- 
plex veftimentum eifet> duplexla?na , duplexue ami&us, 
crafllus fcilicetindumentum^ac duplicifilo contcxtum fi- 
ue dutptunov : non quod totum hominem vtrimque velaretj 
nam &chlsena fimplex totum corpus operiebat.- &fimpli- 
ces quidem fine villisjduplices villofa? fuiflTe videntur. nam 
Homerus Odyfleae . ^XaUag «Aa? appellat • CbUnas vil- 
lofas. 'A/xtpi § $ ' dpa yKatva<; 4'Aa? £a'Aor hJ% ^iruvag . Alibt 
etiamnon femel chlamas villofas appellat.,qua;lcctis inji- 
ciebantur. 

Apudeundem eodem libro Priamus lugens Heclora in- 
ducitur JLvfv7rd$ cv x^ v V Md*?ftu t ufj&toe . Vbi multa Graeci 
Interpretes. Mihi placct Hefychij explicatio . EmvuTru» 
/uivo; ra Nam qui pallio fe ftri&im inuo!uit,iIIud ita 

corpori applicat,& adftringit , vt ipfius corporis typus» 
fiue figuraexprimatur, magifqueappareat, quam cumlaxc 
fluitj caditque.Subjicit do&iffimus Grammaticus: EfojzaA- 
Avuf vo<; ro 7rp6<rct)7rov ro) luarla rlaj^tHpa. '^cov 7rpo ra 7rpoGur7rx, 
Quod inluciufaciem inie&a chl*naobuelarent. quod dum 
fieret» pallium>fiue chlaena corpori ad ftringebatur> manuf- 
que ori opponebatur . Inepte Latinus interpres togam 
Priamodat; eumquetoga inuolutim tectum inducit. Nec 
minore ineptiaCircemjveluti aliquodRomanumfcortutnj 
togatam inducit Odys. K. quafi dpyvtpiov $dpo<; (Aya toga 
fit y non pallium, fiue ftola candida tenuis > & decora- Nec 
abfimilefchcma Telemachiin conuiuioMenelaiparcntem 
Iugentis Odys. 

XXcuvav 7rop(pvptluj avr o<p&aAuo7iv ava%tov 
A>J.<poripwoi%ipGi . 
Nifi hoc ideofaftum a Telcmachoputemusjvt conuiuas 
lugens laterer. 

Nec chlxnas modo induendij atque amiciendijled & m- 
fternendi, &incubandi caufa fumptas,ex eodem vate ap- 
paret eodcm Jibro vltimo Iliados , vbi Achilles iubet Pria- 
inoJedtmu fterni, ftragulaque purpurea injici. 
XXaivaq r iv&efAiva* ovAa? xad-V7np&tV 'ifa&cu 

Ec 



2i Oftauij Ferratij 

Et Ody C tertio . Ncftor vetat a fe difccdcre Telemachum* 
cjui in nauibus pernodiare volebat. Sibi enim eife molliter 
dormiendi copiamj& hofp itibus . non enim effe pauperem 
fe« co faxs yXcuvat <h kcu pYiyict 7t6?<k' w oulc* • Ctti neque chUn£ 
neque operimenta rmrfta indomo . Theocritus etiam chiiena?> 
cju^ le&oinfternebatur,meminir. Idyllioxvi 1 1. 

Tdvoc. rot 3-vyctrtip vttq rcuvuiav cfytro ^Xcuvav . Nam JiUaU- 
ttis tecum vnum ftbit Jiragulum . Ita & Romse cubicularia 
gaufapina in eundem vfum fuere.Martialis. CubicuUria Gau- 
fapina . 

Stragula purpttrcis lueent villofa tapetis 
Jguid prodejl > Jite congelat vxor antts ? 
Arquichlama tenuior , ac mollior ^Aavi? dicla,& ^Aavi- 
Jtov. Quod Grammatici veteres l/udrtov Xmlov interpretan- 
tur,noftri LtnuJam. Quale veftimcntigcnus Ciceroni ge- 
ftatuin exprobrat Calenus apudDionemlib.xi.vi. tic 
ydp ovy opct crov rd Karrd rctvlct ^Xctviehct ; li tamen aliquid 
Greculo illi credendum cft. Sane vt parfummorum Ora- 
torum fatum videatur etiam Dcmoftheni. Ko/u-^n %Xcuvk> 
xcd uaXaxd yncdvicncoi vitio dati tefte Gcllio lib. i. cap. v» 
Menander ;;pud Atheneumlib. iv.inducit Etciippumho- 
rnmcm iuxu pcrditum <ic cum vxoreloquentem. 
Katiot vioc ttot \yiv6fxlijj xdycayvvcu 

A/v\.££ OVK \\iiylu> TTivfcLX.lC, TYiC, YlfXipa,C] 

Tgt ' ci/^ct vvv ovJi %XctvCc\ v e%ov «Ma vuZ» 
JZlitarauis utuems altquando n>xor fuertm . Non tanten quin' 
qmes Idui quotidie ilU Atate 5 fed nunc . Ncctum UnuUm ba- 
bui-i fednu? c. Male Iiiterpres . CbUmydcm : quam geftare 
non ci . t mdttorum atlenula, llue chljnuia probro ha- 
bcbatur . 

Philoftrstus delf^oj qucm ait adolefcentie. tempusvo- 
iuptaulus impcndiiie . xcu Mvnd nu'.7t%i!o . hoc eft^Aa- 
vt Jict } tciuuiia icjliivcnta . 

Porro inter yXatvav & yXaviox hoc fuhTe difcrimcn notat 
Ammomus cx fryphone> quod chlcne veftimcnca cilenc 
cralfa j qua; & IttMii lnjicercnturjchJenuie moJJiores . Cnie- 

na.'} 



Ve %e PejliAria Pars II- Lih. T. 2 J 

ne &geftarcntur, & infternerentur le&is; chlenule. anu- 
&ui tantum adhiberentur. Atinter chlenam 5 & chlamy- 
dem hoceiTedifcrimen» quod chlgna Heroum geftamert 
fueritj chlamys Macedonicum ; illam quadrangulum pal- 
lium fuiife>hane in inferiori parte conclufam . 

Dc Endrcmide . J^nmjitum devoce Trcchedipna apuet 
Ittuenalem . Etus Interpres cmendatus r 
Cap. X t. 

CHI^n^EncfromideiTi adiicicmusjquia Veteres Glofl^ 
laudata? Gaufapum endromtdem dicuntj tum quia nort 
diffimileadmodum veftimentum fuiiTe videtur. Nampia- 
gue, denfumque 5 ac villofum fuit, cuiusinpaiatftra preci- 
puusvfus. Diclam endromidem Bayfrus 5 & alii exiftimant? 
quod co genere veftis cv Sp6p.q> incurfu fiue ftadio> acpala?- 
ftra vterentur. Quosiure Mercernsreprehendit ad Tertul- 
lianum de Pallio. Nonenimquod curfui apta eifet,quid 
cnim currentimagisin comtnodum ^fcd quod poft curfum? 
& quodlibet certamen vfni eifetj ne frigus rnadidos fudo- 
re artus penetraret . Fuilfe autem hirfutam > villofam j Sc 
pinguem. VerbaTertuIiani funt de Cleomacho,qui expu- 
giJe turpiore pala?ftra intercutitus faclus erat. Vttque feut 
veftigia csftuum "viria oeeupauit ? ita endromidis folocem a/i- 
qua mtdtitia fynthe[t eXtrufit . Vbi fyntheji lineo , moilique 
paliio endromida hirfutam y pinguemque, & foloci filo 
contextam opponit . Porro folox pallium idem Mercerus 
cx vet.Glolf.To ttix^ craiTum,& pingue interprctatur- Pri- 
mus autem Ci. & Optimus Vir Gafpar Scioppius quid folox 
filirm eifet doeuitad Symmachum epift. i. &in Veriiimili- 
buslib. i.cap. i. VerbaSymmachi eranr . <Quarc e/abora- 
tam Joiatij filo accipe cantilenam : feliciter emcndauit Jo/oei 
filo . Cuius vocis notationem aGreco fantede duxitSal- 
maiius ad eundem Tertullianuim 

Pingue igitur , craiTumque 5 & foloci filo contextum ve- 
ftkienti genus fuic endromis > idque Athletarum pecu- 

liare • 



24 OBauij Ferrarij 

liare. Obuium eft Martiahs Epigramma xix. lib.iv. 

Hanc tibi Sequanic* pinguem textricis alumnam 

Ji2j<£ Laced&monium barbara nomen habct: 
Sordida fed geltdo non adfpernanda Decembri 

Dona peregrirtam mitttmus endromida . 
Sett lentum ceroma tehs > tepidumue trigonay 
Siue harpajia manu puluerulenta rapis . 
tlumea feu laxi partiris pondera follis 

Siue leuem curfu vinccre qu&ns Atbam . 
fle madidos intret penetrabile frigus inartus y 

Netie graWis fubita te premat Iris aqua : 
Ridebis ventos boc munere tcclus ejr imbres . 
Non fic in Tyria fmdone tntits eris . 
Alibi ctiam paupcris munus idem elfe air> fed non vfutn 
pauperis,cuma diuicibusin Gymnafijs adhiberetur. Sum- 
ptam autem pnecipue ad pellendumfrigus Iuuenalis do~ 

cet. Sat. i Ii. 

... igniculum brum& fi temporc pofcas 

Accipit endromiden . 
Vet Intcrpres . Endromidem lodicem> qua fe cooperiat. Nam 
quemadmodum Gaufape > chl^na > Bc & endromis qua 
amiciendo, qua infternendo adhibebatur. 

Idem cum mulieres perftringitj qu£ cum viris in pateltra 
exercebantur, ait 

JEndremidas TyrUs 5 & fccmineum ceroma 
<$luis nefcit ? 

Vbinon redteTyrias molliores explicari vidcirms. N.im 
omnes omnino endromides pingues, craifaquc crant.quip- 
pe arcendofrigori . Sed diuites^vt faltem colore diftmgue 1 - 
rentur 5 eas abfurdo luxu purpura fuebant? quales puipu- 
reas Homericorum Heroum chlsenas fuifle fcimus, qua- 
lem & Petronij coccinam gaufapinam 5 & apud eundem 
Iuuenalcm coccinam Ja?nam . 

Ceterum Graecisendromidas non pro veftibus > fedpro 
calceis accipi do&ipridem obferuarunt ex Polluce lib. ilu 
cap. vltimo. jEndremtdas appellant cmfoYum talccamcntcc + 

Hiuc 



Di %e Feftiaria Pnri IL ~Lik.L tf 
Hinc Vif doetus illud luuenaiis 

Rufitcus tllctuus fumit trecbedtpna .Quirine. 
Treciedtpnay Galliculas interpretatur paraiitoru adcoenam 
Currentium.Quod Vet. Intcrp.habcdt.Tncbedtpnavefitment* 
parafittcayvt Galltculas Graias currenttum ad ' ccenam. Sed in ve- 
teribus conftanter eft Recbedmna^wxm & V. Interp. tuetur 
neq; tamen fatis explicat. Verbaeius afferamjvt mciiora 
reddam . Recbedtpna vefiimenta parafitica > vt caltgulas Gratas 
currentium ad ccenam. Niceteria . Vefies perc?rwas vtftts conueni- 
tntes ; Vel Recbedtpna efi tpfie 3 qui c&nam factt 3 vt fit ordo . Q 
Jluirtne ille tuus rufiicus rechcdifna ft/mity & fert nicetena ccU 
Lo ceromaticc-i & efi fenfus . En ttbi o Romu/e rufitci tui tn-omnem 
dtffundt luxum iam dtdtcerunty & paUJtrts fruiy & fyilaterijs . 
Nam ejr mceteria fylUterta funt ^qux. obviclortam fiebant , 0 dc . 
collo pendentia gcjlabantnr . Infra . Ntccterta vefles peregrtnas 
vtc7is ( Pithoeus vicioribus ) conmnientes . Legc . Vttt/s con~ 
uententes 5 quod tune Gra?canicis vitijs corruptt Quirites 
eflent . IJiud autem SylLaterijs recie idem Pithceus^r/^<r- 
rijs emendat> nam paulo ante fraclcrjs. I.icet inepte Inter- 
pres , quod niccteria coilo geftarcntur idco phyLcceria 
credid.it > huc amuieta vielorig caufa fumpca .> qiue. collo 
geftab.intur > & hodie gcftant.ur. 

Scdquodad Trechedipna actinet> licet Graeci Treche- 
dipnos appcllarint para/itos , veftcs tamen auc caligas ita 
appcJIatas non memini: neque.ipud luuenaiem vlla con- 
uiuij nicntio, fcdpalcftra»5«cceroinatis. & ideo V. Inter- 
pres ait. Fcce inqunntum Romani rtifiici didtcerunt Luxuriam , 
ejr paixjlris vti & fraclcrijs^ vt atbletx ad iincendum . Quare 
Turncbus lib. 1 1 i .cap xv i i.Trecbedtpna ve/tes Gjmmcas tnter- 
pretatur > & Endromtdem intelligitj quod Iuuenalis alibi en- 
_dromidem> & ceroma coniuxerit.Inde autem d ict a cen fet> 
<]uod Romani adeo Gymnafticis exercirationibus dcdici 
fuerint» vtad eas tanqua ad ccenam currcrenc.Qua. notatio 
vt placcre nonpoteft.nec tamcn melior luccurric > ica Tre- 
chedipna maiim veftcs Gymnafticas,qua.n calceos paraii- 
icosnuerpretan. Naniquod Rutgertiusiu Varijs Lccticj- 

D nibus 



26 OStau ij Ferrarij 

nibus vcftes peculiaribus familiarum coloribus diftin&as 
inteliigit, quas Liureas appellant> nimis argucacur. 

Xttnic& 5 ac Lacerna Caufapinx . Cap, XII . 

HAecGaufapinorum veftimentorum caufadicla funt. 
Scd & tunica? > iacernu? > penula? gaufapina? fue- 
runc . De penulis Gaufapinisinfra dicemus . Piinius Jib. 
vin. cap. xlv 1 1 1 • aic £tate fuatunicam Laticlaui c&pijfe texi 
inmodum gaufape . quod indicat> & alias tunicas afemas , & 
vulgarcs gaufapinas fuuTe. cum cnim Iaciclauia alijs tuni- 
cis fuperindueretur> cx vfu vita?magisfuitinteriores tuni- 
cas,& corpori propiores hirtas fuiiTe, & villofas, quani 
cxteriores qua? ornando magis, quam tuendo corpori fu- 
mebantur. Fuere & ventraliagaufapina > de quibusintcl- 
Jigendus Plinius eodcm Ioco>cum zk/etate fua invfumve- 
ntffe ventra/ia vil/ofa. De quibus fuus erit dicendi locus. 
De lacernis gaufapinis Marcialis I. vi. Ep. lix. 
Bt dolet & queritur fibi non contingere fngus 

Propter fexcentas Baccara gaufapinas . 
Optat > & obfcuras luces 3 ventofjue > niuefque 

Odit & bibernos-y fi tepuere> dies. 
£>uid feeere ma/i nofira. tibi >fitua > lacern^ 
T ollere de fcapulis quas leuis aura poteH f 
Jifuanto fmp/tcius 3 quanto efi bumanius t//ud y 
Menfe vei Auqtifto fumere gaufaptnas? 
Quod de penulis viri dodti interpretantur non aliofane 
argumento>quam quod penularum gaufapinarum alibi me- 
minerit Martialis . Non tamcn hoc obftat,quin & laecrhfe 
gaufapina?fuerinr.-Primoquiaa?tace Martialis nondum pe- 
nulaein promifcuo vfu vrbano fuerc , fcd tantum in icine- 
re fumptse : & gaufapina? quidem cum fudum erat , fcor- 
tea? pluuia caufa . Prancrea iocofe qucritur Martialis la- 
tcrnas fuas tcnucs>ac detritas veluti pcriniuriam alacer* 
nis gaufapinis expeili > di&urus alioqui penulas fuas lc- 
wcs agaufapinis£accar»ep3EimIisextrudi. Qnpdcompro- 
" * ' bat 



De J(e Vcfliarta Pars 11 Lil.tl if 

bat alias lacernas hibernas fuiflejgaufapinas nempe villo* 
faSj&hirfutas arcendo frigori, qua? toga? & tunica» injice- 
rentur> alias Jeuioresj & afftiuas qua» foli tunica? loco toga* 
ruminduclc. . Baccara igitur vt plures lacernas gaufapi- 
nas , quarum nonnifi hyeme vfusjoftentaretj optabat fri- 
gus,ventofque j ac niues . Atppeta > cui artis malo gcnio 
dctritc. 5 leuefquft lacerna? erantj crudelitcr illum facere 
dicit,qui maie veftitis hiemem imprecetur j humanius , ac 
fimplicius faclurum fi ipfe vel media a?ftate gaufapinas fu- 
matjluxumq; in nullius iniuriam oftcntet , Legendum ergo 
vt habent vcteres editiones. 

£>uid fecere malt noftrx tibi^ peue , lacerntt ? 
Vt Baccara nomen viri fit , non fcemina». NuIIum enim 
mulieribus lacernarum vfutn fuiiTe j alias oftendimus . 

LAcernA dftiud . Trit<e> aclcuiores . tuuenalis } & Mar- 
ttalis explicati. Cap. X///. 

EXhis manifeftum eft Lacernas alia craiTasfuilTe den- 
foq; filo contexrasj hirtas & viiiofas,qua5 & gaufapi- 
n«e di&a^jqua* ferme albce crant, & vt loquitur Iuuenalis 
duri, craffique coloris, & arcendo frigori togis fuperin- 
ducbantur,& tunicis .- leuiorcs aliasj actenuiores eftate 
geftatas,fuperbiferr»ecolorisj&improbi. Tales Cnfpino 
lacernas obiedat Iuuenaiis Sat. i. ldqj inter caufas cur fa- 
tyram fcribere cogeretur ponit j quodCrifpinus Acgyptic, 
piebis parsj Tyrias lacernas geftarer. 

Cri/pinus Tyrias bumero reuccante /acernas. 
Quem locum veteribus intaclurn iic nuperi interpretantur, 
kumcro reuocante lacernas , qu& mollitieyvel yondere dejluxere» 
Sed nec mollitiejnecpondere fluerelacernas poterantjqu£ 
in humcrofibulancclebantur. Addunt* Vel quxreiett& junt 
in humercs. PJautys. 

Suam qui vndantem cblamydem ' quajfandd facit . 
Aiqui vndantem veftem facic ,nonquiinhumerum reji- 
ciijvcl humerp icuocat jfedpotiusqui explicat, & vento 
$*rs ll- D z rcrlan- 



li* 1 OElAUtj ferrartj % ® 

reflandam > atque implendam apent . 

* Magnus Aegypcij vernae luxus fuic,qui JacernasTyrias 
ideft dib^phns gcfrarerjfed maior > & nonferendus> quod 
pluresin dieJ.icernas murarer>eafqueTyrias . Hoceft,hu- 
nierum reuocare lacernas , quemadmodumZoilus apud 
Martialem toties inhorafynthefesniurabac. Sicutautem 
togas& cunicas alias pexas fuiife diximus>alias vfu detritas, 
ide m de lacernis dicendum. Martial. lib. i. Ep. xcii i. , 

Cerea fi pendet lumbis , & tritA lacerna . 

* Vbi "ccrea eft amiflb candore flauefcens > & colore ce-' 
ram referens,vt Turncbus-.quodanteDomitius adnota- 
uerat . Idem. 

O (juantcs fariter rifus fpcilata mouebit 
Trita ValatinA • nofira lacerna toga l 
Iiemalic Jongiores, breuiores aliaefuere. Ideminfu- 
periori Epigrammacc . Cerea fi pendet luwbis'. Ideft non 
vltra iumbes cadic* quemadmodum & cunicaeiufdem Ma- 
muriani. 

Dimidiafque rtates Callica palla tegit • 
Ec lib. 1 1. Epxivi. 

Ttt fpeclas btemem fuccincli lentns amici . 
Ideft breues & cricas lacernas induti . Non quodlacer* 
nx fuccingerenrur > fed quod tunica fuccincla breuior eiTet 
foluta,ita & breuiores lacernas indutum fuccinclum ap- 
peilac. 

De Ampbimallis ', AmphitapA . Jfdorus <orreclus . 
Cap. XlK ' 

Vod ad Iacernas> ac reliqua veftimenca gaufapina at- 
tinerhis contenti cfte poteramus ,nifi gaufapina 
: cum sAmphimallisa viris doclis perperam confun- 
di vidcremus. AmpbimalUy enim ex PolJucc Jib. vn. vc- 
ftimenta vrrimque villofa recte explicai unt j nollem tamen 
adieciffenttaliaeffc gaufapa villofa npud Martialc>& Gau- 
'frpinaspaenuias. Nam diuerfaaGaufapis Amphimallafuif- 
; fe 




<De 2^ rtfHsrh PsriTT. Lil. T. 19 

fc vel vnus Plinius docuerit lib. vi 1 1. cap. xl>m. Cum ait 
Gaufape patris fui memoria coeptjfe ^AmphimaUa -autematate fus 
vemjfe invfum. Non aJiud ergo difcrimen,quam quod gau« 
fapa ex vna tantum parte villofa eifent>AmphimaIIa> vt & 
ipfa vox declarat>vtrimque villos haberent . 

Eadem prorfusratione>qua Ammonius inter Tapetes» 
& Amphitapetes difcrimenpofuit . TaVw7g?x«i &p<p/<ru7F*i* 
7tc </ta<p«p^fl7 . T«W«? /wfy) $b eiciv otiKrii Wtpn f/ipug /uctActKcv 
'i^ovric . AjutpndyrfiTic J%ot \% dfj.<poripa)V . Vbi/uaAaxcvprO mol- 
Ji villo jhue pilorum moIJitie pofuit. Vt eadem res plane 
fuerit Gaufapas &Tapetes> Amphimalla& Amphitapetes, 
fiue Amphitapa» . Ula ex vnaparte > ha?c vtrimque villos 
habentia . HefychiuS . A/u<pn U7ryic ^trw ixctrifajS-iv s%w udX- 

Xxc. Ampbitapas veftes tefte NonioLatini dixere. Luci- 
Kus Sat.i. lib. 1. 

TJ/Uy atque ampbitap* villi ingentibus molles . 
Quae voces apud Iiidorum corrupta? Ieguntur Jib.xix.cap. 
xxvi. Habet e-ntm Sipla & Amphitaba . Additque de more 
ineptam notationem Stpla quafi Jimplex . Sed ^tXti fxctT^w 
fct7rnc eft tapes viJJisnuduSjfiueglaber. Aliutn Lucilij ver- 
fum adducit Nonius : 

Pluma > atque ampbitapa & aliudquid 

Deliciarum . 

Item VarroManio . Alterum bent acceptum dormire fupet 
Amphitapa bene molli . VJpianus etiam D. de auro ar- 
gento Legato. Ampbitapa inter veBimenta virilia recenfuiu 

Ergo Amphitapa? fiue Amphimalla vtrimque villofa. 
Pollux lib. vii. rov ctu^tfxct^ov ^rttovct $cLffUju,x.ca?jfwcLfActX' 
Xdic JkcrUv , xcu dfx<p'tfxnov . Aelianus Varia? hiftoria? Jib. 1 1 ri 
cap. XI. 'EcS-nV ltl> loHc XiXmo7c dfx<pifxa?b.ci%ir'ooVic. Subjicic 
hoc vcftitu referri vitium fationem>& vineai um palmitumq,- 
hirfutain denlitatem. Gloffse Ifidori. Ampbibulum birrumy 
villofu.m . Lege. Ampbibalum > fiue Amphtmallum , birrum vil- 
lofum. Male qui birrum vtrimque villofum corrigunt . Nam 
Amphimallos birrus cft laccrna vtrimque villofa. 



l>acer- 



30 



Oflauij Ferratij 



Lacernarum Forma . Caf. XV*- 

E T iix'c de Lacernarummateria fatis difta finc Earum 
formam nobis antiquamonumenta repnefentant.Vc 
laccrna pallium fuerit Gra>canico breuius , ac ftricliusichla- 
mydc Jaxius) acfutius . Alias nullum interGrscorum pal- 
iium? Jacernam,& chlamydem difcrimenfuiffct . Nam li- 
cet initio> vt antc diximus, lacerna nihil aliud fuit,quam vc- 
fti s militaris>hoc cft ipfa chlamy s,crcdibile tamen eft poft- 
quam in vfum vrbanum concefiit, & dccoricaufa quod tog£ 
loco fumcretur > & quia ad propulfandum frigus, latiorem 
longioremque chlamyde fieri cceptam, vt chlamys vix ad 
genua pcrrineret^ k & ferepofteriorecorporispartcm vela- 
retjlaccrna totum corpus tcgerct,& infra gcnuacaderet. 
Alioqui Martialis Mamurianum non notafletquod trita la- 
cerna lumbis pendcret : ideft > non vltra lumboscaderet . 
. Fuifle autcpallium Gra?canico breuius, & ftridlius prastei' 
veteres figuras cx co apparetjquod cum Rom«e multi pal- 
liati Gra?coritu elTentj multi etiam in prouincjis laccrnati, 
cum omnes tunicati ciTent,hoc vnum difcrimen debuit etfe 
interRomanum , & pcregrinum veftitum . Pta\terca lacer- 
nam veflem fuifle ftridtam > & anguftam dpcct Artemido- 
rus Jib-i i.cap.n i. cumaitfiquis in fomnis videatchlamy- 
demjquam alij MctvSvlw , alij l^cs-p/Jkj alij B»p/ov voca*nt,por- 
renderc i.ngufuas > & litiganttbus dumnationem Jla io 
\ff*& t fof% 70 ^A^jquod coipus ci.rtu ampleclatur > & ftrin- 
gat . Idcmque penulam fimiJe veftimenti genus fignin> 

Dc Fihulis . AninjigneT ribunitium fuerint .Martiahs lcpts 

cxpcxfus. Ccp. xv 1. 

QVoniam autcm pallia aperra, & reliqua am.icula> qua: 
tuniav iniicjeban,tur nc humcris defJuerenr>fibuIu 
ncclcba.ntur: qualiter chlamydcs veteres nUlttttu > 
ac ftatua: reftrunt, Jtu & facernas fibula iundlas credi n;?r 

eft 



Ve %e VeftmtA Pars II. Lih. L 31 
cftjlicet in nummis & ftatuis lacernam adhucrcquiramus. 
nec mirum cum duratura; in fecula crfigies prarftantifsimo) 
pacis,aut militia? culai formarentur,toga fcilicet,chlamyde 
iiue paludamento. Nec amicula modo,fed & tunicas fibu- 
lis nexas fcimus.-quas nempe & ^/^V-V^ dixere. Pol- 
lux Iib. VIII. o ^7o; %ncov 7rioovcuc; xcnd ihc, cs/ux; <f)ripro . In 
quibus fibula?loco futura? erant- Porro in togis nullum fi" 
bularlocum fuifle olim vicimus . Fuiflc in laccrnis eo cre- 
dimus>quia chlamydes cum fibula > quodque alioqui nifi fi- 
bulata? effent humeris rluxilfcnt , quam quod apud fcri* 
ptores fibula? mcntio in laccrnls occurrat . Autccrtelo- 
cofibulie futuram fuiffe necelfc cft> vt mTabuIa videre li- 
cet. Namquddillud Ammiani lib. x 1 v. fudant fub ponde- 
nbu's Ucernarum^quas in ccllt exfcrt.i (ingulis tpfls ad neffanty 
Marcellus Donatus Fibulis ipfis icgat>vox redundet 
necefle eft,deinde quid crit colli excrta.Sed locus iiie,licet 
Cl-Valcfius medicinam facere conetur» dcpofitus eft , & 
neab Apolline quidem fmandtis . Mcminit & fibularum 
Marcialis lib. v. Ep.x1.11. 

Spadone cum fis entratior fluxo 
Theatra loqucrts > & gradt/s , & edtfta > 
Tr>:beafque> & idusy Ftbulafq/te > cenfufqtte. 
Sermo cft de molli, atque cuii\tto>cui cum quadringen-* 
ta elfcnr>inligniaequeftria>has prarrogatiuaiactabat. Thea- 
traj & gradus,ius fedendiiu xiv. Edicla de feparandis 
iquitum fubfellijs : Trabeas & Idus Iulias, quibus fra- 
beati tranfuehebantur> vt omnibus notum . Scdquid lint 
hicfibula?, non eft facile ftatucre . Domirius veftem The- 
atralem intelligit. Sed qualis ifta < & q»uis fibulam veftem 
dixit? Alij fibulam inlignc nobilitaris , & Tribunatils fuif- 
feaiunt . Quod nullo vetuftatis teftimonio confirmatur. 
l£t quiTendum prinio fuit> qu«enam ifta fibula. non toga? > 
aut tunic«e,non iaccrnu?. nam promifcuus inlncernis ctiani 
t*orum,qui non clfcnt equites>fibulce vfus. Sed Tribano- 
rum aureas fmife contendunt>laudantque Alexandrutn 
ab Alexandro quafi eius aucioritas tanti efte debeac,vt 

pro 



%% ' OEiauij Ferrarij 

provcterum teftimonio ftare poflit . Saniores Plinium ad- 
uocant qui lib. xxxn i. cap. 1 1 1. conqueritur auri luxum 
adeo in militia quoque dura illa> atque horrida adoleuiifc j 
vt M. Brutiin Philippicis campis Epiftoljereperta? fintfre- 
mentesfibulas Tribunitias ex auro geri. Qucequidem ex 
oppolito fententiam Alexandri oppugnant. Si enim extre- 
maRep. frcmebat Brutusaureas fibulasgeftari.-non ergo 
illa? infigne Tribunatus fuere . Cum praeterea non con- 
ltet ex Martiale Didymumfuiffe Tribunum . 

Brod^us hic ccnfet fibulas Trabearu fuilfe.Sed cum Tra- 
beas togae fuerintjnullus in toga fibuia; vfus . Quamquam 
nonita praeterrem fuerit aliquem fibulajlocum in Trabea 
dare>ad eam nempecum in equis tranfueherentur contra- 
hendam.Cum Dionyfius in trabeis laliorum fibulam agno- 
fcat Iib. 1 1. ratrYigwctc XfJmvjro^mpkf^ >. Et fi alias., nec recle> 
togam Salijs a Dionyfio dari dixerimuss & trabeas in tranf- 
ue&ione Gabino cinclunon fibula fufpenfis dixerimus. 

Verifimiliuseft,fibulas aureas militari luxua»tatc Bruti 
aTribunis vfurpatas inualuiffe per bella ciuilia, vt poftca 
Tribunicium infigne fuerinr. Didymum autem Tribunum 
fuilfe honorarium, vt & Martialis 

Vidit tne Roma Tribunum . 
Sed adhuc incertum fibula ea aurea in chlamy dc fuerkj an 
iacernis , an in baltheo militari . 

Quidquid fit>non parumfailieos necelfe eft, qui tradunc 
Tribunos primum vetuftomorcaurcas fibulasgeftaffe> de- 
inde pueros > moxciues>poftea militcs greganos > demum 
ijs donatos Equites a Senatoribus claui quaiitate dium- 
hos . De Tribunis falfum, ex Plinio oftendimus . Quod 
pueri > & ciues> id longe a vero abit . Apuleius notat pue- 
rum ephebica chlamyda indutum finiftrum tegentc hume- 
rum.Sed nullaibi fibula.Quje fi adfuiffet,vtrumque hume- 
rum chlamys operuiifet . Solus Aurelianus earum vfum 
manipularibusindulfit. Et equeftri ordini donatasjnullus 
quod fcia tradidit.NaLiuiusloquitur de equitibus in cxcr- 
citu.quosexcqueftjri ordincnu omnesfuifle nemoignorac 

Ftln- 



De %e Vefttafia Pars II. Lib. I. 33 



TibuU Vcfiari& figura • ^uintilianus explicatus. 
Vollionis lccus expenfus. Cap. XV U- 



Arias fTbuI^ Veftiarie riguras attulit docli/Timus lo. 



V Rhodius inlibro de Acia>qucm operf pretium fucrit 
confulere. Maior carumpars adinftar arcus fuit,vt fibula 
obionga fuc-rit & incuruu a>acus rec1:a>neruum in arctt expri- 
men . Quare facile fucrit inrelligere cur apud Quintilia- 
num lib.vi.cap. 1 1 i.Tunius homo iongus > niger , macer- 
quc & pandus appellarctur jilula fcrrea. nam quod pan- 
dus eiTet > fiue iucuruus figur.im fibul£> quod macer tenui-' 
tatem , quod niger fcrricolorem exprimebat . 

In Lentulo cui Spinrher cognomcntuinditum eft,diuer- 
fa res fuit. nam quod Spintheri hiftrioni iimillimus effet 
rta appellatus eft. Pliniuslib. vr 1. cap. xii. Emfdem fa~ 
mtliit Scipioni cognomen Salutto mimns dedit } fcnt Spinter fe- 
cundarum > terttarumquc Vamphiltts ccltegio Lentuti^ & MettlU 
Confulnm . Nam cum Spinteri fecundarum paruum in co- 
mcedia fimillimus eflct Scipio Lcntu!us,$pincer indc dichis 
citSquemadmodum Metciius, quod CiMlU eiTet Pamphilo 
rernarum partium> Pamphrlus di&us cft . ln q&i ferquam 
importunc fubjicit VWnmsfortnrtum hocquoque fnit dnorum f- 
m:tL Ccnfulitmin fcena tm.zgines ccrni . V ctcres Iibri habcat 
Spinter Sccundanusi Rctiaruifquey^.xxz^ impulit doftiflSmum 
Barbarum> vt de gfadiatoribus Plinium intcrpretarctur^ 
neque animaduertit nullum fuilTe in fcena gladiatoribus 
locum. Sccundarius & Tertiarius cf^quod nupcri repo- 
fuerunt fccundarum, & tci tiarum parnum murio th comce- 
dia •• ncc erat cur vctus icctio muueretur . Ceterum fpin." 
therem fibulam in humeris , aut armiliam veteres Gram- 
matici in Piauri Menarchmis ir.terpretantur. Feftus : Ar- 
milla genus , quod mulieres gefarc folcbant in bracbio fniflro . 
Quod autcm ca? armillas annulis iungerentur inde Ttberia- 
nos fpinthrias infando opere trcs fnutcem coiligatos Io- 
fcphus Scaligcr diclos recte putauit'. 




Pars 11. 



E 



Qaod 



3 6 OBauij ferrary 

tcs tegebatj qnaminfraappellatfibulann 
Eroo ne videaris inuidere 
Sc ruo CaIisi fbulam remitte . 
Salfehoc idcm inalia matrona perftringit lib. vi i. Ep. 1 
xxxx i v. cui ait quoties calidis aquis foueretur praefto fuif- 
£c fcruum fuccinclum inguinanigra aluta: fubjicit. 
Scd mitts 5 vt de me taceam Lecania 3 /eruus 
lttd&um nulla fub cute pondus babet . 
Cur feruustuus fibulam habetj cumnecego., nec fer- 
uus meus > nec quicumque in balneo eft eam habeat ? quarri 
Iudxumpondus appellat,quod circumcifi ad velandam 
gentis infomiam membrum tegerent ,quod pra?cidebant. 
Prxterea Epig. lxxxi. eiufdem iibri . 

Menopbilt penem tam grandis fibula veftit t 

Vt ftt Comvedts ommbus vna fatis . 
Hunc cgo credideramy nam fspe lauamurin vno 3 

Solltatum voci parcere F/acce ftta. 
Vum ludit medta populo fpeclante palaftra > 
Delapfa eft mifero fibttla: Yerpus erat . 
Quo loco notant Interpretes duo fibularum gencra fuif- 
fc: Indumeiuum quocomprimebantur limul, &tegeban- 
tur verenda,tum filuma?neum> argenteumque pra?putio 
traie&um . Vtrumque falfum . Nam ncquc filum fuiffe Cel- 
fus indicat,qui afilofibulam diftinguit , & filo exempto 
fibulam inditam docet : neque veftimentum fuitj quomo- 
do enim eocomprimi,&coerceripudendapotuere } An- 
nulus ergo fuit promifcuus ex a?re , in pa?dagogiis ad 
luxum argcnteus: ifque ne facile folmpoifetafabro igne 
giutinabatur, & abeodcm cum opuseflet rcfibulabatur > 
fiuefoluebatur . Quid crgo thecailla & aluta 5 fibulaque 
penem veftiens apud Martial em fuit ? Wempc fubliga- 
culum> & vagina.quapdamj cuius vfus non ad cuftodicndam 
voccm. qui enim ficri poterat , /it»m facile remoueba- 
tur, & fponre cadebatrfcd honeftatis caufa adhibebatur > 
t ,pra?cipue a ludxisj adcelandam pr^ciiioncm qui tamcn 
non infibulatij nec enim poterant, cum pclhculac.irerenr, 



Vt Peftfcri* Pars Ih Uh. L $7 

qux trajiciebatur,quod Iofepho Scaligero negotium facef-' 
febat: fed quiafermejquiinfibulati erant , etiam thecam 
huiufraodi> & alutam geftabant? fiue vtlaterent, fiue ne 
nimio motu ? atque incuflfu annulus cutem la?deret 5 fiue 
aliam ob caufiim 3 propterea improprie eam Martialis fi- 
bulam appellauit> qu£ fibula non erat, fed potius fibulg 
ipfius tucamen, certe nullusinea fibule vfus,quierat Ve- 
ncrem arcere: arqui huiufmodi thecajfiue vaginaexaluta> 
& remouerifacile potcrat, & fponte labebatur. Cum pre- 
tereaCelfus fibuiam meliorem dixerit quo lcuior: at h^c 
qua: ad celandum inuenta adeograuis^vt Iuda?um pondus 
Martialis appellauerifj quo recutitorum inguina traheban- 
tur. H;sec igitur vel fubligaculum fuit> vel.non muitum fub- 
ligaculo diflimiiis,aut campeftri. Sed in viam redeamus. 

De Fimbrijs. Cap. XIX- 

GRammatici veteres Lacernam pallium fimbriatum 
efle dixerunt ; Penulam autem pallium cum fimbrijs 
longis. Sed vereor ne id fuo Marte commenti fintjcum in 
antiquis monumentis qua? lacernas > acpenulas prgferunt 
nufquam huiufmodi fimbria? brcues aut longa? appareant. 
Et tamen Ifidorus ideo Iacernas diclas putat,quafi amputa- 
tis capitibus fimbriarum > neque italaxis vt funt penula- 
rum, vtlacern? quafi lacerae diclas fint. Somnia . Nam 
qua? funtifta fimbriarum capita. ? Etquomodo minus laxa 
quam in penulis ? Vtut fit> veteres tefte Varrone Fibrum 
dicebant extremum^ vnde fibrti iecoris 3 dr vifcerum exiremita- 
tes: ita a fibro fimbrias in fagis extremitates ejfe diclas fubjidt. 
Nonius etiam fimbriam extremitatem veftium explicat. 
Fimbria funt omms extremitas* Nauiius Lycurgo . Vtiudeam 
Vulcani opera h<cc fiammis fieri flora . Gotofrcdus : Fim- 
brijs fienflorida . Sed lacunam do&iflimus Mercerus deprc- 
hcndit)& defe<ftum,qiiod Nauiij locus ad aliam notam per- 
tinef,ncmpc Flora. cuius exemplum e Ne. uii Lycurgo pe* 
utjexemplum fimbriarum librarij incuria omiflum fit.Itido- 

rus: 



$ 8 OElattij Ftrrafiij 

tus: Fimbru vocat& ora veflimentorum > hoc efl fnes j ex Grd^ 
co vccabulum trahentes . Grtci enim terminum opowoc-ant . Vbi 
non vnde fimbnarj fed or«e vcftimentorum di&x finc indi- 
cstur. ... 

Quod fi fimbria; non aliud quam veftium extremitates 
fuercj ineptum eiTetaliquod veftimentum fimbriatum ap- 
pcllare>cum omnia extremitates habeant . Sed fimbriarum 
tanquam ornamentorum fcriptores meminerunt.Marcel- 
hnus ifb. x i v. Vt longtores fmbri& tuntc&perfpicua luceant va- 
r;ctau lictorum effigiat* tn fpecies animalmm multiformes . Sue- 
toniusinCa^fare : Et cultu notabilem ferunt . vfttm enim latd 
ciauo Admanus fmhrtato. Ad quemlocum Beroaldus & Sa- 
beilicus viri a?taris fuae doctiifimi quid eftent fimbrix ex Pli- 
niodocuerunr > quifmbnata vrticat folia r/fe trzdit >&c alibi 
fmhriatam &«cllanA nucis barbaw > multifariam fcilicet in ora 
recifam. Fimbriaz ergoin extrema veftimentorum parte fila 
fucruntj flocciq; dependentes quas nos Frangias appella- 
mus i item ipfa veftium extrernitas> minutim concifa capi- 
tibus in acutum definentibus adinftar pinnarum 5 quos ideo 
mcrlos dicimus . Cicero in Pifonem . Madentcs cmcinmrum 
liihbriA . Capillienim ferro vibrati & in cincinnos tortiin 
cxtremitarc cum foluuntur fimbrias referunt . 

Poiro Ca?faris Dictatoris latum clauum ad manus fim- 
briatum ciupliciter Calaubonus interprctatur. Tunicamla- 
ticlauiam manicas ad manus vfque habcntem 5 eafquc fim- 
biiatas ; vcltunicam fimplicitcr dvdxcoAov > idcft ea longitu- 
dmc)vr brachia tcgcret. Quod quomodo fieri potucrit>non 
fatisfcio. Tunica enim dvdzaAoc Plutarcho dicitur breuif- 
iirna tunica . cumque communes tunica? br.ichia ad manus 
vfque ncn tcgercnt 5 mulco minus breuiorcs & angufta?. 
Duplex Jgitur Ca?faris luxus notatur, quod manulearam & 
chiridotam tunicam iaticlauiam gcftarct? quodqueea? ma- 
nicai fimbnaca; clfenr.quaie ornumcntum minimc viros de- 
ceret . 

Nec veftibus modo, fcd & . ftragulis mappifque fimbriae 
addebantur . Piinius incer /igna iccuiia reccnfet Jimhhmm 

U'i , curam 



De 2{e Vefliaria Pa?$ II. Lib f. 3 9 

curatn > & firaguU vefi/s plicaturas . Petronius Trimalcio 
nem difcumbere commodum incipicntem defcribens : Pal- 
lio cocano adrafum inclttferxt caput\ ctrcaque oncrofas vefiecer- 
uices laticlauiam immifcrat mappam fimbrijs binc atque tlltnc 
pendentibus . Tale & linteum > quo atnenien» accinLium de- 
fcribit Pha?drus in fabulis . 

Ex altectnclts vvus atrtenfibns y 
Cuitunica abhttmcris Itntto Pelufio 
Erat dcflricla cirris dcpendentibut-. 

Malo enim cirros > fiue fimbrias ad linteum Pelufium re- 
ferre>quo tunica dcftricla 5 quam cum do&illimo viro ad 
ipfam tunicam . nim linteum iilud iindon fuit> liue mappa> 
qua miniftri conuiuiorum accingebantur > qua? adinftar Pe- 
troniana? fimbriata. Porro arratas militares apudCapito- 
linum malo cum eodem fimbnatAs interprctari , quam hir- 
tas> aut villofas. 

Ceterum fimbria Gra?cis eft zpacvtiiov^ SvcavociZpoc* 
co; . Quamquam vri^a , «& Kpacr7r(£ov omncm vcftium extre- 
mitatcm fignificet , limbum fcilicet> oram > iaciniam, in- 
ftitam . Theocritus Idyliio 11. icv aVo ictc ^Xcuvac Tozpd- 
ctt($ov aMa tftXtpts . S-uca.voc.zeu zpoasoc proprie fimbriam, 
quaiiter Homerus dijifa Svca-Jiasetv appcllat,& Plurarchus 
Luculii Kpvascor !w \(?'t<rp'i£ct cf/lamydcm jimbnatam . Hanc 
diftin&ioncm agnofcit PoJiux lib. vii.Scribit enina kpd- 

C7r(<ht dici tcic TiAivrcuctr, o^Sac 7« i/uaTin : dvaxetvxc VerO 
thc Myojuivvc zpocsnc- Hclychius Kmwj-bc Tet zetToo tcov luetitcov 
i ei fa/u/ucn co Jv, , villos fciJicet iiue-floccos > &fimbnas. Ita 
Suidje zpoasoc; cft /uatt.6c . Quarc Marci cap- vi . xcu TmptzaAxv 
avrov '/vet zclv th zpaax>-(aHTH lU-aTiv cIvth a Xovtoj.) mabm mter- 
pretari lirubum , & laciniam palljj>qua fimbriam. Ita & PJu- 
tarchus in Graccho de Scipione Naiica ; 16 zpdcwiSbv tcv 
ifuaT^cv Siutvoc \tt\ Trc; xxpaAne. . Tcg* lacimam capiti iwpemt/s , 



An- 



4 0 



Ottaufj Ferrarij 



An Lacernx, aicullum babuerint. Martialis explicat&s. 
Cap. XX' 

ROmanos,cum togatieffent>nudocapiteincefliiTe oftcn» 
dimus : peiiulam cucullum habuiife dicturi fumus : 
ali lacernati te&o capite fuerint difquirendurn eft . Lacer- 
nas pileum annexum habuifte iudicare videtur Martiaiis 
lib .xi v. Ep. cxxxi i. Ttleus . 

St pcjfem totas cnperem mifjfe lacemasy 
Nunc tantum capiti munera mitto tuo . 
Domitius&reliquinotantpileum iibertatis infigne Sa- 
turnalibus geftatum>quibus cum & lacerna? geftarentur> a 
paupere caufamreddicurlacernas non mitteret fiiriul cum 
pileo >quod pauperi facilius elTctpilcum donare> quam la- 
cernas . Sed iacerna? cum pileo SaturnaJibus minime gc/ra* 
ta? 5 cum fynthefes> iiue camatoria tanrurn induerenrur^vt 
exMartiaie noti/fimum cft. Idem Domitius ad Statium & 
cum coBrodarusinMifccllaneis aliam affcrunt intcrpreta- 
tionem>piIea fdlicet ex attritis lacernis conficifoJita tefte 
StatioSiJu.Jib. iv. cap. ix. 

...... <vfque adco ne defuerunt 

Cttfs p/lea futa de lacerms? 
Mihitamen veriiimiJius videtur hic pileum fumipro cu- 
culIo,qui cum opus elJet fimul cum iaccrnis tegendo capiti 
fiunebatur, vt paiper, qui totas iacernas mittere non po- 
rcr;>t>IoIum cucullum miferit . Nam vt demusjpaupcna- 
rcs piiea ex Jacernis confeciiTe>piIea tamcn 5 qux a Jibcrtis y 
& mSatu nalibus abingenuis geftabantur ex lanacoacta 
confe&a fuiffe credere debenius > alitcr&grepluuia arce- 
ri potuiifct . Statius autem eo loco viiiifima , & pauperri- 
morum Saturnalitia dona periocum recenfet : quaiia Mar- 
tiaiis inter Apophoreta non adfcriberet. Ncque pileuni 
cx lacerna confeclum proprie quis lacernx partcm diecret. 

Quod igitur cuculli cum lacernis fumcrentur? pauper qtii 
lactrrwm m.ictere non poterat folum euculium don at. 

Idem 



Di %e foftiarti Pdrs //. Lib. /. 4 1 

Idcill Ep. cxxix. Cuculh Liburnici . 

lttngere nefcijli nobis^o jhdte > lacernas: 
Inducras albas , exue callaicas . 
Mirum eft nullumlntcrpretum veram fententiam afle- 
cutumefte. Alijenim togas tindtas rufo colore> cum pa- 
rum eum retinerent> fuperindutas lacernas infechTe : quafi 
togz communes aJio colore, quam albo e/lent > aut cucul- 
lum haberent. Alij pallia cucullata dixeruntj quafi lacer- 
nis pallia imponerentur : Alijdcmum contrario fcnfu al- 
bas iacernas cucullis Liburnicis fuperindutas>cum cuculli 
lacernis ipfisinjicerentur . 

Sed cucullus capitis tcgmen fuit > vt & partem hume- 
rorum velaret jqualesa facris hominibtis hodie geftari vi- 
demus. li cum lacernis fumebantur, velpluuia? arcenda?> 
cum nondum penula; in vfu intra vrbem elfent> vellatcn- 
di caufa, ita tamen vt fepatari a iacernis poffent^ atquc 
amoueri. Vnde aitMartialis 

Si pcffem ,totas cuperem mijiffe laccmas y 
Nrtnc tantum capitt mnnera mitto ttto . 
Porro cuculHLiburnici di&i funt>quod Libtirnica lana co. 
ficerentur: de qua Plinius lib. vin. Illo&igitur non bene 
cum lacernis albisiunclos traditMartialis , quod colorem 
male retinentes cundem facernis arrvicarent) vtpro albis 
eallaica? exuerentur. Callaicas autemabnuri color c ruti- 
las dici quidam exifiimant > alii callainasj iJcft c^ruleas a 
gcmma? coloreinftar fapphiri. 

Cuculius igitur capitis> atque humerorurn tegmenden- 
fum> ac villofum ad frigus atque imbrem arcendum fumc* 
batur,& ipli Iacerna?>cum opus elfer,injiciebatur. Iuuenalis 
Sat. 1 1 1. de Curio Dcntato. 

Ficltlibus ctnare pttdet^qrtod turpe nc^abit 
Translatns fttlrito ad Marfos menfamque SabelUm 
Contentus tlltc Veneto duroqttc cucullo. 
Vet. Int. ditrtquc aut crajfobabituy aut qttales cucttltcs habent 
Terufini . Veneto a colore , aut & frouwcia . Quod autem vi- 
je tegumenclfetj&prgcipueadlatcndnm>.pi;optereano€>.u 
fars 1U F fuiUC- 



42 OEiauij Fcrrarij 

fumebatur in difcurfationibus , & ad diflimulandam per- 
fonam . Idem pocta deMeffalina pctente lupanar. 

Sumcre noclurnos merctrix Augufia cucullosy 

Sed nigrum flauo crinem abfcondente galero . 
Vbialiares fuit cucullus > aliagalerus 5 quamuis vtrum- 
que capitis tegmen . Nam galerus eft capiliamentum ad- 
fcititium? quod & galericulum . Rotundum muliebre capi- 
tis tcgumentum inmodum gale«e factum Vetus Scholia- 
ftes interpretatur , quo vtcbantur meretrices. Quod vero 
adjicitjideo flauum fumptum> quia nigro crinc matroneC 
vtebantur, Grammatici dcliramentu eft. Quis enim credat 
matronas omnes nigro,meretrices flauo crine fuilfe ? & ta- 
menhuc Scruius tantus vir mifere impegit • Nam ad illud 

Xfondum illt fiauum Froferptna vertice crinem 

Abjlulerat . 

Numquam matronisa.it flaua coma dabatur ^fed nigra^ mox 
Iuuenalis verfum adducit. Quafi EIifa.'> quod futura impu- 
dica eflet, flaui crines initio proucnilfent. Tum in contra- 
riam labitur fententiam . Aut Flauum inquit quia in Cato- 
ne leqitur de matronarum crinibus'. Flauo cinere vnttitahant vt ru- 
ttUefler/t. Sedcredibile eft flauum crinem a poeta Elifa; 
datum ad augefflam eius pulchritudinem > & Meflalinam> 
cum nigriscapillis cifetjflauum galerum fumpu*lfe> fiuene 
dignofeeretur? tiue vt formoflor amantibus videretur. 

JLacema pro Cucullo . ltem birrbus pro eodem . Bar- 
docuctilLus . luuenalis expluatus • 
Cap. XXI. 

CVcullum ferme latendicaufa fumptum diximus. Ca- 
pitolinus in Vero . Vagabatur nccle per tabernas i&ltt- 
panaria ebteclo capite cucullione vulgari viatvrio . Iuuenal. 
Sat. v x. 

llla iubet iuuenem fumpto properare cucullo . 
Ne fcilicet dignofccretur in itincre, cum mntronar fucum 
faftum properaret» Quiaautem,vt diximusj (imuJ ^nn la- 

ctina 



D* %e VeftiarU Pars II. tth.L 4 3 

cerna fumebatur 5 ideo lacernapro cucullo> & capitis te- 
gumento fumiturapud Horatium . 

Turpis odoratunt caput obfcurante lacerrta . 
Et quia lacerna > & birrhus, vr dicemus, eadem res fuit, 
indebirrhus propileojfiue cucullo. IuuenalisSat. vi 1. 

eju9 te notfurnus adulter 
Tempora Santonico velas adoperta cucuHo ? 
Vet. Interpres BirrumGailtcum explicat. nam apud San- 
tonas Gallia? oppidunv conficiebantur . Fulgentius lib. 
jn.aduerfus Monimum . Ttaquecum Arrtanus quidam alt- 
quando in Africa cum Catbolico de his verbis loannis difputaret 
accepto de capite Catboltci pileo > & manu tenens interrogabat . 
Hic Byrrbus , ftc enim appellabat^ eH nein me y an apud te ? Inde 
birretum profluxit . Porro idem vetus IuuenalisScholia- 
ftes Santonictim cucullum explicat galerum fufcum & borri- 
dum Ardeltunculum > quales funt latrunculatorum , aut ex lu- 
cerna turpi inttncJum.Quodquid fi r,diuinare non poffum , nec 
Rutgerfio alfentiri, qui Albelionem legit # Illud certum eft 
bardo cucullum hic a Iuuenale notari . Martialis . 
GalliaSantonico veflit te bardocucullo 
Cercopithecorum penula nuper erat» 
Quo viliflimum tegumenti genus fuifle apparet , vt per 
ludibrium eam fimiorum penulam fuiffedicat. Quod lib. 
i. Ep. 1 1 v. confirmat: . 

Sic tnterpojitus vitio contaminat vntto 
Vrbica Lingonicus Tyrianthina bardocucullu s , 
Vbiplacet quod do&irepofuerunt , vtllo contaminat vn- 
#0.Namlacernis vrbanis purpureis Gallicum cucullum vil- 
m lofum>& vn&um opponit. 

Sed incerta nominis notatio. Turnebus,& alij a Bardeis 
Illyrii populis dcducunt ex Vetere Gloifario. Quod fi pla- 
cet,dicendumeft> veftem in IUyrico inuentam poft apud 
Gallos texi > atque in vfu haberi cceptam . Nam qui a Bar- 
dis Gallorum vatibus,aut a bardis fatuis & ftolidis origi- 
nem trahunt,na; illi parumabardis abfunt . Hucquidam 
trahunt ilJud Martialis: 

Pars II- F 2 Lajji 



44 Ctftuij Ferrarij 

Laji Bardiactts quod euocati . 
Vt (it bardiacus,iluc vtalij habetBardaicus cucullus>fiue 
Cag-uva militare ex piliscaprarum,quo milites in catlris vte- 
bantur>quod fentit Domitius. Non tamengrauem bardia- 
ci odorem , quod pili hircini male oleant, fed ex fudo- 
re ,& fordibus manipularis defatigati. 

Eadem vox apud Iuuenalem extatSat.xvi. 
Bardaicus ludex datur bac puntre velenti 3 
Calceusy & grandes magna ad fubfellta fur& . 
Veteres interpretcs> quos fequitur Vir Docliflimus ad 
Hiftoriam Auguftam> calceum bardaicum intelligunt Sed 
terior Britanici interpretatiode fago 5 fiuecucuiio bar- 
d?Hco,idq; ex fententiapoet^.DaturludexBardaicus gran- 
difq; calceus,ideft caliga> vel capagus > & grandes fure^per 
quve omnia defcribitur Tribunus , velCenturio . Vet. In- 
terpres . Bardaicus ludex Centurio 3 qui quaji apud illos mi/i- 
taitit babentibus Jlationem apud Bardos . ejl autem gens Gallia > 
vel qualis futt Bardus . Corrupte . Rutgeriius legit qm Oaji 
imcr tllos milttauit > fedreliqua repugnant : nam Oafis in 
Aegypto . Turnebus militarem Gallicum interpretatur ; 
fiue a Bardis Gallia?> fiue aBardis lllyiii, Simpiicior fen- 
tentia efl: Bardaicus ludex>ide(i bardo cucullo ve(titus,iiue 
ilie cx crafliorc Iana > /iue ex caprarum pilis , & cilicio con- 
fectus . Qualern proptcrea Centurionem fortaife hirfu- 
tum capellam auda<5ter appellatidempoetaaiibi> nontam 
quod capillis , ac barba promitfa> fed quod fago hirfuto 
atque viilofo mdueretur.GeminaClaudiani;fententiaI-ib. 
i* inRufinum 

Moerent captiu* pcllito ludice lcgcs . 
Bardaici cuculii meminit & Capitolinus in Pertinace . 
jlucJio rerum Commodt in bis infgmor frtit • Veftis fubtegmine 
fenco aurcis fl/s infigmor pcr tuntcas > penulafqnc-y lacernas 3 & 
chtndotas Jjalmatamm) & cirratas milttares } purpureafque ckla- 
mydesGrttcanicas , atque caflrcnfes : O' cuculli B.ardaici , &to- 
ga , armaqite gladutcria gcmmis auroque compofita . Cafaubo- 
nus corrigit Veftes f.f. a. f. tnfigni opere tunicas &c. quo 

loco 



Ve %c VeUUti* P*n IL Lik T. 45 

loco intelligcndumpucacSalmaiius vendidit . Sed cucul- 
li Bardaici & toga armaque in re&o cafu funt , nec ad ven- 
didtt refcrri poflunt . Ego nihil mutandum cenferem. Ve- 
ftis iafignior fuit fubtegmine fericoaureis filis per tunicas 
penulafque &c. quod omnes h j veftes recenfita? aurca tra- 
ma &■ ferico ftamine ( hoc enim fubtegmen hic iignifi- 
care Salraa/io affentior ) concexta? eflent . Tum fic in- 
t e rp u nge . CbUmydes Gr&canicas } atque Cajlrenfes . -Cuculli 
Bardaici . & reliqua * Quid enim infigne in his veftibus fuif- 
fet , nifi quod contra morem Romanum auro> & ferico con- 
fe&as erant ? Ita CaJigulam tradit Tranquillus folitum pi- 
ctas gemmatafque penulasgeftare . Quod autcm ha? ve- 
flespartim inquarto cafu legantur., partim in reclo non 
aliam caufam arferre fcio>qua culpam eius,qui incuriofe has 
vitas confarcinauit. Non rec~teautemidem Caufabonus in 
fententiam Fabri concedit exiftimantis mendum efle in vo- 
cetoga } 6c reponentis fagum 3 quod nullusingladiatorio ve- 
ftitu toga: locus. Falfo. Nam gladiatores togatiper pom- 
pam incedebant,cum in arenam inducebantur. 

Cucullus Monachorum. Eiusfgura, Cadurcum 
luuenalis explicatus . Cap. XXtU 

NOn bardocucullus modo> fed quicunque cucullus 
vilifsimum tegmen fuit . Martialis: 
Puffo Mauius alget in cuculio : 
Cocco mulio fulget Incitatus . 
Quam caufam fuiffe puto^vt Faber feruilem veftcm credi- 
derit > quem fatis antea refutauimus. Verc etiam ferui cu- 
cullati.Sed & Iiberi> vt ex aliatis poctarum locis & alijs plu- 
ribusliquet. Martialis de Manneio, qui non modo inge- 
nuus, fedetiam proequitefe venditabac. lib. v.Ep. xi v» 
lllic cucullo profpictt caput tec7us 3 
Oculoque ludos fpeclat indecens vno% 
Deferuis Columella Iib. i.cap. vin, Cultam veflit&m- 
quc far/.iiiammagis vtiltter >qttam delicate haf?eat 3 munitam di- 

ligen* 



4$ C&auij Ftrrdrif 

ti^entera vento yfri^ore^p/uutaque, quA cuncla prohihentur pelli- 
hus mantcatis ( ideft tunicis fcorteis manuleatis ) centomhus 
confecltsyvel fagts cucullis } vbi malim cuculUtis . Proptcr > 
candem caufam antiquis Afcetis > ac Monachis cucuilus 
adhibitusarcendo lcilicetfrigori> ccelique iniurijs. Aliam 
jffcrt D Hicronymus . Sedentes autem cucullts captta fuave» 
lent > ne alter alterum afpiciat manducantem. NuncMonachi 
Capitiurn a tegendo capite vocant .* fed Capitium> tefte 
Varrone,aIia res veteribus fuit . Scotorum dociiffimus non 
illcpide iu gcnus quoddam hominu luditjquod fcxus igno- 
ratione barbare, ac pra?poftere cucullam appellent, & lic 
vcluri naturam inuertant.Sed vt arbitror lftis latinitatis 
oforibus cuculla eftcontradie veftis cucullata>liue habens 
cucullum>qualis Bcnediclinorum . 

Neceadem apudomnes nunc cuculli forma> alijs acu- 
minata , alijs rotunda. Mirorque tantum otij viris graui- 
bus-> & vanitatis contemptum profefsis fuperaffe>vt lon^ 
gis , atque aculeatis commentationibus difputauerint Diui 
Francifcicucullus acuminatufne fuerit > an rotundusrquafi 
in hoc Chriftiance Reip. falus niteretur. Sane veterum cu- 
culli oblongi, & in acumen deiinentes. Nam per limilitu- 
dinem cucullos appellauerunt charta? iuuolucra, quibus 
thus> pipcr,& alia odoramenta tegcbantur Martial. lib. 
1 1 i.Ep- 1 1. 

Cnius visfieri, lihelle^ mttnns? 
Vejlina t/hi vindtcem parare . 
Ne mgram cito raptus in citlinam 
Cordyllas wadida teqas papyro : 
Ve/ thuris > pipertfque (is citcullus . 
Eorum autcm forma etiam hodie obIonga> & in acutum 
inuoluta . 

Porro cuculjum Gra?ca? notationis effe facile Doclifsimo 
Safmafib ailerttior. Nam Kozzog eft Galca > vel Gulcrus. 
Hefychius. Kokko? ^pm^a.Xeua Ap^. Vndc Cucus, & per 
diminutioncm cucullus > vnde & cucullio , cuiusmentio 
apud Capicolmum in Vcro. Figuram cuculli infra, cum de- 

pa?nu- 



Ve %e Fefliaria Pars IT. LiL I. 47 

pa»nulis agcmus , dabimus . Vetus Iuucnalis Interprcs 
ad Sar. vii. notat cucuJJum aJbum cadurcum appella* 
tum . 

Intfttor hibern& tegetis , niueique cadurci . 
Cadurcum quidam cucullum dicunt candidum propter hiemes & 
niues comparatum , altj tabernaculum , attt tentcrium > quibus 
merces fuas protegere confueuertint . Sed hic pro vili mcrcc tam 
cadurcum > quam tegcs ponitur- Sciucntia autem poe- 
ta? eftjde mercedejiiue mmeruali Gramm.rici pra?mordere 
aliquid pueri cuftodem>quin & difpcnfatorem eandcm de- 
libare . Hortatur porro Grammatitiim, vt patiatur detrahi 
potius aliquid>quam totum pcrirc: quemadmodu mcrciutn 
vilifsimarum mftitor patitur aliquid dc folito pretlio im- 
minuipotius) quam nihiJ vendere.Hoc inteiicxit ldcm Vet. 
Inrerpres . InJUtor hibern& te^etis . Negotiator , qut pro qualita- 
tetemporis mercem fuam diflrahtt . natu cum tlla fnt % SSiimenta , 
ve/ ftragnla hiberna^inflitor mtttori htcme pattutr itl.us dtfrahi 
ac aliqutd de pretto fertre potttts > quamnon vcndere : ita &prx- 
ceptor de mtncrualt pretto aliqnid dcctmari > quam i't ukum pe~ 
reat . 

Cadurcum igitur veilis ftragula /iue lodix ad ftigm ttr- 
ccndum denfa JciJicer> & viiiofa . Idem Interprcs ad ilJud. 
Magnaque debetur violato pvcna cadurco. 
Cadurcum meinbrum,quofcemina? fuiit, explicat , vel 
membri velamen,vel infuum>qua lcctiintcnduntur. Aflfert 
cannen Sulpitia? 

Ne rne cadurcis defiitutam fafcijs 
Nudam Caleno concubautem proferat • 
Sed de lodice,& ilragulis>non de inftniSjloquitur Sulpi- 
tia. Ne fcilicer> inquit^rcmotis cadurcis fafcis liu-e ftrugu- 
lis nudus concubitus apparear. Etiam Ifidori Gloftx Cadnr- 
dum > Jiue Cadurcv.m membrum fwmtnx^ejr cadurda labra puden- 
dt multebrts-) fue fpondam lecii interpretantur.quod a vcteri 
Interprete Iiidorus accepit- Sed non aliud cadurca fuerc > 
quam lodices & ftragula>& culcite ex lino Cadurceni; 3 quo* 
apu d I u u e nale pr 0 1 e ct 0 fu m u n t u r . Na m c u:u 1 n S 2 c r i s I ■ u d 1 s 

per 



4$ O&auij Ferrartj 

pcr nouem dics fcemina? fecubarent , fi per eos dics mari- 
timatrimonijius vfurparent a facerdotibus pctendaerat 
concubitus venia 3 magnaq; pcena debebatur violato lecto , 
fiue cadurco. Miror autem viros doctos prodidifie horum 
carminum fcntentiam a nemine rcdte cxplicatam . Nam 
Britanicus Interpretum Iuuenalis doctifsimus ante mul- 
tos a.miosvio/atnm cadurcum, non feruata» caftitatem in- 
terpretatus eft le£H coniugalis,pernouem dies 3 quibus fa- 
cralfidis peragebantur . Idqueex Propertio: 
trijlia iam redeunt iterum folemnia nobis 
Ctntbiaiam nottes ejl operata decem. 

Cadurcum autem le&um ex lino Cadurccnfi. Plinius 
cnimlib. xx. Nullum eft candidius linnm , /anaueftmtlius : Jtc 
culcttis pracipuam gloriam Cadurci obttnent Galliarum . 

De Colore hacernarum . Martialts mn vno in loco 
expltcatus. Cap. XXlll. 

LAcernas pullicoloris fuiiTe crcdit Manutius inQua». 
/itis. Nam Suetonius tradit Auguftumvifa pro con- 
aone pullatorum turba indignabundum excLunaffe ;En 
Romanos rerum dominos gentemque tegatam ! 
Negotiumque Aedilibus dednTe> ne quem poftea pate- 
rentur m roro > circoque,nifipoiitis lacernis togatum con- 
fiftere. & paulo poft . Sanxit ne quts pullatorum tn medta cauea 
federet. Non omnes tamen lacernas fuhTe pulli coloris nc- 
mo poteft dubitare ,qui & albas > & Bauicas> & eeccincas, 
& Tyrias apudMartiaiem ? & alios legerit . Solar tcnuio- 
rum y ac pauperum lacerna? pulla.* fuerunt : has folas vctuit 
Auguftus 5 cum alterius coloris in promifcuo vfu effent . 

Iocum Martialis fupra rctuiimus in Horatium , qui cum 
folus nigiis laccrnis fpedaret> omnipopulocum Ca?fare , 
sc Senatu albato , commodum coclo mx tJecidjt , atque ira 
CtiamHoratius albis lacernis fpccxauit. Alibi dc bcernis: 
lndueras albas 5 exue Ca/atcas. 
Coccine#>ctiam&Tyria: iiuc dibaphsein promifcuo vfn 

fub 



*De %e FcftiarU Pars //. Lih. /. * 49 

fub Imperaronbus fuerunc etiam vilifsimorum hoaunum 3 
&peregrinorum. Iuuenalis Sat. i. 

Cum pars JNtliac* plebts^cum verna Canopi, 
Crtfptnus Tyrias humcro reuocante lacernas* 
Ideft dibaphas, & bis tinclas? & ideo pretioiiores. Idem 
alibi indignatur Gra?corum fecem conchyliatam incede- 
re. Sat. 1 11. 

Horum ego non fugiam conchylia ? 
Id eft lacernas conchyliatas. Vet. Interpres Veflcmfuca- 
tam . Mox fubijcit & tog<e erubefcendx fucatos habitus . Sed 
fallitur. nulla enim in togis communibus purpura . Qaje fe- 
quuntur etiam corrupta funt . Incaptttum pttrpuram ? qttaft 
conchylta flgnant . Georgius Vallajqui veterem intcrprecem 
Probum vocac> & ex eo pleraque fumpiic,vfus forufsc me- 
lion libro iic Jegit . Conchylia^ capttia purpurta ita flagrantia^ 
vt conchylia ipfa videri poffint : vbi capitia funt lacernas cum 
cuculloliue capitio. Martialis iib. 1 1. Ep.tvi 1. 

Hic quem vtdelis greffibus vaqis lentum : 

jimethyflinattts rnedia qui fccat fepta , 

Quem non lacerms Publtus meus vtncit 
Et lib. v. Ep. viii. 

Bum lattdat modo fhafts inTheatroy 

Vhafts purpureis ruber lacetnis . 
Et lib. ix Ep. xxi 11. 

Vt lutulenta linat Tyrias mihi mula lacernas . 
Libro x. appcllat muniapcs C^W 5 ideftfyrias > & inter do* 
nanatalitia mitci foiitas docec lib. xiii. Murtces 

Sangutne denoflrottndas tngrata laccrnas 
Indtus-i drnon eflhoc fatts , efca fumtts . 
Hinc ingens earum ptecium. Idem lib. 1 v. Ep. lxi 

Dumfabulamttr > mtlltbus decem dixti 

Emftas lacemas muvus ejfe PompilU, 
Eclib. vin.Ep. x. 

Emtt lacernas millibus decem Eajfus 

Tyrias coloris optimi, 
Vtrobicj;ducenu5 &o l uino l uigintailorenisitetere lacernse. 
?*rs lU G Senc- . 



50 OBauij Ferrarij 

Seneca ctiam lacerrias purpureas intellexit epiftola 

ix i i. Demetrium virorum opttmum mecum circumferoy & re- 
liflis concbyltatts cum illo femtnudo loquor ytllum admiror. Ideft 
reli&is lacernatis . Et epiftola lxxvi. Nemo ex tjltsy quospur- 
puratos vides > felix ejl , non magis quam ex illis 3 qutbus f :eptrum y 
& cblamydem tnfccna fabul.t ajjignant. 

Nec purpureas modo>fed varijs coloribus infe&as lacer- 
nasin vfu fuifte docet Martialis lib. i.Ep. xcvi i. 
Amator illetrifitum lacernarum 
Bt B&ticatus > ac Leucopbtatus > 
J%ut coccinatos non putat vtros (Jfey 
Amethy[iinafqtte multerum vocat vefes 
Natiua laudat: babeat & licet femper 
Tufcos colores : Galbxnos babet mores . 
Natiuaifte laudabat 5 ideft natiuos lana? colores , qualis 
Iana? Banicae cuius color natura fubrutilus . Idcmlib. xrv. 
LacernA B&ttc& 

Non efl lana mihi mendax ynec mutor abcno 
Si placeant Tyri& y mc mea ttnxtt ou-ts . 
Natura igitur, non arte & infe&ura coior ille lacerna- 
rum erat . Leucofb&atum colorem cx Mukm albo & qsaiy fub- 
nigro mixtum re&e interpretatur Merula>nugator alioqui 
homo, & impudentimalediccntia Domitij obtreclator. 

Triftes igitur lacernas appcllatpoeta natiui^acfubfufci 
coloris : quales a viris feueris geftabantur>quos puderet in- 
duere colores improbos & feminarum proprios. Curau- 
rem Galbanos mores dicat non fatis fcio , & aiiquid latere 
debct. Nam qudd Turnebus> & Lipfius putant didos mol- 
les & erfeminatos quiahic color feminarum ex Iuucnale : 
Coerttlea indtttus fcutttlata > ejr Galbanaraf a . 
Curnonpotius Tyrios mores & Amcthiftinos dixit > qui 
colores pretiofiores j &feminis magis conuenientes. ? cum 
Galbeus color eorundem interpretatione vilis fuerit>her- 
baceus fcilicet > & ideo exiguipretij . Multominus audien- 
di j qui Galbanos mores dicunt inftarGalba? Imperatoiis. 
Quis enim Galjjarn hoc ciiraiae vnquarn riotauit ? cum po- 

tius 



*De %e Veftiaria P*rs //". Lihl. 51 

tiusnimius illirigor > & feueritas obie&anV. nam quod 
ihmares pronior fuerit> nihil ad mollitiem> nec id vnius 
Galba? vitium . 

Lacernte Csccinea . Coccina . Martialis , & £uinti- 
lianus explicati . Cap. XXlV. 

LAcerna» igitur purpurea» Tyria» fcilicet, Amethiftina?, 
item coccineae in vfu fuerunt apud ditiores > ac lau- 
tiores. Idcm Martialis Jib. n.Ep.xxix. 

<£>jt4que Tyron toties epotauere lacerna. 
Id eft , non femcl fed fepiuS purpura infe&a?. 

Et toganontaflas vincere iufsaniues . 
Vbi apparet etiam purpureas togaj alba» fuperindu&as . Et 
cpigram.XLi 1 1. 

Mifit Agenorida. Cadmitihi terra lacernas: 
Non vendes nummis coccina noflra trihus . 
Ex quibus conftat inferioris pretij fuilfe lacernas cocco > 
quam purpurainfectas. Nam coccineas & paupcriores ge* 
•ftabant 3 & quidem vix tribus nummis taxatas> vt iocatur 
Martialis hic inuidiofe. Coccinearu> qua» & fimpliciter Coc- 
ana dicebantur meminitidem lib. xi v. Lacern* coccinea, 
Si Veneto Vrafwoqtte faites> qui coccina fumis ? 
Ne fias ifla transfuga forte vide . 
QuienimCirci fa&ionibus fauebant> faclionum colores 
veftimentis pra?ferebant , & Venetorum ftudioli cceruleas> 
Prafinorum virides geftabant . 

Quamuis autem inferioris preti; coccinea» purpureis , ni- 
hilommus>& coccinea? , fiue Coccina inpretio. Iuuenalis. 

Cauet hunc quemcocctna Una 
Vitari iuhet > & comitum longiffimus ordo • 
Et Martialis lib. v. 

Cum fihi redire de fatrUelihus fundis 
Ducenta clamet coccinatus Euclides . 
Alibi. 

Cocco mttlio fulget incitatus. 
Pars II. G 2 Et 



$t OBauij Ferrarij 

Et 1 ib. i v. iocaturin Baflum>quem aic indutum fuifTe hcr- 
barum colores > virides fci!icet>galbeos , & fimiles> dum 
promifcue in Thcatro federetur : at poftquam Domitianus 
legem Rofciam reuocauerit> vt Equitcs tantum in Quator- 
decim federcnt 3 Baffum> vt viderctur Equcs> purpuream , 
autcoccineam lacernam geftaffe. 

Non nifi vel cocco madiday velmuricetincla 

Vejle mtes > & te fic dare vcrba putas . 
J$uadringentorum nulU fttnt Bafie lacernte : 
Aut meus ante cmnes Cordus haberei equum . 
PofTet videlicct Eques cffe quicumque coccinam, aut 
purpuream haberet lacernam . Alio loco aitaZoilo fingi 
morbum,vt occa/ionera haberet oftentandi coccina ftragu» 
la . Demum alibi 

Cocctna famofa, donas ejr lantbina mceebx^ 
Curergo poeta lacernas fuas coccinas > fiuecoccinaop- 
ponit purpureis > & vix tribus niimmis vendipoffe ait. ? Qui- 
dam Ironice locutum putant . Scd nullus hic Ironiaj lo- 
cus. Lacerna? tunc omncs commodiorum fcre purpureae 
crant ,aut coccinea?: vtpropterea > & coccina diccrcntur. 
Martialis Iacerna?> vtpoetam dccebat > longo vfu obfo- 
leta? erantj ac detrita? . Alibi 

JQuare ergo babes tam maUs laccmas ? 
Et idco,!icct coccineas vix tribusnummis arftimari potuif- 
fe dicit : potuere etiam alterius viiioris coloris eife, vt ruf- 
ii, & fubrutiii , & improprie coccinas appeUare . 
Quod autcm laccrne vuJgo coccina? efTcflr,tcftatur Quinti- 
Jianus Jib.x 1 1 cap.x. loco ini7gni> fed peroblcuro , que totu 
adfcribam , vtfaciJius inteiJigatur. JF 'alluntur entmfmo^\t > 
f/nrtmttm^ qui vttiofum > & ccrruptun. dicendi genusy qttod attt, 
'verborum Itcentia refttltat 3 aut puert/ibtts fententtolts lafciuit > 
4ut tmmodico tumort t*trgefiat) autinantbus locts baccbatttr , aut 
cafuris fi le::iter excnttantur fiofctt/ts nitet > aut pracipitta pro 
fublimtbus habet<> atit fipecte /tbertatis tnfanity magis exifitmant 
fifuliire ^atfjue p/aufibt/e.Mox fubijcit: pbtvero quid exquifi- 
titts diclum acccdtt attnbtis impcriitrum > qualccumque id quod 

mcdo 



Ti Ze VeftiarU Pdrs 17« Uh t $J 

modo fc ipft poffe defpcrcnty babct admtrationcm . Neque immerU 
to% nam ne tllud quidem factle cft . Scd euanefcunt b*c atque 
emoriuntur comparattone meltorumy vt Una tintl*. fuco ci/r* pur* 
puram , plactf.at ft contuleris ctiam laccrndy confpcc7u melioris 
ebruatur, vt Ouidius aic . Stvero iudicium bis corruptis acrsus 
gdbtbeas , vt buccinis purpuram , iam tllud quod fefellerat exuat 
mentttum colorem > & quadam vix cnnarrabilt foeditate pallefcat. 
Ait magnus Rhetor corruptum 5 & vitiofum diccndi gcnus 
imperitorum auribus efle plaufibile. Sed fi cum re&o > & 
meliore comparetur,non fecus cuanefcere>quam lanam fu- 
co tin&am,fi aut cum lacerna? cocco,aut cum Tyria purpura 
componatur . Fucus enim crat herba naarina rubens>qua ia- 
na inficicbatur . Piinius lib. xxvi. cap. x. Vrscipue veroltbe- 
Tateo malo pbycos tbalajjio , idefl fucus marinus laBuci Jlmilisy 
qui concbylus fubjiernttur . Tria autem gcnera eius , latunty& 
slterum longius quadantcnus rttbcns cortium crifpis folijs > quo in 
Creta vejles ttnguntur . Seruius etiam ad iilud : 
Spiramcnta linuntury fucoque & floribus oras : 
Gems eft berbty vnde tinguntur vefles . 

Quadantcnus igitur rubebat fucus > eoquc viliorum lana 
tingebatur. Sed quiaad purpura? colorcm accedcbat>fiue 
mentiebatur,indc mentitusillccolorprofraude accipi ca?- 
pic . Hinc faccre fttcum mulieri apud Terentium > quod fratt- 
dcmy & infidias ffub quibus occultaturvcrttasy Donatus inccr- 
pretatur . Stnefucoy idcft fimpliciter & aperte> Scmerx/sne 
fuco apud Horatium . Idem Quintilianus lib. n.cap. xv. 
Mangonum , qui colorem fttco > & verum robur inant fagina men- 
tiantur. Inde vnguenta > & medicamina> quibus natiuum 
ruborcm feminaementiuntiir, fucus dicluscft. Hinc vitia 
corporis fuco occultare. Etfucare formam ,& fimilia . 

Lana igitur inquit Rhetor/#a> ttncta citra furpuramy ( idcfi: 
niinimc comparata ad veftes purpureas, ) placet : quod fi con- 
tulcrts laccrn* , (ideft fi cum lacernis> qua? vulgo cocco tin- 
gcbantur > ) comparetur confpecln meltorts obruttury ncc pla- 
cerc potcft ; multo minus > li cum bucctni purpura ( ita emm 
kgcndumeft) componatur-tuncenim mentitus ille color 

fa?de 



54 OBau% FtrrArij 

fede pallefcebat . Nampurpura> fiue murexmarinus coc- 
co pretiolior: buccinum autem prajftantiflimum > au&ore 
PliniOjlicet eodem tefte folum damnareturjquod fucum rc- 
mitteret > ideft\ tincluram , & ideo pelagio admifcebatur . 
Recta igitur le&io eft > re&aque fententia . Si vero tudtcium 
his corrupis ( fucatis ) adhtbeas,vt buccmi purpuram ( cum fu- 
coconferas) iam illud quod fefcllerat , exuat mentitum colo- 
rem, & quadam vix enarrabiltfoedttate pallefcat. Qiiamquam 
fucum poftca pro omni tin&ura etiam purpura; fcriptoribus 
vfurpatum fatis conftat. 

Licet autem in vfuTyria; eflent 9 ac coccinexjreprehenfi 
tamenquieas geftarent . Martialis Joco laudato: 
.Qyi coccinatos non putat viros effe, 
Amethtfitnafque multerum vocat veftes . 
Scneca Ep. cxiv. Jguod videsijios fequi^ qtii aut vcllunt bar- 
banty aut tnteruellunt >qni iabra preffius tondent 5 & abradunt) 
qut lacernas coloris improbi fumnnt . Improbum colorem recte 
Lipfius interpretatur purpureum > vel coccineurn : quod 
infolens is coior tempore Seneca; . Immo & Martialis lib. 
v. Ep. v i 1 1. 

lllas purpureas ejr arrogantes 
'lu$i furgcre Lcclius lacernas. 
Recte inquam LipMus ; quem immerito rcprehendit Ra- 
mirelius: nec recfcc interpretatur Mafambertius colorern 
improbum 3 ideft iteratum . Namimprobus color qui viris 
inodcftisj ac ptobis haud probabatur . 

Cum ramen vt diximus in promifcuo vfu elfent . Et vi- 
dcntur Tiberij amo coepilfc, quod no tam Icge^ quam exe- 
plo eius coercitum . Dio lib. lv i i. Nam cummulttvefempur- 
purcam ( intellige lacernam ) gejlarent 5 quamquam vetitum> 
r/ec reprchendtt , nec mnlclauit quemquam : fcd plnttio tcmpre tn 
ludts cpccuciv /uetvSvl/M i7rivi$v > atq; ftc ejfecity ne quts altus vefem 
inconcefarn fumerc auderet . Vbimale Interpres 5 & Lip/ius 
pcnulam verterunt . Nam /uavJuc. proprie lacern.t- & fic cam 
Artemidorus appellatj & a penula diftinguit . Neca;tate 
Tibeiij pcnul* m vfu Vrbano fuere , & vt fuerint 5 non in 

tan- 



De 2{e Vejliaria Pars IL Lih. L S$ 
tantum luxus excciierat vt purpurca: penula? tunc gefta- 
rcntur. 

Caufarum patroni in Lacemis purpttreis . Veftis pr&lo 
fplendens . Canuftnns coLor '. Cap.. XXV» 

AEtate Iuuenalisjhoc elt fub Domitiano> ac Nerua,& 
fortaffe Traiano caufarum patroniin lacernis pur- 
puicis. Sat. vn. 

Spondet enimtyrio Jllataria purpttra f.lo . 
Caitfidtcum vendttnt Ametbijltna , conuentt ilhs 
Etjlrepitu-i & faae maioris vittere ccnfus . 
Vbi de lacernis loquitur poeta,non de lato clauo. Alioqui 
omnes cauiidicos Senatores fuiife oportet 3 & Jaticlauios. 
Lacerna? ergo purpurea? clientes alliciebant : nam laccrnas 
in cauiis adiiibitas alias docuimus ex eodem poeta : 
lam faatndo pcncnte lacernas 

Cceditio . 

Quamquam non ita compertum mihi fitjfueritne ille Cce- 
ditius patronus > anludex: & ii parronus fuit > quia illuui 
facundum appcl lar > cur pofuerit lacernas : non quod defa- 
tigatus eifet expeclando } noa cnimmora a?ft um afFerc .-ne- 
quedicendo delaHatus> nondum enim caufacoepta erat. 
FortaiTe quia diclmri lacernas deponebant > iiiquo tamen 
hxfitoj cum Auctor 5 DiaIogi de cauiis corrupra.' eloquentia: 
etiam penulas in agendo adhibitas dicat.Videant ergo eru- 
diti . 

Pra?ter purpureas 5 coccinafquc Iacernas>quas Iautiores 
& dcUcatiores geltabantjvarijs pailim coloribusin vfu fuit- 
fe indicat illud Martialis fupra allatum : 

Indufus fiertis hcrbarum Enffe colores , 
Et alibi. 

Florida pervarios vt pin^itur Hybla coloreS 

Cum berue SicaniA ver popttlantur apes . 
Sic tua Juppofttis perlucent prala lacernts . 
Qua?nempc pr#Iis fubiidebantur,vt fpIenderent.Seneca 

de 



$6 Oftauij Ferrarij 

de Tranquillirate cap. z. Non cx arculx prolata veftis > non 
mt/U fcndcrtbus , aut tormentis fpUndere cogcntibus prejfa . 
Idem togam pra?lo prcfsam perlucentem appcllat Epift, 
CXIV. J$ut /acernas coloris improbt fumunt^qui pcr/ucentem to- 
gam: ideft pr«elo fpiendentem , nonfericam > auc bom- 
bycinarn>vt interpretatur Lipfius . Nam aliud eft hominem 
pellucere , aliud ipfam veftem- Homo pcr veftcm fericam> 
acbombycinam peilucebat> vt Creticus apud Iuuenalcm. 
At veftes pradopreflie fplendebant ipia?,quamuis denfae , & 
ex lana . Prarlorum meminir Ammianus lib. x i v. ac prelfo- 
ria vocat . Sohtis prefiorijs vesies luce mtentes arbitra diligentcr 
exflorant . Recte Lipfius folutts . 

Vulgo tamen lacerna; fufca?> aut pulla? v iurpata* : vnde 
pullatus circulus> & pullataplebs. Prscipue autem exla» 
na Canufina fiebant > cuius natiuus color turbaco mulfo /I- 
iniiis, vt ait Martiabs hb xi v. Ep. cxxv 1 1. Canufina fufcx . 
H*c tibi turbato Canufina fimtlltma mulfo 
Munus erit > gattde : non cito fiet anus . 

Nam Jicetdo&i ibiCanufinas penulas interprctentur* 
poteftetia illud deiaccrnisaccipi. Namhinc Canu/iniBir- 
zi dicti funtjqui iacernasfuerunt,non penula?. Vopifcus in 
Carino • Donatt funtab Atrebatis Btrri petitt : donatt Btrrt Ca~ 
mfim.. Porrofufcuscolor } non niger*eft,fed ex fuiuo,rufo- 
<jue mixtus, quem caftaneum , & iubnigrum appellant > Ve- 
rietiroanum obfcurum>Infubres tanetu> quafi caftancturn . 
Praeter Canufinas fufcas fuere & ruff tamlacerna? > quaw 
penuI«B. Idem pauioinfra. Canufiweruf*. 
JRema magts fufcis vefiitur > Gallta rufis: 
Et placet hic puerts? mtltttbufque color . 

Lacerna? Canufinae fufcae magisin vfu Romje erant > irif 
Gallia ruf*e ; licet hoc coiore Roma; etiam pueri & miii- 
tes gauderent. Fucre quidem penulae Canuiina; > de qui- 
bus infra.Lanam enim canulina pcnulis vtikmPiinius com- 
mendatlib. vx xi, cap.si.YX* 



De 



De %e VeftiatiA Pm II. Lih. I. %? 



DeBirrhis. Atrebatici vnde ditli. Aly alijs. 
pretio[iores . Cap. X X V h 

SEd quia temporum fuccetfu ferme lacerna; rufl coloris 
vulgo vfurpabantur > inde limplictcer Birrhi dicla? 
funt. Ifidorus lib. xix*c;ip. xxiv. Birrns a Grtcovocabulum 
trabit 5 illi enim birrum birrum dicunt* lege Trvppov . Nam Trvp- 
pog rufus? rutilus . Piato in Tima?o: 7rvppov <M ^avd-^ n 3 xcu, 
Qcux xpdtnj ymrcu . <pcuov eh Mvxts n xcu fxiXavog . Seruius ad 
iilud .-primoquein limine Pyrrhus . Pyrrhus inquic a colore 
com& dicius: qui Latine byrrus dicitur. Quidam Trvppov fuluu m , 
interpretati funt , vt ex flaui acfufcicommixtione conrice- 
retur. Sedreclius eit H. Stephani {enrciuia rufum inter- 
pretari, cum Plini :>,qui illud Ariftotelis de regibus apum > 
0 yXv j2i/\TtO)V 7rvppog 0 S^srtpog t/iAag, xcu7roixt/\coTipoC)VCl'tit me- 
lior rufus quamniger y 'variufque . Fcftus . Buranmca potio ap- 
fellatur latte commixtum fapa a rufo coiorey quem burrum to^ 
cant- Burrum dicebant antiquiy quod nunc dicimus rufum-y vnV 
dernftici burram appellant bucculam qu& rofirum habet rufumt 
Glofsa; Iiidori . Btrrus, rufus. 

nwppof igiturfiue rufus color lacernis Birri > iiueBirrhi 
nomen dedit,vt plunbus docuit ad iliud Vopifci in Carino 
CI. Salmafius. Donati funt ab Atrebatisbirri petitf.donati b/rri 
CamtifiniyHotu. color,vt pauloante notauimus 5 turbato mul 
foiimilis>flauo fcilicct, & fubnigro temperatus . 

Fuifle autem Birrhos lacernas,non penulas,docet Arte- 
midorus . lib. 1 1. cap. 1 1 1. XAa/uvg j%lw tvtot fxav$vlw , 01 Jt 
l<p«5-p/<5at , et<fi(3iip4ov xctXovcft. Vet. Interpres PcrdjScis comi- 
temhorridulum trita. donare lacerna . Scis birrum inquit ttttri- 
tum comiti condonarc. Et Suidas in voce ATpa£aT/*oc>qui chia- 
mydes appellat . cvcti rcug zotvcug avvoSotg ^XajuvSdg cA>i£vovTO 
%upa[A7nXtvag , ag IxaXnv ArpaCarixag ct7ro rQ^pco/oidlog » ro ydp 
y.iAav cirpov xaXvei . Inepte Atrebaticas ab atro eolore di- 
clasputat. nam Atrebatica>a populis Atrebatibus di<5tse« 
Vopifcus in Carino. Dpnati [unt ab Atrebatibus birripetiti o> 
Part 11. H Appel' 



5 3 OElauij Ferrarij 

Appcllatautem Chlamydas Xerampelinas-s quodeocolore 
eftent,quieft foiiorum vitis arefcentium,rufus fcilicet ex 
flauo, &fufco temperattis . Nam quiatrum colorem,fiue 
puliiginem interpretantur>cum Suida decipiuntur. Xeram- 
peiinarum meminit luuenalis Sat.vi. 

Et Xerampelrnas •veteres donaiterit ip(i. 
Vet- Interpres . VeHes ampeltni coloris , qui inter coccinumy 
& muricemmcditts efi > quod fcilicet coccineus coior clare 
rubefceret? muricis prefTior eftet , ac fubofcurus> vt X<e- 
rampelinus iit rufusex flatio &fufco tcmperatus. 

Birriigiturlacernae fueruntrufi coloris. & quemadmo- 
dum lacerna» materia > & colore alia? aljis 'pretioiiores , ita 
& birri. Quarefalli eosnecefte eft qui veltem femperpre- 
tiofam dixerunt,meritoque Zonaram, & Balfamonem re- 
prehcnditSalmafius>quodadCanones B«p«? <ripmd<; l&ura.? 
expofucrunt) fericas veftes . nam licet fuerint lacerna; > & 
birrifcrici, non tamen omnes tales fuerunt • Neceftquod 
Turnebum fententia? pa?niteat , quilib. xvii i. cap. xxvi. 
ait fe olim credidifle birrum craflum veftimentu fuifte , fed 
mutafte fententiam , fortafife quia Birrum apuJ Zonaram> 
& Balfamonem repererat . nam lib. xxn cap. xxx. aic 
birros, non efte beros , quod in Gallia fcricum non texe- 
retur.-ita& Pkhaeus diuerfos birros a beriscenfet , lcd ea- 
dem res fuerunt , & alij ex lana ,alij ferici. 

Neque verbaConcilij Gangrenhs Can. xi i. oftendunt 
birrosveftes pretiofas fuifte . St quis amiclu pallij vtitur , 
& eos qui cum reuerentia birrts vtuntur defptctty anathema fit ~ 
Birrusenim iiue lacernacommunis veftiserat: Chriftiani 
fecuriores, vt idem vir docliifimus ad Tertullianum de pal- 
lio obferuat> cum triboniu geftarent rcprehendebant eos * 
quiin communi vefte erantj ideft birro , iiue lacerna : hos 
c*non anathemate ferit. Ludouicus Cerda aliam affert ra- 
tionem , quod birn monachis cflent interdidi, fed non pro- 
prerea crant pretiou* . nam cum habiru fecernerentur mo~ 
n chia cctcris hominibus 3 etiam ijs vcftcs vulgares mtcr- 
<fiic-t*r Uidoms mRegula* fmm h 0/2 oportct WQr.achtwi itii 

er.i 



De 2{e VeftUria Pars II. Lih.I. $9 

orarium > p/anetas > btrros, non ejl fas induere . hxc SUtem com- 
munia vertimenca eranc> neque tamepretiofa. Vere & bir- 
rifuerunr>quorummaceria 3 & color in prerio. Ica Cafsia- 
nus lib. 1. cap. vi 1 . birrorum pretia fimul > ambitioncmque de- 
cltnant. Nouic hanc differenciam Auguftinus fermone Li. 
de diuetfis . Nemo ciertcorttm detbirrum > vel tuntcam Itneam > 
feu altqutd nifi tn commune. Ojferatur mbi btrrum prctiofumfor- 
tedecct Eptfcopum . Vbi vulgare permiffum > fed in com- 
mune pretiofum repudiacuui . 

Alia vecerum ceftimoniadc birroacculit Salmafius ad 
Tertullianum > exqueisillud notabilein aclis S. Cypriani 
txutt lacernum birrum^quod ide eft> ac lacerna rufa.Non re- 
cte enim Baronius lacernum birrum interpretatur birrura 
in modum lacerna? factum . 

Nec proptereaquod veftis Epifcoporum ferme dicatur> 
ideo pretiofior. nam tuncEpifcopiincommuniveftitu>iri 
quo etiam diu facra peregerunt . Vulgaris ergoferme ve- 
ftisfuit>& ideo feruis etiam conceffa. Lex I. codicis Theo- 
dofiani de habicu> quo vci oporcec incra Vrbem . Seruos fa- 
ne ^quorum tamen dominos folliatudtne mi/itta. confiat nontene- 
ri 3 aut birris vti permittimus > aut cucullis. Neque propterea 
veftisferuilis>vraliasindicauimus. Qua?lex pra?cerea de- 
clarac chlamydcm & birrum non omnino eandem veftem 
fuiffe . nam chiamys permiccicur feruis milicaribus > birrus 
nequaquam.Vere incer chlamyde > & lacernam aliquod di- 
fcrimenfuilfe nocauimus, Immo incer birrum & Iacernam 
videcur diftinguere Sulpicius Seuerus Dialog. lib. 1. cap. 
Xiv. Hxc cbarts vtduis & famtltaribtts mandat trtbuta Virgtni- 
bus > illa vt birrum rigentem ybdc vt fiuentem texat laccrnam . 
Vt fcilicec oinncs birri fuerinc Jacerna?; non contra> cum & 
alio co!ore>quam rufo conficerentur . Forcaffe etiam lon- 
giores & laxius fluentes lacerna?, quambirri. Vet.Incer- 
prcs luucnalis . S.intonicum cucu/ium^ birrum Ga/iicum expli- 
cat> & ideo rigentem , &_breuiorem . Adderem fortaffe 
birrum fiiille lacernam cum cucu!io> nifi lex Theodoliana 
birrosa cuculiis diftingueret . - 

Pars 11. H 2 An 



Cclauij Ferrarij 



Jn Lacerna vcflis feruilis fuerit . Uartialis expli- 
catus. Cap. XXV H' 

/~\ Vidquid itt 3 necbirrus> neclacerna veftis folumfer- 
uiJis fuit>vt contra doctiflimorum opinionem alias 
difputauimus . Quos nihil iuuant Horatij verba 
lib* i i.Sat. vi i. 

T u ctim proiecJis infgnibus > annulo equefri) 
Momanoque babitu prodis ex ludice Dama, 
Turpis , odoratum caput obfcurante lacerna . 
Non es quid ftmulas? 
Non quialacerna capur tegebat feruus credebatur,quod 
Fabrum fecutus Pifoniana? nuperus enarrator ftatuit, 
verum quod infignia , & dignitatis nempe annulum , & in- 
genuitatis fcilicet togam depofuerat. Caput autemlacer- 
na, liue cucullo viIiori}& coloris atri inuoluerat: quod teg- 
menjomnibus commune > & ferme a feruis geftabatur. 
Fuiile autem cucuIIum,quo abditus mcecharetur > teftatur 
& Acron . Inuehitur in eqmtem Romanum } qui depofito babitu) 
n e cognofcatur exit de adulterto obtecto capite . 

Ex quo apparet lacernas cum cucullo fumptas comrnu- 
nes feruoru & ingenuorum,niii quod>vt alias diximus > fer- 
uiles viliorimateria .>& colore erant, ac ferme cucullata?. 
Kon es quod fimulas ? 
Simulabat fcruum depofita ingenuorum vefte,& vere 
f^durn voluptatis mannpium erat. 

Sed 6c Martialem inpartes vocant 5 vt oftendantlacernas 
fuiffc vetiimentum feruile . lib. xi i-Ep. xxvi. 
Nec vtnit ablatts clamator vema lacernis : 
Accedit gclidam feruus ad auricutam . 
Sed haud vidi magis . Conqueritur ibi poeta Vrbispro- 
ceres , ac Senatorcs faiutationis matutinaj orficium moro- 
fe peragerc per totam Vrbem difcurfantesjfe autem vide- 
ridcfuiiofutujquod no tcrat tot Iimina>nec tantum vagetur 
per vrbem j led illis pro pramiio olfici; Confulatus elfe> 

Pro 



De %e Fc&iarU Pars II. Lft. £ 4i 

ProconfuIatus> & Prafturas, ftbinihil cxpcclandumcumi 
fraclo caIcco,decidente pluuia no habeat lacernas quis im- 1 
brcm propulfet. 

Sed tu purpureis , vt des noua nomina Fafisy 

Aut Numidum gentes 3 Cappadocumque petas. 
At miht quem cogis medios abrumpere fomnosy 

Et matutinum ferre , patique lutum . 
^uid petitur ? rupta cum pes vagus exit aluta y 

Et fubitus craffx dectdtt imber aquA i 
Nec ventt ablatis clamator verna lacernis: 

Accedit ^elidam feruus ad auriculam . 
£t rogat vtctznes fecum L&torius inquit^ 
Vipntinnmmis nonego malo famem? 
Ha?c attuli vt fanihomines inteiligerent>iiumquid exhis 
lacernas veftem feruilem fui(Fe deprehendipoffit . Re&e 
virido&ipridem emendarunt: 

Nec vemt dlatis clamatus verna lacernis. 
Vt fit fenfus . Cum decidit imber, non pr#fto eft voca- 
tus verna,qui alias afferat lacernas, quibusimbre madidas 
mutem. Sed Raderus omnes codices Clamator , habere 
ait 5 tum lepidam interpretationem hibjicit 3 clamatorem 
eife conuiuij vocatorem,quafi opus clamore eifet ad vocan- 
dos conuiuas,aut vnquam vocatorcs clamatores difti.fint. 
Immo fubjicit Martialis accefliffe feruulum,& clam in auri- 
«ulam vocationem ad conuiuium infufurrafle . Etfi igitur 
omnes libri veteres repugnent,optima emendatio eft: cla- 
tnatus vema lacernis . Nam clamatus eft vocatus Martia« 
li. lib.i.Ep. li. 

Vocabitur venator & veniet tibi 
Conuiua clamatus prope . 
Et Ouidio 1 1. Met. 

A/picit banc > vifamque vccat > c/amata refugit , 



Ds 



\ 



4% Cfiauij Ftrrtrij 

. 

Vt Caracallis . J*uale vefimenti genus fuerint 
Cap. xxrm* 

LAcernis Caracallas fubjiciemus,quia eam veftem ad 
inftarlacerna? factam traditXiphilinus cx Dionc lib. 
ixxvill. AM.a kcu tivci JMav 'ivSvutv fioLpC&pixaf; ttcdc, x,4,Tctx,o- 

VTTCOV , KCti CVfpctTTT&V OV fXttV$VW; TpoVoP 7T£0ffi%iVpi . X.CU ctVTOClTl 

ffvviyjtTcLTa, clvtIuj mSbcrtv, axxTizcu KapajcaMoc cDd tbt' feTmAw- 
■S-lw vcu , xai t«c rpar/wac fxctXt^ct djvKpnvvvS-^) \x!itevffiv . 

proprtum genus indumenti in modum lacerns, ( male In- 
terpres penulse) excogitamt . ldbarbarum> difctjfumque & 
confutum erat exmultis parttbus } eoque indutus erat femper^ ex 
quo , Caracallus cogncmtnatus ejlyiujfitque milites eodem genere 
veji/s vtu 

Id veftimenti genus Gallicum fuifle rede Salmafius ad 
Spartianum obferuat Cx Vi&ore . Cum Gallia vejiem pluri- 
mam deuextffet^ talarefque caracallas fectffet,coegt(fetque plebem 
ad fe falutandum tndutam taltbus tntroire de nomine hutusvejiis 
CaracalLdiclus ejl. Quod igitur Caracallas e Gallia petierit> 
eafque geftaret ipie, & militesj moxque ciues induere 
coegerk Caracailus inde diclus eft.Sed,vt idem vir doctif- 
fimus exSpartiano obferuat,eas talares fccitjcu anteanon 
efient . Ipfe CaracalU nomen , inquit Spartianus,* veftmento> 
qnod poptilo dcderatydemtfo nfque ad talos^quod anteanonfuerat , 
vnde bodieque dtcuntur Antomntaru CaracalU eiufmodtjin vfu 
maxtme Romana plebis frequentatA . 

Talares igitur caracallas Antoninus fecit,cum antea non 
eflTentj& ftcut iJle a vefte Caracalla diclus eftjita caracailae 
taiares ab eo Antoninianje dicra? funt. 

Sed quomodo id veftimenti genus fciffum 3 & ex multis 
partibus confe&um cifct ignoramus,cuin & ipf.im veftcm 
ignoremus. Cafaubonus adSpartianum exiftimat plerai- 
queomnes vetcru veftes textura folum confici folitas iine 
operafutoris ,iiue farcjtons , & vt loquuntur Euangelifta: 
vtpccvThq cfi oAs; at iftas caracalias morc hodiernarum veftiuni 

con- 



Vc %e Veftiarai Ptrs IL Lih.L 6$ 

confeclas apluribuspannis fcifiis primo>deinde confutis . 
Sed non credibile mihi viderur veterum veites totasfola 
tcxtura confectas,(ine vlla futoris apera> pra?cipue togas 
& tunicas>cyclades)& rcliqua veftimenta claufa . Quod id 
fieri non poife videatur iu tcla ( uam f unica? Chrifti Domi- 
nipeculiare artificium diximus) quaeideoin confutilis di- 
(51 a ) cum pra?terea futura? in to«a> & tunica veteres memi- 
ncrint . Quod Ci vcitimenta apertapaJlia , lacerna? , textri- 
cis opera confe<5ta,mox fibulis iirng£ba'mur>cu caracallf la- 
cerna?)iiue adinftar Jacernarum effent.-quod opus fuit va- 
rijspannis fchTiS) &con(utis adinflar noitrarum veftium ? 
Artificium igiturillud barbaricum t*uit>ficut & veftis-j qua»- 
fciffa ) & ad mftar centonis ex mukis pannis confuta . Ce- 
terum caracallas a ciericis gefb.tas> eafque palliola fuiuet 
cum cucullO)idem Salmafius obfcruat:qucm opere pretium 
fucrit confuluilfe . Meminit & Palladius in Lauliaca.cap» 
CXv 1 1 . avT/i n avcf f&z TrcnJjtp/y xapcty.aA/ov AauQaLvvffce, . Inati- 
ta ferut caracallton . 

Lacernas honoris fpecie depoftas . 
Cap. A*A7J*. 

LAcernam fniffe veftimentu virile docct VIpianus 5 cum 
inter ea recenfet) qua? foJis viris permiffa erant,& no 
ance conrirmauimus . Poiro laccrnas honoris fpccie dcpo- 
fitas vnus ; quod ego fciam> Suetonius indicat) qui in Clau 
dio cap. v. Ctitn interim qaamqu am hoc modo agenti nunquam 
aut cjfictum htmtnum , aut 'reuerentia ptiblica defnit . Equefler 
ordo bts patronum eum perferendx pro fe legaticms clegit . ^tin 
ejr Speclacults aduentcnii cffurgtre > & Uccrnas deponere folc- 
bant. Exquo apparet qucmadmodum in dcprccando,vt a- 
lias diximus>toga? deponcbantur,ita & honoris caufa de- 
poiitas lacernas . Ita& TertuJJianus de Orationo Chri- 
ftianorum morem > ac fuperftitionem caftigat > qui inter 
orandum penulas deponebant ethnicorum imitationc . 
J% bus mcntti vanitas expvbranda efi > fqmdem fne %'ffitts > 

aut 



14 Offituij Ferrsrij 

aut Dominici > aitt Apofiolici pracepti aufforitate fiunt : huitif- 
rnodi enim non veligioni fed fuperfiitioni deputantur • , affeclata > 
& coacla , & curiofi potius quam rationalis officif > certe vel eo 
coercenda > quod gentibus adaquent . V t eU quorundam pofitis\ 
%mnlis orationem facerc* (tc cnim adeunt ad LdoU nationts . 



Wms tithitrimi* 




octa: 



OCTAVIX FERRARII 

DE RE VESTIARIA 

PARS SECVNDA. 

LIBER SECVNDVS 
Q^v x Est De Paenvjlis» 

V&nnU notatio quafita . Cap. 1. 

Acernam,'& pcnulam licet non idem ve- 
ftimentum fuerit , plerumq; tamen a fcri- 
ptoribus confundi do&i adaotarunt : fed 
diuerfum plane indumenrum forma y atq; 
vfu fuifte oftenfurifumus> fiprius nomi* 
nis notationem qua?iiuerimus . Quidama 
Gra?co oiiginem duxere OcwoA/o fiue Dorice^voAct . Et 
Cafaubonus quidem adSpartianum fic di&amputar, quod 
veftis adftri&a effet>& qu^ partium corporis,quas tegebat, 
figuram exprimeretj qu#que oAovto o-cojun edtva: quales 
veftes ftricliores> perquascorporiadpreffas membraap- 
parerent « Quje notatio viro docliffimo haud probaturjqui 
nuper depaenula fcripfit. Sed firmatur audtoritate Arte- 
midorijquiinterveftesaccenfetjquje Sxi^w, %ux s-ivo%a>pia¥ 
infomnis fignificant 3 anguftiasfcilicet,aeprefluras: JtdrS 
XfXTn^k-^iv to a-^jua.. ex hoc enim quod membra preffim con- 
ftringeret , anguftias ac preffuras fignificabat . Quod fi falfa 
Cafauboninotatioeft, non ita tamen vera videturauctoris 
illius etymologia ex veteribus Grammaticis. Di&a nempe 
&cuv6A{$ quod tota confpieiatur tn oAh ydiwTcu. Nam om- 
nes veftes exteriores , qua?que tunica; fuperinduebantur* 
& vt Varro ait foris ac palam veftiebants pallia , hccrnx 3 
chlamydesj faga hac ratione penula; djci poftent :nam to» 
'1* apparebant» Quse racio etiam Cafauboni notationem, 
ParsIL I eiuditj 




$C OBaulj Ferrartj 

ehidit > nam & lacern*,& chlamydes ita corpori adprefla? 
eranr> vt membraexprimcrent.-& ideo Artemidorus inter 
illas enumerat > qua? prefluram,& anguftias lignificant. 
Multo minus audiendijquibus 6 tpcavoAn; ^trcovy translucens > 
& peJlucida tunica . nam nihil minus de veftimcnti genere 
craifo,duroque,quodq; itineris>& pluui^ caufa fumebatur> 
dicipoterat,quam quod transluceret > aut pclluceret . 

H. Stephanus exiftimat Gra?cam vocem a Latina fa- 
#am ,vttenuisinadfpiratamn*tmutata, & apenula <pam- 
A/f , vel (piroA/? di&afit. Quod mihimaxime alfine vero vi- 
detur. Nam apud Athenarumlib. in.VJpianum Cynal- 
cus perftringit 5 quod voce nouam & infolentem inuexerit , 
a <j*i) «> inqilit > oxcu rov zcuvov , xcu HJivrcii rov a%pyi<?ov tpivoXLu/ 
( hpnreu >ap , u> /3sAt/5"« j zcu o tpauvdiXnc, , ) ajrcov ; Vivu Mvxi > 
Jof fxotrov d%pn<rov (pivoAlw. Verrit Cafaubonus ; Nonnetttis 
es y qui nouumytjr quovfus nondum eram <pzivoAlw( reperitur 
cnim vir optime penula dicla 6$cuvoAnc, ) dtxifti d^n^ov. In 
quo quidem Dalechampium arguit, qui exiftimauit notari 
vocis 6 <pw6xnt in folentcm vfum pro tye&vohm- Nam in Gr«e- 
cocontextu fcribiturperca .Ceteru quod ipfe fubjicit,cura 
VJpianus Latine penulam a pueropetjiffct,eamque Gra?ce 
qcuvqXuu dixiffet, quafi reformidans ingemu Vipianij excu- 
fationcm adieciife s cam vocem extare apud fcnptorcs, non 
vidctur Athcnanmentem aflecutus . Cur cnim VJpianus 
Latine penulam petens a%pns-ov dixifler? Scd cum ferc ab 
omnibus diceretur « psuVoAn;, & Cynulcus dixiftet tcVcWvo- 
Aitu fubiecit. E/pnrsu >«p , xai 6 qcuvoAnc.Na. virili gencre extu- 
lerat. Verequidemnotariinfolentia: vocem i^rava Cy- 
nulco idcm obferuat > nonquodpcuvoAZu; dixiffet, quaj vox 
iamin vfu crat? fed obiter oftcndit vtroq; generc eiatam* 
Hocfonantverbailla. Diciturenim& o fwsftve JJOfeiUori 
gcnerc.Voccm aurem eLatina fa&am videri illud often- 
ditj quod infra Canujinnm Latinaparitervoce appeJJar. Lo- 
quicnimillumdcRomanapenuIa declaratjquod ftatim fe- 
quitur» In balneum vcro cum te conferres > non nc inter- 
xo^antiquoiresrefpondifti. EgoquidemaVoAfcWo? hnfy* 



Ve 2{e Veftiaria Pars JL Lik II. 67 

fxcu i eoporro diepulchram iliam Canulinam fures furri- 
puerunt 5 magno rifu in balneis oborto, d%pv<rov ^mov/Mvoo 
<pcuvcXa cumnouaejr nondum 'vfu detrita penu/a qutreretur. NaiU 
veftis Canufina eftpenula.- cuius Martiaiis, & alij meminc- 
re . Antiquiorem quidem Vlpiano eam vocem apparet, etia 
. ex Ioco D. Pauli Epiftola 1 1. ad Timotheum . ToV <p<uX6vlw 
or BL7riXiTov . Sed ^xofpouvoXUv QouXcvlw habet. Et quid hoc 
fueritambigitur, & fiveftisfuitj nihil tamen indetrahi > 
Gra>ca?ne, an Latina? originis fuerit . Ncc mirum propterea 
eft vllum Romane. hiftoria? Graecum fcriptorcm quod fciam 
ea voce vfum>quod fcilicetno Gra?ca eifet,fed a Latinafa- 
cla, verum vci uav^vdv , vel itpWptSa. pofuiiTe. Hincetiam 
faclum j vtquiea vocc vfifunt modo <piX6vLu> y ac cpiXwlw 
dixerint, modo ^ivoXlui^ ac <ptuvd>xbjj > vt apud Latinos p£- 
nula , & penula j variafque intcrpretationes addiderint . 
Hefychius. <ptuvoXac to v^ao-y.a. Vivd-cw . t^oura zcuvov tpcuvoXav. 
Vt cum locum cx PoIIuce viridocliemendarunt, & Oa/AoW 

iiXrfctpizr /ut/uCpatvov yiyXcoos6x.Ojuov . A quo SuidaS <p cuXcovhc \t- 
Xitov Tquap/of , ui/xCpctivbv . W yXodosoxojxov . * %it c#i tov . Et paulo 
poft: <patv6Xr\c oov'i crxoc . ot <ft iraXcuu \<pz<rpiSa . zcu%itcov hpari- 
koc . « <pcuvoXnc 6 ct7rctruov . Siue ergo a Pcnula <pcuv6xn\c dedu- 
catur , /iue contra Latina? voci Grieca originem deditjvtri- 
ufque notatio incerta, nec tanti eft in ea perueftiganda de- 
fudare. Ita & quando primum apudRomanos in vfu efle 
cceperit, haud mihi compertum. Tertullianus inuentum La- 
ceda?moniorum fcribit in Apologetico .Et tte voluptas tm- 
fudica frigeret Laccdtmonij fenulam ludis excogitarunt • Quod 
li verum eftjvtique & vox Grxcae originisfuerit. Sed cum 
nullus veteru Gra^coiQjautLatinoru hoc tradat,maxime in 
gente feucraj&frigoris tolerantiiiimajfufpicor aut deceptu 
Tertullianum , aut penulam pro endromide pofuilfe , quam 
inuentum Lacedannoniorum ex Martialc notum j vfufque 
maxime in pala?ftra fuit . Neque tamen lummo Viro quinu» 
per Tei Liillianum edidit afsentiri poftum legenti PrimtLa- 
cedxmornj cdium penuU ludis ex cogitarunt . Quod fcilicet La- 
cedemomjgens dura & bellicofa ad militares potius expe- 
lars 11. I 2 ditio- 



6% oBauij Fermij 

ditiones hieme obeundas 5 quam ad Judos & Theatrapenu- 
lasgraues? acpra?pondere odiofas excogirarfe . Itaque 
hoc ridiculi caufaa Tertullianopolitum. Sed non conueni- 
unc fententia? huic Tertulliani verba > qui credidit a Lace- 
dxmonjjsprimuminuentampenulam , & quidem ne ludis 
uoluptas impudica frigeret . Inquoeum aliud cogitalTe 
omnipignore contenderim. 

fenulam itincrarinm veftimentum fuife , ejr pluttUtempo- 
re Jumptum . ^uando primum illud intra Yrbem 
vfurpatum Jit , Cap. II, 

Dluerfum omnino veftimenti genus fuilTe a lacerna 
penulam fcriptores produnt . Artemidorus Iib. 1 1. 
cap. iii. Vbi chlamydem, quam alij y.cuv$vbx>> ahj ep«qvJct 
alij /2»piov vocantj fignificare ait vexationem ,& angu(tias> 
& Jitigantibus damnationem>proptereaquod corpus cir- 
cum ampleclatur. Subijcit :to Ji ctvfo kcu o MyoyJivog <pcuvoM\<; . 
tdem ftgnijicat & qu& vocatur penula . Athenajus loco lauda- 
tojcum penula? mentionem fecifTet , paulo infra «p«s-p/J* 
ideft lacernam ponit. Sic Latini poeta?, fic quicumque 
Romani veftitus meminere . 

FuifTe autem vcftimentumitinerarium quod fupratuni- 
cam acciperetur^ &pluui;ecaulaadhibkum nemojgnorat. 
Nomus . Penu/a efi veflis 3 qtiam fupra tunicam accipimtis , 
Pomponius Panttceatts . Penulam in caput indnce^ne tc mfcat, 
non enimincaput inducipotuiiTet nifi veftimentum exte- 
riusfuifset . Varro. Non quxrenda eji bomtni } qut babet vir- 
tutem? p&nnlain imbri. Luciiius: 

Venula fi qttartsy cantberius s feruus^ fegefre 
Vtiltor mtbi , quam fap.ens, 
Cicero ad Atti cum lib. xi 1 1. Epifr. xxxi 1 1. Defarro- 
'■me loquebamur: Lupus in fabula . Ventt ad me & quidem td 
temporis ? zit retinendus effet . Sedego itaegi >vt non fcinderem 
panulam > memim entm tut? & multi erant nofqttcimparatt. Pau- 
lopoft. CaiusCaptto ctm C\ Carwate. Horum egovix attigtpe- 

xuUw j 



Dc %e VejlUrU Psrs II LiktT. 69 

mlam^ & tamen remanferunt . Erpro Milonc • J^uid ntinus 
fromftttm ad fugnam^ quam ftnula irretitus , rhedaimpeditus > 
wxore fene conflritlusf Vnde & muliones in penula, qu* in- 
demulionia. Idem proSextio . Senfit rufticulus non inctu- 
tus fuum fangUinem quari : multoniam fenulam arripuit , cunt» 
qua frtmum Rcmam ad comitia venerat . Seneca Ep. lxxxv i I. 
deitinere fuo . Culcita interra iacety ego tnculcitx. Exdua- 
bus penulis altera ftra^ulum 3 altera opertorium fafia efl . Ita 
tamen,vt no nifi extra Vrbem & pluuia; caufa adhiberentur 
penulae . 

Sedquandonam primum intraVrbem earum vfus cce- 
perit, non conftat. Si Dioni credimus lib. lvii. Tibcrio 
imperitante. Tradit enim cum multi veftem purpuream li • 
cet interdi&am geftarentj Tiberium neque id reprehen- 
di/fe, neqjmulclaffe) tantum ludis> cumplueret <pcudv peu- 
Svlw indutum effeciffe ? nequis alius veftem inconceffam 
vfurparet. Interprescum Lip(io ixomSvL-j penulam reddi* 
dit. fed fuifse lacernam do&i pridem obferuarunt. Ve- 
ftes purpurea?) qua? geftabantur contra morem,fuere lacer- 
nae . nulla? enim pa?nul* purpurea? fuerunt . has vt tollcret 
Tibenus, ipfelucernam fufcam liue puilam induit. Nam 
pluuio tempore lacernas intra Vrbem geftatas diximus . 

Sub Flauijs pa^nula; intra Vrbem geftata; videtur. fed plu- 
liia; tantum caufa.Iuuenalis Sat. v. de fa!utatore,qui eciam 
fa?dis imbre diebus Aue matutinum portabat . 
Scilicet hoc fuerat , fropter quod fepe relttta, 
Comuge fer montem adaerfum gelidaf jue cucurri 
Efqutliasy fremeret Uua cum grandme 'vernus 
luffiter y & multo Htllaret fenula nimbo . 
Hoc etiara docet iocus Galbje apud Quintilianum y qui 
paenulam rogantijiW» foffum comwodare inquit : domi ma- 
weo : cum C<enaculum etus ferflueret . Et paulo infra . Non fluity 
pon efl ofus ttbt : [1 fluit ipfe vtar . Qua? fatis indicant? non 
xiiii pluuio tempore p^nulas geftatas . Paulatim tamen in 
promiicuo vfu,etiam cum fudum efset> e/fe cceperunt> & 
quodmaximemirurn eft> etiap ab oratoribus cum eaufas 

agerent 



70 0$anij Ferrarij 

ngerent ndhibita,' . Auctor Dialogi de caufis corruptaeelo- 
quentiae . ^iantum ktimtlitatis ftttan.us cloynentue attuitffe 
f<enuUs ljiss qnihtis adfrtclt ^ & veluti inclufi cum tudictbus 
fabnUmur . Qjx verba non efse Qumtilianum eius libelli 
au&orem indicaiit. Namcum islib. xi i. Oratoris habitum 
morofc difponeret , nufquam lacerno? meminit > ncdicam 
pa?nula? , numquam profe&o diflimulaturus tam grande 
eloquentia: incommodumj atque a&ionis oratoriaj deho- 
ncftamentum) quod fua «tate patroni pa?-nulis inuoluti , ac 
circumftricli a?gre manum inagendo expedircnt • Mihi ta- 
men verihmile fit id a paucis admodum vfurpatum > nec 
diuobtinuiffe> cum fcquenti feculo caufarum pztvom Toga- 
tt appcllati fint, quod cum toga defijfsetipri inter orandu 
cam retinerent. Niii dicere velimus, ab auclore ilio pa?nu- 
lasprolaccrnisad maiorem inuidiamappellatas. 

An Senatcres fub Hadria.no ptenuUti. A. Gellitts 
expitcatus . Cap. lll . 

FViife tamen pa?nulas fub Hadriano etiam a Senatori- 
bus geftatas quidam exGellio tradiderunt lib xi 1 1. 
cap« xx. T . Caflrttius Rhetorict difctpltnx docior a D. Adriano 
ob mores-} (j litcras fpec7atus } cum me pr&fentc dtfctpulos quofdam 
fttos Senatorcs "Jtdiffet dte feriato tttntctsy & lacernis indutos > & 
gellicts caicatos , Equtdcm > mqutt > malmffcm ios tcgatos cffe . 
Ptgttum fltcm cfi ctncios effe> & penuUios. Qua? /i vera funt 
quoinodomultispoft annis, vt tradit Lampiridius, primus 
Alexander Seuerus Senatoribus concelfit vt frigons caufa 
penulis vtcrentur,cum id veftimenti genus femper kinera- 
rium,aut pluuia? fuiffet . Deindc quis alius auctorpjenulas 
Jacernis honeftiores facit c 1 Sedpace doeriftimorum viro- 
rum dixcrim,nemo hactenus Gellij mente aifccutus eft. N6 
enim Caftritius Scnatores reprehendit>quod eflcnt lacer- 
rus induti . qua cnirn fronreid poterar>cum indeab Augu* 
fti a uo m promifcuo vfu eifent, ftue fuperinduerentur to- 
gis , liue umum tunicis ? Martialis narrat Horatium quen- 

dam 



De %e Feftittria Pars II. Lih. it 71 

dam folum inter omnes nigris laccrnis miuius fpedatfe 
Cum plcbs c3° minor ordo > mxxim.tfque 
Sanclo cum duce candidus fcderet . 
Idcft>in hcernis albis, quar in fpeclaculis adhibcbantur. 
Idcm lib. xiv. Ep. c xxxv 1 1 . Lacern<e albx. 

Amphitheatrales nos commendamur ad vfus 
Cumtegit algentes noftra lacematogas . 
Pra:terea paul.o lufra tapfo Caftnti.us f.itctur huiufmodi 
veflitnm demnlto iamvfu t^nofctbtlem efe. Laccrnas nempc. 
Non hoc ergo reprehendcbat Rhctor. Scdquod cum la- 
cernis gallicis elfcnccalcc m> cum calceos geltare debuif- 
fen t . Subijcit enim . Scd ji hic vtfter hutufcemodt veflitus , de 
multo tam vftt ignofctbtlts eft > folcatos tamcn vos Pop. Romani 
Senatores per Yrbts vias ingredt nequaquam decornm efr^ non hercle 
'vobis mtntts > quam illitum ftttt , cut hoc M. T ulltus pro ttirpi 
crimine cbteclauit. ( Antonium intelligit . ) Hocautcmcal- 
ceos a r caligis > galiicis > crcpidis > foleifque diucrfos fuif- 
fc notum cft 5 quod calcei totum pedem & dimidmm ferc 
crus veftirentjcalige fole*quc>ac gallica? pedisplantam te- 
gerent. Ita cum toga: geftari deiijifent & in earum locum 
fucceflerelaccrna?,caIceos nihilominus rctecos ^pparetcx 
hocloco,quodindecorum viJercturita nudis pedibusin- 
cederepcr Vrbem s deinde quod cum calcci Scnatorum 
lunati effenr > id infigne in folea fpc<5tari non poterat. 
At extraVrbern depohtis caiccis j ioleae adhibica; . M.ir- 
tialis de vita ruflica > 

Lunata nufquam peliis^O' nufju.im toga. 
Reprchendit igitur Caftritius Senatores,quod contra 
mqrem > & decus magni ordinis pro calceis g tiiicas gefta- 
rt nt • Solealos tamen vos Popolt Rom- Scnatorts per Vrbts vias 
ingredt ncquaquam dmrtim eU . Quod autcm Gallica? folcas 
ellenr idem, oftendit . p/enquc tamen mquit ext/s , quiaudie- 
rant y requireb*m cur foleatos dtxiffet , qut gallicas-, nov fo/eas 
hcbercnt . Sed Cafirttiusfcite , atquc in corrtipte lecutus ett . Om- 
nia emm fcrmh tdgetnts^ qtttbus piantarum calccs tautttm tnftme 
tcguntur , cetera prope nuda > & terctibus habents vincia funt^ f&- 

lcas 



yt Oclauij Ferrtrij 

leas dixerunt > nonmmquam gr&c* v$ce crefidulas . Gallicasau* 
tem verbum ejfe opinor nouum non diu ante atatem M. Ciceronis 
vfurpari cxptum . ltaque ab eo fofitum eft in fecunda Antoniana* 
rum . Cumgallicis inquit dr lacerna cticurrijli . 

Nondum tamen difficultas omnis exhauftaeft.Cur enim 
dixit Caftritius. Pigitumeji cinclos faltemeffe^ & pcnuUtos* 
Quafi honeftius pfcnularum geftamen efset, quam iaetrna- 
rum ,contra veterum fcriptorum fidem . Sed neque hoc 
viri eruditicceperunt. Nonefthsec Caftritij fententia. Sed 
quando mallent gallicisjquamcalceis vtij reclius atque ho- 
neftius ipfos facturos fuifse, fieciam Gincli > & penulati 
effeut . Nam cum penula veftis viatoria effet,& foleaj cum 
cageftarentur>non cutn lacernisjaut togajinagis decorum 
futurum fuifte dixit>fi penulatiinceflifsentjquuiiiter paulo 
poft fa&uri. Quemadmodu indecens nunc videretur, ii quis 
ocreas, & calcariacum longa vefte pervrbemgeftaret,ne- 
«juaquamfi accincl:us>& penulatus . Ideoaucem cinclos 
dixit, no folum quia omnes iter fa&uri pra?cipue in equo al- 
tius cincli 5 fed cum tunicae fcnatorum>vt alias diximus,ft- 
sie laticlauise fub toga & lacerna non cingerentur , iter fa- 
c*turi prascipue equo necefse habebant longiores tunicafc 
cingulofufpendere: &ideocincl;uram cum pj»nula coniun- 
xit,nonquodp#nuIa cingeretur>vt quibufdarovifum eft?& 
infra refellemus . 

Non igitur ante Seueri Alcxandri aetatem Senatores in * 
sra Vrbem nifi pluuia? caufa penulati. Id primnm illis Ale- 
xander conceftitjvt fuprapofuimus. In vulgatis eft. />*»«- 
lis intrafrbemfrigoris caitfai vtfenes vterentitr perwifit. Rccle 
Lipftus pro Sentbus 3 Senatores fubiecit > vtante Lipfiui» 
Bricanicus ad Iuuenalis . Sat. v» 

\An Senatores in fttncre Principum pxnuUti* 
Cap, IV. 

SEnatores in funere Cadarum pa?nula vfos fcribit Lam- 
pridiusin Commodo. Ipfe autemJ\Vi(\\m^prodiqtumnon 
Itut fibjfii{l • cj*m in gladtatorts occifi vnlnere manum 

ntjfif- 



Ve VeflUrU Pars f/. LtklT. 7? 

mfijfety adcaput fibi deterfity & contra confuetudittem pxnula* 
tos iuffit fpeclatores , non togatos admnnns conuenire^ quodfune» 
ribus folebat ipfein pullisvefiimentis prafidens, Omnino cunt 
Cafaubono Iegendum . Panulatos iujfit Senatores^ non togatos . 
Nec enitn fpeclatores in muneribus togati omnes , nec pse- 
nulati . qui enim id fieri poterat in minuto* ac tunicato po- 
pulo cui nectoga: erant> necpaenula? , ncclacerna? ? Sed 
Senatoresj cum in fpe&aculis togati eflentjiuflit eos pa?- 
nulatos conuenire : quohabitu non nififunera Principum 
frequentabant.Id tradit Dio lib. j.xx 1 1 . rem candem nar- 
rans. His perfeflis rebus inquit, magnum nobis folatium de- 
dit y quod cum effet rurfus gladiatorum more pugnaturus nos 
( fcilicet Senatores. nam & ipfe fenator erat, & de pcricu- 
lo in quo omnesfuerant Senatores paulo ante narrauerat ) 
hf T8 tjT toAjT i7r7rctJ) , kcu cv rcuc /uavSvctc &tc ro dvarpov hcnX&&vs 
JEquefiri vefie ejr lacernis indutos venire in theatrum,» £uoba- 
bitu nunquam ante Tbeatrum ingredi confueueramus , nifi prin* 
eeps evita decefsiffet . Sed cum /uuwSvlw kcu t^g-pi^a proprie 
lacernam appeilaucrint Gra?ci fcriptores, vt diximus? Sal- 
inafioafsentimur,quiL?.mpridium panulas^o lacerms po* 
fuilfe cenfet. Neque tanienomnino verum eft /ucwfvac & 
tVTTrdfa, g-oXLu) lx.7rctpcz?^.)iAn pofita efte, & (xcwSvav ideftla- 
cernam equitum veftem fuiile ; nec equitum tantum , fed & 
popularium? quod toga per ea tempora in folis fenatoribus 
iubftitifiet. Namfi lacernapopularis etiam fuit, quomo- 
do vcftis cqueftris hic dicitur ? Veftis equeftris,vt alias do- 
cuimuSjfuit tunica equitum angufticlauia: quam depofito 
latoclauo fenatores in lu&u fumebant . Nam duo luclus 
infignia Pa*resvfurpabant,tunicam equeftrem,& lacernas 
pulias . De laccrnispulhs infuncreHerodianus de funere 
Seueri . vracrct »' 'Xvyx.Airoc }a<c\xlvcuc t<pi<rp'iert ^pcouAvoc . Senatus 
cmms in pullis lacemis . Nunquam igitur ante Alexandri 
tempora>nifi pluuia?) aut itineris caufa,fenatores psenulati , 
fed togati,maxime in publico conuentu.- tantum mfuncri- 
bus,ac gladiatorijs munenbus ; qua?mortui Principis caufa 
cdebantur, inequeftri vefte? &lacernispullis 5 licct Lam- 
VArs K pridius 



yt Ociautj Ferrarij 

leas dixerunt j nonnumquam gr&ca v$ce crepidulas . Gallic&s au* 
tem verbum effe optnor nouum non diu ante atatem M. Ciceronis 
vfurpari c&ptum . Itaque ab eo fofitum ejl in fecunda Antoniana* 
rum . Cumgallicis inquit & lacerna cttcurrifii . 

Nondum tamen difficultas omnis exhaufta eft.Cur enim 
dixit Caftritius. Pigitumeft anclos faltemejfey & penulatos. 
Quafi honeftius pfcnularum geftamen efset, quam lacerna- 
rum ,contra veterum fcriptorum fidem . Sed neque hoc 
viri eruditi cceperunt. Non eft ha?c Caftriti/ fententia. Sed 
quando mallent gallicis>quam calceis vti> reclius atque ho- 
neftius ipfos facluros fuifse, fietiam cin&i > & penulati 
effeut . Nam cum penula veftis viatoria eflet,& foleae cum 
ca geftarentur>non eum lacernis>aut toga>magis decorum 
futurum fuiftfe dixit>fi penulatiincemTsent>quafiiter paulo 
poft facluri. Quemadmodu indecens nunc videretur, fi quis 
ocreas> & calcariacum longaveftepervrbem geftaret,ne- 
quaquamJi accinctus>& penulacus . Ideo aucem cincios 
dixit, no folum quia omnes iter fa&uri pr^cipue in equo at- 
tius cin&i > fed cum tunica» fcnatorum>vt alias diximus , fi- 
ne laticlatiia; fub toga & lacerna non cingerentur , iter fa- 
c*luri praecipue equo necefse habebanr longiores tunicas 
cinguiofufpendere: &ideocincT:uram cum pa?nula coniun~ 
xit,non quod p&nula cingeretur>vt quibufdamvifum eft>& 
infra refellemus . 

Non igitur ante Seueri Alcxandri a?tatem Senatores in- 
sra Vrbem nifi pluuia? caufa penulati. Id primum iilis Ale- 
xander concefiit>vt fuprapofuimus. In vulgatis eft. Ptenu- 
lis intra?rbemfrigoriscaufA) vtfenes vterentttr perm//it. RcCfcc 
Lipfius pro Sembus > Senatores fubiecit > vt ante Lipiiui» 
Bricanicus ad Iuucnalis . Sat. v. 

Jn Senatores in fiuncrc Vrincipum panttlati 
Cap, IV. 

SEnatores infunere Cadarum parnula vfos fcribit Lam- 
pridiusin Commodo. Ipfe autemjir.quhyprodietum non 
lcuc fibjfccjt • fiam cum m gladiatoris ocafi vnlnere mantim 

mtfif 



Ve %e VeJlUrU Pars II. LikTT. 7? 

fHif/fety adcaput fibi deterjity & contra confuetudiHent panuli^ 
tos iuffit fpetlatores , non togatos ad mnnus conuenire > quod fune* 
ribus folebat ipfein pullisvejiimentis prafidens. Omnino cum 
Cafaubono legend um . Panulatos iuffit Senatores* non togatos . 
Nec enim fpeclatores in muneribus togati omnes , nec p£- 
nulati . qui enim id fieri poterat in minuto> ac tunicato po- 
pulo cui nectoga* erant> necpamula?, neclacerna» ? Sed 
Senatores> cuminfpe&aculis togati eflent>iuffit eos pa»- 
nulatos conuenire : quohabitu non nififunera Principum 
frequentabant.Id tradit Dio lib. i.xx 1 1 . rem eandem nar- 
rans. His perfcttis rebus inquit, magnum nobis folatiam de- 
dtt , quod cum ejfet rurfus gladiatorum more pugnatnrus nos 
( fcilicet Senatores. nam & ipfe fenator erat, & de pericu- 
lo in quo omnes fuerant Senatores paulo ante narrauerat ) 
hfntvi <?oXy \7r7rdtSi , Jtcu i# rcuc, /uctv^vctc, &%<; ro 3?aTpoV licnX^-^iv.- 
JEqueflri vejie & lacernis indutos 'venire in tbeatrum,» £>uoba- 
bitu nunquam ante Theatrum ingredi confueueramus , niji prin~ 
teps evita decefsijfet . Sed cum pavSvlw kcu t^g-pi^ct proprie 
lacernam appeilaucrint Gra?ci fcriptores,vtdiximus> Sal- 
raafioafsentimur,quiL?.mpridium p<enu/aspvo lacerms po* 
funTe cenfet. Neque tamenomnino verum eft /j.ax^va.c, <Sc 
\7r7rdSct ^oAlw lx,7rctfsci?hriAti pofita efte, & [jLctvcivctv ideftla- 
cernam equitum veftem fuiiTe ; nec equitum tantum , fed & 
popuIarium> quod toga per ea tempora in folis fenatoribus 
iubftithTet. Namfilacernapopularis etiam fuit, quomo* 
do veftis cqueftris hic dicitur •? Veftis equeftris,vt alias do- 
cuimus,fuit tunica equitum angufticlauia: quam depofito 
latoclauo fenatores m lu&u fumebant . Nam duo luclus 
infignia P«?*resvfurpabant,tunicam equeftrem,& lacernas 
pullas . De iaccrnispulhs infunereHerodianus de funere 
SeUCri • Traca. y Ivyz^noc. juiXauvcug t<pi<rp'icrt ^pco/xivog . Senatus 
emnis in pullts lacerms . Nunquam igitur ante Alexandri 
*empora>nifi pluuia*> aut itineris caufa,fenatores pasnulati, 
fed togatijinaximc in publico conuentu: tantum mfuncri- 
bus,acgladiatorijs muneribuSjqua?mortui Principis caufa 
cdebantur, inequeftri vefte? &laccrnispullis> licct Lam- 
Vats //» K pridius, 



74 oBduij Femtij 

pridius ex Dione pa;nulas verterit •• qua; quidem no omnes i 
alba? . nam & fufca? fueruntjqui color aprus funeribus,- fed \ 
quia vt diximus MarJU Gra?cis eft Iacerna>non rectc pa?nu- ; 
las repofuit. 

An Imptratores Pdnalati • Cap. f» , 

1N eo ctiam diuerfus a Dionc Lampridius , quod Dio ait 
hoc faclutrtj cum ipfeCommodus gladiatorum more 
pugnaturus eftet. hoc eft enim /tidopd#&#c& At Lampridius 
ad munusgladiatorium> cui ipfc in veftimentis pullis pra;-/ 
fedit j ideft in cunicis &togis* aliquando etiam lacernis> 
vtdeTiberioidemDiofcribitpulla lacerna purpureas ve- 
ftes redarguente. Nunqua autemlmperateres inpsenulis.V 
Spartianus in Adriano : Tribunus plebis faclm efiy in qus^ 
maqiftratu ad perpetuam Tribunitiam poteflatem cmen fihi fa- 
elttm afferit 5 quod pxnulas amiferit , quibus vts Trtbuni flebfa 
pluui& tempore folebant^ Imperatores autem nunquamxvnde hi-> 
dieque Imperatores fine pAnulis a togatis videntur . Adrianus 
Tribunus plebis faCtus prolmperij omine aceepit>quodp£« 
nulas amifiiTctjquibus Imperatores perpetuaTribunitiapo- 
teftate pra?diti nunquam vtebantur Tribuni pluuio tem- 
pore geftabant . Ideo autem Imperatores pa;nulis non vte- 
bantur,non quod veftis elfet percgrinaj &exoticaj nam 
longo vfuiam indea vetere Rep. fafta erat Romana ; fed 
quod rilisjacviatoriaj&adferuos vfque dimifta 3 dede- 
cere Imperatoriam-maieftatem videretur,quos togam mo- 
do puram j modo pra?textam, interdum purpuream , ac 
jpi&am geftafle notauimus . Quod etiam a?tate fua ferua- 
tum tradit Spartianusjvt Principes fine p^nulis a togatis vi- 
derentur . Togatos Cafaubonus falutatores intcrpreta- 
tur,quod officium illud matutinum in togis peragererur» 
Videre aute Imperatorem pro falutare a fcriptoribus eius 
asui vfurpatum. Q i£ omnia vera e/f^ fatemur . Sed non hic 
iocus togatorum , aut falutatomm . Vt enim idem Caufa- 
bonus fubijcit, non loquitur hic Spartianus de falucatorura 

vefte 



De %e Veftiaria Pars II. Lih. II. 7 5 

vefte, fed iplius Imperacoris. Qjare legendum exiftimat: 
Sine p&nulis togatiy vel attogattvidentur . Simplicius eric ii le- 
gatur fine pxnulis , ac togati vtdemtir . N^m Imperarores 
doii modo in falutacionis orficio, ied vbiquc hne p^nulis 
videbantur> & pra?cerea togaci . Quaii nunquam videren- 
tur Imperacores niii cum Aue macucinum iihs portatetur. 
Et ii aiiquando pamulas geftalfent 5 domi cerce fumptas 
ncmo dixenc cum arcendo frigori , 6c plures cunicas, co- 
g afq; & iiplacec lacernas indu.crc polfcnc: pamulj? domime 
a pnuacis quide geftarencur 5 n;ii l\ cni> vt GaibaMlli> ccena- 
culum perpiuciec . Qnid crgo opus erac cempus cantum 
falucacionis a Sparciano nocan>quo Impcracores line pcmu- 
lis vifcrencur, cum difcrce cradac nunquam ab ijs geftacas ? 
Kecla igicur emendacio eftquamnullus falucacor ,auc to- 
gacus ioco mouebic . Sine pxnults > actog.nivhientur . Quod 
fcilicer prodence hecSparriano Imperatorcs nunquam vte- 
rentur p^nulis,& cogati incederent . Nam viderieft in 
publicum procedcre> &palam adfpici. 

Nec dicere actinec iliudfine pa?nulis redundare> quod 
qui rogati func vcique paniulati non funt. Nam concra po. 
teft aliquis efte ime pienulis? & camen non togacus > lacer- 
nacus> paludacus , chlamydacus. Innuit ergo Sparchnus, 
cum pa?nulis Principes abftinerenc > niliiiominus cogam 
rerinuiife , & cogacos incra Vrbem vifos eife . 

Nonica facile tamenanimunn inducenc>vt credant viri 
docti>nunquain pa*Bulus ab in>peratore geftatas,quod tra- 
dit Dio Tiberium pxnula vfum . Sed ixxvSvluu ibi lacer- 
nam eiTe,non pa?nulam>dicl:uiu eftr& l\ femei redarguendo 
purpurcarum vcftium vfu induent> non eificit Pnncipera 
prnulas in vfu habuiftc . Pra?ccrea Alcxander Seuerus au- 
Ctore Lampridio vfus eft cogu > y.cpa?nulis commuuibus. 
Verum non geftacas incra Vrbem pajnuias a Piincipibus,in 
innere pluuia? caufa adhibicas credimus, quas I.ampridius 
intellexit. Idem aifirmandum de altero fcriptoris enildem 
loco>quem lupra adduximus. Conceifum ab Alexandro, 
vc ienacores pxnulas frigoris caufa habercnt .• & camen 

K 2 aiuntj 



O&duij Ferrarij 
aiuntjTribuni quiSenatoreserant multo ante fub Adria- 
no ferebant pa?nulas . Sed quis non videt Tribunos J & Se- 
natores reliquos pluuia? tempore>vt aitSpartianusjinduif- 
fe painuias: at Alexandrum permififte> vtdie ferenofrigo- 
ris caufa a Scnatoribusgeftarenturjquibus ante illud tem- 
pus impermiifum . Nam Gellij locum fatis ante examina- 
uimus . Neque tamen verum eft,has pa?nulas fuifie lacer- 
nas .nam iacernarum promifcuus vfus quolibet tempore. 
Atpa?nulas pluuio tantumtemporea fenatoribus adhibi- 
tastraditSpartianus. non ergofuerelacerna? 3 quarum vfus 
nullo tempore interdictus. Ita quibus paniulis communi- 
bus vfus dicitur Alexander 5 psenulas fuere>non lacernae.' 
pranerea quas donare Macrinus rofei coloris populo vo- 
luerat in honorem filij, pa?nula? fuerejno lacerna?.non enim 
credibile fcriptoresj & fi parum curiofos, tamen diuerfa 
veftimenta confundere voluifte. SolusLainpridius Gvxci 
apudDionem vocem juapJW pamulam interprecatus cft> 
qu«e erat lacerna. Et fi daremusrecle interpretatum efie, 
& fenatores illos in funere pa?nulatos fuilfe? parum re- 
ferret;& nihilominus verum eifet? quod tradit idem 5 fena- 
tores ante Alexandri asuum nunquam pa?nulis nili pluuiaJj 
caufavfos . 

D.t Materia Pantilarum . PanuU fcorte*) Gaufapin*) 
CanuftnA. Cap. fl. 

PAenularum vfum indicauimus > reftat vt materiam 
formam ,ac colorem denionftremus . PaTiulas du- 
plicis generisfuifte , alias fcorteasj ajiaslaneas 5 & g'i'ufa- 
pinas peruulgatum eft . De fcorteis Martialis . Hbs xi v. fp. 
Cxxx. P/cnuU fcortea . 

Jngrediare viam coelo licct vfque fereno: 

Ad fubitas nunquam fcortea de(it aquas . 
Senecainquceft. narurahbus lib. iv.cap. vi. Bicum fp?vm 
dediffent adefe icm grandiutm > quid expcclas? rt htimfaa 
fdmfa* dfcr-.rrerent^atttfccrteas? Harpa^nula? cxpcHe . ' • - 



Ve 2(eVeftiaria Pars IL 77 

fc&x . Quia vt r.k Feftus omnia cx pcllibusfattA fcortea ap* 
pellabantttr .vnde & merctriccs fcortadic/x , quod tanquam pcl* 
licuU ftbigavtur. Scortea; etiam meminit Nonius de Im- 
proprijs loco corrupto. PAntt/am abufine omne qmcqnidtegi^ 
r.obilijjimi veteres tranVtu/erunt. Varro Manio: & cum corr.gia dif- 
rttpta tenet aridttm reiiquum pedemp&ntda fcortcapertcgere . Ita 
Vetus editio. Sunt qui iegant-c^ cu corrigia difrupta tonatari- 
dum . Fortafte . Cumcorngia d.frttpta tonat hemdum . Naui 
quod aliqui legunt T entet artdum veliquum pcdcm panula fcor~ 
tea pertegere : id eft> tentet psenulam, qua indutus eft, ad pe- 
des dimittere, ne videlicet cakeus dctritus appareat, pa- 
rum proficiunt. nam talaris paniula non fuit> nec pedcs 
itantis pertegere potuit. Sedhaecnonfunttauti. 

Non folumautem expelle > fed etiam ex lana panmla; 
conficiebantur: ea?que duplicis generis fuere. Nam auc 
breui villo>qux & Ganufina; : aut villoia?> qua; gaufapina; 
didx . Illspluuiae tempore adhibita; etiam intra Vrbem, 
cum fere fcortea; tantum in itinercgaufapina; per hieraem 
caufa frigoris fumpta;. De primis Piinius lib. viu.cap» 
xlvii I.initio . Lana autem lattdatijjima Apptt/a > & qtt.e in\ 
ltalia Craci pecoris appellatur: tertium locum Mi/efjt ottesobti- 
nent. AppuUbreucs villonec nifi panults celebres : circaTarem- 
tum Canttfiumque fummam ?tobtlitatcm babent . Non nift au« 
tem pamulis celebrem huiufmodilanam tradit 5 propter vil- 
Ji breuitatem. nam viilofa? vcftes potius imbre trahunt>qua 
excutiunt. Ifta; igitur pluuia.' tepore adhibita? a Canufto Ga- 
nufinj appellatfjquaru duplex colorjde quo infra dicemus» 
Sedaltera^gaufapin^fuerunt longiori fcilicet villo,ea;q; 
. etiam cumfudum efifet frigoris caufaintra vrbem adhibi- 
ta?,quanquam & lacernas gaufapinas in vfu fuifife dixeri- 
niUS. Martialis. Panu/a gaufapina. 

Isntihi candor inefl, vtl/orum gratia tanta 
Yt me vel media fumere mejfe velis . 
De hac capiendusHoratius lib. 1. Ep. xx. 

Jnco/umi Rhodos-i & Mity/ejte pulchra facit quod 
Pttnu/a fol//i(ip) camfeflfgniua/tbus auris 

' fcr 



78 Oflauij Ferrarij 

Per brumamTyberis , Sexttli mcnfe caminus. 
Pa?nula fcilicet gaufapina inepta folititio ajitiuo. Ni/1 
quis malit quamlibet pamulam,qua:aeftate non neceifaria 
cum minimum pluat . Acron de gaufapina interpretatur. 
Hibil frigidttatis in&ftate affert > cjuia fpiffa & craffa eft . Cam^ 
peftre mbil calidttatis in bieme j quia tenue eft . 

Panularum Figura. Cap. VIU 

LAcernas pajnulisbreuiores fuiife 3 cctera fimiles ve- 
terum Grammaticorum teftimonio viri docli tradide- 
runt.Sed folusj quod ego fciam, Perfii Interpres ait Iacer- 
nam fuiife pallium fimbriatum ,Pa?nulam pallium cum fi m— 
briislongis. Quod Grammatici iliius commentum cxifti- 
mo. Quis enim veterum in pa?nula aut lacerna fimbriarutn 
meminit ? Deinde poteft veftimetu aliquod alio breuius ef« 
fe,licet longiores fimbrias habeat. Venfimilius eft,pamulas 
lacernis breuiores fuilfe? vcftimentum fcilicet viatorium> 
equitanti accomodatum > le&icarijs , curforibus j & id ge- 
nus hominibus aptum . Quidquid iit magnum in eo, totum- 
que difcrimen erar>quod lacerna» aperta?, & qua: fibula ne- 
tfebantur ; pamula: ciaufa: fuerunt, rotundas > quajque to- 
ga: inftar corpori inijcerentur , illudque ambirent, nifi quod 
Ihictiores eranr > ac breuiores 5 pranerea cum in toga dex- 
trum brachium per fumma oram exercretur > pxnula vtro- 
que brachiofubducebatur. 

Id mihi diu ignoratum cftjdonec fubie&as altcram Mer- 
■curij alteram militis pa?nulati eifigies Roma tranfmifit 
nunquam nobis, popuiifque nepotum iilendus EqUts C.:f- 
iianus aPuteo j inRomana luce totius antiquitatis affertor 
felici/fimusjidemquefugientium literarum Stator> quefrt 
vnum comitatisjac magnificentia? fimulachru extera: quoq; 
gentcs coluntjmagna pars propter hunc vnum Vrbem inui- 
fuac Abfque eo foret adhuc pamulam ignoraremus . 
Tabula XVI. XVII. XVIII. 



Fui-X 



8 1 Otlauij Ferrarif 

Faifle autem veftimentum daufum 5 ac ftri&um nemo 
poteft ignorare . Cicero pro Milone £>jiid rmnhs prow 
pum ad pttgnam , ctim p&nttla irretitus > rheda impedttus >vxo~ 
re p&ne conjlrtflus efiet ? Ac pra?ter Artemidori verba non fc- 
mel allata : au&or libri de caufis corruptwC cloquentia?. 
JPjtantum hitmtlitatis putamus eloquentut attttliffe p&nulas iftas > 
quibus adftritti') & veluti incluji cum ytdtctbus fabttlamur ? 

Veterisp^enula? veftigium invefte facrificantium adhuc 
retinemusjlicet Uli stas paulatim aliquid detraxerit . Nam 
antiquorum facrificalem veftem, quam pianetamj fiue cafu- 
Jam dixere, fuifle claufam > longamque> vt vtroque brachio 
fubduceretur alias docuimus. Iicet fimilitudine decepri, 
cum nondumpecnulam videre contigilfet>eam togam , fiue 
tog*e limillimam fuilfe dixerimus. Pjenula igitureft non 
toga,breuior fcilicet toga> &anguftior> preterea vrroq; 
brachio fubduclaj cum in toga alterum exereretur . Recie 
itaque eam pasnulam fuifte Baronius > & Io. Biptifta Do- 
nius cenfuerunt. Multaautem de planeta> ac cafula tunc 
obferuauimus) qua? inde lcclor petat . Cur autem in facns 
pa:nula adhibita docli qua?fiuertint, quibus aiTentimur id 
co fa&u, quod olim inpromifcua vefte facra peragerentur: 
ca autem ferme pa?nula fuit> cum paulatim & toga? & lacer- 
nx geftari defiilfent . 

Cum autem claufum veftimentum painula eiTet, quod ita 
corporiinjiciebatur, vt vtrumq;brachium premeret, fequi- 
tur nullo modo cingipotuiffe,quod Vir Docliilimus cre- 
ciidit > qui pamulas omnes cinclas fuifte tradit cx Gellio . 
Twtum faltem <vos f&nulatos , cmciofque ejfe . Sed cinciuram 
jbi ad tunicam > non ad pamulam reftrendam diximus . 
Nam cuSenatore* folutis tunicisincederent , credibiie eft 
iter fa&uros longiores tunicas cingulo fufpendill . jnc lon- 
gitudo illa expeditis , & equifaturis incommoda eftet. 
NampranerSenatores reliquiomnes tam fubtoga >quam 
fub lacerna > ac pamula tunicas cinc^i. Fjlluntur jgitur qui 
hinc mollitiem obie&am a Caftritio putant Senatoribus, 
<}uodJacernaspropenula,quodquetunicas difcin&ns ge- 

llarenr. 



De %e Vepayta Pars II. Lih. th || 

flarent . Nam nuJIa in lacernis' lafciuia , & omnes Senato- 
res difcincli fuerunt . 

Atqui apud Petronium tfuperuenit cin&dus mjrtea fubor- 
Tiatus gaufapina , cinguloque futanffus . Sed ibi gaufapina tu- 
nicaeft) vt Doniusre&eobferuat , coloris myrtei; exole- 
ti in tunica fuccin&i , conuiuiis fcilicet adhibiti . Seneca 
de breuitate vita; ; Cum videam qtiam folliciti argentum ordi- 
nent j quam diligenter exoletorum fuoruvt tunicas fuccingant . 
Et fi gaufapina illa paenula fuit, cingulo tunicam fuccin- 
€lus erat. Alijpamularum nomine tunicas veniffe obfer- 
uant . Falfo. Nam tunicatus populus non quod lacerna- 
tus effetjaut psenulatus di&us>fedquod in fola tunica. Et 
licet in VeteriGloifario Scortea explicetur JVp^axo;^m»i> 5 non 
tamen pa;nula fcortea tunica fuit . nam & tunica fcortea ef- 
fe potuit j fiue ex corio, loroque confe&a , vnde & loricia, 
& lorica tunica ex loris . Ita & lacerna fiue pa^nula loricia. 
Falfumitem militesj&populum tunicislineis fuperinduif- 
fepsenulamj quae fuit tunica fuperior . nam tunica? mani- 
cas cubitotenus habebant> exquis brachia exerebantur, 
& ideo cingi poterant , at pamula vtrumquc brachium pre- 
mebat > & ipli tunica* fuperinjiciebatur . Neque Hierony- 
mus tunicam pro parnula dixit adlulianum . lam dtmtffo 
fyntbemate equus publicus fternebatm > & nobilem ittuenem pu- 
nicea indutum tunica baltbeus ambiebat . Cur enim tunicam 
campasnulamfuiffedicamus ? Sed quidopus eft verbis? 
Siquis pxnulati figuram adfpiciat) facile intelliget nullo 
modopjenulas cingipotuifle^alioqui vtrumquc brachium , 
quod paenula; fubiedum^ eodem cingulo conftri&um > & 
colligatumfuiffet. Porroin Tabula xvi 1 i.cucullus pamu- 
la» appenfus apparet , & quidem acuminatus,ficut & in fub- 
iecla Icuncula, vtopinor Aegyptiaca,quam habuimus be- 
neficio fplendiffimiEquitisIoannis de Lazara,qui fingula- 
ri comitatejharumque literarum cultu,& totius antiquita- 
tis peritia, fed pr^cipue inftrucliflimo Numifmatum Mu- 
fa,'o non vetuftiflimam modo familiam vrbemque hanc^fed 
totam Iraliam colluftrat . Tab. XIX. 

Tarsll. L 2 At 



$4 OSsuiJ Ftrrsrij 




Tt K{ VcflUrU Pars Th Ltl //. &jr 

At pxnulx puenJis cffigicm cxhibet duplex marmor Pa- 
tauinum editum a CL Equitc Scrtorio Orfato • 
Tabula XX. XXL 

TalXX, 




De %e VeHiaria Pars II. Lik II. 87, 



De Colore ?&nularum . Canufinx > Fufc£ > ac 
Jtufis. Cap. Vlll. 

DVplicem psnulam fuiffe diximus,fcorteam>& Ianeatru 
Scorteam natiuo colore pcllis fui(fe>non eft dubitan- 
dum . PcEnuia lanea, alia villofa , fiue gau fapina> alia bre- 
uibus villis , autrafa,eaque Canuiina dieta. PamulasGau* 
fapinasfuiife albas Martialis demonftrat- P&nul&Gaufaptnt» 
lib. xi v. 

Is mibi cander inc& villorum gratia tanta > 
Vt me velmedta fumere mejfe velis . 
Canufinas duplicis coloris fuilfe idcm docct,vt 6 de lacer- 
nis fupra notauimus. Fufcas > & rufas . Fufcarum colorem 
turbato muifo fimilem fuiife tcftatur. Canuftna fufcx. 
H&c tibi turbato Canufiva fimiLltmz mu!fo 
Munus erit > gaude > non cito fiet anus . 
Hincpaifim Canulina? fufca? a vulgo Roma? geftata?,pra?- 
terpueros>& milites , qui exempio Gallorum magis rufo 
colore, quam fufcoinpaenuiis gaudebani . Marcialis : 
Canttfinx ruf<& 

Roma magis fufcis veftttur , Gallta rufis: 
Et placet btc ptteris militibufcjue color . 
Ergo cumfufcis paenuiis vulgo vrerentur,pucri,& milites 
rufum colorem pra?t u!crunt 5 qui color vulgo in G.illia vfur- 
pabatur . Ex hoc Lip/ius Canurinam pxnula feruorum, & 
militum pcculiarem fuiife crcdidir , & pucros fcruosintel- 
lexit . Scd pucriingenui funt > quorum pa?nula?, cum viri- 
k s fufca? eifent & triftiores> lcetiore colorc > rufo fcilicet 
tmaa?. Male aurem intellectus Seneca? locus dodiflimo 
vuoimpofuit. Iseftlib iii. de Benef. cap. xxv 1 1 1 . 
tandtm ab iftis geruhs raperis , cubile tftttd tuttm cireumfe- 
nnttbus ? ^uo te pxnulatt iftiy in mihttim qutdem non vul^a- 
rem cttltum fubornatt , quo inquam tetftt efferttnt t Vbi pamu- 
lam militum veftem fuifie ait Lip/ius> & quidem honeftio- 
rttm coiorerufo.Etprimo Eiectorum Capitc e.arrde leruo- 
* . - rum> 



S8 Oftatiij Ferrarij 

rum militum peculiarcin facit . Sed Rcmeferui, auc 
fine pxnulis in fola tunica > aut p&nulas rufcas oiim induti. 
Nam prjter pueros & milites vuJgus in fufcis pamulisjteftc 
Martiali. Crefcente mox iuxu ditiores feruis luis pamulas 
Canufinasrufas induxere ,pr#cipueiecticariis . Martialis 
lib. ix. Ep. xxi 1 1. 

Vt Canufmatus nojlro S yrus affere fudet • 
Etquia is colori militibus vfurpatus >ideoSeneca dixic 
leciuarios tn militarem cultum fubornatos . Suctonius tan- 
quam Neronis profufione dignum tradit cap. xxx. Eutn 
wunquam carrucis mims mille fectffe iter > foleis mularum ar- 
genteis) canufinatis mulionibus. Magn«e autem id lautitiae fuit, 
ctiam propter lana? nobilitatem,quam a marito emi fibi po* 
iiulat fumptuofa vxor apud Iuuenalem . 

Jnterea ca/etj & regnaty pofcitque maritttm 
Vafores , & ouem Canufinam 5 vlmofjue, Falernat, 
Vt luxus non vulgaris argurnentum fuerit feruorum pa?- 
aiulascxnobiliilima Jana fcilicet Canufina confe&as :qua- 
lesab ingenuis vuigogerebantur j praeterea rufo colore > 
vt militari cultu mancipia incederent . 

Non ergopamulamilitum veftis peculiarisfuit,fed com- 
munis et paganorum . Vt minus audiendifint> quiadSpar- 
Jtianum obferuant 5 cum lacerna miiitum eiTet & diceretur, 
poftquam eaab Vrbanis vfurparicceperit , ad habitus di- 
iHnclionem pamuJas militum di&as efle . Nam femper pse- 
nula commune veftimentum fuit Quiritium > & militum, 
©mnis fexus, omnis setatis . Meminere & psenuls milita- 
jis fcriptoresj fed non tanquamid peculiare veftimentum 
militi^ efiet . Suetonius Nerone . lrrumpenti Centuricni & 
fjtnuU ad 1'ttlnHs appofita . Idcm Galba. cap. vi. Pofridie 
qttam ad legiones venit > folenni forte fpeciaculo plattdentes in~ 
inbuit^ data tcffera^ vt manus p&mtlts contincrent . Scneca dc 
benef. cap. xxiv. lib. v. Meminifli qnoque fnb qnadam arbore 
nninimum vmbr* fpargentey cum velles refidere feruentifjimofok^ 
quemdam cx commtlitonibus ptnulam fuam fubftrattifte . 

Quae verba foluradccJarantetiam miJites pxnulam ha- 

buiifc. 



"De 7{e Veftk-h Pars II- Lih. IL 
habuiffe . Et cur non haberent ttfgfti 8fl illu 3, acmunimen* 
tum aduerfus pluuias > cceliqne ihiurfa^ £ Tertullianus 
etiam meminit pxnule. militarisde Corona miJitis cap. i. 
ibidem grauiffimas pmtllas pofutt 3 rcneUri aufpicatttsyfpccu/ato- 
riam n.oroftffimam pcdibus abfoluit . Vbi rclcuari legcndum 
effe>quemadmodum a CI. Rigaitio editum eft,facile intel- 
liget j quigrauiflimas penuJas cogit;:bit . Illudetiam ob- 
fcruabit, licet militibus communcs p^nuie effent, videri ta- 
men magis fpeculatorum proprias> vt qui Iinperatorum 
mandata perferrent, fupplicia exigerent > & ideo perpe* 
tuo in itinere elfent . Nequc illud pretercundum eft , p£- 
nulas cas de ir.orc rufo colorc fuifse> fiue vtipfe loquitur 
rufso . Nam verbis i\\\s,gratttjw/as pamtlas fofttihrclcuari 
fpicatus 3 morofjimam fpecttlatoriam pedibus abfoluit , gladium 
reddtdit) illa ex oppofito refpondent. Ntinc rt/Jfattts fangui- 
yc fuo (nonp£nuie_ colore) fpc calceatus , & que fubijciun- 
rur. Itapermlejlle aut de more fiife. > aut certe rufso, ftue 
rubrocolore fuerunt. 

Quod vero fubjicitLipfius,viIes fcruorum in puHis vefti- 
bus fuilfe , verum cfljli tunicam inteliigit . Nam Martiabs , 
cuius locum adducit>loquitur de pueris, qui menfa.' mini- 
ftrabant, quifine pamula > fcd tunicati tantum>vt notuin 
eft 5 & vilioresquidem tunica? ex lana Pollentinajqiuepulli 
coioris. Martialis- 

Lana quidem trifis(ldc(x pulla) fedtonfs apta minifhis 
JQualcs non primo dc qrege. menfa v-ccat . 
Pretiofiores miniftri > & de grege primo tunicis albis 5 
mox & auratis fuccinc-bi) iidemque intonii ; & muliebritcr 
culti j at fecundarij > & viliores,tonfique >& inculti viliori 
lana> ac colore tunicas induti . Quod autem Lipfius feruos 
viliores cucullis vfos ex Martiali contendit ; 

Vullo Mzuius alget in cucullo. 
vix venia dignus eft. Ibi enim de ingenuo Ioquitur > & cu- 
cullus quoque commune tegrnen fuit . Poftremo,ncqueil- 
lud veium eft > ctiam pgnulas- purpurcas fuiflc ex Dionis 
Iocofupra laudatode Tiberio,qui fjua$vax puilam geftauit 
adtoilendum vfum purpurearum . nam Mandyam etfe la> 

fars U, M cer- 



90 OBauij Ferrarij 

cernam>nonpa?nulam) doctis obferuatum eft : Iacernim. 
inquam>non pa?nulam, neque togam purpuream , vc Xiphi- 
iini Interprcs conucrtit • 

Narratquidem Lampridius Macrinu deftinaiTe darc po- 
pulopa?nulas coloris rofei mhonorem Antonini filij ) qua* 
vocarcntur Antoniniana? . Quas miror curinlacernas do&i 
conuertant. nam vcre pa?nulas donare decrcucrat rofco 
colore inrignes, cum lacerna? omnium colorum vulgovfur* 
parentur> ve eiTet aliquod difcrimen inter pa?nulas fcruo- 
rumj & ingcnuorum» cum Canuhna? rufa? etiam inlcdi- 
carijs viluilfent . Quod autem auctor Libri de vtraque pa?- 
nula pullum paenularum peculiarem colorem fuiife ex Sue- 
tonio contendit : Vifa quondam pro conaone pullatorum 
rurba ,nonanimaduertit, ibi delacernisloqui Suetonium . 
Subijcit enim: Vetuit quemquam nifipofitis lacernis in circo con>~ 
fijlere : qua? & ipfa; vulgo pulla? erant . 

VtinuU inter vefles muliebres . E& virilibus pretio- 
fiores . Cap. IX» 

ILludetiam difcrimen inter lacernas 5 & pa?nulas fuit> 
quodlaceraa veltimentum virile tantum fuit,vt fupra 
oftendimusjpa^nula commune etiam mulicribus. D. de au- 
rO)argento ? mundo legaro : Commuma funt quibus promifcue 
vtitur mulier cum viro : velutt panula 3 palltumtte esi > & rthqua 
buiufmodi > qutbus fine reprebenfione vel vir ) vcl vxor vtatur . 
Lampridius tradit ab Alexandro interdiclas matronis pa?- 
nulas: Matronas tamen intra Vrbem p&nulis vti vetutty in tti~ 
•nere permifit . Quas pa?nulas colorc) & ornatu vinlibus pre- 
tiohores£uilTe,credi par eft. Nam PolJio in Quieti vita t A- 
lexandrum inquit Magnum viri mannults ar^cnto^ muliercs tn 
reticulis ? & in cmnt omamentorum ger.cre cxfcnlptum fcmpcr 
habuerunt yeonfque vt tumc& 3 & limbi-) & f&nttUmatronalesin 
famtliaeius bodtequefint», qua Alexandn etfiqiem delutjs varian- 
ttbtts monfrent . £rgo ha? pa?nuia? acu picia? , & variata? fue- 
runt . Quales & Caligula? de quo Suetonius cap.xrr. Vc- 
(litu , calceatnque & c&lcro habitu 5 neque patrn 3 ne ue duili^ac 
ne virili quidem , ac denique humano ftrnpcr vfus cst ' . S&pe dcft- 
€ias gemmatafque tndutus p&nnlas . 

Etms libri Sccundi . O C T A • 



OCTAVII FERRARII 

DE RE VESTIARIA 

PARS SECVNDA- 

LIBER TERTIVS 
Qv i Est De Veste Militari. 

Viuerfe CbUmydis fpecies . Cblamys puerilis . AlicuU. Veliu\ 
longus correttus . Martialts explicafus . Cap. /. 

Eftimenta militaria apud Gra?cos 3 & Roma- 
nos fuere>Chlamys> Sagum> Paludamen- 
tum . Nam tunica communis etiam paga- 
nisfuit. QuaiIicetdiuerfanomine> re ta- 
men eademindumenta, aut non multum 
diuerfa fuerunt . ChlamydemGia:ca? o- 
riginis effe , nec aliud quam m$i@oXauw > hoc eft veftimen- 
tum quod tunicse fuperindueretur> & quidem fere militare> 
fcriptores confentiunt Vt quemadmodum toga pacis>ita 
chlamys belli infigne elfet.Philoitratus lib.v. cap. xi v.^Aat- 
fxv^oc; iipotS-* , kcu s"p*T/ar« 0'io* . Chlamydem , ejr militarem vi- 
tam adamauit . Anvero quemadmodum £AaiVa,quod hie- 
mt frigus arceret > 7rap* To^A/aiW di&a fit> Grammatici vi- 
derint . 

Porro diuerfa? chlamydis fpecies apudfcriptores ocur- 
runt. Puertlis') Muliebris , ac Viriits. Rurfus ha?c vulgaris , 
& Imperatoriay de quibus fingillatim aliqua nobis adnotan- 
da funt . Vlpianus D- de auro arg. leg. Puerilia vejiimenta, 
ej[e ait > qtiA ad nullum alium vfum pertinent nifi puerilem , ve- 
luti tog.n pr&tcxtd-) AlicuU cblamydeS)pallia } qua ftlijs noffris com- 
parxmns. Iuris confulti non infimse nota?> qui quid effent 
silicuU non inrellexerunt> Altcuht^ aut CaliguU repofuerunc 
volcs nihili . Dovtiffitnus, Hottomannus legendum putaC 

Pars IU M 2 Mi" 




$2 QBauij Ferrarij 

"Jlical^ & manicatas tunicas intelligit> qua? puens decora?» 
grnndioribus aiitemminus honeita? erant apud Romanos 
auCtore Gcliio - Sane Hefychius AM'£ -^nav ^poXros 
explicat , tunica manicata . Quod verum efTetjii huiufmodi 
tunicas chiridotas? liue manuieatas pueris decoras aliquis 
vcterum notaffet,aut ratione Hottomannus attuliiTet>cur 
ha* tunica? decora; pueris>grandioria?tatiprobrofceeifent. 
CumapudGelliumScipioSulpitium Gallu amareperftrin- 
gat>quodin conuiuio adolefcentulus cum amatore cum 
chiridota tunica inferior accubuerit. Vt nonniiipuerimeri- 
r€rij ca tunica vterentur . Cuiacius Obferuationum lib.x. 

1 1 1 . Aliculas breues togas interpretatur> qudd Mar- 
tialis iib. xi i. lxxxi i i. ait: 

Bruma dtebus > ferijfque Saturrti 
Mtttcbat Vmber Altculam mibi pauper l 
Id autem alibi ab eo fic explicatum. iib. xi 1 1. vi. 
Breuis gelid& miffa efi toga tempore brum& . 
Sed tam Alicula? > quam toga? > & alia veftimenta mitte- 
bantur Saturni diebus , quas togas patronorum auaritia 
(qui munufculis chentes coiebant) vt fumptuiparceret> 
bretiiores > & ftri&iorcs faciebat , vt idem vates non femel 
notauit. Sed cur aut vndeifta? breues toge Aiiculas dicl^ 
funt «? Alicula? notationem folus,quod cgo fciam>veterum 
pofuit Velius Longus de Orthographia . Cuuis integrum 
Jocum an°eram , quia fatis obfcurus eft> &corruptus . Et 
■de bu Ittcra qu^rttur^ c\u& fe cum his aut wferutt voctbusy aut t 
fr&pvfutt: inferuit vt in hts vchcmcns > reprxbendit 3 cumdegan* 
ttoresi& vehcmenter dicant . In rcprabendtt fccundum pnmam 
podtionem: prendo enim dtcimus > non frehendo : at prxpofutt ,vt 
<um dtcas boflts , harena^ altcam , etiambaitculam cum ab ahn^ 
do pojjit alicadtci } & aLtciilam extftimcnt dtctam.quod alcs nobis 
tmtcla conttneat* Haftemis ille . Quide afpirarione loqui- 
tur> iiue vtipfe credit inera H. Cum igitur ponenda c/fct 
m ta afpirationis H. meuria iibrariorum kripturn crt. 
,\ (£ autem hanc iiteram partim ie mferuiife quibufd.im vo- 
uom > partim pr*pofuilTe . Inferuiife, vc in vcbemens , & m 

prebtn* 



*De %e Vefiarid Pars II. Lil. IIT. 9 3 

prcbendo> quura tamen elegantiores etiam veemcnter dt» 
cerent , quodibifinc afpiratione fcribendum eft. Inferuif- 
fe eciam fe in vcrbo reprebendit lecundum primam pofitio- . 
nera 5 fcilicet prendo ( cum poft additum iit Re )prendo enim 
inquit dicimus , non prebendo. Subjicit priepofuifte fe voci* 
bus> vt bofttsy harena , balica > baltcula . Sententia veteris 
Grammaticieft, H. literam velutin alicnam pofleflionem 
irrupifte , & minime ncceffario pra?po/itam vocibus, qua? ea 
carcre poterant . ArTertinteraiiaexcmplum Altc&-> & Ali- 
cnit) quarum fi altera ab alendo , alreraab alis deducacur, 
quid opus afpiracione \ Subijcic enim ; Hortus quoque non 
dcftderabat afpirationcm , qtiod tkt berbtt oriantur . 

Totus igicur iile locus ica confticucndus eft . Et de H. li~ 
tcraqu&rttur 5 quA fe cum bis aut inferuit vocibus , &ut prapofuit. 
Jnfcruit > in bis vchemcns ^reprebendit } cum elegantiores , & vee- 
menter dicant : in reprebendit fecundum primam pofitionem : 
prendo emm dicimus non prebendo . At pr&pofuity vt cum dicas 
HofttS) Harcna , Haltca , Halicula: cum ab alendo poffit Alica, 
dtci>& Aliculam exiftiment dtciam } quod alas nobis tmecJa con- 
tincat . Hu?c ille. Verumneque Arcna neque Alica neque 
Alicula afpirationem recinuere • 

Vt in viam redeamus>fi Alicula didla cft > quod alas nobis 
imccia. contineat , Alicula vtique coga efse non poceft,quod 
opinatur Cuiacius > qua;rotunda>& claufa alas habere nort 
potuit. Fuitigitur Alicula chlamys , & quidem puerilis* 
& inter veftimenca puerilia a Iuris confulto receniica . In- 
fances enim olim > ac pufiones > auc nudi> aut chlamydula 
femite&iincedebant. Herodianus Ub. 1. narrat Commo- 
dura , quum familiarium nomina> quosneci deftinauerat> 
libcllo mfcripfifsec > eum libellum a pucrulo, quem habe- 
bat in delicjjs foras elatum cotum negotium aperuifse» 
Erat r.utem inquit puerulus adbuc tnfans ex ijs , qui veftitucx- 
tcro nudi,fed anrcygemmifque ornati folcnt delicatiortbus cblc* 
i~}itwer;to cffe» 

Rciiqui ferme chlamydula humeris iniecla feminudi. 
Talcm Mercurium fmnw deicribit Martianus initio operis: 



94 OElauij Ferrarij 

Ac iam pubefcentts gtna, femtnudum incedere* chiamydeejurindu- 
tum parui > inuelatumque c&tera humer&rum cacumen obnubert 
jine magno rifu Cyprtdts non finebant. Apuleius lib.x: Ade/i 
luculenttts puer nudus y nifi quod ephebica chlamyde fini/irum te- 
gcbat humerum . Chlamydis pueriiis meminic SuetoniusTi- 
berio. cap. VI. Muntra qutbus a Pompeta Sexti Pompeij fo- 
rore itt Sictlta donatu-s efi , chlamys,& fibuia^ ttem bulUatt* 
red duranty ojiendunturque adbuc Baijs . Subieclam Mercu- 
rij chlamydari effigiem a Ioanne Galuano accepimus > 
quo eloquentia > ac nobili reorum patrocinionullus mor- 
talium magis propitium Mercurium nactus efl: j nemo The- 
midis facrariopropius admotus , nemo vetuftatis cyme- 
lijs publico bono intoclior . 

Tabula XXII. 



Quan- 



I 



De Xe Vefiiaria Pars TT. Lih. tlT. 9$ 

Quanqua haud verifimile eft > precipue apud Romanos> ma- 
iores pueros ica incelfirfe ca <etate > quamaxime vclari cor- 
poraoportet , cum ob hanc caufam etiam poft togam viri- 
lem per annum exercitatione campcftri tunicati eifent. Sed 
infantes> puerique mmufcuii chlamydulam induti, quam> 
quiaveklti alashaberet> Altcuiam dixerunr. 

Hinc iocus Martiaiis Interprecibus non intelleclus Iib. 
xi i. Ep. lxxxi v. 

BruntA ditbus ; feriifjue Satnrni 

Mittebat ymber altculam mihi paupcr : 

Nunc mittit altcam > fatlus esi enim diues . 
Aiuntex PJinio Altcu/am maioris prctij fuiiTe,quam Ali- 
cam. Sed nihil horum apud PJinium.nam Jib. xvi i. cap.xi. 
ait» AltcA tria genera ftttffe mintmnm^ ac fecundarium \gran- 
diffimum atk&rema appellari . Aliculum pretiohorem fuifse 
nccapud Piiniumj nccapudalios faciic reperias . Iocus 
poeta? nonita frigidus>vt itli voluntjin ipfa voceeft. Nam 
Jhca potionem e zeajvt noi um cftjiigniricat, Alicula veftem 
/iue paruam chLimydem. Ergo Vmber,Lum efset pauper> 
mittebat A/icn/am^idcd veftcm, MaftiaJi : at diues faClus 
mittit A/tcam^ hoc eft potioncm . Cum autem Alica maior 
efse videacur,/4//r#/.i argute carpit auaritiam Vmbri,quifa- 
clus diues pro vefte potionem miferit . Miflfarn autem Ali- 
cam a pauperioribus docet idem xi 1 1. v i . 

Nos A/tcam > mulfum poterit t bt mtttcre dtues. 
Si iibt no/ttcrit mittere diuesy emc ■ 
Ceterum quemamodum nuJlus Aliculam pro A/ica iiue 
potione acccpit > ficcontra nemo Latinorum Altcam pro 
yeuVe poiuit . Grxciquidcm aM«tt chlnutydcm dixere. 
H c fy C h i V, $ v A W^txa %AauvSa-> \u7r6p7rvua, ct<fi 7fG{7rt£ci ^Aauv • 

cPoc aM«Ac>j«pe. Idem pauio poft AJica tunicam ch:ndo- 
tam intcrprctatur . 

Porro cphebos etiam in chlamydibus 5 &quidem vefini 
peculiari habitu fuiffe apud exteros PJutarchus docet in 
Catone Minorcj quum dcfcribit pompam Antiochicniiurn> 
qui Demetno Pompeij hberto apudherum gratio-fo aci fe 

ad- 



t>6 O&auij Ferrdrf 

aduentanti obuiam efrufi erant. Ev o\ t<?n£ot /Av^cafig op^Aa- 
fjLveii x.cu7ratSis irtpcoS-i KOfffxicoq u<?Y\Mffou)' Epbeht tn cblamydi- 
bus y pucrt inalio ornatti fepatatim confifiebant . Artemidorus 
Jib. i. cap.i.vi .E<r*fcsi>w ideft Epbeborum bsbitum gefiare^ft fer- 
uus ftbi vtdeatur liber erit > quandoquidem folts hberis td lege 
pcrmififttm efl . Omnibus atttem artifiabus manuarij? ) & Rbetori- 
btis ottttm & ceffationemin annum fignificat. Oportet enim ephe* 
bum yfiue Tyronem th ^Xa/xv<h tLuj <h%tdv ivHAnuwlu>%%eiV' CbU* 
mydi dextram inuoltttam babere. Vbi obfertiandumjquemad- 
moduRomani annoTyrociniibrachio togam cohibebant, 
vt fupra adnotatum eft , ita Gra?cos per annum dextram 
chiamyde inuoJutara habuiile . ^Xafxvchov fiue chlamydu- 
lam Piutarchus dat FauftuJonutricio Romuli acRemiiam 
viro. Quum fcilicet vt captoRemo opem ferret fcaphuiam 
infantis crepundia Numitori detulit . ow* tXaS-i tUv bW« 
qluu t a> ^XayjvSco 7riptzaXu7rTa>v . Apparuit fcapha j cjuam cbla- 
myduU tettam babebat . Sed chlamydion pro limplici chla 
myde abcodem in Amoribus 3 & in Philopcemene vfurpa 
tur. Etautillalacerna fuitj aut quid timile . nam Roni.* 
fecutis temporibus militum modo chlarrydesfuere. 

CbUmys mttliebris. Bionis Intcrpres notatus a 
Cap. II. 

ETfi chlamys proprie veitimentum virile fuit 3 non fe- 
mel tamen muliebris chlamydis mentio apud fcri- 
ptores occurrit . Poeta de Didone : 

Sidonio ptfiam cblamydem ctrcnndata limbo 
Agrippina etiain fpeclacuio nauaJis prselij auratachla- 
myde induta apud Tacitum lib. xi 1 1. & Dionem Jib. lx. 
quam PJinius paludamcntum appellat . IdemDioIib lxii. 
BunduictBBritanic^habitum d e fc ribe n s ^nmaTi irttpvkoi&t- 

XOV CViXiXO^TTOOTO , KOJ. ^XaUvSa CV aVTCf) TTC&y&iay htiTTiTTO^TrWTO . 

Interpres. lnduebatur tumca njarijs colortbus dtjltncla ^fimto- 
faper fibulas infuper crafia cblamyde ctncia . Sed qui chJamy* 
tlecingi potuit^ ReC^ius vercens. 3 r ttntcam <vartc?atam ik 

fimim 



*De %e VeHlarU Pars II. Lih. Ilt. 97 

finum colUgens > & in ipfo ( tinu ) crajfant cblamydem infib£ 
lata. 

Cblamys militaris . Eadem cnm Sago . 
Cap. Ut. 

CHlamydem fuifle veftimentum militare> quod tum- 
ca^lorica* , ac reliquxarmatura? imponeretur apud 
Gra?cos 3 certu eft & indubitatum. Plautus Comcedia pallia- 
ta. Rudente Acl. 1 1 Scena 1 1. 

Ecqu-em adolefcentcmhuc , 
Dum bic aftatis jirenua facie , rubicundum^ fortem > qui tres\ 
Duceret chlamydatos cum mach<cr/js •vtdiftis venire ? 
Vbi chlam ydati funt milites } quos fecum Pleuiidippus du« 
xerat aduerfus Jenonem. Et Pieudolo . Quum fycophan- 
tamornaturi eflent militarem in modum : 

Etiam opu? Jl cblamjdc > & macb^ray & petafo . 
Quem BaJlio primum videns. 

Jituis b:c> inquit , homo chlamjdatus ef? 
Vbi notant Interpretes 3 cblamydem viatoriam veitemeJfej 
dc chlamydatos quipcregre aduenirent. Quod vtverumfit, 
nam in itinerc pro paJlio chlamydem breuius veftimen tum 
fumptumconftatriic Charinus apud eundem in exilium itu- 
rus poftto palliofumit chlamydem . Eo tamen loco cbla- 
«?^nontamperegrinumjquammiIitem> militifue feruum 
demonftrat. 

An vero chlamys etiam apud Romanos veftis militaris 
fuerit> dubitaripoteft . Nam Latini fcriptorcs raro 9 aut 
nunquam in vsftimentis militaribus chlamydis memine- 
runt,fcd tantum Sagi jacPaludamcnti. Vcrumnihil aliud 
fagum j fiue vt veteresloquebantur fagus 5 f"uit quam chla- 
mys . Indumentum fcilicet fiue mptGohcuov , quod tunicae 
imponebatur , & fibula vt chlamys in huineris neclebatur . 
Au<5lor Etymologici: ^Xa/uu^ro 7r«p/^p«c xatxvKAcc-iMc ,ro c# 
swuti&iicL Myojuivov ^.dyog 1 t/udttov 07rtp (popmrtv 01 »wpo<popo/ . 

Praeterea cuminter bellaciuilia mutatio veftis fierctjde- 
pofms togis faga fumebantur . Hinc ire ad faga?&efem 
Vats IU N fagis 



9& OEiauij Ferrarij 

fagis apud Ciceronem &alios. Gra?ci fcriptorcs fumere 
chlamydes dixerunt . Dio iib. xlvi. 7a? n yXcLfxvSac, rd<; 

$-pCtrtCdTlX,dc. TTclvHC, KCU QC, fXY[ tZTpaTiVCTaVTiC. HfJCTTtftOVrQ • CbU- 

tnydes autem milttares ( fiue faga ) etiam jj } qut non profofce- 
bantur in bellum > fumpferunt • 

Cblamydem ejr Paludamentum idem vcftimentum 
fuijfe . Ctcero expltcatus . Cap. IF» 

NEcchlamys modo 5 ac fagum eadem resfuit > fed 
chlamys? ac paludamentum . ex quo illud fequi- 
turjttiam fagum, & paludamentum idem indumentum fuif- 
fe . Nonius. Paludamentum eftiefts^qu^nunc cblamys dicitur. 
Nam licet paludamentum peculiaris Imperatorum veftitus 
fuifte videatur , fagum> iiue chlamys militum , nihilominus 
etiain Imperatores chlamyde fagoque vfos appsret . Et 
de Graecis quidem Ducibus > atque Imperatoribus non eft 
dubitandum> quinchlamyde in bello vii ftnt . Plutarchus 
inQua;ft. Conuiualibuslib. i.Problem. iv.de Perkle. o>Av 
TrtpatXriq ocrdztg YipH/xtvoc. ^rpctrijyog dviXduCctvt rlw^/Ka/uvSa . Ide 
ineius vita narratquerrndmodum claiTem inhoftem edu- 
clurus^cumfubitafolis defe&ione confternatus elfet gu- 
bernator triremis , fublatam chlamydem ori eius oppofue- 
rit 3 rogitans num illud dirum quid , aut horrendum videre- 
tur . Illo abnuente ,quid igitur 5 inquitj intereft , nifi quod 
maius chlamyde eft,quodnunc tenebras agit . Idem Plu- 
tarchus de Alcibiade rn dpt^tpd ^pt) drLwlavT^^ctjuuScc 7rt- 
QitAi%a<; . Idem Phiiopsemenis chlarnydem, ftue chlamy- 
dulam tenuem>& detriram memoratjpropter quam ab ho- 
fpitavnus ex famuhs creditus eft: atque eundem in carce- 
re, cum illivenenumcarnifexattuli/fetjchlamydc obuolu- 
tum refert . Aelianus quoque varias Hift. lib. xiv. cop..x. 
memorat di#um Demadis>quiambiiu Phocioni pradatus 
fuerau Accedens. enim ad Phocionem^pwcroV /uot t<pn, rlw pu- 
Trapdv -yXajJM&a lw. hcoSeic. (pcp&iv Trtptrlw TpaTVfyiav* 

Roaictno§etiaailmperatores chIamydevfosconft:n.Dio 

iib. 



De Xe VeftUrts Pars //. Lib. IIT. 9* 

lib. IX. de Ciaudio . Avrcc/uw quZ ottXoucv)^^ dymct u? tco 
rpaT073r?^e) ^XcLfxv^u, iv$jQ%&viKi . Xiphilinus de Seuero lib. 
lxxv. Sedvt viditfuos omnes fugcre rlui^Xci/uv^a, 5rgp/p'pV 
%djuivoc, dfctffa chlamyde dtftricloque gladio in fug- evtes infilfjt* 
Idem iib. lxxvi i.de Caracalla protegente Cilonem aduer- 
fus mihtare feditionem Kcu rvi yX&fjLvJi (ifu) ydp s-pctTtwrnduj 
\£ry\rcL «^g> 7rtf>i£ctX()vrd. ojutov . Ipfium Cilonum cblamydis obie- 
ftu tegens; namtum ei veftis militaris erat . Hcrodi ;nus dc 
codem Antoninolib iv. aiteum fa?pe Romana chlamyde 
depofitaGermanorum indumenta fumpli lfe. Hoceft chla- 
mydes argento variegatas. Subjiat enim: «V n %\*uv<riv a'p- 
yvpa 7Ti7roHuXuivcuc l&jpaTo . Apud eundem milites facluri 
Gordianum Impcr.torem chlamydem purpuream ei cir- 
cumponunt . Et alibi Macrinum abie&a Regia chlamyde la^> 
tuhfe fcnbit . 

An vero veteres Romani Duces > atque Imperatores IV 
bera ciuitate chlamyde vfi fint, non ita certum eft . Imd 
Cicero negare videtur > qui in Oratione pro Rabirio Poft 
humo , vt eum defendat 5 quod Alexandria? palliatus in- 
cefterit,ha?c haber. Aut palltum fumendnm A/exandri.e } vt t 
& Rom& to^ato ejfe liceret : aut omnes fortuna abijciend& > ft to- 
gam retinutffet . Deliciarum caufa > d* voluptatis non modo ci' 
ues Romanos , fed & nobilesadolefcentes 3 & qnofdam etiam Se- 
natores fummo loco natos nonin hortisy aut fubnrbanis fttis , fed 
JMeapo/i in celebcrrimo oppido cum mitella fiephvidemus, ChU- 
mydaiumillum L. Sillam Imperatorem : L. vero Sctpionisy qui bel- 
lum in Afia geffity Antiochumque deuicit, non folum cttm cblamy- 
dey fed etiam cttm crepidis tn Capitoho ftatuam vtdetis. Ex qui- 
bus verbis Vualtrinius de re railitari lib. 1 1 1 cap. xiii. 
creditpaludamentum , acchlamydem diuerfum veftimen- 
tum f uiffe > alioqui fruftra Cicero tanquam rem infolentem 
notaiTet Imperatorem chlamydatum . Verum locus ifte 
Ciccronis omnino corruptuseft> acmutilus . Quomodo 
enim illa cohaf rent . Chlamydatum illum L.Sillam , cum ijs 
qua? fequuntur ? Et hercle inueteribus libris variant . Sed 
ad intciligendum Ciceronem non parum conferet Val.Ma- 
Vcrs II. N 2 ximus 



l od OElauq FerrArij 

ximus lib. 1 1 x. cap. vi. cui titulus eft . JZjies! illuflribnsm 
vej?e 9 attt in c&tero cultu licentius^ quammos patrms permtttebat-y 
hidulferunt . Lucius qtioqueSilla > inquit, cttm Imperator effet 
chlamydato fibi^ & crepidato Neapoliambulare deforme non du- 
xit . Forcafte igitur Ciceronis locum aut ha?c> aut iimjlia 
verba fuppleuerint. Cblamydatum iliumL* StllamlmperatQ* 
rem Vrbs eadem vidit . 

Quidquid lit, non notabile vifum eft in Silla,& Scipionc* 
quod chlamydatiefTentjquienim poteratjcumea veftis mi- 
litaris & Imperatoria elfet, ac paludamentum diceretur? 
Verumquumin vrbibus, atqne oppidis non Imperatores 
modo> fed reliqui ciuesea tempeftate togati incedcrent > 
Silla contraconfuetudinem idiibiinduHit>vt cum chlamy- 
de 5 & crepidis incederet. L. vero Scipio ftatuam fibi chla- 
mydatam>& crepidatamponi voluit,cum nonnili togata: 
ponerentur> ea fcilicet fpecie, qua triumphabant : nam 
triumphantcsin toga&quidem pi&afuiffe nemoignorat . 
Idem Valerius de Scipione. L. vero Scipionis Hatuam cblamy- 
datam > & crepidatam in Capitolio cernmns , quo babitu videli- 
cet quia aliquando vfus erat effigiem fuamformatam ponivo/uit, 
Licentiusigitur , quam patrius mos permitterer> id iibiin- 
dulfit Scipio, vt ftatua cum chlamyde fibiponeretur , cuin 
ftatua? togata? poncrentur. Pranerea cum crepidis, qua? 
Gra?cum pedum tegmen erant : fi tamcn tcgmen dicen* 
dum eft.,quo fola pedis inferior pars muniebatur reliquain» 
reci. , vt fuo loco dicemus. Nam quod Liuius ait P. Scipio- 
nem notatum fuiiTe>qu6d palliatus cum crepidis apudSici- 
liam in Gymnaiio inambularet> Tacitus idem memorans 
ait,ipfum mteclis pedibus incefliffc. Ex quo apparet>Roma- 
num calceamcntum etiara militare pedem totum texiffe>de 
quoiaJra. 

Plinius etiam vt fupraindicauiinus paludamentum cum 
chlamyde confundit. Namquod Tacitus lib.xi i. narrat 
de Claudio edente Naumachiam. Jpfe wfignipaludamento^ 
neque prccul Agrippma atirata cblamyde ; & Dio confirmat . 
cJi KAafcOcj, o n Ngpcer Tfa.Tic*>TiZco<; Wa.Aio-a.Vi nn Aypt?r7r7vu, 

^Aa- 



Qc % Ftftiarii Pm tt. LiL Tiii toi 

%\&fxv<Si chct^pvffcp \x,coff[xeiro* Pliniusficrctulit. N$s vidimffn 
Jgrippinam Claudij Principts edente eo naualts pr&lij fpettacu* 
lum adfidentem ei indutam paludamtntt attrt ttxttli > fint alU 

materia . 

S t agum pro Paludamtnto , & contra fcriptoribus pofi- 
tum . Appiam & Plutarcbi Interpretes, 
notati. Cap. p\ 

QVemadmodum Sagum & ChlamysjChlamys & Palu- 
damentum , icaPaludamentum & Sagum pro eo-^ 
dem veftimento ponitur . Salluftius Jib. ti. Hi* 
ftor. apud Nonium. Occurrere dua, & pralium accendere y adea 
i>ti Metello in fagum > Hirtuleio in bracbium tela ventrent ♦ 
Tunc autem Metellus Imperator . Horatius lib.Epodon* 
ix. de M. Antonio Iroperatore . 

Terray marifque vtttus bofiis Punico 
Lugubre mutauit fagum . 
Vbi Porphiryon: Hoc ejl 5 depofuit coccineam chlamydem Aifc 
tonius^ qua fcilicet Imperator vtebatur ■> & accepit lugubrem^idejh 
nigram , & vtrum ob lucJum viclarum partium boc facit > an *vt in 
fuga lateat . Hirtius de bello Africano : Cum Scipio fagulo 
purpureo ante lub.z Regis aduentum vti folitus efiet . Ita Sena- 
tusRomanus MafanilfeRegimunera mittit apud Liuium 
lib. xxx. Sagula purpurex duo cum fibulis aureis fingulis , & U- 
to clauo tunicis . 

Vtfagumpropaludamento* itahocpro illo vfurpatum 
inuenio. Liuius lib. i. de Horatij forore . Cognitoque fiuper 
bumeros fratris paludamentoyquod ipCa confecerat. At Curiatiusi 
miles manipularis erat . Liclores etiam paiudati, ideft cum 
fagulis. Idemlib.xLi. C. Cla-udtus Cof. verttus> ne forteea. 
res proutnciam , exeratumque fibi adimeret > non votis nuncupa- 
tis 3 non paludatis hc7oribusyncc7e profeclus prxceps in prcuinciarn 
abut . Etalibi. At liclores cum fagis . Cicero in Pifonem» 
loiuU licloribus ad portam prafto fuerunt , quibus illi acceptis fa~ 
gnla reiccerunt. Maie tamen illu d Appiani in Pu nicis huc do- 



10 1 CBaulj Ferrarij 

t\{ rrahunt de triumpho Scipionrs : Avtov <ft rytivrctnS rpa- 
Inys fctCSoZ^ot, <pQvtxcve;%iTCt)vct<; a/ehSvKong . Male inquam Pa- 
htdatos liffcres Inrerpretes vertunt. nam ibi ii&ores tuni- 
cas purpurcas , non paludamenta mduunt • Quemadmo- 
dum & lllud Plutarchi in Marcello ; ripovK&ro /u\v o Qotvtxouc; 
ytrtm x OGvnp iuo^v fAU%y\t, \<towm$ crv/u£oXov . Perperam purpti- 
reum paludamenttt inrerpretantur.Tumca enim ibipurpurea> 
aon paludamcntumin fignum pugna? proponicur. 

Taludamcntttm Yefiis Imperatoria » Cap: fl . 

Llcct hxc a fcriptoribus confundantur,cum,vt diximus, 
forma idcm veftimentum fuerit paludamentum>chla- 
jnys 3 & fagum : qui tamen proprie iocuti funt paludamen- 
tum Imperatoris chlamydem dixerunt , fagum militum. 
Varro de lingua Latina lib.vi. Paludata a paludamentis ifunt 
h*c infignia > & ornamenta milttaria . ideo ad bellum cum extt Im- 
feratory ac htlores vefiem mtttant^ & figna incinuerttnt Paludatus 
dicitur profiafci; qua propterea quod confptciuntur^ ejr fiunt palam 
Paludamentadtcla . De notacione videant dodti, ac rideant. 
Ciceroin Pifonem . Ancum proficifcebamini paludatiin pro- 
ttinaas y vel emptas , vel ereptas, Et epift. ad Caftium . Panfa. 
nofier paludattts ad 1 1 1 . Kal. profcffus efi . Liuius paflim. lib. 
xxi. Ne aufpicato profec7us in Capitohum ad vota nuncupanda 
paludatus tnde tnproutnctam iret . Piinius in Panegyrico . Ge- 
fius Confulatus nonhocVrbis otto ^ejr intimo finu pacts> fed iuxta 
barbaras gentesyvt illi folcbant , quibuserat morts paludamcnto 
mutare pratextam: id eft, depoiita pra?texta fumere paluda- 
mentuai>& proficifciinhoftes . Iuuenalis Sar. vi. 
Cttrnque paludatts ducibus pr&fente marito 
Ipfia loqtti . 

V. Interpres. Euntibus ad ' milttiam , cblamydatis fcilicet. Sdl- 
luftius : togam paludamento mtttattit . 

Duces ergoj arque Imperarores paludariprofTcifceban 
turin hoftcnijcum e beJio reuerterentur>poiitopaludamen 
totogati Vrbem ingrcdiebaiuur, Quare vt nouum, ac Ty 

ranni- 



Ve 2{e FeflUrU Pars II. Lib.III. iOj 

rannicum in Vitellio notauit Sueronius cap. xi. gjtod Vr- 
bcm ad claficum introierit paludatus , ferroqtte fuccinclus inter 
fiqna > atquevexilla ^fagulatis comitibus } ac deteclh commilitonum 
armis. Xiphilinus lib. lxxi v. de Seuero ingredience primo 
V rb e m c u m I m p e r a r o r f a & u s e I fe t n a r r a c , qu u m i fque adpor- 
tas Vrbis inequo fedifset , zul a/ scr3-«T/ Wttikvi , zvtzu^v J^tIvu 
re,7rohiTix,!w dXha£ ) cLfxv*Q<; . Vbi pro vefte equeftri & Vrba» 
na reclius eritj paludamentuw, & togam inrerpretari . Nun- 
quam igicur intra vrbem Duces.paludari . Atqui ll Dionis 
Interpreti credimus inter reliquos honores Pompcio ab- 
fentidecretos ille etiam fuit ,vt diebusfeftis paludamen- 
tum laureatus geftaretj veftcm rriumphalemin equeftri* 
bus certaminibus . VerbaD lOnis flint AcL<pvop*ope-tv tz cluTov 
xctTct 7rct<rcLC, deiTCLt; 7Tctvnjupeic , xcti tIw <?or\luj , tIw uzv dp^iznv 

OV TTU&CUC; duTCUC, rl/jU efi \7rmHIOV CV T0i$ TCtiV 'iTTTTW CtyuCiV OvSvveiV» 

Atqui 5"oAn dpx^ eft veftis Confularis fiue pra,'texta 5 non 
paludamentum . Dio autem paludamentum modo vertit 
\u.cltiov purpureum>vt Hb.xLi i.dc Ca?fare,qui apud Acgy- 
ptum in mare dcciderat,& cum grauaretur paludamento, 
cumque,quod eflfet purpurcumj Aegypriorum iaculis, impe- 
teretur>illud abiecit : quanquam Suctonius mordicus illud 
tenuiffe dicit , ne fpoiio potirctur hoftis . Pa nim^ct/xu^a 
crpctTicoTtiiLuj vocatjvt lib. il de Poliarno, qui,vc in fuga latc- 
ret ■ } %fctLiu&ct tIw s-pctTicoTDtluj abiecit : partim ilmpliciter 
Qotvmct y vtlib-XLVi. de prodigijs, qua.' Panfae Cos. initio 
belli euenerunt : Kcu Tigiv tm&a^mtau» durca 7rpoo'<p'zpoovy. in 
ejfufo cruore lapfus > tov (poivptct \fxictvzv . Vbi 76v (powtKct verccn- 
dum eft paludiimentum V Ergo <roXyi dp^uii non eftpaiuda- 
mentum,quod olim credeb-amusj fed eft vcftis rnagiftrrt- 
tuum, liuepraetexca, qua S.C. vti poterat Pompciusyetiam 
fi in magiftracu nonelfet 5 ficutTriu.mph.ali in certamini- 
bus. equorum,hoc eft Circenfibus. Eum tamen , qua: fuit 
vin moderatio, femel tantura hoc Iionoie vfuin, idem Dio 
tradit .. 



104 Oftdttij Ferrary i 

De Sagd. Cap. VlU 

SAgumnon tantum pro vefte militan, fed proquouis 
tegumento vfurpatum>notauit CafaubonusadCapi- 
tolinum de L. Veri equo Volucre, quem fagisfuco tmclis coo~ 
pertum in Ttberianam ad fe adduci iubebat . Vbi ex artis Vete- 
rinaria? magiftris equos fagis coopertos fuuTe demonftrat. 
Nos veftem militarem exfequimur . 

Qucmadmodum ergo paludamentum proprie loquen- 
do fuit veftis Imperatoria in bello , ita fagum , ftue chla- 
xnys,veftis militaris , qua tamenomnes milites 5 non tam 
gregales> & manipulares , quam ordinum duces, Centu- 
riones > & Tribuni vtebantur. Suetonius Vitellio cap.xi: 
Vrbem demque ad clajjicum introiit paludatus > ferroque fuccin- 
ifus interfigna , atque vexilla > fagulatis comitibus . Capitoli- 
nus in Marco Phiiofopho : Per Brundufium vcnienstn Italiam 
togam & tpfe fumpfit , & milttes togatos effe iuffit , nec vfquam 
fuerunt fagati fub eo mtlites . De Centurionibus Suctonius 
Augulto xxv i: Cum quidem cunffante Senatu Cornelius Ccntu- 
rio princeps legationis > reicclo fagulo ojiendens gladij capulum > 
non dubitaffettn Curia dicere.Htcfaciet,Jivos non feceritis. Lillius 
lib.Vi I. Hacomnia Tribunus fagulogregali amiclus 5 Centurtoni- 
bus item manipularium milttum babitu duclis 5 ne ducem circum- 
ire hoftes notarent > perlujlrawt • Vbi tamen apparet> fuifte ali- 
quod difcrimeninter fagaTribunorumj Ccnturionumque? 
& manipularium militum? quod infra expendemus . 

Militesergo inbello fagati . Suetonius Iulio xlviii» 
Co nutuatum affidue per prottincias ducbus triclir/ijs 5 vno quo f*gd l 
ti ypa/iiatiue 5 altero qtto togati cum illtijlrtbtts prottinciarum dif- 
cumberent. Torrentius cum Turnebo Sagatcs Gailos intcr- 
pretatur, quod GaJIi faguin geftarent: fed iiroplicius fue- 
rit, fagatosmilitesdicere,quiin comitatu Ca?faris. Qupd 
& Cafaubonoplacet,qui/^///rffrw etiam interpretaturGra?- 
cos > qui in minifterio & corsitatu Ca?fafis , vt medicos & 
«rudito§ . Sed cmxiSuetonius loquaturde prouincijs pc" 

qu:.s 



Ve %e FefiMdPdfe TT. ///. \ ©5 
cjuas conuiuarerur Caefar> paliium aucem commune fere 
gentiumgeftamen? palliati fuerunt prouinci.ilesj ad quos 
Ca?far diuertebat. Vere & GaliiSa gati . Strabo de Belgis 
Jib. iv» XxynQopZci <h kcu x,ou.coTpi$ii<rt . de quibus inrra ali- 
quid dicemus . Ceterum rebus turbidis > magnoque Reip. 
difcrimine poiitis rogis fumpta in vrbe faga, alias docui- 
mus. Quibus ad/ice Liuij Epitomen lxxi i. Italicobello , fa- 
ga popttltts fttmpfit . Sequenci libro : obeam vic~ioriam Rom& 
faga poftt fttnt . De eadem re Puterculus lib- 11: tam 
vtaria, atqtte atrox- fortnnx Italici belUfttity vt ad faga trettir 3 
dittqtte in eo babitttmanerctur . 

Cblamydis , Sagiy Valttdamenti forma . Valtrinij no# - 
vrnts error-inRe Yefliaria. Cap- VI II. 

CHlamydem , Sagum> Paludamentum,idem veftimen« 
tumfuilfe,aut non admodum diliimilc 5 exforma ctia 
apparebit > quam veteres ftatua? rcpraefcnrant ; & ratio 
ipfa confTrmat , quod fcilicct indumentum eiiet apertum > 
idque tunica? fupcrinduerctur , &fibulane&eretur. Chla- 
mys quidem duplicis generis fuit,Macedonicu} & Vulga- 
ris. Macedonicam in extrema partc claufam teftatur Am<* 
monius. 'Etc liX&ov $rip> rd zxtco (fawKTcu* ; At vulgaris tota 
aperta. Macrobius; Vitercs omnwi babitabilsm terram exten" 
t& cblamydi fimtlem ejfe disctrttnt . Hincfacile fuit,in re fubi- 
tachlamydemproclypeo finiflro brachio iuuoluere: quod 
fcciffe Alcibiademin rebus extremis .diximus . Inpnhia 
tabula Adrianuscum ch.lamyde . Inaltera diuerfis num- 
mis milites chlaraydati,fiue fagatij Imperator paludatus* 
Ita tamen> vt breuiores chlamydesjlongiuS) ac fufius palii* 
damentum . 

Tabula. XXIII. & XXIV. 



Pars tU 



O 



Et 



*De XeVefliaria Fars IL Lfcmi i o? 



Hadriani Hadriani 




Hadnant Commodi 




Tars lf» 



0 * 



r o & p * OBauij Ferrarij 

Et quia aperta erar,ideo in humeris > ve J ad cerulcem fi» 

bula ne&ebatur>vt ex veterum monumentis apparet. Oui- 

dius Jib.xiv.Metatnorph. 

Pheniceam fuluo cblamydem comprenfus abauro. 

JSt paulo infra de eodem Picoin auem conuerfo ; 
Purpureum chlamydis penn& traxere colorem 
Jibula > quod fuerat 9 vejlemque momorderat aurum » 
Pluma ft 3 ejr fuluo ceruix pracingitur auro . 

Statius : 

Emicat 3 & ttrto chlamydem diffibulat auro • 
Codicis lib. xi . Tit. xi. Jib. i: Fibults quoque in chlamydiltis, 
his vtantnr^quA folo auroy & arte pretiofe funt . 

Sagumitem veftimentum apertum &inribulatum,quod- 
que reliquis vefHmentisfuperindueretur . Silius Jib.xvii: 
Hnmerts tmponit bonorem 
Tulgentis fagu/i. 
Ca?far iib. i : Smiftras fagis inuoluunt . Inde etiam patet>aper- 
tum fuiffe > quod eo extenfo homines per ludibrium m fu-j 
blimeiaclabantur. quod a Nerone facticatum tradit Suc^ 
ronius, & Martialis lib. i. 

Ibis ab excuffo miffus in afra fago . 
Suetonius Othone cap. 1 1. Ferebatur , & vagart noclibus fo« 
Ittus , atque tnualidum quemque obuiorum 3 vel potulentum cor- 
ripera ac difcnto fago tmpoftum in fublime iaclare . Plinius 
Jib. xv i . de Vifco Sacerdoscandida vcfte cultus arborem fcan* 
dit > falce dcmctity candido id exciptur fago . Quod autem 
fibulam habcret? Varroapud Noniuoi . £uum ncque aptam 
mollts bumeris ftbulam fagus ferret '. 

At fagulum brcuius fngum fuit . Tacitus de moribus 
Germanorum: Nudt^ aut fagulo Uues . Neque tamcn au- 
diendus VuaJtrinius dere militari>qui coniendit iagum 
fuiife veftimentum talare : quod TrebelJius inSaturnino: 
Buius inquit tnftgnc cft 3 quod ' tn conuiuio difcumbere mtlitcs 3 ne 
infcriora denudarentur? ctim fagis iuffit > hteme grautbus > etftate 
pcrlttctdis . Hoc tnim foJum mdicat iagafuilfe tunios lon- 
giora > non autem taiaria . Nam cum tunic« mtlitum bre- 

uiores 



De %e FeparU ?m IT. LlkJtf. i 6$ 

ulores effenc j & fere tantum ad genua pertinerent , cuttt 
paganorumad mediumcrus defcenderent> cum iacerenc 
milites mle&uiistricliniaribuspericulum erat ob breuita- 
te m tunicarum 5 ne ea renudarentur , qua? raelius eft tegi; 
itaque iuffit Saturninus difcumbere cum Cagis^ quibus infe- 
riora vel&rentur. Cafaubonus exiftimat depofaasa mili- 
tibus in conuiuiobraccascfedmihiverifimilius videturjcas 
nondum receptasincomraunem vfum> curenim difcubi- 
turi braccas ponerent, quafiilluqituri quo faturi foientf 
Sed non femei peccat inre Veftiaria idem Vualtrinius 
vir alioqui do&us . Scribit ab Imperatore ad fagura rjaluda- 
mentum addi folitum . quod cum idera veftimentum fuerit* 
duo paludamentageftaffentlmperatores . Subjicit talare 
fuifle 3 quod fupra arguimus . Id dextro brachio exerto ia 
finiftro humero nodo alligari folitum . quod falfum vete- 
res ftatuje demonftrant. Hinc veluti folutisfrenisin auia 
& abfurda abripitur . Trabeam cum paludamento ^onfun- 
ditjidcft pallium cum toga : latos clauos, & anguftos a Tri- 
bunis ad fagum additosfuiffe ? qui tamen foli tunica? mde- 
bantur : milites frigoris caufa figo pa?nulam fuperinduiife» 
&alianondodo folum viro 3 fedipfis tyronibus? quique 
literas vix attigerunt jindigna. 

Paludamentum etiam apertum fuiffejillud Liuii de Grac- 
cho demonftrat: faludamentum bracbio inuoluens . Etiam 
fibulatum vetereS ftatua? indicantrficuti Imperatorium vul- 
gaiilaxius fuhTe> & fufiusjtum fupra aiiaca aumifmatat 
tum Tabulaproxime fequens. 

Tabula XXV. 



*De %e fcfidria Pars Ih Lih ilt. i i g 

J)C Sago Galltco . Ntn futjfe fibulatum • Plutarchi 
Inttrpres notatus . Cap. IX. 

NOn omniatamenfagafibulata fuiffe, declarant ver* 
baClaudiiad Regillianutn apud Trebelliurn : Ar- 
£US Sarmaticos, & duo faga adme velimmiftas:fed fibulatoria^ 
cum ipfe miferim de nojlris . Sed quinam populi geftarenc 
fagaminime n*bulata>non itacertum eft . Viri dodi talia 
fuiife Gullorum fagula exiftimant ex Polyanio . l^atta» S» 
Xfiti&eu cKTV^et /aAa7fltw . xal nrpcoTOi; cvi7rop7ni<ra70 a<rvpa# 
Xcuvajt . Sed /iRomanorum fagum Hbulatum fuit ex Varro- 
ne: Hifpanorumex Appiano, vt infra di&uri fumus;IIly«? 
ricorurajVt ex Claudii verbisintelligimus>Germanofum ex 
Tacito> quiait fpina fagulum infibulare folitos: Gallorum ex 
PoIia?noi vix inuenire erit,apud quas gentes fagum non in« 
fibulirctur» Mihi Gallorum faga fine flbula fuiife viden- 
tur. In quo etiam falli Torrentium apparet> qui ad Sueco- 
nium tradit fagumaGallisadRomanosveniffe.-namGal- 
licum fagum > quantum conietfura aifequi poffum>a Roma- 
no diuerfum. Hoc apertum> & fibulatum : at Gailicum ad- 
inftar tunica* > & quidem manicatum> qualia noftra faga, 
funt>& Saii appellantur. Tacitus lib. 1 1. Hift. de Cccinna : 
Crnatum ipfius muniapia > & colonia in fuperbiam trabebant > 
quod verficolore fagulo > br.ucas tegmen barbarumindatus toga* 
tos attjqueretur. SiRomanum Ca^um id fuiifet , hoc eft Im- 
peratorium paludamentum > non fuiffet mirum > aut info- 
Iens> fiRomano militari habitu municipia» & togatos ho r 
mines adiiifet. Sed totus duciscultus Gailkusfuit.-braG- 
cx> fiuefemoralia* & fagum manicatum . Plutarchus ia 
Othone rem eandem narans: YaXartH.au; dva^v^tcriy x,ae%eipt- 
triv IvirMvaeukvoe; <rijjU<hoii; , %al apya<ri P cojud "tvSo tt; chaMyopvjoc. . 
Vetus Interpres Galitas fubligaculis , tbuifque ornatum Ce- 
cinam producit. Re<5tius Crufcrius manicas vertic . Sed 
qua? nam illx £ nempe fagi. nam in tunicaiufamcs> ac pro- 
brofe fuerunt- Quare Cecinna barbaro cuLtu ioceilit brac- 
>cis> & veriicolore fagulo, quod Gallorum proprium> & 
quidem manuleatum. Pra?ter faga CeItasgeftaficioco.ru- 
ftivKveAej fci^as&rrianulea.ws yfquc adpude^da trad/t 



Strabo Iib.iv. dc habitu Galiorum : r O/ yctp Kikrcu avrt %f 
vcovicov %t?£$ %&ff)t£coTfi; q&pijcrf f/typi ai£o'icov zcu yXxTCov . 

Ideoautemho:caperta> & manuleata veftimenta gere- 
bantjquod cu braecati efTent inferiora corporis velabantut: 
at reliquegentesjquibusnullus braccaruirivfus> obidclau^ 
fas j & longiorcs tunicas habebant . 

Si crgo Gallicum fagum manicatum > & adinftar tanicu* 
lamullus rneofibula? vfus> qua» ad veftes ftringendas>ne 
humeris defluerent 3 inuenta eft. Quare apud Polya?numSi- 
fyra non tam fuerit commune Gallorum fagum>quam chla> 
iia 3 veftifque viIIofa>& fere expellibus caprarumconfe&a> 
qua? cum eflet aperta>& reliquis veftimentis fuperinduere- 
tur> opus fibula erat>qua? illam necleret in humeris & coili- 
garet - Ita-vpa veteribus Grammaticis dicitur %Xcuvns &£os 
\vtzX^c. Otov i^outq , y\ avrXoic; to roixTOV . rnvic; Jttudriov rpa%&. 
t 7np£oXatov dypoizmov .chsAwov 7raXajiov> ri ^itcov eTtpjuaTtvos.Szd 
ferme pro cralfo vilique ftragu!o> quod toralc crafifum & 
villofum interpretatur Buda?us . Marcellinus de Iuiiano 
lib. xv 1 : Nocle dimidiata femper exur#cns non e plumts-) velftra- 
gulis fericis } ambiguo fulgore nitentibus } fed ex tapete > & fify- 
ra i quam vulgaris fimplicitas fifurnam appellat . Ad quem 
locum multado&iffimus Lindenbrogius de fifyra adnota- 
ii/r,qua? opcrf fit videre. Talis cum eftet /ifyra>non eft cre- 
dibile fuiffeeommune Gallorum fagum, quod virgatum> 
& intcrcurrente purpura diftimflum vcteres prodiderunc . 
Quiautem in vefte hirta, ac villofahoc fieri potuerit, non 
video . Quidquid ih 3 etiamfi Gallicum fagum more tunicae 
indueretur,cufli ad pe&us npertum elfetjfortaflc opus ei fl- 
bula> qua clauderetur . Nam Diodorus de Gallis: hrim-op- 
ttowutou cctyuc; pa€cfcor^ . Arque ita qua?rendum adhucapud 
quas gentes fagum non infibularctur . Nifiquis inde ar- 
guatRomanum fagumfibuIacaruiiTe>quodnulIus vetenun 
praeter Varronem fibula? infago meminerit . Imo vcrba 
jpfa Varonis contrarium oftendere videantur non fuiffe 
fcilicet fagum fibulatum : J^uum neque aptam mollis bume- 
risfibulamfagus ferret, Et Claudius Regeljiano: duofagave- 
itm mittasfed fibu/at&ria p cum wiferim de ncfiris y ideft Ro- 



*De ^ffVefiidria- Varjs IL Lik IIL 113 

manis: Nonigitur ca fibulatoria . 

Ceterumlfidoruslib. xix. cap. xxiv. aitSagtim Gallicum 
nomen eiTe.* di&um aurem fagum quadrum, co qudd apud 
cosprimum quadratum, inie quadruplex fuerit. Vnde ha?3 
accepcrit Ifidorus haud fcio . nufquam cnim apudveteres 
lagi huius quadri > aut quadruplicis mentio . Nam quod fa- 
gum cum diploide confundir , idefr cum pallio Gr«ecanic©f 
illudque Horati/ 

Contra qucm duplici panno patientia Te/at. 
defago,& vefte milirariinterprctatur> folens vaticinatur. 
Sagnm Htfpanicttm ■>& Germanicum . 
Cap. X. 

NOn Gallorum modo>fed Hifpanorum > & GermnnoV 
rum fagum geftarnen fuifle ccnttat • SaguIiHifpa- 
nici meminitVal. Maximus. Iib. iri. cap. 11. de Pircfo 
Celtibero. Ncc erubuit gladinm ei ftium & fa^ulvm vtroque 
exercitn fpeciante tradere . Etlib. v. cap. 1. excmploxi. & 
vltimo Puaicifigi mentioncm facit. Strabolib.i 11.de Lu« 
/itanis: Mihxvc-iuovic. ct^aiTic, tottAW cv <rctyotc,<iv cio"7r«p Jtaisv- 
CcLSozoiThict . AppiailUS Ibericis: Xpcavrcu SmXolclf^ctrioiC 7rct- 
%t<rtv } ctvu %}>.cLu.6$'ct>v 3 dvTci7ripi7rop<5ra)iiivoi , zcuriiro cctycv nyw- 
rcu . Vtnntur autem dupLicibtts vefiimcntis crajfis , chlamydnm 
fice ,&wfibulantes ^ea faga appellant . Et paulo infra : Lvi- 
7ro^7TYi<TctTo ffctyov l£npix.&$ . Sagttm Hifpamco ritu infibulauit . 
Sed qualis effet ifte Ibericus infibulandi rirus, ficut quomo- 
do ha?c fagaa chlamyde communi differrent , haud facile 
dixerim. Niiiilla dupiicia , & vtramque corporis partcm 
tegentia? accralfa: ha:c leuior , & humerosfcre opericns. 
Illud fane conftat>& apertum fagumfuifTc, & fibulatum. 

Germanos quoque fagum geftaife tradit Tacitus* iduue 
quandoque fpina fibulse vicem ncxum . Porro hxc faga ar- 
gento variegata fuhTe> ex Herodiano oftcndimus . Qui 
ait Caracallam fa?pe Romana chiamyde depofita Gcrma- 
norum indumenta fumpfiife . "Evrt %\ctyMcnv etfyvpv •m-xrct- 
xtXfjLivaus wpciTo. Sagum Germanicum ex Cliiueno vn o m„ 
comparabili huc transferri curauimus . 

Tabula XXVI. 
ParslL P Saga 



*De 2lc VeffitrU Pars 11 tih. ttt. 115 

Sagocblamys . Cblamys Dardanica MantHilis* 
Cap. X l . 

SAgum > & chlamydem diuerfa fuifle veftimenta mcri- 
to quis arguerit> quod Trebcllius inter dona dari iuf- 
fa Claudiorecenfet fagochlamydes . Sagocblamydes , in- 
quit annnas duas. Cafaubonus mterdum ex duplici gene- 
re veftium vnum confe<3umfuuTe dcmonftrar,quod vtriuf- 
que figuram participaret ; Sic cblamydem mantuelem idem 
auctor nominat. fic tanicam palliolatam Vopifcus in Bono- 
fo recenfct . Siergo fagochlamys ex chlamyde & fago 
compofita, quod difcrimen inter vtramque veftem fuit? 
Quidam exiftimant inter fagum, & chlamydem eandem 
differentiam fuifle > qua? inter chlenam> &chlamydem, 
quas GrammaticiGra?ci figura diuerfas tradiderunt, quod 
chla?na quadratum pallium efTet> chlamysautem ininfe- 
ripripartecommitteretur . Sednonnifichlamys Macedo- 
nica, vtijdem tradunt claufa erat in infimaora; & Roma- 
norum , & reliquarum gentium chlamydes tota; aperta?> vt 
vetera monumenta dcmonftrant . Scd efto fuerint chlamy- 
des omnes in inferioriparte commifla;. Velim mihidicc- 
rent,qua;formafagochlamydis. Si tota daufa> nihil ex fa- 
go habuerit > quod apertum :fi folum inparte inferiori, 
tantum chlamys fuerit . Itares magis implicatur> & ob- 
fcura fit. 

Fortafle igiturfagochlamys ex vulgarichlamyde> & fa- 
go Galiico compofita fuit > lta vt adinftar tunica» > vt de 
Gallorum fago diximus> indueretur> & manicas haberet > 
ceterum ad latera hinc inde pendulas alas adinflar chlamy- 
dishaberet. Cui hxc conie&uranon placetjis de fuo mc* 
liorem expromat>& magnam gratiarn inibit. 

Eadem fiue maior diiflculras in verbis qua? fequuntur 
proximc apud Trebeliium : Cblamydem Dardanicam mantiw 
kmvnam. Si cninvmantuelis a manto } vt docli viri cenfenr, 
rriantum autem ccVo tm; /ucwSvng , & ucurSon eadein> ac laccr-» 
na;cu:n chlamys , & lacernaidem> aut non multum difli» 

P 2 mile 



itb. y- /OBaitij* F-etmlj — - r. 

mile veftimentum fucrit,quid diuerfum inuenlemus,exqua 
nouaha?c veftisconflata iit ? Nili dicamus Mandyan etiam 
pro paznulaaccipifolcre :p«enulam autem diuerfam achla- 
irjyuej &lacernadocuimusj itavthazc veftismixta fueri„c 
exchlamydej & pamula. Nec aliudinre tam antiqua,& 
obfcura cxpedire in promptu eft . 

Sagi) CblamydtS) & Paltidametiti Materia* 

Cap. XII. ; ? 

Slcutforma» ita eadem materiafuit chlamydis, fagf, 1 
acpaludamenti,nempe lana;ex qua etiam Togae & 
tunica? ? omnifque Quiritium veftitus conficiebatur . Nam 
cum fericum nondum m vfu vrbano effet , nedum militari , 
linum etiamaut incognitum> aut proceffu temporis folis 
interioribus tunicis adhibitum, vna veftimentorum mate- 
ria lanafuit . 

- Sed iicutitoga»& Tunica; exlana aliae alijs pretiofiores 
fuereipfiuslande pretioj eadcm rationc & chlamydes fa- 
gaque, & paludamenta maioris minorifue pretij. Saga fci- 
licetgregalium 5 & manipularium militum crafiioraj acvi- 
liora fuere ipfa lanse ignobilitate: at Centurionurn , ac Tri- 
bunorum maioris preti/ > ac nobilioris texrura? . Liuius lib. [ 
vu. Trtbitntts fagulo gregali, amiclus centurionihus item mani' 
fularittm milttum habttu duciis^ neducem circumire hofles no~ 
tarent , ferlujirauit . Cumcnimidem color veftimcntorum" 
militarium eftct, praztcr Imperatorium paludamcntujquod 
purpureum,non aliud videtur difcrimch iuifle,quam quod 
Tribunorum ; ac Centurionuin fagula ex pretiojEiore > gre* 
galium ex viiiori lana conrTcerentur; & illorum nobilior, 
horum vulgaris textura eftct : illorum p cxa , a cmoJlior la- 
najhorum crafsior* hirta , ac villofa , interdum longovfu 
detrita . ka apud Plutarchum Philopcemen taii mdutus 
chlamydc pro icruo habitus eft . Hincfagumpro vefte vi- 
liori 5 ac crafliori* quam Martialis opponit laccniis purpu- 
iwis potenuorumiib. vi. £p. xi. H 



Ve %e FeftUtti Tars ti. Dh tit. i i 7 

» '" ' Te Cadm&a Tyrosy me pinguts Gallia veftii 
Vis te purpureum Marce fagatus amem ? 
Vbi pingue, craflumque fagum,quod ferme in Gallia conff - 
ciebatur> Tyriis lacernis opponitur . Idem lib. vi 1 1. Ep. 
lviii. 

Cum iibi tam crajfe fint Artemidort lacern&) 
Pojfum te Sagarum iure vocare meo . 
Seneca Epift. xviii: Grabbatusilleverus (!t y fagumy & 
fanis durusy acfordidus . Paulo ante dixcrat : tnterponas ali- 
quot dies > quibus contentus minimo ac viltjfimo ctbo dura atque 
borridavejle dtcas tibi. Hocefh quod timebatur . Infignis fed 
mifere corruptus Strabonis locus eft lib. iv. deBe!gis> & 
eorum veftitu: n <H \pict , rpa^.a fxkv , ctKpopciTfroc a<p *»« t«c 
Jctcr&c ffctyac] l^vfpcuvncrif , ovc Xcuvctc xctXxcnv . otjUiv rot Vco/ucuot, 
xcu cvroHq t&pocr&opGorctro-icrotc V7roSv<pdipctc rpetpucrv Troijuvcicjx.ctvcac' 
«V«aclpe*f .Qua; fic vertitlnterpres: Lanaeorum afpera efl > 
fed ipfam proximepellem detonfa : ex ea denfa Saga texunt? quas 
i/enasvocant . Sane ejr Romant inmxxime Septentrionahbus locis 
degentes > laneas infra diptberas gerunt vejles fiue Unas fatis. 
elegantes. Necmiruminfeliciter admodum in hocloco ver- 
fatum, quem fummus virCafaubonus dirricilemfatetur, & 
dequoneutram in partcm arfirmare audet . Sed omnina 
veraeft, atqueoptima eius interpun&io>quam hsefitanter 
ponit. Nimiru , ovc Kcuvctc x.ctXHcnv 01 Vco/ucuoi . oi/uzvroc x-cu &C. 
Non aliaenim fententia eiTcpoteft,quam apudBelgas la- 
nam afpera eiTe,& breuem , cx qua faga conficiuntur 5 quas 
lamas Romani vocant. At eos (Belgas ) qui ad feptentrio- 
nes magis vergunt habere lanam longiorem > & eximiam . 
Axp6pct?hoc dicitur Interpreti, ad cutem dctonfalana. fed 
omncs lana? ita tondebantur . Azpopcifooc , cCi breuis , cui 
opponitur Ectd-v/j.zctXhoc > & Actc-vuctXhdc longa > & denfa. 
Omnia autem alia vidit hic Interpres. Nam quis illa intel- 
ligat ? Sane & Romani in maxime Septentrionalibus locis 
degentes ianeas infra diphteras gerunt veftes> liuelamas 
prorfus elegantcs . Prorfus inepumme. Optimc vir idem 
incomparabiiiS i7rc£v<p$-ipctc oues pellitas imerpretaturj 

quas 



U& ORauij Ferririj 

qi\AS Belga? alebant >,vnde lunam bonara confequerentur- 
fcas enim oues pelljtas > vel tectas Latini diccbant. Varro 
de re Ruftica. iib-i i. cap. 1 1: P/eraque ftmii ter facicndttmm 
ftiibas pettttis j qu& prcpter lanabonttatem^vt funtT 'arentinA 3 & 
Jtttca^ pc/ftbus tnteguntur , ne lana tnquinetur . Horatius. 

Dulce pellttis ombus Galefi 

llnmen . 

It3aV«w appellariaStrabone > quod in fuo genere exi- 
Htiumeft . Totusigiturillelocus exCafauboniinterpreta- 
rionc ita vertendus eft : Lana afpera* & brenis vi//t, cx qua 
craffa faga texunt > quas Lanas Romani vocant . Jt^ui vero ad 
fcptcntrtones tendunt^regcs pe/litos alunt valde eximia lanave- 
fitos. Lanaafperadenfis> acvilioribus veftibus adhibita> 
qualiaia?r.£> faga, & huiufmodi. IdemStrabolib.v.fcribit 
lanam molIem,& omniumionge optimamprouenireinlta- 
lia circa Mutina & flumenScutanam . rlwJirpcrt&a.v « A^«- 
g-ixii 3 n ruvlva-aSpcoy . 1% ro 7r7\tov rri$ Qixictc, rtov tra.AtcofcdV ct/x~ 
T^tTou . Jfperam Ltgures , & Infubres prabent > ex qua p/crique 
ltali famili& veftimenta conficiunt . At ferui in fagis , ac cen- 
ronibus,vr ex CoIumelladocuimus.SubjicitStrabo eodem 
lib. iv. Iifdcuifielgis tamcopio(osfuiiTepccorum> & por- 
corum greges , vt fagorum,& falfamcntorum copiam non 
Koma' tantum fuppeditarent,fed etplerifqueltalia, 5 parti* 
bus. Etpa-ulo infra figorum , & tunicarum Ligufticarum 
meminit . Saga igitur>vt dicebaiTius>Tribunorum, & Cen* 
turionumexpretiofa lanafucrunt> eaquepexa, ac recen- 
tia : atgregaliaexdenfa>hirtaque J & ferme vfu detrita. Xi- 
philinus hb. lxv i : attritum faguium dat Vitcllio w rcbtts extre- 
mtS) Ci Interpreti credi;nus . VitelluLs fordido > laceroque fa- 
gulo amitltts > fe abdit in obfcurum /octtm . Sed in Grafco eft. 
%n>w*<mw n pcinuh fvvrapov WtSu .. Lacera fordidaqttc tumcnla 
Amicltts. 

Par error in eademre eiufdem Interpretis . N.im Iibri 
lxxi v.initio,vbi de Praetorianis Perrinacis inferfectoribus 
aSeuero exauCtoratis loquitur : Hi wmti abieclis armis , 
tqttifqtn dtmilfis) ac dtfcinclis fagis difpcrft ' funt . Gi\2ca fic 

haberic 



Ve %e Vefiaria Pars f P Lil. JU. 1 1 9 

habent . tv« toTc -^ttcdst cttyrot . Ad verbum tttnicaii > & di* 
fcincJt: ideft iine fagis> & baJrheo . Saga enim non cinge- 
banturbaltheo. quienim poteranriTed tunicai ,cum facra- 
mentum dicerent : in exauctoratione > & baltheum iliis> 
& veltismilitaris ignominia? caufa adimcbatur . Chlamy- 
des ctiam 5 & Paludamenta exIanapretiohori> aut viliori 
fuerunt , pexa> aut hirta. Spartianus deSeucro : Hictam 
txigitisvejtibus vfus ejl^ vt vtx tunica eitts aliqutd purpurababe- 
rctidr cum birta cblamjde hum eros vtlaret . Qu a s S e u e r i c I \\ a- 
mydes hirtas, & tunicasafemas ab Alexandro in vfuin re- 
uocstas tradit Lampridius in cius Vita . 
C Communes igitur chlamydes> faga > & paludamenta ex 
lana coniiciebantur. Dio Jib. lix. fcribit Caium Caffarcm> 
quum perpontem triumphaJi pompa incederct, quem inter 
BauJos,& Puteolos ftruxerat, indutumfuilfe thornce Alc- 
xandriMagnij & chlamyde feri_a. Qjod nouumacnora- 
bile in monftrofo>prodjgo,atq; erTa.minato Prmcipe fuii * 
IdemCommodum tumca>& chlamyde fencapurpureaau- 
ro infperfa vfum fcribit . 

Cblamys& Paludamentum auratum» Lacerna aurata. 
Habittts Cttbaroedvrum . Cap. JL'I/I. 

FVere & chlamydes aurata?, maxime apud barbaros» 
Spartianus in Adri.ino : Cum a Vharafmane ingentia do~ 
jta acceptffct > atque inter hac auratas qucqtte chlamydes > trecentos 
noxios cum aurctts cbtamydibns in arenam mift ad etus munera 
deridenda. Porro noxios in tunicis auratis> & chLmydibuti 
purpureis m Amphnhestrum induCros alijs obferuatum 
e(t . Aurata? ehlamydis mcminit & Virgiliusiib. iv. 
Yittori chlamydem atiratam cjuam plurima eircum 
Yurpura Meandro duplict Mcltboea cuatrrit. 
At Rocna? Agrippinam Naumaehi* fpcvt^culo aiiratarrj 
chhmydemindutajvr rradit Tacnuslib.xi 1: ipfc infi^m pa- 
hdamento > neque precttl Aqrippma attrata chlamyde . DiO Jib. 
lx. h.y^i7rmva r ^hocjjw^ <ha%pveat txcocfieito. Chlurms Jtdyp- 



Ii6 QtkAuij Fery&yij 

'ifoQ eft auro diftin&a > liue aurum diitinelura habens : atqut 
Plinius totamauream facit.Nos vidtmtts AgnppinamClaudij 
Principis edente eo Naualis prAly fpettaculum adfidentem eiindu" 
iam paludamento auro tetftili fme alia mzteria . Quod profedto 
miruin. quomodo enim aurum line alia materia texi porue- 
rit difficile diclu eft.Etia Caligula tefte Suetonio per pon- 
tem Baianum aurea cbUmyde ittceffit. Eam DiO Iib. l i x. chla* 
mydem fuilfe ait cryipwtiv cthxpyi} 7roXv jAv^pvffiov^ 7ro/^«; <&x.ct4. 
Z.id-v; h(h%u' t-^ovctv) . Sericam purpuream 5 niulto auro > mttltif-* 
qne gemmis Indicis ornatam • Etiam lacerna , quam non mul- 
tum diflimilem chlamydi notaUimus> lacerna inquam aura<* 
ta citharasdorum pecuiiaris fuit;quorum habitus cultufquej 
notabiiis. IuuenalisSat.x. 

Et qnibus aurata mos efi fulgere lacema • 
Auctor librorum ad Herennium dat ijfdem pallam auratam 
<& chlamy dem purpurea m : Vti Cith.imdus cum prodient opti- 
we veftitus 5 palla inaurata indutnsy cttm chlamyde purpurea colo- 
ribus varijs intexta 5 ctttn corona aurea y maznis fulqentibus gern- 
mis illumwata . Pallampurpuream dat Ouidius ArioniFa-* 
itorum. ix. 

Jnduerat Tyrio dijiinftam murice pallam % 
Ita Citharcedorum habitus fuit tunica talaris , & chla- 
mys . Qii«e tunica etiam palla dici 1 videtur 5 licet pallam 
proprie fuifle famiinaru paliium dixerimusin verbispaulo 
Jinte pofitis palla inauratatndutus cum chlamyde . Nam ii pal- 
laibi palliumeiretjquomodochlamys fupra pallium fmne- 
returr' Quod autcm ea tunica talaris efletj idcocum ftoia 
Orpheum inducit Varro de reruftica lib. 111. crp. xixr; 
Jfyuntus Orpbea vocarj tujfity qui curn eo ventffet cum JhU^ "ctiba- 
ra>& cantareefet iuffus . Eatunica talaris difcindta 5 quant 
ipS-os-dJlov Gra?cidixere. Diolib. Lxin.de Ncronis habi- 
tuCuharcedico. Nam cum ftatuiffct ad citharam cancre» 
non fuitinuit a Corbulone videri 70 op&oreittoQv i%a>v . Aii- 
qu: hanc tunicam recltum creduntj qualem cujii pura toga. 
Tyroni noua; nuptut indui cradit Piimus iib vm cap.LXvirr. 
Sedreclas tunicas dki tradit Feltusj qua;.a ftantibus fur* 

fum 



De %e Veftiyfo Pars II. Lih III. 1 2 £ 

fum verfus texerentur . Simplicior notatio efi: 5 quod cuaj 
non cingerentur ftarent recla? 5 fiue non interrupta? vincu- 
Jo defcenderent. PoIIux; %n<w opS-ord&oe x Qovvvy*voc. . Di- 
fcin&a ea tunica , & fluensrvt miru Cit Bathyllum Citharoe- 
dumab Apuleiolib. 1 1. Florid. induci cum tunica cincla: 
Eiqtle prorfus Citbaroedicus: /latusyDeam confpiciens canenti (i~ 
mi/is , tuntcam piffuris variegatam ad pedes deieclus ipfosy Gr&- 
canice cingulo, cblamydavclat utrumquc brachium adufque ar- 
ticulos palmarum . Tunicara etiam talarem manicatam tri- 
buit Tragcedis Lucianus in Ioue Tragcedo : xeulug 
/BctTct; t zxz t«; TroJVp/; ^ircovct;, zcu ^ctjmo^ot,; , ksu x&piSxG 
Vbi Interpres %eip'iJa.$ cbirothccas imperite vertit > cum 
Mznicas vertendam iit. Cotbumos } tunicas talares mamilca- 
tas> &cblamydes . Idemlciromenippoijfdem dat rlw %pv 
coTTctTov roA&o Stolam , fiue fimpliciterveUemaurofparfam^fiut 
intextam . 

Praeter tnnicam talarem , & orthoftadton fuit etiam Ci- 
thara^dischlamys) iiue laccrnapurpura> auroque diftincta» 
Lucianus aduerfus Indo&uiri) tradit Euangelum Cicharoe- 
dum veniffe Deiphos,vt in agone cercaret : haimiffe lcrd-rlrct 
^pytfoVaro?, & coronam auream gemmis diftinclam. mox 
lubiicit: x.cun7ropXiupct ehtvt7rpt7rt tyic. tcr&Hroc. f/i ut\ 'ct%v Ttf^py- 
c% Jlitpcuvcuro . Ipfa ptirpura qu/i atiro tntexta vifeba.tur j com~ 
mendabat hunc eultummirifice. Nec tunicafolum talaris fuitj 
fed & chlamys iongum fyrma trahens . Horatius ; 

T raxitque uagus per pulptta ttefiem . 
Habes hicNeronis nummum habitu citharcedico» 



Pars lU 




funica militaris colcr . TcrtuRianus txflica- 
tus. Cap. XIV' 

ANtcquam chlamydis> fagi , ac paludamcnti colorem 
indagemus > pra?ftat colorem tunica? militaris exqui- 
rere. Togas^tunicafque Vrbanorum albas fuilfe oftendi- 
mus, natiuo fcilicet ianae colore> mox & fullonis arte . Ita 
militares tunicas pariter fuilfe albas crcdendum eft. Non 
enimeft verifimile Quirites ad bellum ituros tota vefti- 
rrienta mutaffe 3 & pro alba ruffam , aut alterius coloris in- 
duilTe* Qui autem ifte color ? Et quis vetcrum fcriptotum 
cius mentionem fecit ? Valerius Maximus lib. 1 1 • cap. i. 
tradit Lacedarmonios ad difljmulandum> & occulcandum 
vulnerum cruorem puniceis tunicis inprselio vfos . Aelia- 
nus lib.vi. cap. vi. p-wm/tfctappellat. Quod Ci Romanis idem 
mos fuilfet, non difiimulaffet Valcrius>& aproximo exem- 
plum perijffct. Ifidorus Jib.xix. eap. xxi i. fcnbit Roma- 
nos milites fub Confulibus tunica ruifata vfos 5 vnde & ruf- 
fatos vocatos elle. Veru quantu Gramaticoilli credendum 
iit> totiesin hoc opere praefati fumus . Et nullus veterum 
tunic* ruffata; memir.it fub Cofs. & ruffatimodo diceban- 

tur 



T)e FefliarU Tm 77. L\h lt% 

tliragitatores in Circo,no milites,a colore fadionis.Iuueni 

Pr^mium rujfatt pone Lacertd . 
Subjicit melior ille vir > quam Criticus : Solebat enim pri. 
die quam dtmtcandum ejfety ante principia poniy quafi admonitio & 
indtcium futura pugna . Quod vt verum iit > num propterea 
iila milites vtebantur fub Conlulibus £ Quare miratus fum 
viros dcclos fola Ilidori au&oritate fubnixos illud Mar- 
tialis : 

goma magis fufcis vefiitur^ Gallia rufis : 
Et placet btc puertsy mtlitibufque color, 
partim intellexifle de tunicis rulfis Canufinis , qua? feruis 
& militibus in vfu fuerint > partim de pamulis ; quum nullo 
paclo de tunicis Martiahs loquatur > fed tantum de pamu- 
lisjvt titulusindicat. Cum prasterea difcrimenfueritinter 
colorem rufum > & ruflum : ibi autem Martialis dc pxnulis 
rufis loquitur. 

Tunicarum etiam punicearum in Salijs faccrdotibus tan- 
quam rei noua; > & notabilis meminit Plutarchus in Numa. 

Atquir«»/V.i ' rujfx mtlitaris mentionem fccit Trebellius 
inCl iudio. Verum id extremis Romani Imperij tempori- 
bus contigit> cum in reliquis etiam vcftimentis magna mu- 
tatio f acla eft. Quanquam neque id fatis probare poteftjtu- 
nicas militum promifcuas fuilTe ruifas; fed tantumTribu- 
norum & Ducum . Nam inter dona 5 qua? ClaudioTribuno 
Marria; V.legionis dariiubet Valerianus>funt etiam tunica» 
pnljtares rufta? > dua; tantum , in eius fcilicet vfum . Apud 
Vopifcum etiam Valerianus iubet dari Probo eJeclo Tri- 
buno tunicas rujfulas duas. Idemque apud eundem iubec 
dari Aurejiano tunicas ducales rujfas quatuor . Sane fub Sc- 
uero,non longo tempore ante Valerianum>militcs in tuni- 
cacommuni,hoceft alba. QuodpatetexTcrtuliiani verbis 
dc Corona militis , quibus vir fummus,qui nuper eum edi- 
dit, vfus cft > vt contrarium oftenderet. Loquitur ibi Afri- 
canusde milite> qui quod laureatus vt cetericongiarium 
capcre recufaflet prius exauctoratus fupplicio deflinatus 
eft . Adempta autemillieft^dum exau&oratur>pamula , & 

Q^ z cum 



CUm gladio caliga fpeculatoria.* Grautfimas f&nnlas pofttii 
releuari aufpicatus : fpeculatoriam morefjfimam pedtbus abfoluit 
tcrrx Sancla inffcre cupicns . Subjicit : Et nunc rnfatus fan- 
guine fup , fpe calceatus . Ex his&Pamelius > & virille do- 
c^iifimus,hocin ioco, inquoab eo difientimus, non nomi- 
nandus> contendit tunicas militum ruifatasfuifle.Sedquis 
non videt verba hasc ;nunc ruffatus fanguine fuo; refponde- 
rejatque opponi i\\is) grauiffimas p&nulas pofuit 5 vt & fe- 
quentia primis : fpeculatoriam pedibus abfolmt ,fpe calceatusi 
gladium reddidii fuccinclus acuttore (gixdio) VerboDei: Lau- 
rea de manu claruit , martyri/ candtda laurea melms coronatur • 
Certe illi tunica reli&a eft 5 qua? ii fuiflet ruffata 3 non fubie- 
ciffet Tertullianus , nunc rtijfatus fangmne fuo . nam & tuni- 
caruffatus fuiffet .Sed pa?nularufsaad emptailli.-nonalia 
re rulfatus erat>quam fanguine fuo . Rufsa inquam pamula 
fuit> non tunica. Nequc tamen ijs alTentior,qui ruffatas illas 
militares apud Trebellium psenuias interpretantur,& tuni- 
cas cum pasnulis confundunt . Ceterum viri eiufdem do- 
c^iflimij&cuipIunmumTerrullianus debet,optima videtur 
correclio ex veteribus libris : Nunc rttfsatus fanguinis fuifpe* 
nondum enim miles ruflatus erat, fed tantum martyrii fpe> 
calceatus autem de Euangelii paratura . Quid enim fpe 
talceatus ? Succinfius acutiore Dei , fcilicet gladio . Ita 
totus illc locus interpungendus eft. Quemadmodum quod 
m vulgatis extat . Grautffimas panulas pofuit reuelari aufpica- 
tus^ recle ldem pofuit releuari. quod ad graui/limas pcenula$ 
referendum eft . Sedhascnonfunthuiusloci. 

; CbUmydiS) Sagi^ & Valudamenti color'. 

Cap. XV. 

! 

VTtunicamilitans albafuit?ita chlamydes & faganul- 
lo adfcititioj fed natiuoians colore fuilfe credimus . 
Quum Imperatores , Ducefque hoc vno amiliribus diftin- 
guc icntur, quod paludamentum puipureum, iiuecocci- 
mim geftarent. 



Ve Xe Vefiart* Pars 7/. Llk TtT. ii f 

• Et communes quidem Gra?corum chlamydcs albas fuh9 
fe traditPolluxlib.vii.cap.xi n. licet Plutarchus inPhi* 
lopemene eius exercitus ornatum militarem defcribcns aiC 
chlamydes fuhTe floridas.* rpartcoriKm ^a/uvcfav efiwS-ncrjusvMt» 
CbUmydHm militarium VArijs colonbus piftarum. AtRonia* 
norum natiuo lana? colore. Porro chlamy s fiue paiudamen- 
tum Imperatorium purpureum>iiue ex cocco . Plinius lib. 
XX 1 1 . cap. I : Atque vt Jileamus GalattA > Africa , LuJitanU cocci 
granum Imperatorijs dtcatum paludamehtis . Dio lib. xli I . dc 
Ca:fare,quiin Aegypto fubita hoftium eruptione prjegra- 
uante fcapha in mare deiilierat : ait ipfum magnum vit«e pe- 
riculum adiifse, cum & vefte grauaretur, & iaculis hoftium 
vnus impeteretur, quod eum expurpura (nempe paluda- ; 
menro ) iraperatorem eife cognofcerent . Quod narrans 
Appianuslib. n. ciuil. ait ruu7rop<pvpa» aTTippt-^s. hoc eft> 
purpureum paludamentum. 

Ipfe Cajfar de fe Comrnent. vi I. Accelerat C*far y vt pr&Uo 
interjit 3 eius aduentu ex colore vejlis cognito . Horatius de Atl* 
tonio fugiente > ac vi&o . 

Terra maricjue vicJus hojlis Punico 
Lugubre mutauit f tgum : 

Idem Dio lib. xlvi. paludamentum iimpliciter *af- 
vtKct appellat > de oftentis quse Panfe Cof. oblata funt 
ante prsiiumjquod iili fupremum fuit .* Cum qms illi palnda- 
mentum attultjfet in ejfufo cruore (facrificij) lapfus vejlem ma- 
tulautt . Kct* rtc; cv rxrco <p6tvtx,a avrca TrpocrQipcav . Ita Appia- 
nus de beiloPuniconarratSenatum Romanum Phamea?,ob 
ftrenuam operam belloPunico nauatam>donaiTe purpura» 
& auream fibulam. $ajucuav di hijuncrav d Ayp^TJV, xat S7ri7rop- 
7TY\fxar t ^pvcrco.Purpureo paludamento > quod fibtila aurea necieba- 
tttr.No purpura>& bullaaurea^uQd do&o Interpreti visu eft. 

Idem tn Parthicis memoransprodigia,qua2 Cratfi necem 
praxcTere, illudprimopofuit>atrat 'm euni non purpura- 
tum udmiJites proceiiiife : ovxar (potvtxiJ} ,d?vC ct> ijuaiia/ue- 
7\avt . Qua; omnino verbaetiam apud Plutarchum in Craifo 
habentur . Ideni AppianusalibideM. Antonjo,quieodeni 

Par- 



l%fi GBmij Ferrntij 

PjrthicobcIIdRomanisducibusfataii allocuturus milifet 
pullum paludamentum petierat>quo cflet miferabilior, fed 
difluadentibus amicis irTns-pctTvytStt tpoivnutTt proceflk. Va- 
lerius Maximusidem narrans de Crafloaitlmperatorium , 
p ludamentum aut purpureum fuifle aut album. lib. i. cap. 
V i : Pullum et tradttum cH paludxmcntum , cum in prmltum cxe- 
untibns album^ aut purpureum dari folcret « Hirtius de beJio 
Africn n o: Cum Scipiojagulo purpureo ante lub<e Regis aduentum 
vtt fJttus ejfety dicitur Iuba cum eoegtjfe, non oportere illum uti ue« 
Jhttt ) atque tpfe uteretur. Itaque facium eB> ttt Scipio ad album fe-, 
fe ttefiimemttm transferret. Appianus de bellis Hifpanis:-W4«- 
datumqut erat 3 fi quid tumultus ab bofiibus oriretur , fignum 
extollerent , interdtu <pomziSct hri Sopctrog paludamentum ex hafix 
fufpenfumy non pannum rubrum> vtreddit Interpres . Ec, 
V. ciuilium narratSextum Pompeijfiliu bellifuceflibusin- 
flatum rlu) cruvn&n ro7g ctUTOJtpcCfopcrw ^ci/uvStxlx. <potvix.ng \g %var 
vuu y/tT ctXKct%cu . lmperatorium paludamentum pnrpureum in cce- 
rtdetim mutaffe . quafi a Neptttm adoptatus efiet . 

Hinc paludamentum chlaraydem purpuream Gra?cifcri- ti 
ptores vertcrunt. Diolib. lxv. narrans Vitellii jeftum at- 
cjue agitationem animi fub aduentum FJauiani cxercitus: 
Interdum,aiti rlw ^XajxvSa rlw7roppopat itpopet „ gladtoque ctn- 
gcbatur^interdum fejtem pullam fumebat, Regiam chlamydeni 
appellat Herodianus lib. 1 1. de Seuero , quem fcribitin 
prjelio aduerfus Albinum,& fugifle, a7rop{4^aji>raJ%ruv^Xct' 
juvSarlw BaatMxlw. Nam Regum chlamydes purpurea?. Se- 
neca Ep. lxxv i:Feltx efi non magis 3 quam extllis^ qutbusfceptruy 
<*r chUmyde in fcena fabuU affignant. Alibi Herodianus Pcv/uai- 
xlw yhafxvSct de Caracalla, tjuica depoflta Gcrmanorum 
cultuincedebat jprtfcipue fagnfis argento variegatis . Ncc 
multo poft rradit eundcm aperto Alcxandri Magni condi- 
torio %Aa/xuJa rlv ecptpiv aAhfyrl corpori iphus lmpofuifle . 

Si ergo Imperatorum Romanoru chlamys purpurea fuit> 
cur Dio Commodihabitum notans ait ipfumingreflum efle 
theatrum ptirpurea tunica indutum auro infperfa? accepca 
faaiili chlamyde inorc Gra?co 3 mtcov ^jt S>va oAo7r6p<pvpov yjpu- 

ffCO 



*De %e Feftiarh Pars Ih Lik tlL llj 

40 x,at ct7rct<rov ^Kctfxxj^ct t* o/uotav rov EMtnwoi 1 t^qttov Kct/uCct- 
pw . Herodianus lib. i.idem narrans : ci>x.<pkvvno n aAyp^eJ, 
xcuxpvfovQeigi&HTctcii Depofito Romano y ac Vrincipalt cul- 
tu . Non ergo chlamys purpurea , fed runica > chlamyfque 
ferica purpureaauro infperfa , fiue variegata probro data 
cfl: . CumRomanae lana effet, coccoj fiue purpurainfc&a 
fine aurimixtura. Hx chIamydesGra?canica?di&a?. Capi- 
tolinusin Pertinace recenfens auclionem veftimentorum 
Commodi enumcrat purpureas chlamydes Gr&tanicas , atque 
caflrenfes . Gra?canica? fcilicet auro diftin<5ia? 5 caftrenfes 
purpureae. Talis Neronis e Grxcia rcuertentis triumphan- 
tis more 3 ln vefle purpureay ait Suetoniusj difttnUaque ftcllis 
aureis cblamyde, 

Gallici Sagi color . Cap. X} 

SIcutRomanum fagurn natiuo lanae colore, Imperato- 
rium purpureuinjvel cocco infe&unijita Gallic um iti- 
textapurpura diftin&um . Virgilius lib- vm. dc Gallis.* 

Aurea cafaries illis > atque aurea vcfiis , 

yirgatis lucent fagulis , tum lafl^a cjIU 

Auro innectuntur . 
Vbi Seruius auream vcflem barbam internretatur , & fa- 
gula virgata , quA babebant invirgarum morcm dedttcias vias. 
Et inquit 3 adlttfit adGalltcam lwguam-> per quam virga 

furpura dtcitur . Vir^atts ergcyacf dtccret purpurads , q/t.e fa- 
gula virgata 3 etiam trabeata dtcta fttnt . Trebellius iii Gallie- 
no : Perdita GaUta arrififfe >& dtxiffe perhtbdur. Non finetra- 
beatis fagis tutaRefp, c/t ? MaJumus cnim cum Cafaubono 
trabeata faga cxDiodoro pa^JW^ cd^ac, interpretari,qUum 
Atrebatica fubftituerc . Vt cnim toga? a tranfucriis purpurae 
difeuirentis Jincisjfue trrbibus trabea? dicla? funt , fca 
virgis purpurcis trabeata Gallorum fagula. Turncbus ta- 
menlib. 1 i.cr.p. xiv. fimpliciter virgatum pa£Jw7oVintclli- 
gifj quod virgas quafdam in Jongun^aut Jatum varia fcric> 
;ic eoiore pone&ashaberet j vtin concharum generc funt 

vir- 



'i2tJ OElauij Ferrarij 

virgulata? ? ideft , p*6J»7« . Val. Flaccus 1 1 . Argon. Thra- 
cum mulieribus virgatas veftes tribuitj nec purpureasjin- 
quitille,intellexit,fedbarbarorumritudifcolores> & ve* 
liui virgatis fegmentis contextas . 

Jam ventet durata gelu , fed mequoque pulfam 
Fama viro 5 noftrofque thoros virgata tenebit . 
Eadem faga fcutulata notauit Scaliger dicta > macularum 
inftar cancellatim , & reticuiatim diftin&a . Scutulas enim 
clTe ru Trhtv&icL, nimiru quadra fimilia retium maculis,quas 
Grseci vocant t«? €p6%wc . Gallos enim Diodorus ait iaga 
geftaiTe> $ct£$6ofct TrA/^SvoiC ^-oAt/av -Shov, x,cu7rvz.v(Ti-; rhctXwxfA" 
ta,. Scutulata^& reticulattmdtjltncla. Etiam colorata Sara.3 
cenorum fagula fuilfc tradit Ammianus lib. xi v. 

De Subarmali. Cap. XVU. 

INter veftimentamilirariafuere fubarmales> fure fubar- 
malia , quorum mcntio apud Spartianum in Seuero : 
Jguum R&mam Seuerus veniffet Pr&tortanos cum fubarmaltbus 
inermes Jibiiuljit occurrere . Trebelliusin Claudio : Subarma» 
le vnum cum purpura Maura . Demum Vopifcus in Aure- 
lianO : Togam piclam > fubarmale profundum 5 felUm eboratam. 
Sedquaenam ea? veftes fuerint , & iniqucm vfurn? non ita 
compertum eft . Turnebus iib. xvi 1 1. cap. xix. exiltimat 
fuilfe craiTum fagulum? quod fub armis induebatur > vt eo- 
rum durities minus corpus orFenderet , fed profundo exce- 
pta tegumento mollius corpori infideret? & tolerabilius . 
Atque ita ab armis fubarmale dicrumj quod fcilicec fub ar- 
jnis geftarctur. 

H«ecopinio difpIicuitCafaubono ad Spartianum> quod 
fcihcetpacis > &pomparum ha; vefteseffent . Nam Hcro- 
dianus eandem rem narrans deSeueroiib. 1 i.fcribit abeo 
edi&um propo/itum> vt Prastoriani relic*« apud caftra ar- 
mis exirent pacis habitu > eoque tultu > quo procederc in 
pomp im confueuilfenr faci ificante , aiu diem feiium cele- 
Lrantelinperatore. Moxfubjicuj eos reli$is awnispros 

ccftiffc 



De 2{e Vejliaria Pars II Llk IIT, 119 

cetfiflc zv imvcu; rcug 7rou.7rtzcug zcrS r.crij y iij pomparnm habitd» 
Atque ita exiftimat Cafaubonus non ab armis quibus pu- 
gnamus fed aVorwi > wuoTrhciTw fubarmale ciiclum? quod 
fcilicet fubarmis Hbula ncderetur j velfub armos rejice- 
retur. Fuiffe autem togas milicares , vel faga. 

MihitamenTurnebi notarionon difplicet. Sciiicet ab 
armis, quibus pugnamus, fubarmale drftum , quod armis 
ipiis fubjiceretur . Nec ob(tat,eande;n veftem fuilTe etiarn 
pomparum propriam . Nam cum Prcetoriani in comitatu 
Imperatoris armatiincedereut, in pompaper dies fcftos 
ac ludos inermes procedebant; vttamena reliquis ciui- 
bus difcernerenrur,fubarmalc tinquam vcftem miiitarera 
retinebant. Fuilfe enim id milicare indumentum ex Hero- 
di mofatetur Cafaubonus . NamSeucrusin oratione, qua 
ipfos exau&orauic ait : lubeo vos difcincios , ac vejlimentis mi- 
Utaribtts extttos inerm:s difcedere . Nec aiiud fubarmale f uif- 
fe crcdidcrim v quam fagum i quod tamen more cuntcx in- 
duerctur, vt fcilicet commode fubjici armis poflct. nam 
chlamys, qua? ribulaneclebatur, cum brachia vclarct armis 
fubjici non poterat. Atqui)inquit>furnmus vir , fubarmali 
purpura interdum addebatur . Hoc tamcn non in omni- 
bus Pra?torianis, fecrin ducibus vfurpatum > quos ctiam 
fubarmalia habuifle , & ad manipularium diitin&ionem 
purpura diftincta credi parcihqua? minime obftanc,cur ar- 
mis non fubjicercntur? & ijs depofitis gcftarcntur in pom- 
pa. Ita & commodioT interprctatio erit^ fubarmale pro- 
fundum fuilfe craiTum fagulum , ac denftori lana confe- 
clum> quo fcilicet melius armacorpori infiderentj quam 
TroSHpte > & infra genua dimiiTum. Cui tameu aiteraopinio 
magisarriferitjis eamperme fequaturlicet .. 

Ceterum nonitarecie Politianusjquod fupratctigimus, 
illud Herodianilib vii. a/ Xnauc. Jt\&b-v,cr^ xsu 6<pgqjfff«, ver- 
tit 5 fttbarmalibusf & fagis induti. Nam militesilli in vefte 
vulgari > tunicafcilicet & lacernvij fiue chlamyde fue.ru nc. 
Qijod fi fubarmale fagum fuitj aut quid lTmile? duplici £a- 
go, aut fago> & ehlamyde indutifuiiTcntt 

Jfiftis libri Tertij % 
Tars lh R ' OCTA- 



OCTAVII FERRARII 

DE RE VESTIARIA 

PARS SECVNDA. 

LIBER QJARTVS 
Q^y i Esr De P a. l l. i o r 

Pallium GrAcorum indumentum ;. ComcedU palliat&itoga* 
tx 3 pr<ztextat& . Prolegomena in Terenttum 
cxpenduntur * Cap. h 

T TogaRomanorum>ita Pallium Graeco" 
rum geftamenfuiffe> ccrrum eft. Et cum 
tunica vtrique genti communis eiTct , cui 
auttoga 5 autpallium fuperinduebatury 
diuerfaindumenti extcrioris forma Ro- 
manum>Gra?cumque habitum diftin&um 
fuifTe>apud omnesin confeifo eft.Hinc Comoedia? palliata?, 
& togatas . In prolegomenis ad Terentium> fiue ea Dona- 
ti> fiue Cornuti>iiue Afperi fuere } C^W/^rz»^ funttres. 
Palliatx Gr&cum babttum ferentes. TogafA wxta fortnam pcrfo- 
narum babitum togatum defderantes . Poft pauca fubjicitur» 
Htnc Vlyficm palliatum femper inducunt .■ Cau fa porro ;»orr 
vna fatis friuola adducitur>iiue quod cum infaniam fimuia- 
uit> tedtus elTe voluit» fiue ob tinguiarern fapicntiam> de- 
mum (jucd ItbacA babitatores yjtcuf Locri,pj,ll:ati ejft$l • ? ^ 
vero folus Vlyifes, foIic|;IthacenfeS)& noiiGrjeci otnnesj 
palliati. 

Sed nimirum illa prolegomena> vt non vnius fcriptoris 
effe apparet, fed ex variis au&oribus adinftar centonis co- 
farcinata ,itaquasdam bonahabent^qucedam fecus> vtfa- 
cile obferuabk, cui otium fuerit ea contendere . Nam que_ 
dc Achille^&NeopcoIenio , qui cum diademate indnce- 

rentui, 




rDc nc VcpAtU Pdrs rr- ui. rv. i j i 

rcntur,quisnonvideteasnon fuhTe Comoedia» perfonas» 
jed Tragcedia;?Iremquaede perfonarumComicarumami- 
Ctu , quamfunt fufpe&a» fideiJ Curenim fenes rantum in 
candido veiiicu * cum is promifcuus habitus elfet ? Cur 
purpureus color diuiti, pauperi phoeniceus, quafi non & hic 
magnopretioltaret.'' Quis puellarum habirus peregrinus ? 
Curleno paliio verficolore inducitur? Meretrici ob aua- 
ririampallium Juteumdatur, cumin Togatis comoedijs 
communi fcortorum habitu ideft: togate effent? quid autem 
luteuscolorad auaritiam . ? Ha?cfunt pofterioris a?uiGranv 
maticoruminfomnia. Pranerea quisfyrmati locusin co- 
mcedia,quodabfcenicaluxuriainitiuitum ibidicitur> cum 
fuerit Tragcedorum proprium . His adjice, qua: proxime 
fequuntur. AuUet tnfcena interra fiernifoltta > quod piclus 
ernatus trat ex Attalica Regia Romam vfqtte perlatus > pro 
quibus Jiparia /ttas pofierior acceperit . Atqui nec aulasa hu- 
miftrata > nec iiparia certum eftj fed fcena; obtcndifoli- 
ta . Qax fatis declarant multa a fciolis , atque ineptis ho- 
minibus in ea prolcgomena fuuTeintrufa. 

Scd vt a diuerticulo res repetatur Grajcae Comcedif pal . 
liatae>Latina; togat* dicla» funt. Vetus Interpres Iuuena- 
lis ad illud: Recitauerit illetogatas . T ogata funt ComcedU Lati- 
»a j palliau GrAc&i quales Afranius fecit . Verum Afranium 
dediife togatasnotum eft. Itaque verbailla, quales Afra~ 
mus /ir/>,retrahenda funt,& togatts fubiicienda . Togata- 
rumaliaenobilioresjqua? pra?textata?>inquibus fcilicet Ma- 
giftratus indu&i> qui inpra?texcis> fortalfe etiam pueri> 
& puellaj practextata;. Minus nobiIes,in quibus cenfet Sca • 
liger lib. i.Poetices cap. vi i.Senatores priuatos cum to- 
gis introdudos . Sed cur foli Senatores togati, cumgens 
vniuerfa togata effet } Subiicit idem . Vitimum genus ruif» 
fe > quod capiebat humilcm fortunam negotiorum popu- 
lanum cum tunicis tantum, eas autem non tunicatas di- 
&aS) fed ab habiraculis TabernariasappeIIaras> quodcurr* 
tabernis fcena? difponerentur . Sedli nullus in iliis tog« 
vfus)curinccr rogmas rccenfentur ? Auctor prolegome- 
Pars II. K 2 non 



1 3 x, O&auij Fetwy 

nonTercntii Tabernarias'fuhfc palliatas tradit \ PaUiaU 
Grttcum babitum fcrcntes > quas nonnulli Tabernarias vocant. 
Sed pnulo anre>ii tamen vnus au&or cd,Tabemarias abhu* 
militateargumenti> & ftyli dictas putat . Qupd pailiata: 
fuerintmon minus falfum eft>quam notatio Planipcdum,c[u<i 
ibidem adducitur : J^itod non ea negotia contineat? quA fcrfo- 
tiartim in tttrribus, aut in cccnacults habitanttum funt > fed in 
flano y & bumili loco . Quis cnim ignorat infimam plebem, 
ac minutum populu in coenaculis habitalfe«? Duplicis ergo 
tantum gcncris fuifle videntur Comcedia; Latina?> Pr«e- 
tcxtatje, in qucis Magiftratus , Togata; in quibus viliores 
perfon» indu&je . Harum folum memiuit Horatius : Vel 
qui pratextas } vejL quidocuere togatas . Vbi pr&text& funt prx- 
iextatd . Nequetamcn audiendi funt>qui apud Acronem 
Pranextatam Tragcediam dixeruntjComcediam togatam: 
multo minus, quiibidem Togatas ftnlTe > inquibus Gra?ca 
argumcnta, Pra?textas>inquibusLatina. Nam,vt diximus, 
cum Latinae efient, omnes erant togata?> fed hae Viliorum , 
Practextata? nobiliorum > & Magiftratuum . Sed vix vidc- 
turpotuiffe dari Com£dia> inqua foli magiftratus introdu» 
cerentur. Vt probabilius fit>di&as pranextatas ab argu- 
mcnti grauirate, atque honeftate, nulla iocorunrlicentia, 
atque obfccenitate> quse Magiftratuum , & pueritia: fanfti- 
tatem dedeceret.Quamquam contra a verborum pra?texta- 
torum liccnria quis dictas fufpicariporlit. Sed tales togat£B 
omncs>viIiorum fciiicct pcrfonarum, ienonu ,meretricum, 
neporum, quibus vita.' Iicentie. congr uens lafciuior oratio. 
Ar Pra;cextatas ferias totas > ac graues > omnique turpitu- 
ctinc vacuas fuifte credere par eft. Hifce ailines fuifle vi- 
dcnt ur Trabeata?,quod nouum genusTogatarum ediduTe 
dicitura Suetonio de claris Grammaticis Meliffus,qui fuit ab 
AuguftoPr.vfcclus bibiiothccaj in porticu Oclauia? . Scd 
vndenam Trabcata?haudfaci!e dixcrim . Cuin enim Tra- 
bcsc oiim Rcgum fuerint, ijs puifispenes Equites" in foiem- 
ni tranfuec"tione remanferint> inde a triumphantibus vfur- 
pata? , ncfcio quis earum vfus in Comcediis eife potuerit . 

Dio-. 



*De ZcVeftidria Pm tl Lil. W. \Ji 

Diomedeslib.i i i.Togatasnomengenericum facit ad pr<e* 
textatas . & tabernar/as : Nihilominus togatas pro tabernartjs 
vfurpari non communi tantum errore , fed poetaru m au&o- 
ritate ; Nam Horatius. Velqui pratextas^ vel qui doucere to- 
gatas . Pr<etextatasit\c{uibus Imperatorum negotia ageban- 
tur & publica 5 & Reges Romani,vel duces perfonarum di- 
gnitatc > & fublimitate Tragcedijs peru*miles> quod eae per 
fona? pra?texta vtantur. Secuudam fpeciem tabcrnarias fmC- 
fe, inquibus non magiftratus > Regefque fcd humiles ho- 
mines > & priuata? domus inducuntur > & quod olim tabu- 
lis tegerentur tabernarit dicebantur . Vbi videtur indicare 
tabemarias did:as,quod in ijs introd uce rentur homines 
intabernis habitances > ita enim domos vocatas , quce 
tabulis tegerentur • Verifimilius eft tabernarias di&as , 
quod opirices> inftitores,ac fellulariij quiin tabernis de- 
gerent > inducerentur. 

Ceterum togatarum auftoresab Acrone hirecenfentur 
Aelius Lamia , Antonius Rufus , Meliffus , Afranius, Pom- 
ponius. Qui omnes magnoliterarum damnopraeter Afra- 
nii fragmenta interciderunt . Primum autem Stephanio- 
nem togatas faltare inftituiife,au(5lor eft Plinius lib. vn. 
cap. xlvi 1 1. Minus miror Stephanionem > qui primus togatus. 
faltare inslituit. Sed legendum eft togatas > vt & Sabellicus 
monuit > & de pantomimo mtelligendum . 

fallium ,Gr&ce tjuetr/ov , $apo$. Cap, 111. 

VT \g\xwtad fallium propius accedamus> cuius con- 
templationi extremam operis huius curam dicaui- 
musjid veftimentigenus> quod tunica? injiciebatur>tocum- 
que corpus circumieclu fuo inuoiuebat,Gra?ci variisnomi- 
nibus cxtulerunt. Pra?cipue camen l/xdrtov Attice d-oi/uxr/ov> 
& <papo? dixere . Quanquam vcraque vox large acccpta 
omne veftimcntigenus fignificet,quod Bud^o adnotatum. 
Nequc tamcn vt pro tegmine capitis accipiatur> vt Hen: 
Srephsnovifum ; Quod PiutarchusinPoippeiotradat Sil- 

lam 



134 C&duij ftttarfj 

lam aducnientiPompeiohonoriscaufa aflfurgere folitum» 

xcu cL7T'JyoyTo; th c Ki^aXric: rol/utxTtov . Et alibi de Demetrio 
Pompeii liberto > cuius tantaimportunitas,vt ance herum 
difcum bere t rfi^w J^cotcov KctTarn; KvpaXiic; ro tjuaTtov. Nam 
&hkj & alibinon decapitis tegmine> pileo> aut pailiolo 
intelligendum> fed dc toga; extrema pirte, fiuelatinia> 
quam capiti iniedam interdum arcendo foli > autimbri> 
item in re fubita , ac calaraitofa, alias docuimus. Ita quod 
tradit Plutarchus in Apoprhegmatis Scipionemminorem> 
cum in Aegyptum venilTet ,nauique egrelTus \$a<hfy Kara 

TW£ Zi^ClXr^ f£0)K TO IjUCtTiOV H%luV d7T0%aXv\cl&\) . QUOd tOgi 

caput te&u n haberetjintelligendum eft, uon pa?nuii:quod 
vcrtit Interpres . 

laaTweri tmproftrjgula vefte fumiBuda»us obferuat ex 
Athenxo lib. xi I. T.ar%<f%ivaTO o o7ko$ 7roXvn>\coi; , kcu (jnyct- 
KoTfxiTroos luaTtotg r\ kxi o$ovtoi$ 7roXvTiXi<riv . Sed quod etiant 
apud Mattha?um proiiraguIaveftei/uaV/oc fumatur,non fa- 
ciieperfuaferit . Nam cap. ix. ov^e); <fil7ri/3d?^.ei Wi$*\*y.<L 
fsxicxq ctyvoi^ i7rt ijuarta>7rct\cuoi . Ibilu-dTiov non pro ftragU- 

la> led pro qualibct vefte accipiendum eft>quemadmodum 
Lucae V. & Marci II. accipitur . Subiicitidem vir do&ifli- 
tnusyiucirtov alizs fignificare paIliu,hoc eft tribonium , quod 
fuprarunicam induitur. Quod neque ex toto verumeft. 
nou cnim quodcumque tunicx induebatur tribonium erat; 
Sed pallium detritum, ac vile > pauperum ferme, ac Philo- 
fophorum>vt inira di&uri fumus. 

Ltcet ergo iudrtov quodiibet veftis gcnus etiam ftragu- 
lx hgmricaret, proprie tamen id modoindumentum> quod 
tunica?°fuperinduebatur. Demofthenes: r/ n<rr« /u\ d-cijudriov 

t3fO'ecdtU , KCUUIKph! yv/UVoi OV y IT CDVt <?KO) yv/iuT^) <p'i'jyoVTCt . Plu- 

tarchus in Lycurgo de difciplina adolefcentiuin : Vivo/uivot 
Scooizctii vig , cthv ^itcdvoc; nS» amiKav IV ijudnov e\; rov zvtavlov 
XauQctvovTi; . Emenfo antem duadcamo atatis anno fine tumca 
iam dcgcbant > "omtm p.illiHm in annum accipientes . Idem iil 
pra?cepi*is connubialibus x i. de Borea> & Sole ex certami- 
n t hoaiine m d e fpoliantibus . Flantc Borea viatoriudnov cor~ 

• t or i 



De 2{e FejlUrU Pars II. £rk ttt. i % % 

pori vehementius adpre(Jit : atfole ardente kxz tov %sx wci i&Jjucf 
ria7rpocrci7rt£u<Tctfo* Vna cttm prallio etiam tunicam exuit . Ac* 
IianusVana? Jib- r. cap. xvi. de Apollodoro, qui Socrati 
morituro attulit tumcampreticfa lanaypulchrecjue confextam y 
fimile item pjillium , & rogattit cvchtcna dulov tav ^trcova , kcu 
&otjudrtov 7nt>iCct?^6ixiv%i hibere cicutam . 

Quanquam ijudrtov etiam pro pallio mulicbri idem Plu- 
tarchus pofuit eodem libro Pifccptorum connubialium . 
xxx 1 1. Qiuvto Trupitywn 1 1ttsjgjpiftd Trip/ca.^Ajfiw to tjUariov . Thex^ 
no dum pallium imponit manum^ gr c-ubiti partsm renudauerat . 
Non re&e Incerpres . Vcficm induens . Quare idem in Lycur- 
go ad diflrinctione p 3 Il.ru m virile appeliat 3 cjuo de more La- 
csnx cum nuberent amkiebjntur : ta&ug J% av£p£ii> , zai 
vmJ^ueom of o-xivctcrct a-ct. I m m o & p r o t u n ic a a b e o d e m p o* 
nitur de Claris mulictibus. Laudans cuim mulieres Chias 
narrat Chios a Coronenlibus bcllo -vicras deditione fecif- 
fe ea condirione> vt vrbe egredcrenrurj^AcMw yjavtxufor 
xsd ludttcv Chljenam modo & tunicam habenres» repre- 
henfos a mulieribusjqmcdicerenr, ori yXcuvayAv\<fi tc^us-ovV 
yjTu; Ji* dcr<mc ) quod itafta pio chLiiiyde , clypeus pro 
turrica -viris fortibus eiTet. 

Oapo? etiam appellamnt Gra?ci indumentum extenusr 
quod tunica? imponebarur>tam virile) quam muiiebre. Ho^ 
merus OS. o: Xitco-ju Swoiv , zaiyrya $apog ilft crtCa^^c, 0/1/^7 a>* 
ycotc,. Tunicam induit^ & m.ignum pallium humeris inieci' . Vbi 
notat Eufhfhius proprie de tunica dici ii>dui,qua: veftis in- 
terioi'} at de pallio,quod exreriuSjiniici, fiue imponi- 'Egjx? 
yctp fxavSoeit^; ti vtxvto (papo$ Vivat^ zcu & Suiov d?<hd dvawrcv . 
Quod r.on induerctur , fsd trnponeretur y fine circum ponerctnr , 
Pi?o pallio foemineo Ojl e. df/t^ov ^afot; yiyat-xoro vvyiptt . 
Jrgcnteum fiue candidum palltum magnum tnduit Dea . In- 
tcipresflo/am vcrtit,fed ftola tunica fuitynon palliumv Qua- 
quam fuiife eam tunicam exijsjqu^ fec]uur?cur conriccre ii- 
cct . Quod fcrlicer auream zonam Jumbis circumpofuit » 
Quornoao enim pallium zona cingi potuit ? Sed fuiffe bat 
Iium>fiue pepluiii rnulrebre apparet ©<T.fl-. de PcncK^pe 

TtOp- 



1 3 6 Oftauij Ferrarij 

7rop<pvpeov fteyet <pcip% \Xtw ^tpai ^rioctprt(Ti x,ctKZix,i<pctXn<; ^ipv<rcrt 3 
KctXvii JiKctAct r 7rp6ffCd7ToL. PurpureTt magnum pallium pr&benfuw 
manibus grauibus In cafut traxit > obtexitqtie pulchram faciem, 
Quomodo enim tunica trahiin caput 5 ofque obnubere po- 
terat ? Quare credere licet $upo<; generice pro quauis vefte 
vfurpatum . Pro pallio virili paflim Homerus . 0<sf. S. de 
filia Neftoris poftquam Telemachum hofpitem lauacro 
fouerat. A/j,<pi Jt /uuv <pupo<; KctXov CctMv w J$ fytram . Circumpofut^ 
atttem paUium pu/cbrumy &tunicam . PhiJippus in Antholo- 
gia lib. 1. cap.i.de Xerxe, quicum Leonid«e corpus mortuu 
afpexiffet honoris caufa, l^Xeuva pctpn 7roppvp'i(t>. Jnuoluitpal* 
Ito purpureo. H#c tamen vox nonniii apud poetas reperitur* 
& inter poetica vocabuia a Poiluce recenfetur lib. v 1 1. cap. 
XII' Xwm , kcu pdxn y kcu <pdpog , xcu i/udrtct , kcu hcayrot; 7rom~ 
nxd. Hefychius <pdpog , i/xdriov , 7npiC6Actiov intcrpretatur . 
Omne enim veftimenti gcnus exterius quod tunica? impofiy 
tumcorpus circumiret, atque inuolucret Graccis 7rtpi£6- 
J\cuov 3 7ripi/3oAri , Tnpi&Xn/Att : item dvctfioXr} , dvct/36/\ctiov , 1*6» 
fix»/Lttt. dicebatur. QuodLatini Amiclum> quod^w, fiue 
u/xpiy circa corpus iniiceretur . Plutarchus Praeceptis con- 
nubialibus xi. veftem , quas tunicaj fuperinduitur? modo 
/uaV/oi^modo 7ripi@oAlui appellat. 

fallium . Eius notatio . Vefiis fragula Romanorum ~. 
\ JjnittHs Gracortim . Pallium Proconfu- 

lare. Cap. lll. 

£"\ Vod Gra?ci 'i/jLctriov , ScQctpoi; Latini Pallium discre, 
a pellibus deducit Ifidorus > quod fuper indnmen- 
ta, inquit,p^///f/4 veteres induebantur . Satisine- 
pte . Nam commune pallium ex Jana fuit , ficut reliqua ve- 
ftimenta. Illud etiam ineptius>pailium effe> quoadmini- 
ftrantiuin fcapula» conteguntur > vt dum miniftrant expedi- 
tius difcurrant . Haud vidi niagis . Curenira non expedi- 
tioresin tunica,in quafola olim roiniftrosfuiffe docuiirius f 
Lotu§ Plauti nihii ad tem.Si tjuidfafturuf es^appende in btimens 

palliim 



Ve Ke Veftkrta PaTs tl.Lik m i yy 

fallium > & pergat quantum va/ettuorum pedum pernicitas : dc 
quoinfra. Re&ius ergoidempallium apalladeriuari ait. 
Quannde di#a>tefte Varrone, quod pa/am y & foris ejfet» 
Alibi ab irrngatione > tjp mobi/itate 3 qu& circa pnem huiufmodi 
vejliumy Jrno t« WMw. Nam vere i» Romano cultu , non 
alius pailij vfus, quam in fa;minis, quarum habitus exterior 
pailadicebatur: qusenihil aliud fuit quam paiiium> aper- 
tum fcilicet> quodque corpori circumie&um iilud veftiret. 
Pallam pra?tereacitharcedorum> &tragcedorufufffealias 
demonftrauiraus:item veftimentum virile>fed peregrinum, 
*qua?heicnonreponam. Latinamtamen Pallu voceui infe- 
riores Gra?cifuamfecerunt. Hefychius Tp/£aW TraM/o* > 
&alibi . p»>ea 7Tct?hict @a,7r7ct . Gloffe « Pallium > W^w) 
Gaufapa @ct$(Zct,ptncl. 

Ceterum quemadmodum tpctrtov pro vcfte ftraguIaGraj- 
cis vfurpatum notauimus> ita &pallitim apud Latinos . Oui- 
dius Amorum 1. El. 11. 

Hsc tamen afpiciam > fed qtu bene pal/ia celant : 
llla mihi caci caufa timoris erunt . 
Et paulo infra . 

Sape mihi > domin&que mc& froperata vo/uptas, 

Vefte fubintefta dulce peregtt opus. 
Hflc tu non facies^ fed ne fecifie puteris* 
Confcia de tergo pallia deme tuo • 
Propertiuslib. iv.Eleg. m. 

M mihi cum nocies induxit vefper amaras 

Siquare/i&aiacentyofcu/or armatua. N 
"fumqueror in tot§ non fidere fallia /ec7o> 
Lucis dr auclores non dare carmen auesl 
Et IuuenalisSat. vi. 

Tunc corpore fano 
Aduocat Archiqenem « ontrofaque pa/liaiaErat . 
Vbi vetus Interpres. Simu/at agritudinem focrus ,vt habeai 
facultatem ad fe filia vcniendi , eaufaadu/terij . ItcmMartia- 
lislib. 1. de catella Publi/. 
jEt dcpdcrio ctafta ventris 



138 O&auij Ferrarij 

Cutta pallia non fefelLtt vlla. 

Sed blando pede fufcttat toroque 

Deponi rogat , & monet leuari . 
Proprie tainen Pallium nonnifi Gr^canicu indumentum 
fuitj vt toga Romahorum. Suetonius Augufto cap.xcvi 11. 
Sed ceteros continuos dies inter varta munufcula togas infuper, ac 
fallia dtfrtbutt, lege propofta 3 vt Romani Graco^ Grxci Romang 
babtttt vterentur. IdeftGr^cicum toga ,Romani cum pallio 
incederent- Idem Claudio. xv. Peregrinttatis reum ortain- 
ter aditocatos contenttone > togatumncy an palliatum dicere cau- 
fam oporteret , mntare babitum fepius iuflit . Quod fcilicct nul- 
lus geftandi togain ius haberet> niii ciuis Romanus . Val. 
Maximuslib.1i.cap.11. Inter ceteraRomanae grauitatis 
indicia illud ponitj quod Gr^cis numquam niii Latine re- 
fponfa darent: immo eofdem etiam inipfaGrechper in- 
terpretemloqui cogerent. Quo fcilicct Latine. vocis ho- 
nos per omnes gentes venerabiiior diffunderetur. Necil- 
lis , inquit , deerant fiudia doclrinx , fed nulla non in re pallium 
togti fubijci debere arbttrabantur . Pliniuslib. iv. Epift. xl. 
De Liciniano qui exul in Sicilia profitebutur . idem cnm Gr&- 
co pallio amiclus intrajfet ( carent enim tog& iure , quibus aqua, dr 
igni interdtcltim efi) pofquam fe compofutt , circuwfpexttqttebabi- 
tum fuum ^Latine , tnqmt , declamaturus fum . Plautus iicct in 
Comcedia palliata fcculi fuimore refpexerit,cum in Cur- 
culione Phiiofophos perftringit, qui in Greco pallio. 

Tumtfi Graci falltatt 5 captte operto^qut antbuiant 3 

^tiiincedttnt fuffarcinati cum hbris 3 cttm fportttlis. 

Conjiant 3 conferunt fermones inter fe fcdrapetA 

Objiant 3 objtiiunt) incedunt cum futs fententtjs . 
Quare Appianuslib. v. ciuil.palliumappellat roA^iM»- 
vtKltd : vefiem Gracanicam . Ceterum licet VJpianus paUium 
inter communia veftimenta recenfeat ( quo loco fallitur 
Bayfius > qui communia veftimenta interpretatur, quj pro- 
milcue, vcftes Tacitodicuntur>nam Tacitus lbipromilcuas 
veftes fericas appellatjquf cum propric fa*minarum etiani 
a viris vfurparentur ) Jicec inquamlunfconfulLus p.tUium 

imer 



Ve %e VeflUtU Psrs ff. Lil. I?. 

intercommunia veftimentaconnumeret> nullus tamenRo* 
m% pallij vfus in viris, etiam poftquamtoge. depoiitae funt. 
Vt propterea veteres illi ducesnotati fint , quod aliquan- 
do in prouinciis dcpolita toga pallium induerint , Scipio in 
SiciliajGennanicus in Aegypto. ItaRabirio obic#umeft> 
ejuod bomo Confu/aris foecos kabuerit pallium . Arinferio- 
ri £uo aliquis paliii vfus ipfis Imperatoribus fuiffe videtur. 
Nam apud Vopifcumiubec Valerianus dari Aureliano in« 
terreliqua, tunicas ducales rujfas quatu.or^ paliia Proconfiu/a- 
ria duo. Ibidem iubetidem Probodari pallia Gallica fibu* 
lataduo. Et in Epiftola Commodi ad Albinum : Sanevttibi 
injigne ahquod Imperialti maiejlatis accedaty babebis vtendi cocci- 
itei pal/tf facultatem me fr&fente . Sed quodnam fuerit hoc 
pallium non ita certum eft * Nam Procofs. domi io pr^tex- 
ta , in exercitu paludamentum habuere . quod cum effet > 
aut album, aut coccineum, nihil noui largitus eft Albino 
Commodusj qui & anteaius paludamenti coccinei habe- 
bat • Nifi dicere velimus fub Imperatoribus priuatis duci- 
bus> Legatis nempe , & Proconfulibus ademptum ius coc- 
cineipaludamenti, folifque Imperatoribus feruatum. 

Pallium commune. Eiusfigura. Cap. If. 

/~\ Videre Veftiaria fcripferunt,pallium Gra?cum ge- 
ftamen efle, fed & Philofophorum habitum fuiife 
obferuantj exGellio lib. ix. Vidco> inquit Hero- 
des > barbam , & pa/lium , pbilofophum nondum video. Sed 
fi omnes Rom^ Gr^ci > & quicumque ius tog£ non habe- 
bebant paiiinri erant, illud fequitur>aut omnesRomepe- 
regrinos pro philofophis habitos> autaliquod difcrimen 
inccr vulgarepailium> & philofophkum fuilfe. Videndum 
crgo prius>quale fuerit commune pallium , vt inde philo- 
iophoruin babicus> cultufque nofcatur . 

Et pallium quidem fuiifc veftimentum apertum> quod 
tunica? imponcretur, laxu>atq>ad pedesfufum,nullus du- 
buat. Tota difficultas in eo vertitur, num etiam omnepal- 
l'ars 11. S 2 lium> 



I4o 6£fduy Ferrarij 

Jiumjimmo veftimenta omnia aperta quadrata fuerinr > 
fiue quadrangula,quoddo&i* viris vifumeft . Quia Ccili* 
cct Athcna?us tradit Romanos in Afia, vt Mithridatis iram 
efFugerent>depofitis togisquadrata veftimenta furopfifle. 
Et Appianus lib.v. ciuil. narrat Antonium in Aegypto pal- 
Tmm Gr«ecanicum quadratum fumpfifle. Sed , vt m fuperio* 
ribusiibrisadnotauimus> quominus huic opinioni aflen- 
tiamur,nonvnaratione ducimur. Namfiomnia veftimen- 
taapertaeadem&quadrata fuere> cur qua*dam quadrata 
jifcriptoribuspeculiariternotantur ? Vetulaapud Petro- 
n ium qttadrato pallio incincla, hoc eft pallioin nodum coa- 
clo fuccincla vt togaGabino ritu cingebatur . Feftus ftei- 
mttm >ejrricam quadratnm falliumf&mineumfuijfe dicit>cum 
ramen omne pallium apcrtum eflet . Quid autem proprie 
ricinium eifet,ne ipfe quidem Feftus intellexit > qui modo 
palliumfuifle>modotogam dicit: fedquifieripotuit vtide 
pallium rotundumfit> & quadratum> non inteliigo . Ver- 
baFeftifunt : Rtcimum omnt vefltmtntum quadratum ij^ qui 
duodecim interfretatt funt , efft dtxtrunt : vtl togam qua mutit» 
res vtebantur » Toga rotunda , pallium quadratum . Ne- 
que audiendi funt, qui flamcum cu ricinio cofundunt. Nam 
jiwmeum velum fuit amiciendo capiti, quod perpetuo a 
Fiaminia geftatum> boni ominiscaufaadnuptias transla- 
tumeft, vt idemteftatur. Hoc pallium , illud paliiolum> 
qua? diftin&afuerc . 

Prarterea oinnc fagum iftorum fentcntia apertum , ergo 
& quadratum . Atquilfidorus Sagum GaUicum quadra- 
tum fuifie tradit.Non igitur cotnune fagum tale fuit. Sed> 
quod miror viros do&ifllmos effugifte > Tertullianus ve- 
tus Carthaginenfium pallium ftnffe dicit quadrangulum , 
quod ipfiusa?tate tantuma lacerdotibus Aefeulapii gefta- 
batnr -• non crgo quod TertuIIianus , & rchqui fancliorem 
philofophiam profeffi gerebant tale fuit. Tamtn & vobts 
hubitus nltter eltm : tun'tc& fuerunt & quidtm infama dcfubte- 
mmis Jtudio: & qtia? fcquuntur . mox fubjicit : Pal/ium extrtn- 
/ecus babttusy & ?f>ftquadrangulus 3 ab vtroque laterum rtgt/ius , 

& cer- 



Ve %c VtftUtU ¥m tf. Lil. IV. 14? 

ctrmabus circumfinclns^in fibulx morfu humeris acquiefcebat* 
Infiar eiusbodie AcfcuUpio Sacerdottumefi . Quid opus erat 
vctus pallium ad iliud facerd oturn Aefculapij exigere > fi 
illud, quod toge. pra?tuierat Africarms> quadrangulum , & 
antiquo fimile fuic ? Qua? manifefto ?:ncunt> diuerfum ab 
antiquo paliium Tertulliani fuiiTe : vt iliud qtudrangulum 
fuerit } hoc nequaquam . Illud ergo defcribit,quod in vfu 
eiTe defierat > non quod in oculos incurrebat . 

Alias exiftimauinius , palJium qu jdratum fuiife , quod 
duabus phgulis diuifum > qmituor in thferiori p;trre angu* 
los haberet > quodque fioula in humcns neciebatur; idque 
commune Gr^corum.at philofophorurn nonfuilfe quadra- 
tum , fed femirotundum noftrifque palh/s haud abfimife , 
quod noninfibu!aretur> fed dextra pars in humerum fini- 
ftrum iniiceretur . Sed mutare fentcntiam nos cogunt ve- 
teres ftatu^ palliat£> in quibus nec du^ ift^plagui^ nec fi- 
bula vfquam apparet:fed pallium omnino noftri Ciyml€ eft> 
fufum fcilicet & femirotundum,quale prorfus pallium Ro- 
manarum mulierum , fiue palla> cuius formam ex antiquis 
monumentis ante reddidimus . Ex i/s etiam qua; mox de 
modo geftandipalJium apud veteres dicluri fumus > ne- 
que fuife duas plagulas > nequc fibul^ morfu nexum fuiiTe 
apparebit . Si eft igitur aliquis in re difficillima conie&u- 
rg locus, crediderim pallium quadratum non fuiiTe Gra?co« 
rum > fed Afiaticorum > & reliquarum gentium ad Orien- 
tem colentium > & ideo Romanos , qui in Afia negotiV 
bantur> vt Mithridatis crudelitatem euadercnt, pofitis to* 
gis > quadrata veftimenta gentis illius propria fumphlfe : 
Antonium etiamin Aegypto ftolam quadrangulam induif- 
fe, vt Cleopatra? gratificaretur. Id autem pallium tan tum 
pofteriorem corporis parrem operuille, & vere quadrjn- 
gulum fuilfe > cuius anguliduo fuperiores fibula ceruici- 
bus adftringerentur , duoadiatera > & infra caderent. 
Nihil tamen certi affirmare aufim , quia Appiaiius lib. v. ci- 
uilium ftolam illara fiue pallium quadranguium Antonii 
Grajcanicum appellat . K«u roA&t) t%i rirpctywov EMwaW 



142 



Oftttiij Ferrdrif 



AtntiH Trctrpiou; Eodemque habicu Achenis verfatum eum 

Ocl;uia , quein AJcxandria? cum CJeopatra habuerac: vbi 
crcdibile eft Grarcum pullium more gencis induiife .Icaque 
amplius cogitandum cenfeo . 



fuit apud Romanosj cum antiquiflimo tempore ita 
vtrumque humerum > & brachium operiret ? vt fo- 
]a manus extaret> poftcriori a?uo dcxter cum brachio hu- 
merus exeieretur. Ita apud Gra^cos non eodem modo ab 
omnibus geftatum pallium videtur . Cum enim veftimen.- 
tum apcnum effet> potuic, quemadmodum nunc fieri vi- 
demusj itageftari> vt pars vtraque ad pedesfufa cade- 
ret > vel vna pars fiue ala, dextra fcilicet liniftro brachio 
imponerctur, aut eidem fubiiceretur > aut demum finiftro 
humero iniiceretur . Communis tamenratiopraecipuc ho- 
neJiioium veftiendipallii vJtima fuit , nempe vt pars pallij 
dcxtra ita finiftro humero imponeretur , vt totum corpus 
aiquc vtrumque humerum inuoJueret, foJaq; fere dexrra 
ad pedtus cxtaret inuoJuto brachio , interdum ipfa quo- 
quc operiretur. QuintiJianus Jib. xi. cap. ni.aic veceri- 
bus Romanis nuJJos iinus in toga, mox perquam breues 
fuilie : ltaque inquic etiam gejiti vcceffe cfl z foscjfe tn frinctpijs 
eos alio y qucr/im bracbtum ^ficut Cr&certtm vejlc continebatur • 
Gra'ciigicur brachium veite , hoc eft paliio continebarc. 
Ita vt aliquandoipfa manus palJio inuolueretur . PJir.ar- 
chusin Poiiticis narrac PericJem inceifu tardo, atque ora- 
tione Jeni vlumjcompofitu os foJicum pra?fcrre>poftremo 
manu intra pallium cohibiravnam omnino vfurpalfe viarn? 
qua? ad forum > & Curiam pcrduccret . Kcu i^t^pa <ri6«/s- 
X&v uiioq iri(;7rtpi@o^iic, . Xcnophon de Rep. Lacedaemonio- 
1 um tradit I ycurgum > quum in Gra?cia qui ex ephebis ex 
cciTcrant foiuri> ac Jiben a prafceptoribus efTenr>infcicuif- 
ie vc Lacones juucnes fadi \vt^th wMwvlwx"?*\ m * 




Manum 



De 3^ Vefliaria Pars //• Lih. IV. 145 

Manum pallio cohiberent . Ephebi omnes in Grecia in 
chlamyde erant,i;demq;anno tyrocinii manum chlamyde 
?nuoiuebant , vtRom^ ryrones brachium toga cohibe- 
bant.Vbi ex ephebis exceiTerat,fumpto paliio more viroru 
cohibito brachio dextra exerebant : Lycurgus quo mode- 
ftior fuorum inccflfus eiTet decreuit,vt etiam dextram pal- 
lio continerent . Artemidorus lib. t. cap. Lvi. Epbeborum^ 
fiue tyromtm babitum gefiare fi feruus fibi videatur , libererity 
quandoqutdem folis ingcnuis id lege permtffum . Artificibus autcm 
fellulartjs , ac Rbetoribus ottum 5 ac ccffattonem in annnm indtcat» 
^pw yap rov e<pnCov ov rn ^Xa/uuJ) x.al rlu) eh^tav iveiXn/Avlw e%eiv . 
Oportet entm epbebum dextram cblamyde inuolutam babere . Ra- 
tionem addit . Ata ro etfsytiv /un e7vaizal ■&fo<; %py&, x<u <&rpo<; 
Xoyaq rlw^eipa. J£uod fcilicet manus ottofa fih & *d opera , & 
ad gefium oratorium . Quare nemo non videt particulam uri 
deiendam effe quod monuit praeltantiifimus Rigaltius? tum 
propter fententiam, tarn quiaeadem verba line uegationc 
apud Suidam leguntur. Ec tamen noh defuntj qui in com- 
mentarijs Orationum Ciceronis retinendam elfe conten- 
dant,& Suidam ex Artemidorocorrigetidum. Nimis pro> 
fedtoimperite . Nam hoc paclo tota fentcntia perir. ideo 
enim manus intrachlamydem cohibitaceflationem ab ope- 
re , & ab orando indicabat 3 quia ita inuoluta , neque ope- 
rifaciundo, neque a&ionioratorias apra erat. Quod li Gra> 
ci per annum tyrocinii feriabantur } no ram.cn fequirur ctia 
Romanos eodem annocelfaiTe licer brachium vciie conti- 
nerent 3 fed de manu loquitur Artemidorus> qu£ apud Ro- 
manos exerebatur , & ideo in opere , ac geftu minime otio- 
fa erat>vt Gi\ecorum epheborum . 

Reliqui omnes palliati, faltem honeftiores vt diceba- 
mus pallio brachium continebanr > vr iolamanus exrarer . 
Val. Maximuslib.vi. cap.x 1. de Polemone Athenienlij qui 
e conuiuio temulentus in Xenocratis fcholam petulanter 
irruperat : Ortavt par erat ommum indignatione ^Xenccratesvul- 
tr<m vtparerat tn eodem babttu continutt-) omiffaque rt quain 
dtjferebat) de modefita 3 ac temperantta loqui cveptt. Cttins graut- 

tate 



144 O&auij Ferrdrtj 

tateftrmonis refipifcere coaclus Polemon > frimum hronam capt- 
ie detr&clam proiecit , pauh pofi bracbium intra palliUm reduxjf, 
Quintilianus lib. xil. Jtyaprofter fallimibi tnultum <viden- 
tur , quifolo» ejfe Atticos credunt tenues y lucidos > ejr fignifcan* 
ies> fed quadam eloquentufrugalitecontentos^ac fempermanum 
intra palltum continentes . Hoc habitu ftatuam M. Aurelij 
palliatam videie eftin atrioPalatij Venetijquam beneficio 
Andrea? Moreti Mathematicorum hac aetate clariflimi hic 
damus. Alteraextabat inhacvrbein domo QuirinorHna 
inde Venetias translata . 

Tabula XXVII. & XXVIII. 



fyagva' 



OBauij Ferrartf 




*De %e Vefliaria Pars fk L$k IV. 147 



Jdagna Veterum cura in pallio decore > & ciuiliter compo- 
nendo . Ava£d?^icd-at hriJifya • Cap. VI» 

f \ Vanta veterum Gra?corum fuerit cura in veftitu de- 
coro palliique modeilo atque ingenuo circuinie- 
cT:u> vel vnus Athenaeus docuerit iib. 1. Magno- 
pere enim veteres adlaboraife tradit Koa-juiag dmXauCdv&v 
vlu) l&riTcty ornatey ac decentcr pallinm componere: vt eos irri» 
derent>quibus id negligeretut-Adducit Platonis iocum iti 
The gtetojqui coparans inter fe homine liberaliter educan- 
dum,& eum quiingenua educationecaruerit>notas,quibus 
dignofciqueantj profert.Ait enim inter alia iiberaliter in- 
ititutum> li ad feruilia minifteria adhibeatur> ineptum & ni- 
hii futurum .-aiterius autem,quiliberalicultu caruerit>mo- 
res effcjqui taJia quidem prompte , ac celeriter obire noue- 
nt minift eria , dva£d?ti.i&-cu Ji hk \7riTcuuv0v \7riJi^ia tMvS-tpac. , 
ceterum quidextre , £r *ut libernm decet componere pallium ne- 
fciat . Ita recre hunc locum magnus Cafaubonus contra 
ihterpretum ofcitantiam conftituit> atque explicauit> cap. 
viii. ETriJifyot enim>vt Pindari fcholiaftes docet,eife 

ideft dextre^ejrvt /tberumhominem dccct : contrariuui 
\7rctfai$ct7ri$&&\Yi&cU)fwtJlre^& indccenter vejlem gej/are apud 
Artemidorum.>& Afiftophanem. Itaqueidem eflfe dvatdx- 
te&cuy quod apud alios 7npi{2dXKicrcu&cu 3 nempe palliu com- 
ponere , vtLucianus de componenda Hiftoria> notamho- 
minis minime ingenuiab indumentis , & cultuponit . 0 «ig 
tLv \&vird oiSiv a>q 7Tif>i@a,?foi<&cu , qui ncfcit pallium > vt 
oportetycomponere. Idem de fectis veteres Stoicos difcribens: 
Videas ipfos crnate incedentcs dvafiiftXwfjcivwt) ivrahcot; , pallio 
decenter compofto . Et inTimone de Philofophi cultu mode- 
ft iam prarfetente : to %nua \vs-a/\v\t; kcu Koayjoc; , to CdJia-fua y 
xcu c-cocppovtzoc, TLudvafioXuu . Cu/tu decoruS) atque ornatusy in- 
ccfiy ac pallio modcjle compofto» 

Ceterum pallium fuifte veftimentum fufum, & ad pedes 
vfque # fluens, non folumexftatuis, &aucloritate Quinti- 

pars ll, T 2 liani 



14? t)U*wj Ferwq 

Iiani conftat Iib. xi. Togam veteres ad ' ealceos ifqtle 'dintiiie- 
bant , vtGrxcifallittm. Sed etiam ex eo coiligitur? quod 
quiillud in amictu fupra genua fubducerent > negligentia: 
ac rufticitatis arguebantur . Aelianus lib. x. cap. xi. Va- 
ria?j Zoilihabitum difcribens. Barbam promijfam alebat ^ra- 
dcbat caftit ad cutemy xau &otjudnov vmp ro yow Uu, Pallium 
fuftA gentta cadebat . Athenseus ibidem affert verba Phila?- 
teri > fiue Amphis veteris poeta?, qua: ex emendatione Ca- 
fauboni fic lege . Afx<p'i£ate <?ipvoi<; Oapoc > « TtaSrieric. raXavi 
jxri£aypo'iK6)<;avcoy6vcLTo<; dfx&fy. Iubet pectori injici pallium, 
vctatque rufticorum rnore fupragenua aduolui . De quo 
more plura idem Cafaubonus notauit ad Theophrafti Cha- 
ractercs 7r«p< dypayjac. Kew dvafitfiXr/uwot; avco tj* yovaroq xa- 
vtfjsxew a>?i rd yvjuva dvrx (pam&at.SApe etia pallto ita fupragenua 
contratto fedet , Ht denudatacorporis partes appareant . Cafau- 
bonus generice 5 fubducJa vefiep qua voce etiam tunicafi- 
gnificatur.Sed depallio intelligendum eft . nam propric 
dvaQi(lXYty!ivoq de pallio dicitur 3 quod injicitur> fiue circum- 
ponitur. Vbi non eft praeter rem apud vtrumque fcripto- 
rem fieri mentionem fedendi.nam,cum tunicse virilestam 
apud Gra?cos 5 quam apudRomanospaulo infra genuaca- 
clerentjeuer.iebat vt infedendo contraherentur, fierentqj 
: . "uiorcs) cumque nullus fjeininalium>aut braccarum vfus 
eiTet potcrant liiarenudari^ qusemelius teguntur>nifi vel 
obdu&o roga , vel demiifo decenter paliio velarentur. 

pcitinet opophthegma Philippi Maccdonum Regis 
apud Plutarchum . Cum fub corona captiuos venderet, 
c • ■ -fvco rai^trwjy xa^r,ju ( .vo<; ovx iwzsfiTroocjunica contracta in- 
. co, edeijsyvnus ex ijs qui vedendebantur acce/fit, & ad 
£ urc s ' M/xpoV , inquit, zarcorifco rlw^XafxieP c. Trotwov . d%r\fJ.o- 
tc-ic.y',:)iiic0xaSrifxivat;. paulo infertus chlamydcm dimitte > fic 
tr/im fedens tndecore te habes . Qui ergo ita fedcbnnt > vt fu- 
pra gtriuapallium 9 vel chlaraydtm contrahcrentjindeco- 
re at< ;ue llliberaliter facere dicebantur . 



FaU 



Valiium inhnmeros rejjcere» Cafauboni opirtio exjenfa» 
Ariftophanes non vno in loco explicatus • 
Notatus ems Jnterpres . Cap. flh 

DEcorus igitur> atque ingenuus pallii ami&us erati 
cumeiuspars dextra ad pedes cadens attolleba- 
tur> atqueitaiiniJtro humeroimponebatur>fiue injicieba- 
tur> vt Jatentebrachio fola dextra extaret. quod proprie 
ttvaga&t&eu Gra?ci dixerunt, & pallium aW£oA/tt) , quod 
fcilicet deinfcrioricorporisparte attolleretur > fiue fub- 
duceretur> ac finiftro humero imponeretur fiue iniiceretur. 
Cafaubonus tamen adTheophraftum obferuat>ii Gra?cis 
aliquid diiigentius eflet faciendum, aut paliium depone- 
re folitosj nutinhumeros retrorfum reiicere . Quod no- 
ftram de modo geftandi pallium opinionem euertere vide- 
tur . Si enim a<5luoii > & feftinantes paliium in humeros re- 
iiciebant,nonergo communisille palliiamiclusfuit. Sed 
fubiicitille,ab expeditis folum > atque iter aggredientibus 
in humeros retrorfum reiici foiitum. Aliud igitur erat> vnarn 
tantumpaUiipartem, iiue alam , nempe dextram finiftro 
humero imponere , qui habitus ferme honeftiorum > aliud 
totum paJIium > ideft vtramq; parte> dextram in iiniftrum, 
liniftram in dextrum humerum retrorfum reiicere>vt nem- 
peitafubduCto,atque incollum conie&o pallio vtrumque 
brachium exererent) minimeque pallium feftinantes im- 
f>ediret> quod cumadpedesfunderetur>crunbusinuoIu- 
tum curfurae moram objiciebat. 

Ceterum quod fubjicit vir ille incomparabilis>hoc etiam 
Athenisfa&um,quando in publicum > autin concionem 
prodibant homines,qui naui,& acluofi haberi volebant, J6- 
geeum fugit ratio> neque id vllo modo ex Ariftophanis 
ConcionantibuscoJIigipoteftjVtmirum /itfummuni virum 
nimis fccure, ne dicam ofcitanter>in eo Joco verfatum eiTe. 
Ibi enimmulieres perfuafura? viris> vt fibi Reip. regimen 
traderetur> proditur*einconcionem>quofaiIerent viros, 

viri- 



150 Oflaulj Fertarij 

virilem habitummentiuntur , feque ad omniacomponunr> 
atque inftruunr,vt cultu,geftuqueeiTe viri viderentur. In- 
ter reliqua Praxagora fycophantia? huius magiftra hortatur 
muiieres p vt tunicas viroi um more fuccingant . Verba eius 
funt . 

v Ay$ vwu ava^iXkiotf avco ra^ncov/ct 

T7T0cf&icbi J$ Cdcfldyj^a TCtQ ActX.Wl)LCtG 

£i' <r7npTW avfpa d~ia<Q- , or \xzAn<x'ict9 
Mi/fy.oi Cacfi^eiv H Qvpec^ ix,ct<rort , 
Perperam Interpres . Age nunc trabite fupravefes . Ver- 
tendum fuit. Jgite nunc fubducite tuniculas^ fubligate quam 
litiffime Laconicas , quemadmcdum virum vidctis , quando in con- 
cionem njult tre ,ve/ foras procedere . Nulla hic mentio reji- 
ciendiin humerospaliii, ac ne pallij quidem. Namdein- 
ieclu palJij paulo poft fequitur . 

Kai 3-oi/uctTictrct dvSpeict rctTnp zAi^an 
H7rctva&ct?&i&l . 
Et pallia •vinlia j qu& furata e&is fuperiniicite , fue componi-> 
te. Tam viri, quam fa?minai vbique terrarum tunicas gefta- 
bantj fed tunica? fequioris fexus Ionga? , ac talares erant > 
vt Romanarum ftola? , virorum ad medium fere crus perti- 
nebant. Iubet igitur > dum mimum inftruit,Praxagora mu- 
lieris ^ncivia 5 tunicas fubducere ad inftar virorumjtum La- 
conicas virile caiceamcntum fubligare,vt viri faciebant* 
cum in publicum, atque in concionem prodirent : tum pal- 
Jium virorum fuperinjicere, vt viri eiTe crederentur. Pau- 
loante cadem veteratrix interrogatmuIieres,an habeanc 
barbam adfcititiam 5 baculos? Iaconicas,paIliavirilia,quaj 
virorum infignia: nihilde tunicis,qua? communes fuere > 
quafqueinframonet more virorum fubducendas. 

Cum autem vt diximus breues admodum virorum tuni- 
cas eiTent 5 atque ita periculum eftet vt mulieres > qux fuas 
tunicas vt viri fubduxerant , ne dum tribunal afcenderent 
ni/i recle pallium cornponerent in fedendo fexum detege- 
rent? prarftigiatrix monet illas occupare fedes antequarn 
vcniant in concionem viri,ne ktttett lubdu&is altius tuni* 

cis 



*De 2(e Veftiaria Pars Tl- Lih. IV. I ; r 

cis in a&ufedendimulieres .apparcrent. oV«p£sw'm- 
cct r;g 

Ava,@ct?faOfAvn £ei£, c a. rov (pop/utcriov . 
• Avu@ct?houivri non eft reijciens pallium^vt. Interpres credit, 
fed ) dum palliutn inijcitin a&u fedendi? & componit, pra? 
inftitiaoftendatid , qui muliereft. Quare fubiicit . St au* 
tem fedebimus > latebimus : 5v<?&/\.*fAvcu &otfjutrm } componen- 
tes pallia^ non contrabentes vefesy vt Interpreti placuit . 

Fruftra ergo Ariftophanis locu n de more coniiciendi 
'n humeros pallii magnus viraduocauit : ncque hic habitus 
ciuium ,atque honeftiorum hominum fuit > fed ferme fer- 
uorumjtum fe ad verfuram expedirent in Comcediis pai- 
liatis. PlautusCaptiuis : 

Nttnc ccrta res ejt> eodem pacio vt Comici ferui folent 
Conijciam in collttm pallium^ primo me banc rcm vt audiat. 
<£t Epidico: 

Agenunc orna te Epidice, & palliolumincollumconijce ^ 
Atcjue d/lfimulato , quafi per vrbem totam bominem qu&fueris. 
Quod & colligere paliium dicebatur . Idem alibi : 
Collecio quidemejl pallioj quidnam ac7urusefi > 
SicGeta apudTerentium Phormione, vt Cte/iphonteni 
properet inuznite; bttmerum fibi onerant pallio* Quod riebar, 
quia cum paliium ad pedes flueret feftin anti moram obji- 
ciebat « Quare in venatione aut depofitum auc in humcros 
conieclum effe palliumjex Oppiano Cafiubonus obferuat. 
Quod fanera rum eft. quisenim pallioiocus in venando ? 
Certe nullus eius vfus in bello,propter eandem cdiifam^fed 
eius vicem chlamys fumptaj qua? breuior > ac fibula adftri- 
ct.i , nec defluere 5 nec morari pradiantes poterat « Fuifte 
autem pallium pacis habitum vel vnus Hcrodotus docue- 
ritlib. i. Nam cum Cyrus Lydorum gentem toties re- 
bellem exitio daturus elfet , confulto Crarfo eius monitu^ 
ueiterum defedionem molirentur 5 iuflit arma tradere, & 
tunicis pallium imponere 5 & cothurnos induere. zitevt 
<T(pzctc zi&covac, ri v7ro$wu&iV ro7c &fia<?i < Quod non minus rni* 
tuui VidetidebeuSatis enim crat ns armorum vfum intcr- 

dicere 



152 OSauij Ferrarij 

dicere. Sequebaturenim vc in paliio > & tunica commune 
tunc veftitu verfarentur. Scd>quod initio primilibri nota- 
uitThucydides,ea tempeftate Graeciafere omnis propter 
frequentia latrocinia> & crebras incurftones etiam in pa- 
ce armata degebat 5 itaque tunica? ac pallii communis vfus 
ferme exoleuerat > cum Jineas tunicas fw.c loricas paffim 
geftarent s & propallio chiamydes . Quem locum Thucy- 
didis infra> cum depaliij materia agemus,examinabimus . 
IuffitigiturCyrus Lydos depofito terrore chlamydum>& 
loricarum pacis habitu> id eft cum tunica paliium,vfurpare . 

^uando bracbium pallio exerebatur . E7rtJi^ta,i sVap*V«pct» 
Arijiophanes cxplicatus. Cap. f lll. 

SEd vt reuertamur vnde digrefli fumus , magnam curam 
veteres adhibuerunt 5 vtpallio decenccr compo/ico 
incederent. Zeno Stoicus apud Laertium lib. vi 1. conue- 
nire maxime iuuenibus dicebatin omnibus vti ornato de- 
center CultU , xcu 7ropeici , itcu ^riuciTi, zcu ^«p;/3oA>7 • Athe- 
na?us locolaudato. Hermippus fcrtbit Tbeopbrafium adhoram 
condiciam in Peripaton fcbolamfuam ire folitum kausprQov zcu\%n- 
«rxnf/tvov , nitido & bene compofito corporis cultu . ldem Hermippus 
fcribit aTbeocrito Cbio reprehenfam fuijfe^ cot; a.7rdt<j%Tov Anaxe- 
menis TrtptfioAluj , tanquam illtberalem pallij compofitionem. Cal- 
lisiratus Ariflopbanaus maledtclis incejit Artftarchtm \7riT0un 
IvpuS-jucog ctfAwr^^rcu.^uod non decorey ac concinne palliumapta- 
w.Totus autem compoliti pallii decor in eo erat>vt dextra 
parte, qucmadmodu dicebamus > finiftro humero impofita 
contineretur brachium> aliquando etiara ipfa manus . 'Aw 

TOq 7TO.VV TLOfffimt TTpowX&iV VZSO TO luctTiOV TUU X&pct V575S*«AsiC . 

Dio Chryfoftomus in Borifthenica de Calliftrato adole- 
fcente : ipfe modefle admodum acceffit > manum pallto inuol- 
ttens Sed fuerit ifte ciuium habitus,cum otiofe per Vrbem 
incederent : quidatfum in concione dicemus> cumin fuf* 
fragijs ferendismanusporrigi, & extendi foieret? Quid 
curaoratoresad populum yerbafacerent? num/inc geftu 

bra- 



De %e Feftiaria Pars TL Vtk IV. 15 5 

brachio ita inuoluto perorarunt ? Tunc non manum mo« 
do,fed totum quandoque brachium cxertum fuitffe crede- 
re par eft . Apud Ariftophanem Concionantibus facece 
admodum quserunt mulieres, quomodo in concione apte 
manus mouere, ac toilcre poflenr, qua? nonni/i toiiere cru» 
ra didicilTent . Refpondet iYaxagora diliicile negotium ef- 
fe 5 ceterum %aporovmiovi confenttendnm inepte vertn Inter- 
pres > Ccd ^eipofovnTiw eit manum totiendam ejfe iiue eicuan» 
dam> vt fiebat in concione , cum aliquid decerneretur . Se> 
quitur. E^o^/owews tov trtfjki /Bpctfiava . Exercentibus alterum 
brachium. Ita vetus SchoJiafles : esvp/ ¥wsipM yjy.vcoS-eia-ai; h 
exertoy fiue renudato ffjue ad hi.mernm brachio. 

Aefchiues tamen inTimarchum ciare oiicndit? morera 
exerendi brachium non efTe antiquum. Jilitod nunc^inquiv,, 
omnes inmore habemus 3 rlw %etpct t%ce i%ovn<; T&ym , exerto bra- 
cbio verba facere , hoc tunc temporis aud&x lidtbatnr 9 ftmmam- 
que-i cum tdfaccrent^ cautionem adbibebant . Subjicit inforo Sa> 
laminorum poiitam Solonis imaginem» quJB atrk rZw%eip<x, 
%%g>v ^tnanum pallio continebatj idque monumcntumj ac /irnu- 
iachrum Solonis effe eo habitu 5 & compohtione corporis» 
qua ad populum pcrorabat . Quod faife eludere conatus 
eft Demofthenes de. falfa kgauonej Min ofortere dicen-s 
inor?,ndo ,fed In legationibtts mannm cohilcre . Hunc autem mo» 
rem eontinendi brachiuminter orandum primum a Cieone 
muratum fuiife viri docti obferuant» & idco a Thucydide, 
atque Ariftophanc non femcl rcprehenfum . PlucarchuS 
tradic primum CGracchum, cum oraretjex humero togam 
deicciife> quemadmodu deCieone traditur 7npra-7r<zo-txi iku 
TTipiCo^lw , quod aon eft, paliium ex humeris reiec/f/e , hoc 
enim p t .Cto dccidilfet 3 fed ita detraxiife? vt brachium exe* 
reretlir. Quare crcdibiie eit Ariftophanem loeo adducio 
notare CJeonem , atque atguere voluiifc. 

E.adem r^tionc tanquam mepti , & iliiberales vulgono- 
ralmncur,qui pailium non eomodo componerent , quieita 
nobis h cienus explicatus. Apud Athen*um eodein lib. f. 
Mennippus; icnuic aTneocrico Chio Anaxiaienis Tr^iCohlw 
Pans U* V 



154 OUduif FeitArij 

tdncjuam illiberaliter educati rcprehcndi. EtCalliftratus Ari- 
ftarchum inceflit bri tco ivpoB-peos d/uTrtxt&cu , quod indecort 
dmicintur. Qualis autemeflet ifta indecens, atque illibe- 
ralis palliic%mpofitio,docet Ariftophanesin Auibus loco 
jnaxime mfigni . Ncptunus cnim ad Deum Tnballum y qui 
legatuscum eo venerat> ait : 

Ovroi ti ^pa>V i7r dptrtp' d/ut,7re%vi , 

Ov /J,tTO,@a,XtH<; &Ot[A,driW 6>G t7Tl<Ji%KL. 

Inquo infeliciter Interprctes vcrfati funt» 
Hic quid facisy in (inifiras fic indueris ? 
Non mutas patlium tanquam in dexteras ? 
Sed ad intelligendum Interpretem > interpreteopus e& 
Kecminus ineptit Cadian» nuperus enarrator . Ifie quid 
agis ? pallio Uuam obtegis : Ad dextram tu pallium non transfe- 
res ? Subjicitex hoc fequi : ne dextrum brachium apud 
Athenienfes fuifle expeditum* Quomodoid fequatur>ipfe 
viderit : affert deinde veterisScholiaftae verba> qua; de ve- 
ra loco huius fentcntia dubitare non finunt . Htc , inquit > 
Heptunus barbaro dicit y qui ipfi aderat ad legationem cog vk \tti- 
an£e<ct)s rtfaojutv q> t/w tff&nra,, d?7C vrr dpi^tpct 7rtpi&a.?foo/u'evq> , 
quod ineptty & indccore palltum iniiceret^ & a finiftraillud cir- 
tumponeret more Thracum, Qujdplanius ? Athenienfes , vt 
dicebamus , & Grseci omnes ita pallium componebant > vt 
ab dextro infiniftruminduerent>liue eius partem dextram 
in humcrum liniftrum conjicerent.-Barbarusifte contramo- 
leraabfiniftro in dextrura humerupaJIium mittebat , quod 
Thraces faciebant. Ait ergo Neptunus ad eum: 
Tu quid agis ? ab ftnifira fic pallium imponis ? 
Kon illud dextre, ac decore compones ? 
^TTiJifyciyvt diximus , re&e Cafaubonus obferunt efle 
«Iextre>& dccorejvtque liberum hominem decetpalJiuin 
induere; t7rapi<rtpd? contrariomodo. Sed vocishuiusnota- 
lio abhoc more pctcndaerat. 

Poftremo qui palliura non apte fubducerent> fcdillud 
traherent,partim tanquam foluti , & effosminati, partim 
Jtpcgligcnccs noubanjur. Plucarchus, in Akibiade affcrt 

vcra 



*De %e FeHiaria Pars II. Lih. IV. 155 

vcrba Archippi de Alcibiadis filio . Betc#£« <p»cr/ cAax^Ancffc^ 
&oifA,*Ti<yj tXxw. Jncedtt , inquit» diffluens pallinm trabendo. 
Apud Terentium Eunucho ait Thais Chremeti: Attollepal* 
Uum . Vbi Donatus^ Vtlquia Simplcx ejl > vel quia ebrius f>al* 
lium trahtt Cbremes. 

J,» faflium fibula nefterctttr • Tertulliantk de falli§ 
exflicatus. Caf. IX* 

IStacura ad huncmodumfe habeant,viris do&is in men- 
tem venifle demiror > vt crederent ipfi atquc alijs per- 
fuaderent» in communi pallio fuifle aliquem fibula? locum. 
Siccincipfos nullamvnquamftatuam palliatam vidhTe>cu- 
iusafpeftu erroris arguercntur.' Nullum ibi fibulas vefti- 
gium $ nullus fibulae in communipallio vfus fuit. Quippe fif 
vt diximusjmagna olimcurain palliodccore componendd 
vetcribusfuit > totaque illa ciuilis habitus confirmatio ir» 
co po(itaerat>vt parsdextra pallii finiftro humero impo« 
ncretur> & velatobrachio dexteraexereretur > vtquoties 
defluerec ea parsreponeretur, ac decenter infra genuaca* 
dcrct; vc adcxtro infiniftrum conjicereturj vt non fub- 
duceretur altius > aut fluens traheretur . Nihil horum ef- 
Ijci potuit fipallium fibulanixumfuiflet, hoceftjfi vtraquc 
pars palliiinhumeris fibulannorfu acquieuiflct . Quomo» 
doenimpars dextraabimo fubdu&ain Ixux humero col- 
locaretur » fi cum altera ad ceruicem adftricla crat ? Eadera 
fuiflct in omnibus paiiii compofitio , nuiius in cuitu negli- 
gentia? notatus> quandopalliumfemel fibulanexum, nec 
cadere ,necreponi poterat , non lynJi^ta , non «7rap/r«p« s 
injici, nonlabens fulciri, acfuolocoreddi. 

Atqui TertuIIianus horum fententia in paliio fibulant 
agnofcit . Palltum extrinfecus babitusydr ipfe quadrangulus , 
ab r otroqtte laterum regejins , & ceruicibus circumjlritfus in fibu- 
U n.crfn btttnerts acquiefcebat . Quibus verbisindu&i docenc 
dc\ uigari pallio Graicanico loqui Africanumj quod inhu- 
mcris fibula nexura fedebat > & vtruraque humerum ad- 
Pars lU V 2 uela- 



Oflattf Ferrarij 

^elabat) quod fcilicet eleganciores circaceruices ftudfbfc- 
& cum curainrugas difpotitum ftringerent > ac morofe or- 
v narent. Sed de communi pallio non efle Jocutum Tertul- 
JuiumiMa indicanc Tamen & "vobis hnbitusaltter ohm . Nem- 
pe paiiiumquale defcribit . Id acommuni,quod tuncgefta- 
hatur,& paulo ar.te Tertullianus induerat>diuerfum fuilTe > 
qua: fequuntur manifefto coprobanc Injiar eiushodie Aefat* 
lapto (acerdotium cft . Si de communi pallio,quod ipfc gere- 
bat>verba habuiifet 5 quid opus erat illud morofe defcribe- 
re,quod in oculos incurrebat?Fallium ergo defcribit,qtio4 
olim Carthaginienfes ferebant,antequam togarn indue* 
rent y cuius forma tuuc obfoleueratj & tanturn apud Aefcu» 
Japii facerdotes remanebat . Si idem paliium fuhTet cura 
vulgari> dixiffct Rhetor : fed vos etiani olim tale pallium 
jgcftaftis,quale in me denotatis. Diuerfum ergofuit> hocq; 
illius proprium 5 vt fibula ne£teretur 3 quani commune non 
habebat. Id coconfirmatur,quod Cap. i v. hocpallium fa- 
ccrdotum Aefculapii morofius ordinatum arguit> ideft> 
ctt conftriwium ceruicibus > & in rugas formatum; quod 
non fcciiTctj ii tale etiam vulgare fuiifet. 

AJtcr Tertulliani locus paulo infra miririce ad rem no- 
Tu am facit male a Criticis acceprus . At emmpa/lto mhtl 
(■xpcditius j etiam fduplex , cjtiod Cratctis more nufquam vc- 
Jitendp ccmponttur : cjutppe tota molttto etus cpertre ett fcluttm > 
idcji j vno circumiettti) licet equtdcm^ nufquam inhumano ^tta 
omnia hcmtnts fmul contegit : lumerum 'vetans cxpontt , icltnclti- 
dtt-i cetero > qua tn humerum adhmret > mhil ctrcun >fu/cit> nthii ctr- 
eum/irtngit > mhil de tabularum fide /abcraty fact/e feferegitifa- 
ctle refictt : ettam cum repvnitur.r.u/lt ctppo tn crajitnum diman- 
datur . Itaextatin veteribus editionibus . Quomodo In--- 
terprcfes totum locum interpolauerint > qu;'fnmulta in* 
uerterinr>nihil attinet dicere . Quod ad rtm prafentcm 
p e r t i n e t> v e r b a i 1 1 a , mhtl circttmfitlcit^mhil arcum /fr/n^h c o j n - 
n une pallium fibula caruifle indicant. Scd aiunt nonniii dc 
p.tliioCynicoloquiTcrtuliianum>in quonulJus fibul* lo- 
cus.De Cynicorum uidumento verba iacit> ftd non de co 
* ' tan • 



Ve Vejliql* **n !T. Kit. XI?. 7$f 

tantumv Commumspalliiilla defenfiocft, quam ille ad- 
nerfus noui habitus obtreftatorcs inftruit. Nifi quis exifti- 
mat Tertullianum>& reliquos feuerioris difciplina; Chriftia- 
nos in pallio Cynico inceifitfe. Sed pallium vulgare> ac Cy- 
aicum idcm rorma fuifte > materia , colore ac geftandi mo- 
do diuerfum,infraoftendam . De communi ergo pallioibi 
vcrbafacit . Namcum in fuperioribus toga? veftienda;,ac 
componenda? taedium, atque incommodum exaggeralfet, 
tabulafque, & tilias ,vmbonis figmcntum> cuftodes forci- 
pes> totamque illam moram > ac farcinam facunde cxecu- 
tusclfet fubjiat> nihil pallio^effe expeditius>hoc cft com» 
muni.Addit Cnim s etiam fi dup le x 3 nempc Cynicum. notl 
cnim verifimile videbatur , quod cft duplex effe fimplici 
cxpeditius. Sequitur. £>nod Cratetis more nufquamveBten» 
do r0w^0#/>«r.ExpIicatqualefuerithoc pallium dupIexCy- 
nicorum. Commune pallium componebatur eo modo>quent 
fupra attulimus , dextra eius parte iiniftro humero iniecla - 
Cynicumalia ratione induebatur; exclufo brachio atque 
humero dextro totum hominem inuoluebat • Redit ad 
pallium commune . Quippe tota molitio eius efl operire foltt- 
tim . Togae mora > atque incommodum erat , quod contra* 
hebatur ln rugas > contabulabatur in vmbonem : at pallium 
nullis plicis>nulla contabulatione>fed fluens > acfolutum 
hominem velabat.hoc cdoperire folutim. Adjicit>quo res 
clarior fit > ideft vno circumicttu . Quibus verbis aiunt Inter- 
pretesdefignarepalliumCynicum , cuius proprium fuerit 
circumjici > %ai 7rtpi€u?v,i<Q-cu . Sed hoc ctiam de communi di- 
Cebatur: vnde mpt/Sohum , & 7ri^/3^n/uct pallium di&um fu« 
pra notauimus . Immo hoc magis vulgaris peculiarefuir> 
quam_Cynici . Hoc enim vnum tantum humeruvelabat , il- 
lud vtrumque. Hoc indicant verba 5 qua? fequuntur: licet equi- 
dem mtfquam in bnmano , tta omnia bomints Jimul contegit . In 
prioribuslatere mendum>nullusnon vidit. Quare enim cir- 
xumiectus nufquam inhumanus dicitur ? Aliqui nuiquam 
ineicgantem mterpretantur . Sed qua?ha?celegantia: de- 
inde qiueratio eft elegans>quia omnia hominis contegit» 

Lati* 



$* S O&tmij Ftrrdrij ^ 

Latinius Iktntt «juidem > fed nufquxm wurbant: quod nonr 
difpJiceret > fi librorum MSS aucloritate niteretur. For- 
taflead toga;molitionemrefpexit> qua: cum potius onera- 
rct.quam veftiret,incommoda ac velutiinhumana videba- 
air : fecus pailij circumiedus nihil habuit inhumani • lts 
imntafmu/contcgitycum toga non totu corpus velarcr,dextro 
humero brachioqj exertis . Ha?c porro de Cynico pallio ca- 
pi non poflunt : quod omnia fimul non contegcbat , fed hu- 
merum cum brachioexcludebat. Ergo depalitogeneratim: 
hnmcrum velans exponity vel includit . Quomodo veftimen- 
tumcorpusvclandoexponerepoflit, nifi ferica veftis,qu« 
tegcndo rcnudabat> non video. Recle corrigunt Interpre- 
res bumerum vel indudtt:non rec*te tamen explicant ,ideft> 
cxponit , & incJudit; quod fcilicct alterhumerus cxcrcre- 
tur>aJterincluderetur . Sedde palliogenericeintelligen- 
dum eft. Nam pallium commune humerum vtrumque inclu* 
debat > ac velabat : Cynicum alterum excludebat > ergo hu- 
inerum quandoque exponit, quandoquc includit . Cetcro 
qua in bumerum adbaret nihil ctrcumfulcit , nihil circumftringit* 
Toga ita finiftro humero haerebat > vt rugarum congeftu hu- 
merum premeret, & fulciendo ftnu> atque vmbone bra- 
chium Jaboraret.-paIIium>quaparrehumeroimponebatur> 
nulJis plicis ,nulla contabulatione gtaue erat; nullo artifi* 
ce nodo> aut fibulacircum ftringebatur . facilefe rtgityfa- 
ciU refcit, non fibulainfrenatur , & cum deciderit facile re- 
pcnitur.Demum, Siquid interuUfubter ett ^vacafzon&tormcn- 
tum. SubcommunipalIiotunicageftabatur> quse hic inte- 
ruJa ,quod intusfiue intra pallium effetdicitur . Sub cyni- 
co palJio nulla erat. Qua; etiam indicant> de paUio in genere 
loqui Tcrtullianum . Quandocumque igitur tunica gtfta- 
retur>illam vacaffe zona? tormento> quod Afri difcinclief- 
fent ,vt alias diclum . Nonigitur tantum de Cynico pallio 
loquitur lbi TertuJJianus: alioquin merito iJJi quis reponere 
poccr&t. EftoCratetis pallium fucrit expeditum ; vuJgare 
ru n ircm.Nam & fibula conftringebatur, & ad ceruices mo- 
roieiuxugas ordinabatur> qua; operofa moJitio non mul- 

tum 



De Xc Feftiari* Pars U. Uh. IV. i f 9 

tum toga; contabulationi diilimilis erat. Solum vetus Car- 
thaginienfium paliium tale fuic>quod penes Aefculapii my- 
ftas eo tempore remanferat . Qaod Tertullianus > & reliqui 
tuncgeftabantrnecfibulaftringebatur,nec ita gerebatur* 
vtduadacinia; ab vtroque latere retrorfum rejicerentur : 
nequehoc dva,G(t?&i<Q-cu fuit;hocenim fignificat attollero 
& deinferiori parte fubduciam laciniam huinero finiftro 
injicere* vt dicebamus:neque quipallium eodetn modo re- 
geftum vtrinquc habebant, dvctfii(2\ni*ivoi ro wAnov diceban- 
tur> fed qui communi Grarcia» more illud componebant. 
Immo fi commune palliura fibula nexum fuiflTet^etiartnquod 
ait Tertullianus>ab vtroque laterum regerebatur. Fruftra 
ergo vetcres laborafTent in illo decoro habicu componendi 
pallii, vtdextrefcilicet aptaretur: fruftraeosnegligentia: 9 
& inurbanitatis notaifentj quiin ftniftrumiilud veftiebant. 
Nam ficneutro modocomponipoterat>neque in dextram, 
neque in finiftram : fed tantum vtrinque in latera rejici po- 
terat» 

Pra;terea cedo mihi vetercm fcriptorem,qui flbula? in co- 
munipalliomeminerit. Ifidorum nihil moror. Pallii fihuU- 
ti Galltci mentio extatapud Vopifcum in Probo> cuiVale- 
rianusinter cetera iubetdari pdlia Gallica filmUta duo. vbi 
viri docliflimi> quiad Tertullianum commune Gr«ecorum 
pallium fibulatura fuilTe doeent > illa Gallica pallia fibula- 
ta figochlamydes fuilfe obferuant> caufamque addunt,cur 
Valerianus pallium non fimpliciter dixerit>fed pallium fi- 
bulatum>quod pallia vulgonon elfent fibulata, vt nec faga» 
Perficum eciam pallium fibulatum apud Suidam : $//3AaT&« 
.piov "7Tipi@-6\tuov Ylipio-tKcv . Quod fi cooiniune Grajcorura fibu- 
lam habuiftet > non haec tanquam diuerfa fcnptores notaf- 
ient. Chl£Bna?igitur> &chlamydes fibulam habuerunt: & 
ideoHomerus in chla^na voce 7r«poW*To vfuseft > infibuU' 
uit , nufquam in pallio . Aliqua in hanc rem adjiciQmus cum 
dc Tnbonio difputabimus * 



Oflanij Fetrarij 



Paiiium cum crepidis fumftum . Tertullianuf 
de Paiito expticatus . Cap. X» 

m 

CAlceos toga? proprios fuifTe alias adnotauimus .Sic 
crepidae pallii peculiares fuere> nec vnquam fine lilis 
pallium fumebatur . Liuius lib. xxix. de Scipione in Siciiia 
otiante : Ipfius etiam Imferatoris > non Romanus modo , fed ns 
militaris amdem cuttus iacJabatur : cum pallio crepidfque inam- 
bularein Gymnafio. Quod imitatus Germanrcus in Aegypco, 
Vt Tacitus loquitur, pedibus inteclis ince/iit } ejr pari cnm Gratcis 
amicJu. DioCaflius lib. lx. tradic Clandium Neapoli tan- 
cjuam priuatum egiffe) atqueinjudis Muficis Ijacirtovzai 
vpmifat geftaffe > palhum & crepidas • Interpres inepte > 
togam^ejr foteas . 

Tertullianus de Pallio : Nifi quod & philofophi pato ipfi ali» 
quid eiufm,>di adfecJant . audio emm 3 ejr in purpura fkilofopba* 
tum : fi philofopbus in purpura^ cur non & in baxea Tyria calcia* 
re? mfi aurummmime Gracatos decet: atquin altus & fericatus y 
& crepidam auratus incejftt. Heic antiquum Critici obtinentj 
totumque locum turbanr , atque inuertunt > cum tamen 
nuJIa mutatione opus iit - Si Anfiippus m purpura 5 cuY non 
ttiam in Tyria baxa fiue baxea ? Baxeam nonfuiife ealceum 
«nuliebrem pretiofum ? fed viriie 3 immo philofophicum 3 quod 
cum pallio fumeretur idem ac crepida> notuin eft . ApuJe- 
ius lib. xi: Nec deerat , qui pallio } bacnloquti & baxeisi & 
bircino barbitio pbttofophum fngeret . Alibi de facerdoce Ae- 
gyptio: Inducit tuuenem que?idam palmeis baxeis indutv.m . Si 
ergo>inquit>Ariftippus veftem purpuream fur. plir? curnoa 
& calceamentum jJiue baxea philofophicam purpura infe- 
cit 5 vt eiTet a?qualis habitus ? Cur non & baxea T yria calcta- 
**. ? rdeft,curnon Ariftippe etiambaxeam purpureaminduis? 
Qua? olim Turnebi , & Merceri opiniofmt. Sed non \h 
fdentur cohajrerejqua? fequuntur. Ntfi aurum minimeGr<eca- 
$os decet . Cur non fumts ejr crepidas purpureas ? ^uta aurum 
¥htlofopfo indecorum% Sed ^uicwnque fcieualceos purpu» 

teos 



*De %e VcftiarU Pars tl Lih. IF. 161 
rcos > cofdetn & auro diftinct-os fuiife,conftare optime ferv- 
tcntiam intelliget. Clare EpiCtetus in Enchiridiocap.LXi. 
Yt & in calceoy fi vltra pedem progref/ts fuerit > yiynrcti zttret- 
^pvffov vzsiStifita, , «rct 7rop<pvpbv , &Tct Mvrm 6v : Ftt aurjitits } filie 
auro diftin&us calceus > deinde purpureusy delnde interpuritlus. 
Vbi Simpiicius, Tanta aute^ inquit, fuiffe videtur aptid Romanos 
in conficiendis calceis purpureis 5 & interpunciis cttriofitas ? vt au~ 
rdtis etiam praferrentur . Calcei alij auro inducebantur , afij 
inflciebantur ? purpuraalij compungebantur > liue aureii 
notis diftingucbanrur . Ideo occurrit obieelioni Tertullia- 
nus* Cur non & baxea Tyria ealctaris . Relpondere pote- 
rat Ariftippus. J£uia aitrum Gr&catcs- , tdrft palliatos nondecet. 
Atquiinquit Tertullianus, alter nempe Empedocles,// non 
nuratusy faltem aeratus crepidam incelsit. Qmeumque ha;c 
cum doclorum virorum emendationibus*conferer> is profe- 
Ctointelligec>nonfemperInterpretes de Tertulliauo bene 
mereri . 

Quodad crepidam attinet,idem paulo pofl: de Sacerdo* 
tibus Aefculapij,quospalliuretinuiife intcr togatos Char 
taginienfes imtio dixerat: Cum boc ipfum palltum morofius 
crdinatum ejr creptds Gr^catim Aefcttlapto adttlantur - Vbi Gre- 
tatim ehVquod norauit Mercerus , more Gra?co 5 ilue Graxo 
habitu 3 vt paulo ante dixerat Gr&catos dectt . Sed de crepi- 
dis,&toto vecerum calceatu in tertia parte htuos Gperisjfj. 
vita fuppeditabit ? difputabunus .. 

DePattif materia. Vefitmenta lanea . An line&vefies invftt . . 
Tbucjdides expltcaius. Lwtea lortcA . Cap, XI,- 

~J On pallia modo,fed tunicas ? chlamydes , chlamas a 
& rcliqua veriimciua cam virorum ? quam fceminarft: 
] iuea fuafcmon eft dubitandumjicet aiiquis inmulieribus 
1,'i'crdum linea? veftis vius rcpe-riatur, de quo infra . Ncc 
aiiaapud Graecos , atque Romanosquam lance textura, fi- 
cet exipfo ianarpretio pius minufue atfcimaretur. Aelia- 
juis Iib. i. v^arie; cap. xvi. iradit Apollodorum Socrati irjf 
B&s iU ' X carce- 




i6t O&auij Ferrtoij 

carcere morituro attuliife %na>vaipiav 7roXvnX^ yzcuivvrptov, 
xeu ijjLotTtov toiovto. Tunicam ex pretiofalanay pulchreque textam^ 
fimile itew palltum . Plutarchus de audiendo . Neque palltum 
induere bieme , \t juti 7rpo£ctTCt)v Att(x.c2v em to t^tov , nifiex lan& 
ottium Atttcarum . Plautus Milite Glor. Act. in.Sc.i. 

Brne mi vir lanam , vnde ttbi palltum 

Malacum , ejr calidum conficiatur > ttenic&que btbern& hona , 

Ne algeas bac hieme . 
Nec aliud olim muliebre> opus quam lanirTeium fuit- Ari- 
flophanes Concionantibus de muliere > quas in concionent 
prodibat . H&c attuli (lanam ) vt completo concilto %cuvotuoi> 
earpamy fiue petlam. Vetus Scholiaftes : Muliervenit fercm 
lanam > eamque peclens : fiue carmtnans (non recle Latinus In- 
terpres dtuidens) fubjicitque feid facere , quod filij fibt nu- 
dt ejfent . 

Rarus apudGra?cos ferici>rarus admodum Iinca; vcftis 
vfus fuit, Saneapud Homerum linca? veftis mcntio. Sed 
etiam cubicularem fuiiTe>quae ncmpe dormientibus fub- 
ftcrneretur > vetercs critici obferuunt. to -v^g-pcovvvuirov 
<ro7; zcu/u.a>jUivot<;> ait Hefychius . Odyflex . N. ait Phasaces 
itrauiffe in naui Vlyfii dormiruro fnyom Atvovn . Iva. vhj^tgv 
eWb/. Paulo poft fubjicit > fublatum eundem dormientem 
ex naui dv!a> a-iwn Xtvu> y xcu fmyft . Apud eundem II . B. in- 
ducitur AiaxOila?us ^tvoS-cap^ , lioc eft>vt interpretaturHe- 
fychius,lineo thorace vtens: de cjuo infra. Alias non itafa- 
cileoccurritapud Graecos lineae veftis mentio incommuni 
yeftitu . 

Thucydides tame ipfo operis initio indicarc videtur ve- 
teres Athenienfes lineas tunicas geftaffe . 6v 7ro/\Cg %(*4w 
%7r&i$n %ito)Vcu; n Xtvtsc; hrava-avfo (popavlig > Kcu^pvffuv TiTltycov 
ov lpcr& x.pct)£vAov . Necmultum tempus efi , quoapud eos ( Athe- 
nienfes ) qui ex feniortbus locupletiores erant ferre dtfierunt li- 
neas tunicas , cicadafque in feriem aureas. Verum tunica; ill* 
non almdfuerunt, quamlorica? > fiue thoraces linei,quibus 
proarmatura in beJlo vtebantur. Narrans cnim antiquiifi- 
mo§ Grascor nm rapto viuere alfuetos perpetuo, veluti con- 

ceifo 



V>t 2fe VefHma P4rs II. Lib.ir. W£ 

CetTo latrocinio vicam egitfe > fubjicit. ^iin etiam armafer- 
re apud bos ex vetere latrocinio permanfit . Omnis enin» Gracia 
arma geftabat , qtiod videltcet •% nee penates mttnitionibus cincfi , 
k ec tuio commeare vltro citroque poffent : vitamque affidtte fnb 
armis agebant more barbarorum . lndicio autem funt ba regicnes 
Gracid) quavfque adhuc illoritu kabitantur, fimilem cultttm yfi- 
mtliaque vita tnfiituta aliquando apud emnes fuiffe . Primi att- 
tem itter bos Atbenienfes ferrum depofuerunt j ejr pacato cult» 
*utentes ad lauttus quoddam, ejr mollius vitagenus tranfierunt • 
Athenicnfes vtceteri Graeci militari cultu perpetuo ince- 
debant : no multo ante Thucydides tempora ad pacis habi- 
tum tranfierunt, & cum reiiqua armatura iineas quoque tu- 
nicas depofuerunt. Quod fi illse fuififent interula?> vt fubu- 
cula; linea? 5 potius illas induiffentjcum ad mitius > magifquc 
lautum vitx genus tranfire in animum induxifsent • 

Nemo autem lineas tunicas fiue thoracespro armatura 
geftatasmirabitur , nifi quiin veterum fcriptis plane pere- 
grinatur. Talis Aiacis thorax apud Homerum Iineus,vc 
paulo ante diximus- Qa>p>tzt<; Anrot 3 tboraces linei dicuntur Pau- 
fania; in Atticis> quiait has lineas loricas , fiue thoraccs 
non «eque efle vtilespr^gnantibus > quod ferro vehemen- 
tius immiffo I*edanturj ac venatoribus. In illis enim leo- 
nunij acpantherarum dentium impetum eludi, ac debili- 
tari. Nepos inlphicrate .* Idem genus loricarum mutauity & 
fro ferreis > atque aneis Uneas dedit . S*uo faclo expeditiores mi- 
lites reddtdtt: nam pondere detratto>vt aeque corpus tegerentyej 4 
leues efent > curamt . Suetonius Galba x i x: Loricam tamen in- 
duit lineam , quamquam baud diljimttlans > parum aduerfus tot 
mucrones profuturam . Sed quomodo Iine*e Iorica; > fiue tho- 
races conficiebantur ) vt ferro refiiterent f Titius in Con- 
trouerfiis exiftimat lineas chlamydes bombyce j fpongia, 
ianaque minutatim diffe&a ad inftar culcita; farcas » Sed 
eum meritomagnus Antagonifta ficlo nomine reprehen- 
dit, primoquod chlamydes cum tunicis confundit: deinde 
quod puerili errore bombycem , quod erat fericum>pro 
gollipio ,quod Itali vulgo bambaggio appellant , pofuerit> 
Pars 11. X 2 quod 



1^4 OBauij Fcmrtj 

quod Italfc ignotum pcr multa fccula . Negat ipfe cx gof- 
iipio,aut lana>aliaue materia minute confe&a fardum 
thoracem fuiiTe . nam quare potius lineum diceretur 5 quocf 
cx aIiamateria :confccium erat ? Itaque thoracem lineum 
a loricis non nifi materia diuerfum fuiffe> quod illa; cflent 
snnulisj & catcnulis aeneis confertae 5 hicautem ex torulis 
trilicibus } quadrilicibus , aut bilicibus. Toros appellat fu- 
jniculos ex multis fiiis tortos , qui proptcrea a numcro di- 
cebantur bilices> & triJices : qui deinde toriintcr fe filis 
conferebantur 3 & firmiffimum opus prjeftabant. Talis Arna- 
fis Aegypti Regis filis contexta > quorurn fingula trecentis 
fexaginta quinque filis conftarent . Quinidem in caflium 
defcriptionc , ftamina fingula ccntenis quinquagenis filis 
conftarcait , vocatqueftamina> quaeaiiitoros> Gr«ci Bpo- 
in reftibus . Fila autcm , cx quibus ftamina illa fiue tori 
conftabant,licia etiam vocata docere loricas biJices , ac tri- 
iiccs apud Virgilium . f-tec Scaliger de loricis Jineis . 

At Cafaubonus 3d Suctonium diuerfaratione huiufmodi 
linteos thoracesfadios credit . Nempe opera> atque arti- 
ficiocoacl:iJiariorum> & 7riXcmia>v , qui linuin aceto , vel au- 
ftero vino , cui fal effet adie&um,probe macerabant > dein- 
deitacogebant> vtfoliditatem>ac cra/fitiem lintei o&ies, 
decies , autfa?piusin fe compJicati haberent . Adducie 
adhoc compiobandumlocum Niceta; Aconinati Jib. i.re- 
rum Ifaaci AngeJi: lpfe Conradus fine fcuto tuncdimicabat : fed 
pro lcrtca textum quoddam geftabat e Lino fctlum > vinoaujlero 
przbe falito maceratum , fepius repltcatum : quod quidem fale & 
fim coactum adeo firmum aduerfus iclus erat , vt penetrari a nul- 
lo telo poffet . Erant autem huius texti pagelU oclodecim^ & eo 
plures . VerifimiJjor tamcn Scaligeri opinio elt >propter lo- 
ricas biJices>& tnJices> qua? in coacliJibus locum habcri non 
poterant. 



Lincus 



7)e %£ VeflUria fm It Lih. Ifc \6f 

c ' 
Lineus Jpollomj Tbian&i veftitus . Bj/fus . 'O&onr^ 

tollux notatus . C^. ,$7/. <. 

NVlIusigitur linea? veftis vfus in commun? Gra*corum 
veftitu fuit . Nam Apollonii Thianaii id peculiarc 
fuifle dicendum eft>vt tunica linea vtercturj quemadmo- 
dum Pythagora?>quamille imitntus eft. Quse veftitus a vul- 
gato diueriitas cum illi apnd Domitianuni obieeta fuifter, 
hacdefcnfione vfuseft> vtnarrat Philoftratus Iib. vui.cap. 
n i. quar etiam Pyth.,gora?orum 3 atque Aegyptiorum ra- 
tiofuito Quod fcilicet veftes expdlibus , aut animantium 
lanaconfe&aeimpura? eflent, contra pura?>qua? exlinotexe- 
rentur» Moxfubjicit: Si qnis animati , aut inanimati rationem 
auferatyob quA purus quis , aut impurus videri poteft , quid in fo 
praclarius habeat lintea , quam lanea veftts ? 1) $i7\t'iqv « od-ovtt 
th tpw; Lanam fi quidem ex animali manfuetijjimo natamy quant 
cur<e Vijs fuiffc , illud indicat , quod eorum quidam paftores fue- 
runt. Ynde & aureum veUus poetarum carminibus nobilitatum l 
Lwum vero inquitferitur ,vtcumque euenity aurivero circaillud 
nullus eftfermo-. fed quoniam ab inanimato decerpitur^ purum qui- 
dcm Indis , purum etiam Mgyptijs effe videtur : & propterea Tjtba\ 
gora priusydeinde etiam miht hoc etiam in veftem affumptum eft , 
quam conuemre nobis putautmus tam difputanttbus^quam oranti- 
bus ejrfacrificanttbus. Idem Philoftratus lib. 1 1. cap.ix. nar- 
ratquafdamin Indialinteis veftibusvti > nobiiiores vero 
Byfto,qua: lini fpecies fuit: cumque Apollonius vidhTet Byf- 
fuiTbgauifum futffe > quod fufco amichii,qucaj geftabat,non 
diffimilis effet*qua? verba infra examinabimus.AlibiBrach» 
manum in India veftitum defcribit; VLcutIw s<3mto. i%npctTi- 
fyffo 7rapct7rXr<riuc; tcuc, l^a>f/nriv. Vcftem irt exomidts formam com- 
fofitam cffe ^ ipfius materiam effe linum > qued fponte fua in ii/iA 
itcis nafcitur 5 album quidem , vt Pamphyitum-, mollius autem pro- 
fter pinguedtncm y qus ab ipfo inHar olet fttllaty exeo facramve* 
Item conftci; idque linum ft in alta parte feratur^non prouenire» 
Aj£ quern locum docWimus Incerpres n.Qtat } Exomtdes fuijfe 

laneas 



i66 OBauij Ferrarij 

hneas feraorum lacernas } angujiasy & breues^circahumerum deft- 
nentec, . Verum non fuerunt exomides lacerna» > fed tunica?» 
neque illa? feruorum tantum,& ifta? Indorum tunica?> fiue 
tunicula? erant> ftridta; fcilicetjnec vltra humeros vejatus 
brachium > qualcs exomides fuerunt . 

Adjicit Philoftratus } Apollonium,cum in India eiTet>audi C- 
fe BylTum in Aegyptum ex India deferri> quod illa in plerif- 
quefacris vtuntur Aegyptij . Lineamenim (iuc byffinam 
veftem Acgyptiorum peculiarem fuifife>quis nefcit ■? Hinc 
turba limgera > grexque Itmger de Sacerdotibus Uidis poetis 
dicitur . Et Apuleius lib. xi.inpompa Ifidis defcribit viros 
feminaJque HntM vejiis candore luminofas . Et paulo infra • 
Antijiites facrorum proceres candtdo linteamine cinttum pefiorale 
tdvfque vejligia Jlriftim inietlt . Ideo Anubis a Luciano Deo- 
rumconcilio inducitur fwdone amicJus . Scnecaitem de bre* 
uitate vit$:Cttm linteatus fenex /auruyejrmedio lucernam die pro- 
fcrens. Quare & lintea? veftes ex Aegypto Romam delata? . 
Cicero pro Rabirio : Audita , vtfaque merces fallaces quidem , 
& fucofity cbartis & linteis y&vttro delats. . Non tota tamen 
Aegypriorum veftimenta lmea fuerunt,fed tunicas tantum. 
Nam pallia ex Jana. Herodotus lib.i 1. cvehfvxafietixid-avac; 
Xikovc, vn^i rct crztMa ^■vc-actvma^isi; xaXao-ipic. KaM^iicvvm tovtoi» 
ei c/V e-lpivict iiuaTct Mvzu i7rcLVcL@>\y\$Qv <p6piv<r4 . Induunt tunicas 
circa crura fimbriatas > quasCalafiris appcllanty quibtts circumtettx 
lanam palha alba gejtant . Addit tamen Janea veftimenta 
nequein tempJa inferri > neque vna cum mortuis fepeJiri: 
Iioc enim prophanum effe . SimiJemque morem feruari in 
facris Orphicis,ac Bacchicis>in quibusnefas effe 5 ijs initiatos 
in v.ftibus Janeis humari . 

At Byffus lini fpecies pretiofiffima > qua? indidem proue- 
niebat>exqua veftes moIJiffima? 3 ac tenuiffima? conficie- 
bantur . Vnde diclum Paryfatis Regina» , in Regum alloquio 
vtendumclfe verbis Bva-a-ivoig > ideft molliffimis 5 ac lemjfimisy 
quidquid aJicer viri docii interprerenrur> qui fubltmia^gra- 
uia^ejr ornata reddunt > & nefcio qua? Cvpaiva. comminifcun- 
tur. Apud Theocricum Idil. ji.Simauhainducirur Bvo-o-mo 

y.a-Xov 



T>e 2(e Feftiaria Pars II. Lih. IV. 167 

zaXov cvpota-a yirmaytrabens pulchram ex byfto tunicam . Q110- 
niam aucem hx veftesbyfllnce elfentpretioliifimae) & vt ait 
Piinius> mulierumluxui destinatdyidcofcrmc purpura tege- 
bantur.qua?res veteres Grammatieos in errorcm impulit> 
vt byflinum > colorem purpuieum interprctarentur qucm 
crrorem fatis iam viri do&i redarguerunt. Talis fortaife Ty- 
ria iindon MartiaJi Jib. 1 v.que ctiam in vfum virorum eaaua- 
te cranfiife videtur. De Endromide • 

JRidebis fentos hocmttnere teclus ejr imbres. 
Non fctn T yria fndor/e teclus eris . 
By/fi frequens mentio in ficris literis > pr$cipue m appara- 
tu veftis facrificalis 3 velifque 5 & auteis tabernaculi . Byf- 
fina lofephi Jlola Geneiis cap. xli. . Diues ctiam epulo purpu- 
ra } ejr byfio indutus dicitur 5 quod apurpura diftinclum fuif* 
fe veftem byffinam fatis declurat . 

CecerumJineaveftis O\>orw> & O-d-ovnv Grecis dic itur 5 qu£ 
quoniam interdum muliebris erat>ab Homero in 11. Iliados 
inducitur Helene dpyiv/vc-i KaSu-^autvn oS-ovnc-tv . Hefycbius : 
Od-ovn XvvScov . Od-ovta Xivd luitTict. Idem Homerus lib xvi 1 1. 
II. pueiJis tripudiantibus dat Xvmcit; oSovac, , adolefcentul/s 
autem -^tTcovaq litvmtt^ . Quamquam He/ycJiius oSovtov irdv ra 
iar%yov x,dv /un XtvouZ n interpretatur. Ariftophancs etum Ly- 
ii iirata ijneas tunicas mulieribus adfcribic . 
Kdv rdic ^ircovioici dju.-:pyivot; . 

Vbi lineas tunicas inteiprctantur ?quod amorgina vefti- 
menta ad iuftar byifi ? fiue carbaii tenuiffiina eftcnt. Vete- 
restamen critici Amorginum coloris genus dixere, nempe 
purpureum fecundum gJolfam,vc ait Euftachius: vt non fa- 
tis conftetjvtrum ea voxlini fpeciemy an coiorem>an vtrum- 
que fignificet . 

Puerietiam meritoriiin linea tunicula. Lucianus Naui- 
gio: J^uando opinor formofus ille adolefcens eX interiore parte na- 
uis progreditbatur-y rlw xad-apdv d&ovw ca>Ac%k6$ puram lineam 
tttmculam indutus . Qualein fuiile miniftrantium in conuiuio 
habitum anre diximus . 

Ceterum Pallucem £s\li neceife eft , qui Jib.v 1 1 . cap.xv 1« 

tradit 



'168 OElaufj Fcrrarij 

tradit Athcnicnfes lineattmica talari vfos effe . Omniaenirra 
virilia veftimentalanea fuhTc oftendimus : tunicxque tala- 
res nonnifi mulicrum fuerunt > vt ex Ariftophanc docuimus, 
& apertc declarat Paufanias lib. i . qui narrat Thefeum cun- 
#isincognkum Athenas venuTe indutum ^itwo, 7ro£*p» tuni- 
camtalarem > non pallam>vt vult Interpres: & plexa eleganter 
comayacper contumeliam interrogatum 3 quid ita nubilts vtrgo fo- 
iaoberraret? Eadem prorfus rationcqua apud Plautum in 
Coma^dia palliata dicitur genus mulierofum^cum dimtijittjs tu- 
mcis . Hallwcinatur igitur Grammaticus ille, quemadmo- 
dumcum o^oW apudHomerum interpretatur album vefti- 
«um > ac tcnuem e lana, non lino confe<5lum,contra vcterum 
Criticorum fententiam . Suntque alia non pauea his fimili* 
do&is viris caftigata . 

► 

7)6 Pailtj ' cokre . Alba Grtcorum veftimenta . Artemide- 
rus j & Lucianus explicaii . Aelianus 
notatus . Cap. %IU • 

ROmana; togse , tunicxque colorcm album fuiiTe cxpo- 
luiinus : taiem & Gra?ci veftitus praecipue apud hone- 
ftiores colorem fuiffe credimus . Nam & lirtiplicior hiccul- 
tus > ac natura* ipii proprior , im-mo & ciuilior videtur> cum 
pullus iii luclu lumeretur . in%nis locus eft Artemidori 
lib. H.cap. 1 1. Alba veftimenta felts facrtficis conferttnt , & 
feruis Gi&ccrum : rehqms turbattones fignijicant > propterca qnod 
bi , qui in turba verfantur , alko veftttu vtantur . Optfictbics atttcm 
manuartjs ccjfattonem >• & otittm portendunt : & quanto prettolo- 
ra fttermt veftimenta , tanto pl/ts otij fr&dtcwtt . Neque enim n c- 
rarij ^Mtxime qui mecbavicas ar:es exercent.albis vefttbns viun- 
tur . serttis atttcm Romanorttm > foits bts qui rette agunt 7 confe- 
fttnt : n liquis mala funt . Manifcftos enim f icitint male agentes , 
tfr propterei qtiou euftde cti m domims vejtrtt vt plurtmum habcntjob 
bd. fvmnium liberi >.of> fittm > ficttt fcrui Gr£corum . f 'tro agrotan- 
ti alba vejltmenta bibere^ mortefn prstdtcit , propterca qttodmor- 
fitt fjt albis ejferafttHr ; Nigervejhtus falmem fr&ntintiat . Noti 

enim 



T>e VeftUtU Pars II. Lik IV. 169 

emm mortuiyfed mortuos lugentes buiufmodivtunttir . Noui atttem 
tgo multos > & pduperes, ejr feruos } & vinclcs /egrctantes>qui ctiam 
ittm viderentur Jihinigra habcre veflimenta > mortui funt : verift- 
mile cnim erat , his non in albis propter inopiam effcrcndos ejje .* 
£/l autem alias nigcrvefiitus omnibus malus } cxceptts his qui clatt? 
(ularia opcrantur . 

Exhisdifcerc licet Gra?cos ingenuos vulgo albis vefH- 
mentis vfos : quod declarat illud 5 eosqttiin turba 3 ftue for$ 
>verfantur< i albisveflibus indt/tos^idGft omnes vulgo liberos ho- 
mines. Illam autem perturbationein 5 qiiam taiia veftimenta 
indicabantj ad Comitia candidatorum> ac prenfantium mo- 
leftias retulit doc"Hftimus Rigaltitis . Ceterum alba vefti- 
menta in fomnis vifa Grajcorum leiuis faufta erant: quia. 
fcilicet illis libertatem portendebant? quod ingenuiin ea 
vefte confpicerentur . Sedhoneftiores tantum; nam opiH- 
ces> ac fellularijjpopulique fa.'x> vtapud Romanos> ferme 
infordida, nigraque vefte crant . Et ideo his hominibus 
ceiTationem ab opcre portendi ait 5 qucd albis veftibus non 
vterentur .Subjicit 5 Romanorum feruis aiba veftimenta per 
quietem vifafolis illisquirecle agerent aufpicatafuiffe 5 fer- 
uisautem nequam improfpera . Futurum enim vt occulta 
deli&amanifeftarenturjqnod fcilicet album in tenebris la- 
terenon poteft . Infraait, purpuream 5 & variam veftcm 
occulta reuelare, quiafcilicet confpicua eft , quemadmo- 
dumalba: vbieadem voce vfus eft : retxpvTrrct \Xzy%eii oc- 
ctdta manifcfatyVt fupra de vefte aiba \tXy%et rov; kcckcoc, ^rpaV- 
a-ovrcig , male agentcs arguit . Idcirco iiutem Romanis feruis 
veftemalbam nihii boni pr^dicere docet > quod eundem cu 
dominis vrplurimumveftirumhaberent. quod de tempore 
intelligendum eft 3 cum depofitistogis , Jumptifque lacer- 
nisj nullum fuifse iuter ingenuos ac feruos in habitu difcri< 
men iupra memorauimus . Cum igitur aibis veftimentis in- 
genuiRomai vti detiiftent > eain fomnisvifa Romanis man- 
cipijs Iibertatem nonpra?diceba-nr>qiium color cum ipfa Ii- 
bertate publica excellerat : contra cum in Gr^cia perieuc- 
1,'aretjis colorin ingenuisvifusinfoamis feruolibercatepr^- 
' Parsll. V ^ ice : 



170 Qflauij Ferrarij 

dicebat. Quoniam autemmortuiviucntium vefte effereban- 
tur , Romani toga> Gr^cipallio : ideo segrotanti alba vefti- 
menta vifamortem pi^nuntiabant. Contra nigerveftitusfa- 
* lutem,quodisin lu&ua viuentibus vlurpatus. Addit mul 
tos > &pauperes ? & feruos > vincWque , quibus nigra? ve- 
Ites per quietem obuerfat^ erantmihilominus mortuos effe> 
quod kilicQt id genushominum,cum ob paupertatem alba 
Teftimenta non geftarent > inpullis etiam efferrentur. 

Porrd ita alba veftimenta in Grsecia vulgo vfurpata,vt ve- 
ftis infe#£ vfus in populiconuentu, ac in fpe&aculis legibus 
cifet interdictus . Lucianus Nigrino Veterum Athenien- 
iium continentiam 3 ac paupertatem commendatr adeo enim 
aion puduiffe eos paupertatem fateri, vc vulgata voxfitin 
Panathenaicis ab omnibus emitfa . Deprehenfum enim 
quendam ex ciuibus fuuTc> & ad prce/idem Ludoruin addu- 
4^um eoquod Ba7TToV'^<»t/ i/uariov 3 fallium colore infcclum ge- 
flans ad fpe&aculum venerar* Vmucrfos autem mifertosil- 
Jius 5 acveniam precatos efle. Atque vbiprasco iam procla* 
inaretj quodin leges commitilfet quiatali vefte ludos fpe- 
^aret^omnesvnavoce? quafi antea fuper hoc deliberaf* 
ient> exclanaare ccepiffejvt veeia daretur talibus induto: 
siecenim aliam veftem habereillum . Quodfane mirum eft> 
itumpauperi facilius elfet vefteui natiuo colore, quara tin- 
^tam ,atque infe&am comparare. Scd palliumillud nuptia- 
"le erat , quod/Sa^ToV ftue tinelum iponiis modo geftare li- 
iCebat . AriftophanesPIuto A#. n. Scenav. Diibutat ibi 
Paupertas^fi omnes diuites elfent > fore vt arces e vita tolle- 
irentur:nemodomosftrueret: nemo veftimenta pretiola- 
naret.-&pofi:ceterafutur£b vt nullus venderet vaguenta> 
<quibus madefcerent>quinouamnuptam ducerenr> w& lw- 
triosv ^eLTTTm Sawavuig Kocr/uyicrcu Troiy.iAcjucpGav , necpie fumf>tuojis 
eveflibus infettis > ac verficoloribus ornandos . Vet. Interprcs . 
QctTrra yap J^ctria Qopiscriv 01 vicy.<pioi . %'fflffa Cnim •vefltmenta fe- 
yuntfpnfi* lile ergopallio tinftoin fpe&aculis deprehen- 
fus non aliudamiculumhabebat> quam nuptiaIe:quod ma- 

0^WB&S^M&$W 7 ^A 1 ^^ 0 (peaaculorum com- 

mife- 



De 2^ Vefiarti Pifs tt LiK IV* tfi 

mlferationem commouit . 

Prancrea veftesvulgoalbas fuiflecrebra fullonum mCfP 
tiodeclarat,quiveftimentae!uebant jinterpolabant , po* 
Iiebant.de quibus Polluxlib. vn. cap. xi. Vbi eadem ra^ 
tio in lauandis veftibus, ac Roma; fuifle apparet . »am & pe- 
dum infultu preflas } & coa&as > & adhibitam cretam prseci- 
puc Cymoliam , fulphurque ijfdem dealbandis > demurrt 
carduorum fpinispexasj acpolitas legimus, vade propri© 
xmtpitg, woupeiov y%vapt)toi , %v&-\tu, Apud Homerum Od. II» 
Nauiicaa ad fluuium pergit &uafa TrXwkove&y *wfles lotural 
Et Alcinousdifcefluro inpatriam VJyfsiinter munerahofpi^ 
talia dat <papo<; \v7r\wu\<; } nJi-^trwva pallium benc lotttm 3 & ttt- 
nicam. Ariftophancs etiam loco pauloaRte laudato ait, h? 
omnes.diuites eflent> futtirum vtartese vita toIIerentur> 
nemodomos ftrueret,# wXwociv , neque vejiimenta lau&ret . 
Id em Ve/pis. Att^cox op^tXav t« yvatpet Trt^toaftoXov . Trioboltim 
impendi in optram fulloniam . Vetus Scholiaftes . Nam cum 
fifciculos edijfem^ & palltttm iure perfufnm ejfeh triobolnm ful- 
loni dedi pro mercede . xvapu ra> ttrXwuovrt rdiudrta. Artemi- 
dorus lib. 1 1. cap. 11. Prdftai autem femper babereve^iments 
xaSapd, xat Xa^uTrpd } xat f®i7r\vystva xaXcoqy mUnda 3 ejt 'fpien- 
diday itemque probe lota^ quam fordida 3 & illota 5 exceptis hisl 
qui fordidaopifcia exerccnt* Apud Athen«eu Aefchines Socra-] 
ticus in Dialogo objicitTelaugi tuartov pfet (popwtai; %a& y\uz- 
yav Yijui&£o\tov xvapei r?/\Zvra juidOrov • ^uod pailit carens a fullo- 
xe vtendum fumeretpafins pro diurna f#ercedefemtobotum.Dio~ 
genes Laertius Socratem ferme tiiboniuin geftatfe ait , 
cumqne boc vitx. infiituto ageret , interdum tamen temperi ferui- 
ens XauTT^a Y\tA7r't%iro >ut in Platonis Sympofio ad Agatb&nem pro- 
fecJusy fplendtdam vcfem induebat ,nempe commune pallium 
albo colore . Lucianus in vita fua tradit P«ediam fibi in fom» 
nis obucrlatairijvtad fui culturnpelliceret ; intcr reliqua di- 
xiffe . Ac veUitittn qnidem talem indues {demonflrans fuuml 
Travv ePt \au7rpc1v Ipopa gerebat autem admodum fplendidum . ) 
Subjicit poft paulo: (i ftatuaria? adha?refceret, fore vt x trc *~ 
viovn 7rtvapov ovSvc vi tunicuUm fordidam mdueret j qualis neugl-' 
Pars lU Y 2 pe 



i^i, O&auij Ferwij 

f e opcrariorum > atque feiiulariorum , vc ex Artemidoro 
dicebamus .< * 

Quare mirpm cft Aelianum lib. iv. cap. xxi i. prodere 
.vetcres Acheniqnfcs pallia purpurea , tunicafque variega- 
tas geftare foiitos, d\apy\) fjutv ^Tre^offo t/u.dria, 3 Tr&mthtts Jt 
wkhum%n£»a0» Quodmihi veriiimile non videtur . Nani 
cum purpura in magno pretio eiTetjtdque Regiuminfigne 3 
quis credat p< iuatos hominesvulgo purpuratos incefliife £ 
Proetcrca tun ica? variegata? nonnifimuliebresfuere. Purpu- 
reamautem Regium fuiflTe geftamen quid attinec dicerc? 
Certe tamu abeft purpurea veftimenta Athenisin vfu fuif- 
fc , vt Alcibiadera reprehenfum tradatPlutarchus, qttodde- 
ittijs difflnens purpttreis, ac fretiofis vefltbns intcrdum vteretur» 
Immo nimii ? ac peregrini iuxus notarentur,quicumque im- 
probumcolorem vcftibus adhibuiftent . Lucianus Negrino 
jnarrat graues fuilTe ciuium oculis? qui cultum luxu no- 
tabiiem importaffent . Subjicit, cum quidam diuitjis afflu- 
ens Athenas veniffet turba feruorUm ftipatus > auroque* 
& varia vcfte excultus > quoties ciues purpuram > cultufque 
mollitiem 5 ac varios veftis colores infpicerent, ha?c in eum 
fcomrnata iacere folitos. Umver adeft, Vnde nobishic fauol 
£t . Fortaffis matris ipfms eji, Quo Ioco crediderim Romanos 
de/ignari , quorum lacernas variis coloribusj interdum pur- 
pura jnfe&as diximus. Ait enim» rlw Jii&rirarlw monuXw, 
zeura) Tropp-jpiSciytunicam variam > & lacernas , fiue chlamydes 
furp/treas.Alibi depaupere> quirepente diues fa&us fuerat> 
aXnpyvi zcu v<rymGa,<pn dju7n^6juivo; . Idem ait diuites oftenta- 
re rd^7/-op<pvp / t S'a? } &annulos> vbiRomanorum mores per- 
ftringit. Purpureusergo color fcmpcr Iuxus 5 & fuperbia 
notatus . Mitto Ariftippum > quem faitaffe in purpura nota 
Regi^feruitutisfuic. PoJ*niouem &coroIIas collo dctra- 
xifle 3 & erubuiffe ob purpurafn , poHquam eft imprawfi corre* 
pus vcccmagifiri , notum efl: . Lucianus Hermotuno De 
co qui phiiofophiae cultum eiuraturus erat . Fortafe najne 
furfuram wdticre grauabor >vt ommbns flat ferfpicuuwymtbifrio- 
rjs^nugas ncn amplttts cur&ejfe , 



Ve Xe Vefttatta fah H. Ul. W. f yj 

Bafilius minorOrationurnGregorij Nazianzenilnterprei 
indicare videcur Rhetores olirn in purpura inceflifTe . Ah? 
enim Tribones fuifie indttmenta fiue pallia 3 Rbetorum quidem rtt» 
bra> ejr pttrpurea, nigraautem pbilofopborum . Sed Tribones* 
fiuc Tribonia,non nifi Philofophorum > & quidetn feuerio* 
ris norxinfraoftendernus, & fortaffe «etatem fuim Inter* 
presille refpexit. Subjicit cnmi illud fuiifc in/igne, ficut 
magiftratibus (nt.ct^^d.^Uov . Sane quoinodo velhs detrita , 
ac lacera purpurainfici poflet aut decens eiTet>non video. 
Sed de Tribonio paulo poft agemus . 

faUittm philofopbicttm . Tribonitim. Philo/trattts j, 
& haextius explicati. pdzos} Pamtts. 
Cap. KIV . 

PAlIium philofophantium amiclum>acpeculiare fapiea- 
tijetegmen fuiffe jinconfeiToeft. Nec vnquam ferme 
Philofophi a fcriptoribusinducuntur, quin hac velutinota 
atque infigni a reliquis diftinguantur. LucianusTimone. 
6 Jt rp'i£uv cvTog 7rop<pvpiSbg djuwcov . Pallium boc qtiattis purpurai 
fotius . Et Dialogis mortuorum > Diogenem defcribens aic* 
fenemelfe caluum > gerentem pallium lacerum > & per- 
tufum. Alibi, malamulta fub Philofophi palliolo latere? 
fcribit . Item multos philofophiai ftudium profelfos lolo 
habitu> atqueinceffu mcros philofophos videri . Idem irt 
Mercede condu&is > de eo > quipro Philofopho, ac Grascu- 
loindiuitisfamiliamadfcitus erat. Jtiumtepudet > inquit, 
cumin tanta Romanorum turba foltts fyvifyv ra rfiQawi ) in pe» 
regrino pallio verfaris ? Et infra : zcu [udrtov EW.ifV/x,6v hraXcog 
7npi&(2\ticrc>i>Pallium Gracanicum decenter circumponert . Eodeni 
Libro veluti in fcenaproducitur CatellaMilefia in Philofo- 
phi paJIio cubans > immo & pariens. Ec alibi paflim > qu^ 
putidum effet perfequi, 

Ita& Latinifcriptores." Plautus Curculione .* 
Tumifii Gr&ci paliiati capite opertoqui ambtdant^ 
J%ui incedunt [uffarcinati cumlibris > cum fportttlisy 

Coni 



174 CUauij Ferrarij 

Cipftttot) tenfefuni fcrmoms inter fe fe drapett} • 
CbjHtni , ibf.lUrr.l > inctdunt cum fuis fcntcnttjs 
J^njs fcmper fidcas lubentes ejfe in Tbermopoli - 
Vbi haud dtibre iicetGrecaComcediaPhilofophos exagitat 
fiue fub Philofophi habitu latentes homines nequam , qui 
pallio infcitiam, & vitia velarent> fugitiui> flagitjis oper- 
ti & ■vulgoinuifi. Alioqui mirumefletjfi Comoediapallia» 
taGrccos, & palliatos traduceret. Gellius lib. ix» Video 
inquit Herodes barbam-, ejr pallium , pbilofopbttm nondum <video l 
Capitolinus tradit M. Antonium Phiiofophia? operam vehe- 
menter dediife > & quidem adhuc puernm . Nam duodeci- 
mttm aftnum ingrejfus babitum Vhilofopbi afnmpft j & deinceps to^ 
lerantiam^ cumlindcrct in pallio > ejr humi cttbaret . Ammianus 
etiam lib.xv. fcribit Iulianu a Conftantio patruele ab Acha- 
ia,vbi ftudiis operam dabat>euocatum , etiam tum palliatina 
atque in focietatem Imperii adfcitum . 

Sed fipallium philofophihabitus , ac notafuit> cumom- 
nes in Grcecia palliati,vt diximus> nullum inter philofophos> 
& reliquos vulgo in cultu difcrimcn fuiffe videtur. Romse 
autem Greciomncs cuminpatriavefteverfarentur>pro phi- 
lofophis habiti fuiffent. Cafaubonus ad Capitolinum phi- 
lofophi habitum intcrpretatur pallium Gra?canicum > fine 
tunica } cum totius corporis illuuie f Huncque communem 
habitum omnium philofophantium fuiffe> quo feparabantur 
a ceteris . Fuiflc praeterea proprias fingularum fe&arum no- 
ta.E 5 & propriageftamina. Sed cum foliCynici>vt dicemus, 
line tunica incedercnt palliati> meiito do&is viris Caufa- 
bonus reprehenditur j qui tamen > quaiis phiiofophorum 
habituscffet, quo accteris difcernerentur> non prodide- 
runt . 

Ergofoli feueriorem> acfancliorem philofophiam pro- 
feffi> vt Pythagorci } Stoici> acCynici, tam inGr#cia> quam 
Rom*,paliio ajccteris difcreti> quod pccuiiare corum ho- 
minum fuir. Nempe cum communcpallium Gra?corum Ia« 
Juum eflfet) & albuoi, philofophantium tegmen pallium 
detritum fuie , obfoktum 3 fordidujn > acpulium , quodque 



*De %e FeHiarU Pars IL Lil. IK 17 $ 

a Cynicis folisdiucrfa r^tioncgeftabatur , acflne tunica* 
vt infra explicabimus . Id rpi@'w 3 & vp&ww GiGecis diceba- 
tur,nec aliaferme voce,cum pallij phiiofophici mentionem 
faciuntjfcriptores vtuntur 5 piccipe Luaanus.Hefychiiis; rpt- 
€an>tov> WM/oc 3 7nptC6Xcttov» Idciv^rpiGu-.tovyt/^cirtov. Cicero pal- 
liolum appellat Tufculana 1 1 l. S<epc cfettam fub palliolo for- 
dido fapientia. Apulcius pa/liaftrttm . Bcce Socratem contuber- 
nalem meumconfptcto: fedebat feruili palltaftro femiamiclus. Fe- 
ftus : Adtritum & tritum yveftis trita, rpt£a>vtcv. Palliurn fci- 
licet longo vfu detriturn 3 quodque,vt loquitur Euripides 
rpud Athena^um lib.x. > villofam lanuginem amiferat . Tp/- 
ficovtc. lx./2ctX6vri<; ot^ovrcu zpoxctg . Tribonta ettadunty qux pilos y 
Jiue languinem amiferunt . Loquirur dc athlerisj cum fenes 
fadi funt . Ad quern locum fallitur vir do&iflimus, qui exi- 
Itimat Perfium in eadem fentencia concrarium dicere Euri- 
pidiijs verbis . 

Mihi trama figttra 
Sit reliqua : afiilli tremat omento pjp.t i cnter . 

Non enim cotraria funt ( ctft id ad Perfium sdftruere co- 
netur)*pox*?kjS«A«if) & tramam foiam haberc reiiquam. 
Immocum veftimenta zpozac 5 iiuepilos,ac languinem lon- 
go vfu amiferuntj tramareliqua apparet: nam viliofa lanu- 
gine connexio ftaminis & trama? fiue fubteminis occulta- 
tur j qua dilapfa lanugine reliqua tramaapparet . 

Porro veftis detrita amiffis longo vfupi!is 3 floccifque te- 
nuuior £ebat 5 &leuior: &ideo Glofta? Vet. rptficmw ne- 
///winterpretantur? veftem fcilicet attritu tenuem leucm- 
quefa&amj&ideoarcendo frigori minusaptam. Inquo 
veteres philofophi tolerantiam > fiue patientieimaginem, 
oftentaruntjcum in ea etiain hieme incederenr, Cyniciea 
fola velarentur. Phiioftratus de vica Apollonij !ib. 11. cap ' 
ix. narrat cumcum apud Indos verfareturj videretq; iiiqs 
veftibus byflinisinducoslaetatum effe cohabiciij hroiS-i hm% 
Qcucp rpigcovi. Vertunt : qttod fttfco amiftni > qttcm gesUbat fiwi- 
lncftfa . Qaod prorfus admirandtim eft . Qu^enirn fmiHi» 
tudo byffojquoderatlinum ^ndidum .& pretio.fuui, ciua 

■ * fufco 



Yj6 OBmij Femrij 

fufco veitimcntoe/Te poterat /'Gaudebat Apollonius quo<f 
ea veftisTriboniofuo limilis eflTetj non propter colorem* 
fed propter tenuitatem . fixbyfifo enim veftes tenuiffima; 
conficiebantur; Apollonii palliumex lana, fedlongo attri- 
tu attenuata, &perhoclino haud diffimili. Non aliumhu- 
ius interpretationis auciorem dare poffum } quam Philoftra> 
tum ipfum eodem libro ,capite vltimo . Namcum Apollo- 
nio Rex dari in difceflu pro xeniis iufliflet aurum ? y.oi cd-ovds, 
hoceft veftes lineas, fiueby/finas> aurum quidem refpuir» 
fe autem othonia perlibenter accepturum dixit> quod Wixa- 
gr; rptCavt > quod ejfent ftmilia Tribonio yeterum Athenienfittmx 
fcilicet ob tenuitatem> no obcolorem 3 qui omnino diuer- 
fus> vt infra oftendemus. QuiaergoTribonium fordidurn 
crat> ac pullum,ait Philoftratus Letatum Apollonium vcfti- 
tubyffino Indorum > quodob temtitatcmfimilts ptllo tribonius 
efiet. Ita enim vertidebuit. 

Propter eandem caufam Artemidorus lib. 1 1. cap. 1 1 1. 
^QS-oW, xcdrpiGctxa, i/uiUTiot. coniunxitj ideft vefies lineas 3 & tri- 
honia . Ait enire* lintca vefiimenta , ejr lanea dctrita aefiate gefla,- 
<re vidtri in fomnts > bonnm efie > & fianitatts fignnm : byeme verb 
\pivn } x,cutclvto, xcavct . Vbi apte lincis lanea opponit, detritis 
aurem xawct > ideft noua fiue pexa . Tribonio enim opponi- 
•t»r pallium xcuvov, nouura , pexum , quod attritu pilos non 
Amilic. 'Quo perfacete aiiufit Stilpon Megarcnfis apud Laer- 
4:ium lib-i i . Qui cum vidilfet Cratem ^tjxcovo- crvyxzxctv/Avov 3 
bieme frtgore adufium ( fciiicet tribonio male opertum tenui > 

ventis peruio.) Videris mihi, inquit^peW i^vi^ctrm xcuvv, 
indtgere fallio nouo . Acuuien eftin voce keuvti) qua? diuifa 
%cd 1/8 alium fenfum reddit 3 nempe, videri mihiindigere^ 
pallio, & mente>qual?demens eftet>qui fponte talia pate- 
jretur . Sequitur bV*p Ul vou 3 xculyctTta, quafi dtceret) & pal/io p 
dr mente . 

Tribonium igitur paliium detritum > ac ferme lacerum> 
prascipue Cynicorum. Egregie illud defcribit Lucianus ia 
Dialog. mortuorum , de Menippo . Senex caluafter rp^- 
VJQV iftcov 7TQ?<vdvpcjV clwcivJt un,uca ctva?ri7fl 'cifnmv , xct: rcuc Vmnfia- 



Ve %e Fefiiana Pars IL Lih. IV. 177 

yax; tcov pctKicov 7Toixihcv . Palliajlrnm gejlans laccrtim^ ejrve^" 
to peruium , ac ditterf ornm pannorum aftumentis variegatnm . I 1 * 
quo veteres ilii philofophi feueriores deiitias faciebant* 
pra?fertim Cynici . Agud Laertium in Socrate Irpi^ctvroi 
kv&i<?\vov; ro cftippcoyo; m 7rpifiwo; &; rovy^ctvio , op« <rov, zQv, cfta 
7fa rptfiwo; rlw Mvo£o%iav . Ctim Ambijlenes laceram tribonij par* 
tcm ojlentajfet : Video-y inqtiit per Triboninm tttam vanitatem . 
Quod narrans Aelianus ait iib. ix. cap. xxxv. Sccrates ctm 
videret Antiflhencm ro Jiippcoyo; ijuctTiv , ctet rotZvrct $ctvipov\ la\ 
ceram tribonij partem in confpeclum dare . ^ilin dcftnis j inquitr, 
apud noste ojlentare? Sicipfe Socrates ab Amipfia fn tribo- 
nio produCius vanitatis arguitur, vtpauiopoft dicam 

QuodigiturTribonium veftis detrita eifet ? & ferme la- 
cera>etiam fimpliciter pa-Ko; dicebatur. Laertius de Ariftip- 
po,quodmodoluxu:ia difflueret, modo continentiam fe- 
Claretur, diclumproditj ipfifoiidatum eirc %*xuofet$opei?, 
zcupctKo;: cblamydem ferre-y & Tribonum , iiue pannum. Vbi 
pVxoff /iuepannus chiamydiopponitur: Iicur Ariftophanes 
PlutO ctv&ijuctrtxyAV t%&v pctKo; . Pro palltoPannHm . Panni 
enimpro veftimentis laceris Latinis fcriptoribus accipiuti- 
tur . Seneca de Ira Iib< 1 1 1. cap. xix. Cum fpongix noninue- 
nientttr fcindi vejlimenta miferortim j ejr in os farari pannos im- 
perauit» Et Epift. xx. Magnificentior , mihi credere fermo tuus 
in grabato videbttur^ & in panno . Et paulo infra • Nemo nafci- 
tur dtues : quisquis exit in lucem iujfus ejl latfe & pannocjfe co»- 
tcntus . pctzog igitur Jacerum pallium , fiuepannus. Hefy- 
chius : pctzo; Jnppcoyo; i/uctriov . Male ergo Pollucis Interprc S 
lib. vii.cap. xii. pctKYi faga interpretatur > cttm vejlem lace- 
ramCme Tribonum vertere debuiifet. Quasiquam Euftathius 
¥ccko; diftinguit a rpt&ovy quod illud veftis lacera fit, hoc <t<a- 
riov fitVo/3s/SA«K3$ rct; KporJSct; e-nai/ KpoKct;. Pallittm quod pilc?) 
ftue lanugininem amifit . Sed huiufmudi pallia dcfioccata fer- 
me etiam erant lacera> &ideo Tp/£«v, & p*ko; a fcriptori- 
bus confunduntur . Poeta de Viyffe fub mendici fpecieV 
StpiiVQS KctKov pctKO; , « Jt ^iTcovct pcoyaAtot. . Indtttus falitum lace- 
rumy tunicamque dtfciffam . Alibiidem NauJicaam rogat $k 
2ays 11* % fixzo; 



17 3 OBauij Fcrrarij 

pctnoz dptpiCa^&cu . Ariftophanes Pluto . dv& \u.aTta ,u\v r^etv 
fet;cog . Ec Il.inis objicit Huripidi > quod Reges fdzt d/jm'i%av 
tn pannis , ac tribmio indttxerit^ quo ejftnt mifcrabitiores . Qup d 
tangic Aciurnanenfibus> vbi ha?c mendicorum veftimenta 
appelldt pdzta, rpv%n } Xazi&ac, 'TvarXcov > Sv<r7rtvn 7ri7rAau.aTa > 
G7rdpyava 3 pazd/xara. 

Tribonium non modo pattperiorum gcflamen > fed prifcis 
temporibus veflts forenfis ) ac ludicialts . Arifto* 
phanes explicatur* Cap. AT. 

CEtcrum prifcis Gra?ci£ temporibus Tribonium com- 
munis piuperiorum habitusfuit . Apud Ariftopha- 
nemin Pluto Carrioabhera intcrrogatus >quomodo ca> 
qu^in remplo Aefculapii euenerant y vidiiTec > cum captre 
inuoIucofuiflet 5 refpondet 5 <hd t£ rptgcovix, oTrdc yapet^w vx, 
chiyac, } per tribonium , qttod piures rimas babcbat . Vbi vetUS 
Scholiaftes notat paihum vetus, ac detritum ab Atticis tribo- 
xittm afpeilari . cTrdc, autem T^coyhag^ ideft foramina exerofo- 
rte facla . Nuperus autem falio credit tribonium eandem 
effe veftern , quam Latini laccrnam a laceranda dixere . Ac 
ne quis tantum veftcm feruilem fuifle credat>paulo infra Iu- 
tfus diues factus affert ro rptfiwiov ad Aefculapium, vt ei il- 
Jud confecret 3 rogaturque a feruOjnum illa veftis fit 3 inqua 
initiatus fueric : quodilla? tamdiu geftarentur> donec attri- 
r# penitus >ac lacerae eiTent> air> eam effe veftcm > in qua totos 
tredecim annos riguerit . Nec multopoft fycophanta Iuftutn 
eundem diuitem fa<5tum interrogat ttoSw •S-oWt/cp &t/.n<pac 
rocft; ix&ic. <T 'r^ovr' ei£6v atya < rpi/Sdiviov . Vnde tibi bocpattium» 
nam heri te tribonio amittumvidi f Moxidem fycophanca ri- 
gens inducicur* quod tribonioamiclus fit. Idem Acharn» 
Atneque dv ro7g rp'i€a<rt lateant lapides reiiqui, Necpauperes 
tnodo>fed vulgus omne Athenienfium in Tribpnio* Idem 
Vefpis: Mihi vtfa primum efi per quittemin Pnyce pecudum fe- 
dentium frequens conuentio CaKrnpia; t^ovla > xeu rpt/Sdn/ia atm 
fctptone tribonium genntutm . Vbi Scholiaft es • JErat autem pri- 



De HeVcftiarta Pars IT. LiL IV. 179 

fci moris , vt bonorati fenes cum tribono , ejr fcipione populttm con- 
uocarent. Pauloinfra de eo qui domiattinebacur,ne forum> 
ac iudicia frequentaret : Itaque cuftodtmus bunc fernfque vin- 
clum claudimus , ne buc exeat . Primttm ergp diclis allocutus mol- 
Itbus ,fuadebat [xn <popeiv rptCamov , ne ferret trtbonium . Philo- 
ftratus lib. 1 i.cap. vlcimocum Apollonio Indorum Rex au- 
rum in difcelfu) & veftes lineas.duri iurtiflet, aurum reiecit> 
veftesperlibenter accepit) quod rpificovt veterum Arheni- 
enfium fimiles eiTenr,fciIicet obtenuitatem>vt diximus . Ide 
lib. vii. cap. X 1 . Dicas namque veltmynunquid Arijiides ille fit > 
qtttm cum ex Graciavenientes ad infnlas dtatis nauigaffe tributo- 
rttm componendorum caufa ? qu& cum ille &qua ratione confiitmffet 
£ico ctvTu <i7rtivi\S-eiv rpificovi > tribomo amictns redtjt . 

Quare fucefiu temporum poftquam pexa: veftcs ac pc- 
regrina? in vfum venerunt/oom illi fenes grauate admodum 
vttribonum deponerenc animum inducebant. Eademfa- 
bulaprope finem fuadebac patri Bdelycleon, vt tribonium 
exueret, & gaunacum induerat . At fenexnegatfe viuoac 
vidence nunquam depolicurum rribonium> quo fe olim in 
pra?Iio flante Borea inuoluerat . Ac filius parenci . twrpiSa* 
eL$ic . Tlu/Ji Ji ^Xtuvctv clva,Act/3t! rpij3covx,a><; . Incerpres . extie 
decolem j iftamquevefiem fnme commodam feni . Sequucusnem- 
pe veceris Scholiaftje interpretationem. Tptficovtxaj;. velvi* 
cem > inquic , pallij tui detriti > & decotis , vel vt fenem detritunc 
decet. Neutra explicatio Ariftophani conuenit . Duplexdi- 
fcrimen erat inter tribonium> et chlamam , fiue gaunacum . 
Illud decricum ,actenue,- hoc pexum, acviliofum. Tribo- 
nium itainduebatur , vt pars dextra finiftro humero impo- 
neretur,quemadmodum fupra diximus ; at chlaena fiue gau- 
nacum fibula ad ceruicem neciebatur . Nacus ergo quo fa- 
cilius pcrfuaderec pacri vt chla;nam indueret,iubet eum mo- 
re triboniiinducre 5 hoc eft no fibulaftringerovtmoris erat> 
hoc eft rpt@avizu;. Exduplici ergo caufa fenex recufatgau- 
nacum ) quod eflcc viilofum 5 & quodfibula necTererur. Ve- 
tus Schol. Gaunacitm > cbUna Perfica. Palamedes ait Perficunq 
pallium exaltera partevillofttm 5 (iue gentts pallij quod & Perfi* 
Pars II. Z 2 da. 



l8o O&amj Ferrarfj 

'iavocant . £x eo autem quod vilios haberet, fequebatur 
non eife ita faciie fordes fullonis opera eluere > vt fiebat in 
tribonio . Proinde ait: Prius cumpifacidis (aturatus ejfem , & 
altquid iuruhnti condimenti fuper trtbonium effafum ejfet 5 adelu- 
gndas maculas tres obolos fulloni perfolui . Sed tnaius incom- 
modumputabat fenex,quod vefte vellisdcnfa plus nimio 
incaiefcere deberent, quopertinent illa • 

P H. r££uid ijiud efte per Deos dicxm mali ? 

B D. J%uod Perjida iUi nominant 3 hi Gattnactim • 

PH. Eqo arbitra,bar Sifyram Tbymetid<£» 
Subjicit fibiiilud videri iimileMorychi trttyuoLftyidcQ; figi 
viliofo* Morychus enim> vt notat Schoiiaftes > Tragicus 
erar poctaj vir dclitijs fluensj& ad arcendum frigus viliofis, 
ac crafiis vefHbus vtens . Subdit Bdeiyclcon eam veftes Ec» 
batanii confici 5 cuiparens perfacete . Ergo Ecbatanis^/- 
yvzTca xpoM? %o<\i% } vbivillos Jiue floccosin panno extantes com» 
parat bo»is intejiino , quod crifpum eji > & velut pellitum . Sequi* 
cur. 

B D. Bona verbay atijia^ ( Vt fcias ) cttm maximo 
Sumptu , rjr labore barbari tex~unt 5 & bac 
Veflts talentum in lanam facile abfumppt 1 
P H. lure ergo fas cjl laniperdam dicere, 

£t iujlius 5 quam gaunacum. B D. Tene 5 0 bone 4 
Tt indue illam . P H. Me miferum. vab quid efi 
J^jiod luc fcelefia eruttat in meferuidum . 
Sed Ct neceffe efi cltbanum oro inducite . 
Qua? omnia declarant veftcm viliofum fui/Te 5 qua fumpta 
mctuebat» ncpJus fatis incaiefcerct . Alterum inde com- 
modum vcrebatur 5 quod cum chla?mi,vt diximus,fibulacer- 
uicibus fti ingeretur , metuebat ne ab ea fuffocaretur . 
P H. Jfyio procreamus liberos & tollimus^ 

J^uando ijle fuffocare me nunc poflulat ? 
Iubetergo flJiuseam inducre t^muatq more trtfeonii, 
foIunmfciJicetj nuiloque fibuJe. morfu. Nec aiius eorum 
vtrborum fenfus efTepoteft. 

Ncc _Athenisinodo,(cd aiibiin Gr^cia honoratioresqiu- 

quc 



%e VefliartA Pm tfi Lil. Jti 

queinTribonio. Aclianus Varia? lib. v. cap. v.'de Epaml- 
noild^ paupertatcETrat^/cai/Jotc «ta«£g rptficovct, ncu ctvrov pu- 
vrwrct . Epaminondas vnttm moda Trtbonium babebat, illudqu^ 
fordidum . JZuando vero illud ad fullonem mittebat, neccjfe baie-* 
hat fe demi contincre^ quod alterumnonhaberet » Idcmlib.vii, 
capxni. narrat Agefilaum Laced;emoniorum Regemiam 
fenem fajpe fine calceis> & tunica prodire folitum in publi- 
CUm j toV rpifiavct ^tp;/3tt^.ojn'ivov , tribonio inuoltitum . idque per 
hieniem matutino temporc . Poftquam vero pexa pailia 3 3c 
recentia , tum gaunaca > & pcregrinaj veftes incelfere > tri- 
bonium penes folos pauperiores remanfit . Lucianus Som- 
nio>fiueGallo > cum Mycillus diuitem faIutaffet,iIlico fe 
fubduxilfe ait>nefortepudoriilli efiet , quod iv <mv%ptirG» 
vpifimi eum affeclatus elTet . Et Cataplo ait rorptfiwiar) 
quod anteafidum videbatur>apud Inferos«eque preciofum 
elfe, ac ipfius Regis purpuram . Idem deamicitia>vbi nar- 
rat fidem Demetrij in amicum carcere detentum : xcu «/i«A«» v 
76 iptfZaivtov, ro /utv npi&v dvlog ctvctCct?^ircu , ro h.oir&ov Jtlxeiveo 
JiXwciv • Tum dijfetlo T ribonio > dtmidato induitur ipfe 3 rels* 
quurn tutem ipft donat , 

Triboniam non Cynicorum modo > fed Philofopborum 
feuerioris notJt pallium fuit . Hem Sopkijiarum . 
Laertius explicatur. Cap* XV '/• 

POItquamTriboniumpenes folospauperes remanfitj fe- 
ueriorisfapientiaecultoreshoc vcluti ipfius fapientia; 
veiamen>atqueinfigne arripuerunt> & coluerunt. Plutar- 

chus de Ifide J & Ofiride : xrtyap (piXoo-oquc, 7rG)yovorpo<picu 3 Kcu 
rptfitWQVopiat; 7roiiio-tv . Neque enim pbi/ofopboum denfa barba , & : 
tribonij gcflatio facit . Valde enim falluntur,quicumque Tri- 
bonium folius Cynicae fecta; geftamen fuiffe tradiderunt. 
Nam &Socrates, &Pythagorei> Stoiciitem,& reliqui fe- 
uerephilofophantes hanc veftem peplis omnibus Regum- 
queindumentis prsetulerunt. 
EtreJiquiAne philofophipr*ter memoratos in commu* 

ni 



jfjfit OHauij Ferrarij 

fiihabituinccflere>nu!lufq;quodrciam Platonas Ariftotele> 
eoiumqr.c fectatores cultu a vulgo diftin&os prodidit. Im- 
moAelianuslib.in. cap. xix.Varia? Anftotelis veftitum 
operofiorem Platoni difplicuiife tradit, hocque initium dif. 
/idiiinter eos fuiffe 5 quod Ariftoteles IcD-ht/I^pwto ^ptipyca 
x«i \zmJia€4 j veftitu , &calceatu pretioforevtereturjonfura etiam, 
ehittm Plato improbaret plurefque annulos geftaret . Laertius de 
e od em : ec&flri £i iTrtfyi/uco yjcoy/tvot; > Ktu SclktvXioic, kcu Kepct* V e- 
ftt, inftgni^ & anntilis*) & tonfura vtens . 

Idcm de Lycone lib. v. lw J% Kz&ctpaTcifot; tUu roA/«), ax;dv 
sVip^AflTM ^pweS-oe uaAetzoTrtfiiuotlieov. Erat vero mundtjftmus- 

llH , adeo vt veftinm incredtbili mollitie, ac nitore vteretur . Et 
d c Heraclid e . %utto% \tbmi t\ uttXaMi ttf$t* • Molli vefte vteba- 
t;:r . . ' 

Primusfanclioris difciplina? parens Socrates Tribonium 
.C.pieiTtije aptauit . Quapr.opter ab Amipfia hac etiam par- 
tc Ariftophanis a?muIo in Tnbonio traducitur , atque irri- 
dctur apud Laei'tium:Ajti«vLio!e JtovTpiGcovt 7rctpdycov dvfoim Ami» 
pftas ipfum in Tribonio producens ait , Socrates paucorum optime 
virorum multorum vcrb vanijfime > & ipfe , ad nos tandem venis , 
toleranfque es . <®i-&iv dv cot ^cuvct yivotfo • Nec verba , nec 
fentetniarfl Interpres aflecutus eft. JEttm inquit palliatum in- 
ducens . Atqui oranes tuno palliati . Mox. Vndettbi pallium 
hibermtm ? Tota vis eftin voce Tp//3ojv/, &;^AaW, qua? oppo- 
nuntur. Tribonium enimj vt diximus, veftis detrita? acte- 
riuis : contraChlamacraffaj acvillofa? adarcendumfrigus. 
lrcnice igitur Socratem tenui paliiolo ami&um interrogat, 
vride chlamam habcat, & ob id eum vanitatis infimulat: nam 
quod id hominum genus ob tolerantiam faciebat, vulgo ad 
vanitatem 5 atque oftentationern trahebant . 

Quod fequitur apud Laertium 5 nequc ipfe fatis capioj nc- 
que alium intelleclurum puro . tovu to xetxovlw ar.vloTcy.av 
kcit t7rripetetv yiywvvTfcu . Hoc illi incommodum cticmt per ftttorum 
maligmtatem . Sed aut omnia me fallunt, aut locus ifte mu*- 
tiluseft. Quidenmi futoribus, fiue coriariis cum chlomn > 
& Triboiiio \ Nunquid vcfcimcntalanea illi conficiebant, 

auc 



De 2{e VeflUtU Purs IL LiL U r . \%% 

autlacero rericiebanr.< ? Dcmde qu:e fcntenth ? Hoc illi m- 
commodum per coriarij maiignitatem contigit . Sufpicor 
crgo vocem defiderari uvof6J), TOC } h 0 c c f c c iifcalceatus,qu£ 
paulopoft fequitur in vcrbis Aiiftophanis,qua? adducit La- 
ertius : xclvotto J)ff°; za%(t <uro7Q^ a.nyj\ . Et dtfcalceatus mala mnl~ 
ta tolerat . Nam quiin cribouiojferme etiam n*necalceis> & 
nudipedes incedebant t vt cx Ariftophane apparet, qui ta« 
Jem Socrateminducit. Ita apud eundem Phidippides inter- 
rogatpatrem>quiSocrati in difciplinam traditus fuerat > & 
ideo nudipes erat , vbicalceos rcliquerit!? Perftringit igi- 
tur Amiplias Socratis cultum , quod pco communi pailio tri- 
bonium gerat,quodIronice chloma appellat; deindequod 
difcalceatus incedat: eum autcm morcm fecum ferre ait fu- 
torum damnum , nam v-rhf&ia, id tignificat . Quod enim So- 
cratis , & eius feclatores tine cilcei incedercnt ,id vero in 
detrimentum futorum ac coriariorum cedcbat . Vt Iuucna- 
lisait ephebcs caftraii damno tonforis Heliodori . Hocii 
non eft , quid eife pofik ignoramus . 

Socratem tamenno femper in Tribonio incefiiife decla- 
rat paulo poft Laertius, cum ait: Cumque boc rit* inflitttto de- 
geret 5 intcrdum tamen tempori fcruiens y\a/u.7rpd yju&ifgf-Q > vt i» 
Platonis Sympofio ad Jgatbonem profeclus, quod no cfr>venutfio- 
re babitu vtebatury fed c om mum> quem album fuilfe diximus j 
nifi quis conuiuii caufa candidum fumptum exiftimet. Sane 
nuIJa veftis pretiofa? mentioin conuiuio Platonis, vt notauit 
Aldobrandmus>fed Spcratcm acceifiiTe> AsA&^Wts 3 ;>.cu to); 
fi&aiutcfe VttchSijuivcv > 0 Ik&voc, oXtydv.ic, hroUi , non caleeis or- 
natum, vt vertit Interpres > fedlotum & calceatttm > quod tlle. 
raro faciebat * Scilicet Socratesferme in Tribonio, & difcal- 
ceatus, ita & raro balneis vtebatur. Iturus ad conuiuium 
lauacro fordes pellit , tum commune pailium, & caiceos de 
more mduit, iiue>vt Laercius Ioquitur>Aa//,?rpa ruTrto-^tfoj ca- 
didum veftitum induit ; nullapretiofa vettis, quam frultra in 
Platone qua?rit Aldobrandinus . Ita incommune veititu>& 
lotus ; «fi&Aos yvywfiiAvoc, videbatur, qui f erm e in tribomo nu- 
dipcs fordebac ; ciideo bonus ilie ienex fe jdfeciffe msw 

Ka/\o\ ' 



184 OSauij Ferrartj 

%ctKo\ 7rct^d%aXov Hrt vt pulcber ad pulcbrum titt . Quo loc* 
apparet Socratem 3 quod dicebamus 5 fere in tribonio nudipe- 
dem inceflifle > ficut ibidem inducitur quidam Ariftodemus 
dvvGrocfnroc dci , qui femper midipes crat . Philoflratus etiatn 
lib. vi. cap.vi. nuditatem pedum cum tribonio conixngit . «Vj* 
TTOehi ffia. , zcu rptficov . 

Nec Socratesmodoin Tribonio 5 fed & rcliqui feucrius 
philofophantes. Nam JicetPythagoras vefte alba, puraq; 
femper vtereturjvt Laertius atque Aelianus teitantur,Py- 
ihagorei tamen in tribonio? & fordibus . De ijs Antiphaues 
apud Athenasum lib. i v: 

Sordes paululum oportuit ferre > ieiunium > 

C&li rigorem 3 fiientiumy trtfitiam } illimiem* 
£t Ariftophanesibidem.- 1 

£>ttid per deos cenfemtts > eosy qui olim 

fpbagorici fuere fponte rcuera . 

fVTrdv iKQvfctq, %<pop&v rptGavac nJicoc ; 

Sordibus fqualuiffe , & tribonia geflaffe libenter ? 
Mneiimachus apud Laertium : Comedunt olera y & aquam p£ 
tant ) pediculos vtro 9 xau rpt€wa, y atque fqualorem nemo ex alys 
ptrferre poffet . Horum princepsfuit Diodorus Afpendiusj 
cuius meminit Archeftratus apud cundem Athen^um poffc 
j>aulo, qui cum Pychagoreus e/Tct Cynicis moribus vfus 5 *o- 
fiot>v y zcu pv7rw y jccu avv7TQthY(*>v y capellatus > fordidrt$?& dtfcal- 
/leattis, vnde & Pytbagorcorum y qut comam alunt^fannlia origtnem 
duxtfie creditur.Soficrztcs ibidem de philofophorum fuccef- 
iione refert Diodorumhunc /8sl$-& <&aycovt %p>i<rctcd-cu y zeurpi- 
j&tova dvttXcL&£iv y n6(junvfi (pQ^crcu^profundam barbam aluiffe , tribo- 
tfium geUaffe 3 neccommunicoma tonfuraifum : Pytbagoricis qtri 
fracefferant foiitis Actjuyrpalcd-Mrt > amiciri) id Qft } a/ba fuecan- 
dida 3 ad exemplum pra?ceptoris } quod idem eft ac JLaertius 
*le Socrate Aa/^pan/uH-e^cTo, vt diximus . 

Stoici etiam in triboniOj quos a Cynicis fola tunica diftin- 
&ostra"ditIuuenalis.ergoidein pailium vtriufquc fe&a? ? 
Ihoc eftTribonium • ImmoLucianus nunquam philofophia: 
i&H:* ^ Tribonium noffliner . Nam Rcui- 

uifccn- 



Ve %e VeflUrU Pars /71 LU. IV. iSf 

uifccntibus ait fe^cutr- Philofophhm fedulo qu«reret,inci- 
diffe in homines rptfioovtct, 7ripi$i$\y\'{A,iyHi; 3 tribonijs circumami* 
- £los. Etpaulo poft : Siquisvero, inquit , alicui) quemadmp- 
dummulti funtyviro execrando ,qui philofophum mentitnr^ obutam 
faffus ftterit > ro rpt/Bcovtov <mpt<nracra$ > Tribdpmrn dtlaccrans . 
Item de mercede conduclis,vbi defcribit eum > qni in alicu- 
ius diuitis familiamprophilofopho, vel Gra?cuIo adfcriptus 
CiTet) ait 5 quoniam Gr&camco pallio dcccnter amiclus ft 3 ettm ab 
omnibus exiflimari Grarnmaticum , fiue Rhet orcm 3 ftue pbilofopbnm , 
& propterea anteambrtlonum turbs. immixtum herum comitari > ac 
deducere > qui ex boc crudtti opinionem affcclaret > vt ficile quis 
fufpicaretur Gracttm tUum non tam ob fapientiam , quamcb b.tr- 
bam > xcu rov rpiCavct conduclum ejfe . Ille autem conduclus 
Cynicam non profitebatur. Ex quibus coIiigiturGrarnrna- 
ticos etiam,&RhetoresaIiofque literalium difcipliruruni 
prof effores Roma; tribonium geftafTe> quod indicatTcrtul- 
lianus de pallio : Viderit nunc philofopbiaquid profit : ncc cntm 
fola mccum efi > babco & alias artesin publicttm vtiles : de meo ve- 
fliuntur ?& primus informatorjiterarum > & primtis cdomntqr vo~ 
cis > & primus numerorum arenarius > & Grammaticus , & Rhetory 
& Sopbifl a->& Medicus ,& Poeta 3 & quiMufct pu/fiity & quifld- 
larem coniec~tat } & qui vclaticam fpeclat : omnis liberalitas ftuctio- 
rum quatuor meis anzulis tegitur . Lucianus eodem dialcgo 
ThefmopoiidisStoicifa&um memorat>cuihera cateliam cu- 
llodiendam dederat> quam ii!c2 rptficovt peperifTc ait, & pau- 
lopoft depfetldophllofophis rpiCcova^ dy,7Tiy6/j.ivot • 

Quis porro Apolionium Thianamm Cynicum fuifTe dixkt 
Ille autem inTnbonio. Philoftratus iib. n.cap. ix. fupra 
laudatus . Curn byffum in India vidiffet^gauifus cfl , quod non dif- 
fmtlis admodum efiet cpcuc2 rpifioovt, quodipfe gefiabat • Eodeoi 
Jib. cap. vltimo . Cum Rex Indornm dartipfi indtfccfftt aurum , 
&lineas vefies iuffijfet , illud refipttity bas libenter accepit, quod 
fimiles effent rptficoviveterum Athenienfmm , quale ipfie gefiabai . 
Ita lib. 1 v. cap.v 1. de adolefcente a quo Apollonius d£mo* 
nem deiecerat : Tum verfcoloribus > ac moUtbus vcflhwntis > 
(etcrifque delttijs. depoftis^ parcitatem vicius , ncu rpt/Scovoc corn^ 



i8£ O&auij Ferrarij 

ftexus eji ? feque ad Apollonij vitam morefque contulit ► Etcnp» 
xi r. eiuldem libri > de Nerone qui philofophos infedtaba- 
tur> quod ignaua philofophorum operaipfi videretur 3 quod- 
que philofophiaqu*edarn effet artis diuinatoria? fpecies.-^aJ 
ttotX o rptfiwi<r <J)tx.strripioVyai-c. /uumtikhc. %r,[Aa,.Tribomum irt 
iudicium vccatum e/f, vt artis diuinatorin £>r,ttextus. Et lib. v» 
cap. xiv. Lafthenes vna mtcum pbilofopbatus cblamydem pofea ? 
fjr mtlitarem vitam adamauit . Hnnc quomam tribonium rurfus 
cupere aiunt > militia mifum facias rogo . Et 1 ib.v 1 1 . cap. vi 11. 
Apoilonius iturus Romam iubetDamim fumere habitupo- 
pularem 5 ac tribonium deponere(vbiperperam do&us In- 
terpres Iacerna vertitjquse tuncRom^ veftis populariserat) 
ne phiiofophus videretur? iiocque ilii periculum arceiTeret 
apudNeronem ; ille autem phiiofophicum habitum > ideifc 
triboniumretinuit • Etiib. vi 1 i.cap» vn 1. Trophonii fpe- 
cum ingreditur dvfcp rptfiMi» 

Sophiftie etiamin Tribonio . Eunapius inHede/io : de Eu~ 
ftathio-' Paret tlle ?& ad epulum jRegale accedit } ibi tanta eius 
eluxit eloepuentia 3 vt parum abfuerityquin Rex tiaram rcclam abie- 
cerit , & purpureis vefiimentis , ac monilibus depoftis ro rptfiumor 
9 Ev>ct&ix /A,irctjLt<pict<Tot,iQ-cu y Euliatbij tribonium induerit . Male 
Interpres penulam vertit.-quemadmodum infra -. YL<> youZ ttv- 
1o7$ <ptXoffo<picirclTpi{Sutviov penulam reddit>quae longea Tribo- 
nio diuerfa* Idem inProa?reiio,vbiadmirandam eius>atque 
Hephseftionis paupertatem memorat > ait vtrique vnicum 
TriboniumfuiiTe? & tria> quatuorue ftragula>ita vtProarre- 
fio in publicum prodeunte > Hephjeftion delitefceret domi 
firagulis inuoiurus> idcmquc Proa?refioeueniret egredi- 
ente in publicum Ephaeftione . Sed quid fit>quod ait Euna- 
pius tv youZ dvlolc, vTrhZ ifxttrw, zcu rptfScovtovy non fatis capio» 
nam & hiclnterpres ptnulam reddit.Quidenirahoe loeo barj 
jbacum tribonio ? Fortaifelegendum v<po$ ifxctnov 1 cum enim 
vV^interdum pro findone>autpro velo accipiatur> vfoetp*' 
liov y Koi rptfiwiov erit tenue pallium s & detritum . Non mui- 
topoftidemlnterpres Tribonium lacernam interpretatur 
de eodeni Proajre^Oj euiuftokrantiamiraculo erat > quod- 

AfTTToV 



T>e %e Vtfiaria Pars IL Lih. IV. it 7 

Mtttov i%tov rpifiuytfvs & difcalceatus GallicashyemeS)& frigor* 
irt delitias conuerteret * 

Ceterum Philofophostribonio tanquam nota,atque infi- 
gni a reJiquis mortalibus diftindtos Roma? futfle apparet : at 
in Gra?cia nullu difcrimenfuifle videturinter ipfos > &pau« 
peres*aquibus geftatum triboniumdiximus. Sed nonfola, 
vt vetus verbueft,TribonophoriaPhiiofophumfaciebat:aIia 
«juoque erant, qua? PhiJofophos notabiJes redderent . Irt 
primis opaca,& profunda barba , pedum nuditas > ionga 
$c profufacoma , quodque peculiare Cynicorum fuitjpera? 
& baculus,& diuerfaratiogeftandiTribonium,de quoinfra 
dicemus . Vnde ilJud eueniebat , vt plerique rudes , atque 
indo&i his infignibus infcitiam «. atque ignauiam obuela- 
rent, atquc egeftatis imagine egeftatemtrTugerent. Extat 
inhanc rem Luciliij Epigramma Jib. n. Anthologise cap. 
xii. cuius fententia cft - pauperes a & indoc*ios non vt prius 
in piftrino molere , nec humerorum opcram locare «, fed nu- 
trire barbam 3 & in triuijs baculum toJJcrc, tunc virtutis fe- 
&atoresprimosdici:Hermodoti hoc dogma efle«fi quis pe- 
cunia careat > fore vt non amplius efuriat 5 fi pofita tunica in 
pallio incedat • Loquitur au tetn de Cynicis . 

fallij pbilofophici color. Vetronitts correcltts* 
Cap. XV 11* 

Slcut Tribonium veftis detrita ac lacera fuitj ita eius co- 
Icrfufcus? atqueobfoletus.philoftratuslib. 1 i.cap. 
1 x. vt fupra innuimusjtradit ApoIIoniura, cum byffum apud 
Indos vidiflet,la?tatum effe,quod iWg<po/w rpi^ovi 3 qttodfmi' 
lis cjfct fufcotribonio > quod iffe geftabat. Quomodo autem ef- 
fet limiiis.ibi declarauimus . Povro<pcuag pullum, fiue fub- 
nigrum 3 acfufcumfignificat.-quaiem fuirfe pa?nularum co- 
lorem «itemferme lacernarumj immo & tunicarum Roma- 
na? plcbis , acviliflimicuiufque 5 vnde puJIatus circulus 5 & 
puJIata multitudo, alias oftendimus . Quicolor partim la- 
na? natiuus, vt Canufina?*cuipulliginem fuam adfcribit Pli* 
rars 11, Aa 2 nius> 



tS8 ORauij Fermij 

mas 5 partim cx albo veftium vfu , ac fordibusm pullum dc^ 

geaerans . 

Bafilius Orationum Gregorij Nazianzeni Interpres fupra 

addtldillS : rptCcovn; <z3ripit3\riue£f ct Itvct. Tcov uiv pnropcov lp/3-po* 
T6 ;toi <po«woi . <&caci J$ rcov <pt\o<r6<peoy , Trtbones palha quadam^ 
Rbetorum purpurea , pbilofopborum fttfca . 

VideturcamenLucianusalios etiacolores Tribonio ad- 
fcribere :nam de mercedecondudlis? ait,ilJi>quife in fami- 
]iam diuitum adfcribi optct > veftitum etiam fupra faculta- 
tes apparandum, accolorem deligendum,quo herus potif- 
/imum gaudeat , ne illius oculi offendantur . Ille porro,que 
abeius vitannftituto dehortatur 3 philofophuserat> eam ar- 
tem in illa famiha mercede locaturus . Subjicit enim noni 
multo poft : Cum in tanta Romanorum turba fxovo<\ ^mfyovlca Tp/- 
jfkjm'9 folas peregrino in pallio verfaris . Etpaulo infra : £>tio- 
mam ttbi barba ingens propendet a mento > zou tpcctrtov EM&y/;toV 
lycxAwc (snpifiiQXwcLz , quta pallio Gracanico decenter amiftus es .' 
C^iis aurem inTribonio>ideft vefte detrita, ac lacera colo-, 
ruixi varietatem qua?iitam credat> cumidpra?terea fe<5t« 
grauitatem dedeceret ? Veriiimile igitur eft > ad augendam 
rciinuidiamin vniuerfumde omnibus locutum eife Lucia- 
r.um>quifcfe aulas feruitiomanciparent> ac diuitibus cru* 
ditam operamaddicerent , ijs fcilicct eos in veftitu colo- 
res quxrcndos , qui heris maxime placerent . Nam ad 
captandam ingcnij famam ftulti diuites omne genus do- 
clorum familia; aggregabant , Poetas,Rhetorcs, Geome- 
tras , Gre_culoi fere> quos credibile eft exceptis philofophis 
in pallioquidcm, nam hoc eorum infigne> traduclos , eo 
tamen colore ,quielfet reliqua? famiiia? peculiaris ; fortaflu 
etiam philofophos ipfos> ne fufco, pulioque tribonio heri 
otulos Ia?derent > ac vcluti familiam funeftarcnt > coados 
effe> quas pars fcruitutis erat> pallio eos colores adfcifccrc> 
quisreliquusferuientiumgrex enitefceret. Nam apud vc-- 
leres variis veftium coioribus ad g&iwm heri,& Circi ftudia 
famiiiam excultam fuiflc, quam nunc coJorum fynthcii/n 
Ltuream ..ppellant>vel vnus Petronius docucrir, apud qucrrj 
» s. in 



Ve Xe VejliarU Pars lt Lil. IV. f g£ 

In Trimalcionis familia. In aditu ipfo ftabat oftiarius ptafinatus^ 
cerafino fuccinttus cingulo , atque in lance argentea pifum purga- 
bat. Quicoiorapud Trimalcionemin pretio . Nam paulo 
ante inducitur pilaprafina ludens . Ita enim ibilegendum hv 
Ele#is docemus: haclenus in illa ^/^^«aexplicandain- 
feliciter Criticiluferunt . 

Cbriftianorum Afcetarum Tribonium.\ £uando TertuUianus^ 
librum de pallio ediderst . Trtbomum 
fufcum. Cap. Xfflll. 

CHriftianos vulgo communi > ac ciuili veftitu vfos fatis 
conftat . Tertullianus Apologetico .• ^uo pado bomi- 
nes vobtfcum degentes^ etufdem vtclus , babitus > tnHruttus . Et 
Gyprianus de bono patientia? : Nosautem fratres , qutphtlo- 
fopbt nonverbts fumus > fed faftts , nec veflitu faptentiam , fed 
veritate praferimus . Sicut autem apud Ethnicos feuerius 
philofophantes tribonium adamaruntjita Chriftiani , qui fc 
fancliori,arque aufteriori difciplinae tradebant>eandem ve- 
ftis vilitatem,& fqualorem alTumebant. Lucianus Philopa- 
tro : Alius cui nomen Ebleuocbarmus , rpificvviov 'i%a>v 7roAu<ra,S-pov 
dvu7r6J)ifQ$ re iccu aeffKiTToi; , trtboninm habens admodum putre > 
fine calceisy & capitis integumento . Paulo poft: Vt demonftratiit 
mibi T/c xct.Ho&[jt,W)maleveftituS)qutdamquiexmonttbus aduene- 
rat detonfacoma. Vbimonachus> fiue anachoreta defcribi- 
tur. Nam ex Chriftianis , quidurum ae feuerum vita? ge- 
nus fequerentur communi habito reIicl:o> togis fcilicet ,la- 
cernis, p£enulis,palliumlacerum>acfufcum fumpfiffe aliis 
adnotatum eft . quod cum Tertullianus fecilfet>popularium 
reprehenfionem incurrit, qua? res ipfumimpulit > vt edito 
libro fibipatrocinaretur. Adquemtam muita Interpretes 
difputarunt. Alii enim Tertullianum a toga ad pallium tran- 
iiifle exitt imant > cum eft faclus Chriftianus> idq; omnes vul- 
go Chriftinomen profelfos fecilfe. Hieronymus ad Furiam: 
Vbicumque vtderint Chnftianum^flattm tllud de triuto : o ypcuKog 
Xtt&imc,) Gz*cus Impoftor ;. Ipfe Tertullianus ; Cum hanc prt~ 

mum 



|$q CBauij Ferrarij 

n:t?m fapicniiam vefiitiqu&vamffimts fuperjlitionihus renutt* Ec 
ifl finc libri: Gatide palltum , exqtto Chrifitanttm vejltre ^tepijli» 
Qwd verifimile vidctur prirnis illis Ecclefla? temporibus» 
qui Chriftonomcn darentj ipfo etiamhabitu cuItuqjChri- 
tfum >& Apoftolosimitarivoluiflcj quos palliatos Hebra?o- 
rum more fuifle conftat. Contraalij> non cum Chriftianus, 
fed cum Sacerdos fa&us eft a habitu mutauifle cenfent.Quod 
fcilicet librum de pallio multopoft editum Apologeticum 
«onfcripfcrit, quemabeo vulgatum,cum Chriftianus efl*et> 
non eft dubitandum. Induifleautem palliumjcumeft fac~tus 
Sacerdosj ex vcrbisipfius colligunt depallio: Enimuerocum 
hanc primum fapicntiam veHtt , <ju£ uamjfimts fuperjlitiontbus rt- 
Tinit 5 tunc certtfjime pallium fuper omnes exuuias , & peplos augu* 
Jia ueftis , ftperque omnes apices^ C? tutulos facerdos fuggejlus. I ta 
enim corriguntj pro eo quod eft in cditisfacer fuggeftus. Sed 
fi pallium non nifi facerdotum erat, foli facerdotes cum pal* 
Jium fumerent, vaniflimis fuperftitionibus renuciabant.Re- 
liqui ergo Chriftianiante pallium in ijfdera permanebant. 
Quod indicat,verba illa de Chriftianis omnibus, non folu dc 
facerdotibusaccipienda.Inquatamenfententia veluti flu- 
<ftuant: modo enim pallium faccrdotum fuifse aiuntj om- 
niumque Epifcoporum, & CIericorum> ac poftea Monacho- 
rum.-modononomnium facerdotum, fed eorum tantum> 
qui £ffjt,m&0y &. vita?genusafpenus prorTterentur : modoeo- 
rum tantum>qui afceta? efient> licet non facerdotes . Qua; 
cum ita Iinr 5 nondum plane compertum erit , quandonam 
hancdefen/ionemediderit Tertuliianus.Nonquando Chri- 
fiianus foclus eft 3 non enim omnes inpallio: nonquando fa- 
cerdos,noncnimomnes palliati: multos quippe exlaicis 
aiunt propter ao-Ktia-lw hac vefte philofophica vfos , & ex 
prcsbytensjeosfoios > quiafceticam profiterentur. 

Reclius crgo.nd pallium tranfiifse TerruIIianum 3 ciim pri- 
mum aa-Ktie-ltv , & ftriciiorem difciplinam profTteri ccepit,ti- 
ue ante facerdos efsct, fiuc tum primo Ldius aufterius vit* 
genusjnut .Idfufe docuerat Baronius ad Annum cnic vu. 
tontraRimelium difputans.- vbi non vno argumenro often- 



*De %e VesliarU Pars U Lil. VA 1 9 r 

dit,non fuifse pallium omnium Chrifcianorum,fed corfi ratt- 
tum> qui arftioris vita; ftudijs fe mancipafsent? & fublimio- 
rem viuendi normam amplexi eminentiorisphilofophiaj fe 
efsecultores profitcrentuiv&ideo Chriinana: Philofophie. , 
atque arclioris vitsepailium inhgnefuifse.Chrilcianos enim 
eodemhabitu? quoGenciles vfosefse> ex Tercullianiipfius 
&CyprianiIocisi'iipraadduclisoft:endit. Afcetasveroj & 
fcri&iorem difciplinam profefsos pallium indujfse docec ck 
Eufebiolib.vi.cap.xi 1 i. de Heracla presbytcro: Propterea, 
non modo vulgari vefe y & commuhi > qna an tea ufus futffct cxti - 
tay pbtlofopbi babitum cultumque^qtte adbttc retinehfibi afftmpfit? 
'vertim ettam Itbros gentilium euoluere non dcfatit . Idem Eufc» 
biuslib. viii. cap. xxi. laudat Porphyrium Chrifcianum 
adoIefcentem,quodhabicum philofophicum gefcaret . Ee 
reIiqua>qu£nuperifupprefso Baronii aoininc tranfcripfe- 
runt. 

Soliergo Chrifciani aiceta? in Tribonio> qui quoniam phi* 
Iofophorumhabicus> eadem in illos atque in hosconuicia 
expetebant. Etquoniam plurimieranr > qui fola barba> ac 
palIiophiIofophiammenciebantur,reliqua impofcores> ac 
fycophanca.'>taIes &Chrifcianifubeadem fchema pucaban- 
tur > vt ad Tertullianum Rhenanus adnotauic : & ideo quo- 
ties in publico apparuifsenc , ftatimilluddc triuio> vt dixi- 
fnus , Ypcuxo(;l7Ji&irncjGr<ecus imposior, Neque tamen omnes 
Chriftiani : nam cum fubolefcente inimmenfum multicudi- 
ne ChriftianijVt loquitur TertulIianus^r^ 3 />/«/^> cajlella y 
municipia > conctliabttla > cajira ipfa > tribusydecnrias j palattum , 
fenatum^forum tmp/euifent , ii omnes in cribonio , quomodo 
nocari , & peregrini cultus infimularipotuifsent> quivbiquc 
occurrerent, & fpectarencur i Cum jgicuraic Hieronymusj 
Ybicumque vtderint Chrisiianum, (iatimiliudde triuto Gracus lm~ 
poflcr, dc afceta > & ftricliorem difciplinamprofefso intelli- 
gcndum cfc . Ica cum TertuIlianusait,/>4///0 Chnflianum > & 
fiptcnttam , qu& fuperjittioni rennit veftire , de hac feueriori fa- 
pienria , ac vica? generc duriore capiendus eft. Bulengeru$ 
lib.- v. dc vefce Pontificia cap. v. ideo impofcores Chri.fcu- 



1 9 ? OBauij Fetrarij 

nosper fcommatis lafciuiam didtosefse cenfet/ quod pa-l- 
Jium tunicae imponercnt . Quod fi verum cft,&olim, & 
nuncjqui paliium geftant,magniimpoftorcs funt. Sedquis 
velpuerignorat >poitquam Philofophiae maicftas pcrpla- 
nosj acnebulones violata eft,fycophantias > & impofturas 
plerumque fub pallio Jatuifse > vt quod olim frugalitatis > 
& continentianndexerat, fceleratorum fraude, omnis ne- 
quitia?,atque impudentia? velamen efse cceperit>& ideoim- 
poftores creditos, quicumque eo habiru imponerent* ac 
credulos mortales failerent . • 

Eiufdemhabituspradudicio tales creditiChriftiani afce^ 
ta?>&ficubiapparuifsent conuiciisprofcim* . Hieronymus 
ad Marcellam : Nosquia fericavesienon vtimur^ Monacbttudi- 
camur : quia ebrij non fumus > nec cacbinnis cra dtffoluimus > c onti- 
nentes uocamur : fitunica non canduerit j fiatim illud c tnuiojmfo- 
fioY y & Cyacus efi '. Quodait fi tunica non canduerit , declarat 
communis habitus colorem aibum fuifse , vt diximus . 

Neq; tn eo viris docliffimis afsentiri pofsumus , qui Chri- 
jftianos religionis attentiores tribonium geftafse Apoftolo- 
rum imitatione tradiderunc . Chriftum quidem Dominum, 
& fcclatores more gentis palliatos fuifsc credimus : id pal- 
Jium fuifse tribonium> credere non pofsumus . Cum tam 
Chriftum 5 quam Apoftolos communi vulgarique habitu 
vfoscertu iit.Quod ii Chriftus Dominusin tribonio inceifif- 
fet> fruftra militesfuper pannucea>ne centonibus quidem 
bonisdignaj fortem miuTsent. Sed dc Hebra;orum vefticu 
aiias difputabimus. Neque in ho'c Cynicis Apoftolos iimi- 
iesfuifse>quod vnam tantum tunicam geftarent,oftende- 
mus, cum nectunicamj necinterulam gefcafse Cynicos de- 
ityonftrabimus. 

Ceterumnondiu apud Chriftianos durafse hanc tribo- 
jiophoriam 5 indeapparetj quod cum aliqui, iicut quidam 
philolbphi fapientiam in tribonio poficam credebant > fo- 
los verosChriftianosexiftimarent,quihocpaliium circum- 
ferrentj acpraecipue Conftantinia:tare Euftatius Sebafte- 
Moruk Epifcopu§ contfderet Epiftopos omnes , ac Presby- 

teros 



7)e VefiarU Pars tl> Lih. IF. i s> 3 
tcros ad vetus Tribonii geftamen reuocare? eofque qui non 
geftarent damnaret,inSynodo Gangrenh* Canone xii. ad- 
uerfus hancopinionemin hxc verba fancitum eft : Siquis 
virorum propur u.a-x.na-l/ju vo/u,ifyfMvUv pallio vtitur, & dcfpicit eos > 
quicum reuerentta byrrisydr alijs commttnibus vefltmcnttsvtuntttry 
anathema fit. Vbi Vetus InterprescAci ua-zna-lujvoui^ouivluj ver- 
tit cominentiam } qtiA putatur^ cumfit > propter fcuenorem > vt 
credebaturuitA normam^ & Jlricliorem difciphnam . Immo & mu- 
liercs afcetrias Tribonium geftafse> vt Cratetis vxor Hip- 
parchia>apparet ex fequenti Canone . S/qua nmlier provtcr 
uc-mo-Iw habitum mtttat , ejr pro foltto muliebri amiclu nir/lem 
fumity anathema fit . Nam per viriiem habitum IntcII / » i pal- 
iiumcontrafententiamBaifamonisre&e docliviri ftat&e- 
runt. 

Ceterum diclo Canone non tam fublatus eft vfus jjalJij 
ab afcetis,quam ij notati> quiin ilio pohtara rl/Jj Jizcuoa-vujJ/ju 
credebant>& eos>qui pallium non geftarent 3 contemne- 
bant- Certe Epifeoporum veftitus fermeerat fufcus>qui 
triboni; color. Baronius ad annum cdvii. narrat cx eius 
a&is D.IoanneChryfoftomum,cum morti proximus elfct > 
exui/fe veftimenta , atque aiba fump/iffe . Mutata dcinea 
Epifcopaiis cuitus Iimpiicicas> & primo quidem vari; > ac 
flori di veltium coiores facris adhibiti > mox nonicaprobi 
etiam extra facra vfurpati. ( Et adhiberifacrorum maic- 
ftatis intereat.) Ammianus Marccilinus iib. xxvn. vefii- 
tus vilitatem in Epifcopis prouinciaiibus commendat. Jity& 
ejfe poterant( loquitur de Epifcopis Vrbis ) beatt reuera^fima- 
qniuidine Vrbis defpccia > qvarn utttjs opponunt , ad iwitattonem 
Antiflitum quormdam proutncialtum uitierent : quos tentiitas cdcn- 
di potAndique parcifune , mlitas etiaw indumcntorumy& fuperci- 
lia. humum fpeclantia > ferpetwo Numinis , uerifque eius cult»ri- 
husyUt puro* commendant y & uerecundos . Diu tamen pencs- 
afcetas, & monaehos pallium fufcum> nigrumque reman- 
fn . Eunapiusin Aedeho>cum monachos in Serapidis aC6- 
ftantiiiO diruti locum indudos s indignatur, fubijcit^/f/a^- 
ftte ea tempe/late tx^cuvcw <popa>v i&rirci > nigram vefiem gefiaffet \ 
$ws 11* B b cum 



194 CBattij Femrij 

tttm ilticc tyrannicam auctoritatem obtinuijfe . Idem MaxhllO: 
£>uando Alaricus cum barbaris perThermopylarumfauces perua- 
fit : eas Gr&ci& angttftias illi prodtdit , w rcov rd <pcud iudrta \%o\rm 
ctxa>/\vTC$. <srpocr7rcip&o"t/\S-ovrw dcifieta r impia natio fufca pallix 
gejlantium > qui nullo prohibente fimulcumeo irruperunt . Syne- 
lius Ep. cxlvi . ad Ioannem > qui afceticum habitum fumpfe- 
rat : H,tu (pcuov <wpt(2a>i'tav djuwrefci&cu <ri <pao~i.. 

TribcfiiumCynicum * Modus iltud gejlandi . Talliunt 
<J\7r\a>ccu* Duptex pannus . Cap. XJX- 

TRiboniumcommune philofophantium tegmen fuiiTe 
diximus. Illud tamenCynicam fect-am profitentiurrt 
pcculiare geftamcn fuifie apparer>inquo 111 i delitias face- 
r^mt>pra?cipuefiattritummaxime> & lacerom effer. Quo 
ha bitu fefe Herculem JCynica? fecta» au&orem> vtaitAu- 
foniusEpigramatexxvi.&Lucianus Cynico 3 imitari glo- 
riabantur , quemreliqua nudum > folakoninaamictum ve- 
teres induxerunt - Sed diuerfusfuit a ceteris philofophis 
Cynicorum Tribonium geftandi modus. Nam cum illi ita 
tnbonium geftarent > vt ceteri mortales commune pallium y 
extrema fciiicet parte pallii dextra inhumerumla?uum im- 
pofita 3 vt manus fola extaret: Cynici totam tribonii partem 
dexteram ita in finiftrum humerum conjiciebant , vt cum to- 
tobrachio dexterhumerus nudus exereretur>& pars etiam 
pe&oris renudaretur. Hocilliidcircoagebant* quia 5 vt do- 
•ctis pridem obferuatum eft> /ine tunica incedebant,prorfu£^ 
& ue *2c*rcms erantjluuenalis. 

Et quinec Cynicos > nec Stoica dogmatalegit. 
A Cynicis tunica diftantia* 
Non quod Scoici fimplici pallio vterentur?Cynici dupli- 
ci ? vt vult Interpres .* fcd quod hi iine tunica eifent , quairt 
5111 geftabat > in doctrina conuenirent . Extat Oratio Dio- 
nis Chryfoftomi^spi a-^jucilo^ in qnaaccurate caufam qua?. 
rit 5 cur>cumhominesin fola tunica confpicerentur> nemo 
«o § notare : t > aut irridcrec : quod fi aliquem a^-ma, b/ 



*Dt XeVeftiaria Pars 1L Ltb. IV. 19$ 

Tup vi&trznt fine tunica folo pallto amiclum^ coma> barbaque 
prolixa> illico dcridiculo habitum,omniumque ludibrio , ac 
conturaeliis expofitum. Ettameahorumhominum tantara 
fuifle multitudinem > vt plures tunc etfent } quam fullones > 
aut futores , aliique artifices . Eam autem caufam pra»cipue 
afFert>quodhihomines rigidi morum cenfores> & publici 
pa?dagogi efTent > & vel palam , vel tacite ipfo habitu , igna- 
uiam , mollitiem, infcitiam,ac nimias delitias exprobarentJ 
Iliuc demum Orationem flecl:it> vt fateatur etiam hoe con- 
tighTe proptererea >quodplerique folo tribonio philofo- 
pharentur , reliqua ftolidi , & flagitiis cooperti . Lucia- 
nus Cynico : ^uid tti tandem barbam quidem habes > & co- 
mam , ^nava, Jt hk , xcu yvjuvoJipKvi > tunicam non babes 
& nudusconfpiceris ^acnudtpes^ delefta nimirum , vaga^ inbu- 
mana , ac fertna vtta : tum proprio corpore^contraquam faciunt ce- 
teri) femptrvfus incommode •> nuncbuc) nuncilluccircumis 3 in ari- 
do praterea folo cubans > adeo vt plurimum etiam fordium tftud 
rptfiww referaty alioqui necipfumyvel tenui filo > vel molle > vei 
floridum. Et infine huncetiam Deorum habitum elfeait iti 
templis>vbiftatuae fine tunicis confpiciuutur . 

Cynici igiturob tolerantiam/ine tunicaerant>Vai7p//3«- 
et fxivoit; vtentes> vtaitLacrtiusin Menedemo . Qua; laus 
veterum Laconum fuit. Nam Agefilaus,vt narrat Aelianus, 
iam fenex prodibat in publicum dvviroSil 0; , kcu ot^imv rov rp//3o- 
va, 7rtpi0ot,?^6ju,ivoi > nudipes > fine tunicay tribonio amifiusy id* 
que per byemem matutino tempore . Hancque adolefcentum 
cducationem funfe tradit Plutarchus in Lycurgo>^ txaclo 
duodecimo anno fine tunica incederenhpallium vnum in annum ac- 
tipientes. Quod pallium tribonium fuit. Infra enim aivSpar- 
tamvna fcyta/ey & tribonio Graci* volcnti imperitafe . 

Quodigitur tunica Cynici carerent> necetfe habuerunc 
<3iuerfo more a tunicatis pallium induere . Nonquidem» 
Yt do&i exiftimant > quod cum commune pallium ita gefta- 
retur , vt duae eius lacinia; ab vtroque latere retrorfum reji- 
cerentur,ita vttunicatotainanteriori parte pateret, cum 
Cy nici nullam habercnc tunicam fe pallio inuoluerunt 3 ne 
Pars //. £ b 2 cor- 



ig& OBauij Ferrary 

corpus nudarctur : nam commune pallium non itavtrin- 
qucrcjici folitum oftendimus : fed cum ita geftaretur, vc 
dcxtraeiuspars extrema liniftro humeroimponereturjeue- 
niebat vc in a<5tu , in inceftii > aliifque de caufis interdum ea 
pars laberetut) & tunica appareret. Cynici d^travig dextru 
cumhumerobrachium exerentes totam palliipartem dex- 
traminfiniftrohurneroinjiciebant,vtretroad pedes cade- 
ret , atque ita totum corpus inuolueret , & conftringeretjvt 
nifi detrahcretur dilabinonpoffet. Quod dupJicarepaliium 
dixerunt,qucmadmodumfufe ad Tercullianum viri doclt 
demonftrarunt . 

Primum huius habitus au&ores fuifle Antifthenem docet 
Laertius. Diogeni enim tunicam petenti iuflifte ttIv^oi 3-o/- 
judnov. Vbicontrariofenfu yallitim explicare Interpres ver- 
tit . Nam ttTv^cu eft complicare , fiue duplicare . Idem enim 
pauloinfra de eodem : Kai<®fd>ro>; iJi7rXcoffi rov rpi,3cova y otal 
fxovqy duleo fypriro l Primus tribonium dup/icautt } atque eo folo vte- 
batur. Ideo duplicauit > quia iine tunica id folum geftabat. 
Ex aliorum tamen fententia Diogenes eius moris au&orem 
facit Lacrtius : TpiCcova JiTrXcoffac; txjfoorot; chdro dvdyidui 
zatci><v£m dufa . Primus pallium duplicans ob neceflitatem, 
& vt in eo cubaret. Aid dvdyiluunon eft obneceftariu vfum> 
vt credit Interpres> fed ob neeeffitatem .Nam cum tunica 
careret,necefte habuit tunica? vicem fepaiJioinuoIuere. Al- 
tera caufa duplicandi paliii fuit, vt in eo dormirent . Nam 
cum Cynici humi cubarcnt, fine culcita., ac ftraguiis, ea vc- 
tuq nimias delitias refpuentes , eodem paliioinuoluri fom^ 
num capiebant jquod gerebant interdiu . Et ideo lepidc 
Martialisabollam Cynici vxorem grabbati vocat : non vt ait 
Radcrus 5 quod abolla Cynici vxor eftet. Apage talem vxo- 
tem , fed abolia grabbati vxor dicitur > quod grabbatopro 
ftragulis miecla , veluticum eo dornriret. Nam Cynicos 
tribonio incubanres dormire folitos docet eiufdem Dioge- 
nisdi&um? qui cuidam obie&anti, quod aurum palJio oc» 
cultarer : itafme > inquit jprojjterboc illidormiens incubo. Hoc 
eodcm cuku Xeniadis liberos , quos in dilciplinam accepe* 

rat 



Ve ftftiaria Par~s tf. Lll. IV. 197 

rat> a Diogene produ&os tradit Laertius , ad cutem tonfosl 
incomptos , d^jrcovcts , %eu dvuiroSnmt; , fine tunica , difcalceatos y 36 
propterea duplicato pallioinuolutos. 

Illud tamenquod de Antifthene fub;'icit Laertius perob- 
fcurum eft : TlpsoTov <ft kcu Hictv&tigtpncrh/ ct7rKcatTcu &ctjuctriov. Pri. 
mum etiam explicajfe pallium tradit Neantbes . Aliqui fic inter- 
pretantur .• cum pallium commune vtrinquea latererejice- 
retur, velutiduplicatum fuifTe ; Antifthenem autem ilJud 
expIicaiTe 5 cum in humerum conjiceretur . Sed hoc fupra re» 
futauimus . Itaque verifimile eft 5 quodiidem fufpicantur* 
corruptum efse Laertiilocum > & pro a^wo-o* legendum 
J)7^co<rcui ideft duplicaffe . Nam licet fupra dixerit eum prl- 
mum pallium cA^AaVcw, duplicafse, vttradit Diocles, hic 
idem a Neanthe fcriptum efse fubjicit . Nift ctvXcoccu eft vni- 
copallio contentum efse. 

Ab hacpallii duplicatione DiogeneSc^^oe^aTo? a vetere 
poeta appellatur , duplici pallto teclus . Et pailium ipfum 
AtjKoU . Antipaterde Diogene : Cui vna pera^ pictch7jkvit;> 
baculus vnus. Et infra. : Baculus^ & peray itcu JI71X60V £iuct. Dio~ 
genis vit£ onus lemffimum. Alibi. pwza-ocovri <zs-ivcp 7ri7rctXctyi/i* 
vovt&ot; JiTikdtriov . Obfc&no luto confperfaveftts duplex . Quan- 
quam inter e/^«i/> & chTrkdcnov difcrimenponat Ammonius : 
illud de pallio duplicato vfurpari, hoc nequaquam . quod 
expoet«e verbis addudiis faifum efse apparct . 

Latini pannum , & duplicem panum Cynicipalliura voca- 
runt . Horatius lib. 1 . Epift. xvii.de Diogene : 
J&em duplici panno patientia velat . 

Acron Laudat Arifttppumex fententia Platonis , cfui cumin- 
ueniffet illum naufragio 3 panno duplici inuolutum > ideft diploidey 
laudauit eum dicens : Omnis Ariflippum decuit co/or> ejr ftztus , ejr 
res. Legendum eft . Naufragio faclo , vel > e naufragio . Vn- 
deautemhoc de Arlftippi naufragio acceperit Acron noa 
mihiconftat . Di&um quidem Piatonis flue Stratonis re- 
fert Laertius : foli Arijlippo datum %cu ^XctfxiSct (pop&v > x.cdfct- 
zocj 3 cb/amidemferre, & pannttm . Cumfcilicet tres mere- 
trices a Dionyfio acctptasj vfquead veftibulum deduxitj 

dimi- 



f 9$ O&auij Ferrarij 

dimifitque ~. Quare hic quoque, vt alibi non femel mutilum 
eiTeLaertiicodicem fufpicamur. Non enim coha?ret fatis» 
quod repudialfet amicas , & quod eum tam chlamys , quam 
pannus deceret. FortafTe igitur fequebatur ? cum aStrato- 
ne repertus eiTet poft naufragium diploide inuolutus > dixif- 
fe Stratonemj quod tam decereteum pannusj quam chla- 
mys. Chlamys fcilicet purpurea >inquaille tradudtus eft . 
QuorefpexitHorarius: < 
Alter Mileti textam cane peius , & angue 
Vttabit chlamydem . 
Quodnempeexlana MiIefia f rJretiofiflima texeretur* Sc 
purpuratingeretur. 

Alter purpureum nonexpettabit amiffum. 
At diploidem pannum appellat fimpliciter : 
- — Morietur frigore > Ji non 
JRetuleris pannum . 
Interdum tamen Diplois propallio communi vfurpatur? 
Eufebius lib.vii.cap.xviu.de ftatua Chrifti Domini* 
atque H«emorrhoifsae. Ji-^oiSct %wcfx\co^ TrtptdCxrufMvov. Cy- 
nici duplicato pallio inuoluti figuram 3 quam Roma Iiluftrilfi- 
mus Puteus traufmifirjhic exprimendamcurauiinus. 

Tabula XXIX. 



An 



Vefy VtflmU Pars tL Lil. TF. 



Z 00 



Qclmij Ferrary 



A,n Cymci imerulam gefiarent . Laertius explicaius l 
Eius Imerpres notatus» Cap. XX» 

IDeo Cynicos pallium duplicafse diximus,quod tunica 
carerent>cuius vicemTribonii circumie&us prasftabat: 
propterea dextro brachio atque humero> bonaque peCioris 
partenudierant. Quomagis mirorcredidifse viros dodlif- 
iimosinterulam a Cynicis geftatam.De quo aliqua in tertio 
Jibrohuius commentarii difputauimus . Duo funt qua? illi 
afferuntjVt hoc conffrment. Cratete tefte Laertioab Athe- 
nienfibus reprehenfum > quod in findone praeter morem in- 
cederet, eam autem findonem fuifse interulam . Deinde 
quod Proteus apud Lucianum pyram confcenfurus depo- 
iitis pera ac Tribonio %pi cv oS-6w puTrdoei d)tpv0co<;* Sed Cra- 
tetisfindon palliumfuit>nontunica > fiue interula . Tanta 
enimfuit viriillius tolerantia,vtgraue pallium,ac villofum^ 
seftatetenue ac linteumhiemegeftaret. Cuius exemplum 
pofteaCynici ^mulati funt Ammianus in Anthologia de 
Cynico; 

Kau g-oA/of , treeycavw , couiov t%co > 
Vefiis viliofa > barbuU , bumerits exertus l 
Veftis villofapatientiam Cynicam dedecuifset , nifiper 
asftum geftatafuifset. De Cratete Philemon Comieus apud 
Laertium.* 

Kcu rxdipxc; fiiv &%iv \fxdrm Sctffu 

iyzp&rrit; w > ru J%%e4{Jccov% pctxoc; „ 
Aefiate crajjum vefiiebat palLium > 
Vt tolerans cjjet , bjime vero tnbonium 0 
Idem fa&itaife Zenonem tradic L,.ertius : Erat patiemif- 
fimusy & fimplicijfimi viclus , crudifque iantum : ihis vi t k atur 5 xcu 
vpt/2m>j M7rTcZ > & tenui tnbonio > irk i't de i Uo diceretur * 
Tov <h aKotp ^hucov xpu,-:-t; , hk OjWfcpo^ djp&pcw 
Ou <pho% yhXigio S i ct l ud£ L '-< cu < 
Hunc mn acns byems domuit } nonfrmdus imbcr^ 
Non folis rady . 

~ * Quod 



*De %e Veftiari* Pars Tl> Lih. IF. 20 1 

Quodfcilicet in tenui palliolo faeuas hyemes perferretl 
quod fechTe Euftachium ex Eunapio nouuimus? qui gerens 
te7ffov iiActriov Gallicas kyemes tolerabat . 

Ad maioremigitur patientia, quo tenuius pallium hye^ 
me eifet,iliud lineum Crates induebat . Laertius: -^mtut 
clS-lwna-iV cts-vvoju&v fartrt/Mf£rv4$ ort ffivSova up<p'iz<;o, spa, zcu &i6q>pct- 
*ro9 CjMff&Zco fftvSwci 7npi,GiQxnfMvov . Iilis non credentibus in- 
duxit iliosin tonftrinam,oftenditqj Thcophraftrum Kc-sp6/ue- 
po!/,operam tonforidantem,& ob id findone inuolutum,ftue 
lineo inuolucro opertum . Sedquinam funt ifti ciuilis iuris 
periti,quos Cratetis cenfores nobis obtrudk Interpres? 
drvvoju.01 funt Aediles, quorum munus erat, vt &Roma?) 
prouidere, ne quis in peregrino cuhu incedcret, vt erac 
tunc pallium lineum . Ab his ergo Crates reprehenfus? 
quod findonem pra?ter morem gcftaret? perfaceie refpon- " 
dit; fe ijs oftenfurum Theophraftum findone inuolutum;vt- 
que fidem faceretjinduxit in tonftrinam,vbide morelinteo 
amiculo , ne pili veftibus adh^refcerentjami&uin oftendit. 
Non poffe autem iindonem pro interula accipi, declarant 
verba tifHfitwo, & <srifu€i€touwov , qua.' nonnifi de vefte exte- 
riore > & qu«e corpori circumpoueretur? iiue injiceretur,dici 
poifunt. 

Proteus autem apud Lucianum idco lv 63-ovri inducitur 
pyram confenfurusjvt qui depoiito paiiiotragcediam lilam 
in humani generis confpc&u daturus erat, faitem honefte 
moreretur, qui vitam inanigloriae impendebat . Nam ii in- 
terulam vulgo Cynici induiticnt, auc ilia parces verendas 
velabat, & tunc paiiio duplicato minime opus fuiflet > aut 
pe&us tantum tegebat , & tunc nulli vfui fuiffet > & Iinea 
fnfuper mollitie fua rigorem Cynicurn miuime decuilfet. 
Non aliud igitur othoniam iiludfuiffe exiftimamus, quain 
fafciam? fiueperizoma lineumj quo fe ille in confpe&u fre- 
quentitB renudaturus veluti campeftri fuccinxitjvt fpectato- 
rum oculis extremo illo actu parceret . Praeterea quomo- 
do exeito humero,ac feminudi Cynici fcriptorcs produn- 
iur,fiinterualape£tusobu.elabat? Inveien Epigrammatq. 



i02 OB&w$ FcrrArij 

fupra adduclo coutov %%u> \ bumerus exertusy id e/l nudus . Lu* 
eianus Cynico : Tunicam quidem non babes^ ejr nudus confpice~ 
ris. Seneca Epift. lxii : Demetriumvirorttm optmum mecnm: 
circumfero y ejr reliclis concbyliatisfcum illo feminudo loquor , iU 
lum admtror: Arriani £picT;etus . Obuios conuicijs lacera- 
re 5 ac pulchrum ducere .- t6v d/utov chavv&v , bumerum rcuelare. 
Herodianus de Cynico: Baculummami geflans ■ ti/uviyvuva> J% dw 
Tcp tMptunc; 7ryipct ' 3 feram feminudus ab bumero fufyenfam ge- 
renr. 

Cum igitur ita fe pallio Cynici inuoluerent , vt cu dextro» 
humerobrachium exerereturyfacilis erat & expeditus iliius- 
brachiivfus . Atlafuumfubtriboniojqua duplicabatur,Iate- 
bat prelfum > necindeexeri poteratyniii paJIium fubduce-' 
retur , atque ita corporis inferiora paterentj aut totum de- 
- mum tribonium dejiceretur. Quarecum vtriufque brachii 
iriinifterioopus foretj tuncad peclus ipfum tribonium cir- 
cumcingebat, arquc ita fuperiori corporis parte renudata > 
vtrumque brachium expediebatur. Lucianus de fcribenda 
hiftoria narrat> cum Gorinthiis belluma Philippo immine- 
ret>ciuefque trepidi* alii- aliud negotium curarent, pars 
muros reficerent, pars arma comportarent 5 Diogenem, ne 
nihil agere videretur, dolium fuum furfum ac deorfum ver- 
fare ccepiffe, J)ct^o<rajutvog , inquit rolpi&cwiot* Ita ille ad in~ 
liar proparum fuccin&us, fuperiori corporis parte nudus 
agebat» 

Ipfae etiam mulieresCynicamfedam profeffa? in tribo- 
jiio > & quidemfolo . MenanderapudLaertiumCratete.° 

^.Vf/,7rtpi7rctfriaeic; ydp IpiGtov t^nffctty.01 3 

Off7rtp xpdrmi rct> mwiko) 7T0T t] ytiun 
Mecum ambulabis gerens tribonium s vt nupervxor cum Crate~ 
teCynico. Haec eiiHipparchia> quam traditLaertius Crate- 
tis vitam atque verba deperiffe? vt nulloprocorum ambi- 
tu j non opibusj nobilitate > aut pulchrjtndine , ab hoc in- 
tempeftiuo amore abduci potuerit,cui ha?c omnia folus Cra- 
tes erat > vt parentibus minitaretur 5 nifi fe huic traderent > 
iibi mortemillaturam • Cum ergo Crates apueJIa? paren- 

tibus 



Ve %e VeJliAttA Pdis tf. Lih.lF. 5o 3 

tibus rogaretur > vti illamabhocpropofito auerterer .-poil- 
quam egit omnianecperfuafit, exurgens omni fua fupel- 
le&ili ante illius oculos expofita , hic ait fponfus ,. ha?c eius 
pofleflio, ad haecdelibera . Neque enim effenoftriconfors 
poteris>nifi eademitudia attigeris. Elegit continuopuel- 
la, y.auvavTovtlva.XetCZffa.^fxtty eiufquehabitu fumpto vna 
cum viro circumibat. Geitafle autem folum tribonium , fine 
vllatunicaautinterula,apparet exlequentibus. Namcum 
ad conuiuium venilfet> vbi Theodorus Deumcontemptor 
difcuinbebat j vteumargueret,hociiliobiecic .* <£>uodfa- 
ciens Tbeodorusyintujle agere non dtceretur t id Hipparcbia fi fa- 
ciat-y facere iniujlenon dtcetur *Tbeodorus autem fe ipfum fertens y 
iniufte non agit : ergo ne Hiparchta quidem Theodorum e<edens» Tun* 
illead boc qutdem mintme refpondit^ dvurvpi M duTtis d-ot/udTtQVj fu * 
ftulit ipfi pallium , vt fcilicet eam efle feminam oftenderet 
Interpres reddit *traxit pallium .-quod nullum fenfum ha- 
bet • TheodorusamuIiereJaceflitus j ineiuscontumeliam 
pallium fuftulitj vt cum finetunicaeflet> idquod eflet co- 
uiuis oftenderet . Eadem voce in re fimili vfus eft Laertius 
inStilpone.Nam cumhic apud Areopagitas delatus eJTet» 
quodMineruam noneiTe deum dixifletsreiponditjnegafle 
efle deum> quseeflet dea, deos quippemares efle . Tunc 
Theodorus falfe.vnde inquit hoc Stilpo nouerat £ « avaa-vpag 
dvltit; tqv KYi7rcv i^-iacctTo ; Nunquid fublata vejle locos mu/tebres 
infpexit $ Vbi etiam non re&e Interpres amota palla : nec 
animaduertitjpro WikXIw 3W Jegendum efse aS-iov. Theo* 
dorus enim ille ob impietatem ad-ioe. dicebatur. Male etiam 
x,r,<srov in n6\7rov mu£at. nam M7rov id qui mulieres funtjfigni- 
carenotumeft. Ideoaut fublatumtriboniura Hipparchiaea - 
Theodoro efle ,vt fceminam argueret, declarat>quod fubji- 
cit Laertius, propter hoc nec territam , nec perturbatam ef- 
le more mulierumHipparchiam.* iamenim pudorem deco- 
xerat , quse luce palam cum vino congrediebatur, fed obie- 
clianti Theodoro > quodradiosapud telam reliquiflet, hoc 
quidem fapienter refpondifle , fefceminam efle 5 ceterum 
iionfibimale confulmlfe, fi tempus) quod in texendo con- 
f*n U. C c 2 " fuw : 



i04 OBauij Fetwij 

fumptura crat> fapientia; (tudio impenduTef." 

Ceterum Cynici v vt dicebamus, ideofeTolo pallio con- 
tentosprofitebantur, vt Herculemreferrcnti qui cum fola 
leonina incederetj necHerculemmodo, fed Deos omnes, 
quorum fimulachra> vt teftatur Dio mpi <r^actfog 5 folo pal- 
iiovelata intempiis cernebantur 4 vtetiam innummis Ae: 
fculapii apparet, quoshic damus. 

Tabula XXX. 



Scrui 



Otlauij Femrij 



Sirui palliati. Platitus explicatus . Efipbtbera . Scortuitu 
Eefius emendatus ;. Caj>. XXI* 

NOn ingenuos modojfed feruosin Grexia vulgopallia- 
tos iuiiTe certumeft . Plautus Captiuis A&. iv« 

Scen. i. 

Nttnc res certaeB^ eodempacJo^vt Comici ferui foleHt, 

Coniiciam in colhtm palliumrfrimo ex me banc rem vt audiaf. 
Et Scenafequente. 

Sed Ergafilns cftnehic, procul quem video? 

Colleclo qttidem efl pallio: quidnam atturus ejl? 
Epidico A<5t. i.Sc. i.ait ThefprioSeruus. 

gjiis properantem me prebendit fallio >. 
Etpaulo poft . 

Jge nunc iam ortiate Epidice, & palliolum in collum conike. 

ltaque aifimulato^qnaf pervrbem totam hominem quafiueris* 
Terentius Phormione . 

Sed ego nunc mihi ceffo j qui non bumtrum bunc onero pallio , 

Atque homtnem properoinueniref 
Ex quibus intelligimus^ feruos cum properarent , neflu- 
ens paliium curfuram impediret,folitos,illud in collum con- 
jicere > hoc eft dextrampartem infiniftrum humerum, fini- 
ftram in dextrum rejicere, vt eiTenr cxpeditiores . In Prole- 
gomenis Terenrij.* Sertti Comici amictu exiguo conteguntur pau» 
pertatis antiquA gratia 3 vel quo expedttiores agant . Quo habitll 
interdum , & liberi, vrparaiiti trechedipnij cum adcamam 
feftinarent . Ibidem. Paraftti cum intortts palfjs veniunty idefl: 
in collum conieclis. 

Idemetiam feruilis palli; colorfuiiTe videtur, quilibero- 
rumjnempe albus 3 & lanitia; caufa candidus. PlautusCa- 
iinadeOJympione vjllico nuptias celebrante 

Jt canduatus cedit bicmafligia . 
Et infra; 

ViUicus autembic ctim corona candide vefituS, 
VbiLipiius ad morem libertorum refert in mutanda* veftCi 

OIym : 



*Der %e Veftiartx Pats //• Lib. IV. 20 7 

Olympionemenim iaml.bertum fuiife Quod eft falfum.Pau- 
lopoft. 

OL. Atnon opinor fieri poffe hodie . ST. />_f<?/? 
_SV quidem cras cenfes te pojje mittt raanu . 
Et A&u ii i. Scena vr. 

O L. J^aid ejl? quis hicbomoejll S T. herus fum. OL. quiherusT 
S T. C«/'»j fu feruos es. OL. j ^_. ? ST. /tf^; meus OL.Non 
fum egoliber? 
Memento 3 memento . 
Seruus adhuc Olympio erat> & vulgi more in nirptiis candi- 
datus . Lieet feruipalliati, propria tamen eorum vcftis fuit 
£xomis s &cDiphtera . Apud Anftophanem Vefpis conque- 
runtur vrbanifenesPhilocleonem herum afcruis fuis domi 
elaufum fub cuftodiateneri , oblitis munerum > qua? ab eo 
acceperant. Neque eos fubit memoria e/><p3-_p__f kcu l^coui- 
Jov , quasipiis emerat> Kcuzwctg . Diphtcram quidem vete- 
res Grammatici veftem excorioj. fiue pcllibus interpretati 
funt, qua. propria paftorum 3 & agricolarum. Arjftophanes 
Nubibus : Vbi grandior eris 3 capellas agitoe Phclleo >vt & pater 
fuus J)$S-'tpca> u>yiju{/wo? (corteamvcflem indutus. Vbi Scholia- 
f|es 7npjfi6?icuov 7roi/uivoix.ov tx Jipuctroc, interpretator : non qui<- 
demquod pallium vuigare fuerit>fufumj ac longum ; quis 
enim credat paftores, atque agricolas eo inuolutos opus 
fecilTe. fedbreuius indumentum,fagum fcilicet cxpellibus> 
quod exomidi injiccretur, inde7r_p/_oA_t_'j!>. Qupdautem vi- 
liorumtegmen effetj propterea chlamydi,. vt & pa';to?> & 
tribonium opponebatur . Lucianus Timonc: Tromollichla- 
mydehancdiphtheramtibipaupertas circujnponit . Ibi enim Ti- 
monadinopiam redaclus b/ct^cimvo^ Ji$$tpciv terram exer- 
cet. Infra ldem a Ioue appellatur xzxJiqdipoc; : item c0<p-9-_— 
p/c-c dicitur > ideft fagoex pelltbus confecio amitlus. Dio etiam 
Chryfofth.Orat. lxxi i. inrerveftespaftorumj & agricola- 
rum diphtheram> & exomidem reccnfet. Phiioftratus in 
Heroicis de eoqui relicla Vrbe fe agricultur.e tradiderat: 
fh<$$r\pcvi rt vyoffcipfMHTcty/iVQcii & htdentcm ferens . Poiluci ta- 
men lib» v I l.pipbtbera dicitur tunica firiffa i7t'tx.pavcv t^av , ba- 



10S O&auij Ferwij 

bens cucuilumy non ccruical vt vult Interpres . Potuitqul-* 
dem & tunica ex corio confici , vnde & diphthera appeJlari; 
proprie tamcn de fago , fiue vefte exteriori fumebatur. Ea- 
dem Eanrt dicebaturj cuius tamquam veftis paftoralis me- 
niinit Theocritus Idyllio iii.&v. quam vetus fiholiaftes 
meloten^ & dipbtheram reddit . Pollux tunicam pradongani 
interpretatur > qua? nefcio an paftori congrua cftct . Rectius 
He {ychius: ApjuciTivov 'ivSvjua oVep 'ivioi fftffvpav ; 'ivm Jt ffnlwnv «Ap- 

fJCCLTtvlu) > 01 Ji cf)(p&<cpCLV j 

Has pellescaprarum fuilTe docet Varro de re ruftica lib. 
II. cap. vJtimo : Neque non quadam nationes barum (capra- 
rum ) peUibus funt vefiiUy vt inGetulia , & inSardinia » Cu- 
tus vfum apud antiquos quoque Qr&eos fuific , apparet 5 quod in 
Tragosdijs fenes ah hac pclle vocantur ch<pd-ipicu)& in Comxdijs > 
quiruflico opere moranturi vt apud C&alium in Hypoboiim&o habet 
adoiefcens , apud T ererttium in Heautontimorumeno fenex . AJi- 
quis etiamharum veftium vfus in ingenuis fuit, temporc 
pluuia: 3 vt fcortea? paenula? apud Romanos. Laertius tradit 
Anaxagoram profeclumin Olympiam fudo ac fereno cce- 
Jofedjileo' Jtp^aT/fffljquaftbieui eruptura pJuuia > ftcque 
cuenhTe. rdemnarransPhiloftratusiib. i. cap. n.aitve- 
nifte Anaxagoram in Olympia* cum nulla pluuias fuipicio 
elfet> xzzvKcoctiGi) peilicea vefie mdutum, 

Eam fcorteam Latini appelJarunt } nam fcorta peUes. 
Vnde au&ore Feftomeretrices fic appellat£e> quiavt peilicu- 
U fubiguntur. Varro de linguaLat. Jib. vi: Scortan efi fepius 
meretriculam ducere : qu<e diffa a pelle . idenim non foium anti- 
qui dicebant fcortum > fed etiam nunc dicimus fcortea 3 ea^ qu<e ex 
corio) & pellibusfunt facla . Inde in aliquot facrcis , ac facellis 
friptum habemus • Ne quid fcorteum adhibeatur^ ideo ne morti* 
cinum quid adfit . Jn Atellanis licet animaduertere rufiuos dicere > 
fe adduxiffe pro fcorto peliiculwi . Ex his faciie erar corruptuux 
Fefti fragmentum reftituere : Scorta appeilantur meretrices ex x 
conftietudine ruflicorum , quivt e>i apud Atelianos antiquos fole- 
bazt dicere fe attuliffe pro fcorto delicularum . Quis enim non 
vitjec cx, Varyone legendum pe/iicuiam ? Scortsm etiam pro 



<®e VefltirU PaVs 'th Ul. TP. 20? 
pelle leonina apud TertuIIianum de Pallio cap. 1 v: ^ualit 
ilfa H t ercules in ferico Omphales fuerit : iam Ompbalc M Hercu/is 
fcortt deftgnatadefcripft . Supra enimad eandem vocem al- 
luferat : Tantum Lydi& cldncularia licuit , i't Hercnles in Om» 
pbale j fjr Ompbalein Hercule profitueretur : nempe in fcortofiiiQ- 
pelle Leonma. 

Exomis, 'Enpo/u.ctcr^ctXoc; . KarwctM» 
Cap, XXII- 

EXomides ijuctrta JaA/^a, zcu XrtpiJLtl^jtXtt Veteres Critici 
intcrpretantur > veftes feruiles exaltera parte manu- 
leatas. Voxipfanihilaliudfignificat,quam veftem ftriclam 
& anguftamjex qua humeri exererentur>fiue nudi confpice- 
rentur . Hefychiuspartim tunicam > partempallium. 'e^&>- 

fx^^iruv /uou 3 zcuifxctrtov: rlw yap Izaripa %p&av Grap&%iv , v,oui 
^travct/uiv JbctJo ^arm&cu .IucLtiov c/£> ortlo tnpov /utpog \@d?<Ki- 
to 1 ( Lege 7rsp/£/3aMsT0 ) Tcapd xcu omovojuiKOi) ( Lcge zofuutot') 
CT6 fjav ivSv&t, onJ% 7r?p/€aAa. Exomistunica pariter , & pal* 
lium . Vtriufque enimvfum prtbebat: & tunicaquidcm > quod 
cingeretur ipallium autem quod altera pars iniiccretitr^fiue circum- 
foneretur, £%uare & Comici dc exomide aliquando dicunt qucdin- 
dueretur ^aliquandoquod fuperindneretur . Ita ille locus cor- 
rigenduseft. Quomodo autemeadem vcftis tunica? &pal- 
lii vfum prseftaret^no aliter intelligi poteft,quam quod alam 
quandam 5 fiue manicam latiorem haberet > qua» more pallii 
injici, accircumponi poftet . Talis enim exomis . Pollux : 
i%c0/Mc; <^7np iQXv\y.ct j zcup/trav tnpOfxa^aAoc;, Tunica vnicam ma- 
nicamhabens . Hefychius : 'Enpoud^aXog . Tunica fcrmrum ^ 
atque cperariorum , quod alteram tantum alam adfntam babet. 
AlibiPoliuciExomis dicitur 'vefitsComica^tuniea fcilicet albay 
fine ornamentis , in finifro latere , pucuxj \yoov , f tturam mn ba- 
bens. Subjicit huic adieclum fuifle palliolum album j quod 
vy%6^oouci dicebatur . Verifimxlius tamen eft , alam > quas 
adinftar pallioli,potius in finiftra parte fuiile, quodextra 
libe/iior atque operi expediuoreiXet.Siciit tunica feruilis 



iio OElauij Ferrarij 

ZTipofjLct^aXot; erat > itaingenuorum duptud^aXo; , vtrimquc 
manuleara . Hefychius . 'Ay^tud^a^oc tunica manica- 
ta liberorum > vt PlatOjduas habens manicas ^ quas 
etiamnum ua<%dXcv; appellant. Eius meminit Ariftophanes 
Equitibus: Sedcum nudtim videres hunc populum > ne quidem 
ctfxqxfxacr^dte ri^ricecraq , tunica manulea dignumcenfuifii. Etiam 
durante hyeme . Scholialtes .* ^CiptScoJSluaTiii. aXhcoc: j fx^zpht 

%7j 'cOVl <TXH . 

Non fuiffe tamen folum feruorum exomides>declarat 
Ariftophanes Lyiiftrata , vbiciues fenesaiunt % 
AM« tIw \%cojui£' zx.&vtofxiS cog rov av£pa Seu 
Sed exomidem exuamus s vt virttm decet . 

Ec AeiLnus Varia? lib. ix. cap. xxxiv; Diogenescum venif 
fet Olympiam^& Rhodios quofdam adolefcentes videret pretiojis ve* 
Jlibus amic7os>ridensinqutt> biceflfaflus . Deinde cum incidtfiet 
in Laced<cmonios[cv i^cojuicrt cpavAaig xcu purcocrcutjin vili > ac fordi- 
da exomide. Hic inquit^ aliusejl fafius . Quare Suidas inter- 
pretatur tunicam ingenuorum^quA brachia nontegerety ejfettamen 
vtle indumentum. Gellius pra?terea lib. vi i. capite xi i . cas 
antiquiflimo temporea Romanisgeftatas tradit , breuefque 
ac fubjiri&as tunicas interpretatur citrahumerum dejinentes . 

PorrotamFeftus, quam PoIIux>Exoinidem Comicum ve- 
ftimentumfuilfeaiunt . Scilicet feruorum. Poftquam enim 
ea veftisin defuetudinemabiir, antiquusferuorum habitus 
in fcena retentus eft . Quia autem hoc exomidis proprium 
eratjvt inde humeri extarent,Cynici 3 qui>vt diximus,dexti'u 
humerum exertum habebant, inde^a^/cu di#i> & eorum 
Tribonium \%ccfx\c, vt aliiadnotarunt- 

Veftis etiam feruilis mentio apud Ariftophanem Lyfiftra- 
ta. Nefcis vt olim vos quoque xarcovdzac <popouZra; adiuue- 
rint Lacones . Vos inquam liberauerunt . zdvft t«c zdfcovdznc 
rov SVfjtov C/xcov ^XaHvav )ijU7n^ov yraAiv • Et pro feruili atniclu 
ihlenam poptlmn induerunt . Hefychius interpretatur pal- 
iium, quod in inferiori\parte\ pdzoc; affutumhabet y quod efl pellis 
pmna . Vidtri autem Afhenienfes illud induijfe a Tyrannis coaclo^ 
qut Vijiflratj temporj fuejjfnt > W yroptsr veftjs illius viUtatcm 

ttttcs 



Ve Jfc Fefliaria Pm II. Lil. IV. 1 1 r 

tiuis Drbem non ingrederentur. 

fallid caput operire . Va/Uohtm . p/autini loci corre- 
tlio tentatur, Cap. XXllt. 

QVemadmodum RomanUum caputoperire volebant» 
toga?Iaciniamfuperiorem ab humerisin c^put tra- 
hebant:ita & Gra;ci addu&o incaput pallio illud 
operiebant,pra?cipue cum Iatere volebant. Lucianus Dia- 
logo mortuorum , de Philofopho: F/ety quianonampliustam 
Opiparas c&nashabebit , neque nocluexiens c/ara omnibus valfAct- 
r'i<prZu/ Ki$a\Uu %cvxti\m(JL$ ordine omnia accedet fcorta • Platt* 
tus Pamulo J%uin fi voles : 

Operire capita } ne nosleno Houerit. 
Et alibi . 

Tum ifli Grdci pal/iati capite operto qui ambulant. 
AtRomanos cum latere vellent* item valctudinis cau> 
fa palliolo caput obnupfiffe alias docuimus 5 quod breue? & 
anguftum pallium fuiffe voxipfadeclarat. Dequo Lipfius in 
Saturnalibus 3 quinonnifi ab a?grotis palliolum adhibitum 
obferuat ex Quintiliano : Va/Uolum ficutfafcias , &foca/ia fo- 
la excufare potejlvaletudo. Seneca lib. iv. nat. quajftionum : 
Videbis quof damgraci/es y & pa//iolo , foca/ique circtimdatos, pal- 
lentes > & sgros . Ex quo docti illud Ouidij 

Aegrum tufacito ut fimules j nec turpe putaris t 
Vileoittm nitidis impofuijfe comis . 
Kecle pa/Uolum legunt. Quod etiam meretricum fuuTc 
oftendunt Martialis: 

Hanc vo/o> qu* fimp/ex) quA pa/liolatA vagaturl 
Etluuenalis: 

— Dorida nullo» 
Cultam pallio/o. 
Alius Plauti locus eft 5 qui huc referri poteft > fi tamen a#- 
qua fpesreftatpoffe illumre&e conftituti. Pfeudolo A&. v« 
Sc i. ait feruus ebrius. 

Sed pofiqttam exfurrexi) orant med' vti f altew, 



tn OElauij Ferrar^ 

Jd btmc mc modum intuliy vt illis fatisfacereme^ 
difciplina : quippe ego 

^uiprobe lonica perdidici: fed pallioUtim amiffui 

Sic huc incefji ludibundus * 
Vetcres editiones Mediolanenfis , & Veneta > licet mul- 
tum a recentibus difcrepent,Oonftanterretinent pallio/atim 
amtcius . Lambinus fuppofuit palliolatus , hocque extare in- 
veteribus hbris teftatur. Quod d verum eft>facilis erit inter- 
pretatio , Pfeudoium pailioio caput te&um fakaife: qua; 
fortafse caufa fuit, vt dum orbem illum faltatorium verfat 
opertisoculislapfus iTt. Sed cum omnes fere editiones* 
etiam nouiilima pdliolatim amicJus habeant •* & in veteri 
MS. palluratus fe reperifTe dicat Lambinus,fufpicor legen- 
dum efie , pallulatim amiclus: Scilicet feruusprocax, 5 atquc 
ebrius 5 quo msgisrifum excitaret,pallam fiue pallulam-» 
muliebre pallium induerat: idque ex diCciplina . Ionicam 
enim faltationem molIcmfuaTe 5 ac parum virilemjitem fal- 
tatoresinpa!la,fatis conftat . Tallulatim amittus > eft morc 
fceminarum palla inuoiutus. Neque obftat> quod infra pal- 
iium appeilat : nam muliebre amiculum > & pallam , & pal- 
li&m dictum fuifTe,alias notauimus . Nam qua? de tunica pal- 
liokta Interpretes afFerunt>aWpoo-c/>oWa funt. Immo paulo 
poft idem feruus aitfe commmafle palliummonquia illud 
reiedoexcrapula vinoinfeciifet, vtijdem interpretantur: 
aitenim, iam pene inquinaui pa/liumtide&^pariim abfuit,quin 
pallium temeto inquinarem. Sed egreflurus in publicum» 
pallium muliebre deponit> virile fumit. Sicilla verba intel- 
•ligenda commuto lllico pa/liunk : ii/ud pofiuix inde bUc exij i 
ideft,palliummuliebre,/iue pailam > in qua faltaui . Si eniirt 
pallium pro pallio fump/uTet, fatis erat>fi diceret .« Cdmmu- 
tauipallium ; fed quia pro muliebri virile fumebat , fiit i/lud 
fojiuh indehucexi/ , nempe in communi habitu . 

Ceterum totus iftelocus in veteribus editionibiis adrao- 
dumvariat. Namquod nunclegitur> p/audunt partem : c/a- 
mttant n.cyvt reuortar . Ibi , plaudunt parum : quod reftum e fk 

5«®* *y?feljAtiQ noa amdebat;yoIepans eaim ipfum. 

Ltt 



Ve %e PtfiAtU Piis H. Lih IV. % i # 

Itainorbemrotari, vtcaderet. Ita quod fequitur • Occcepl 
denuohoc modo nolui: re#e Gulielmiusj boc modo volui^ idefli 
vertirquodtamen extat inVeneta editione .Ccepit falta- 
toriumorbemverfarc ,quoraagis fibiamicam conciliaret 3 
fbicircumuotter cadoi idfuitn&nialudo* N&niam ludifinetn 
intel!igunt>quod n£niaijscaneretur s qui vitam finhTenu 
5impIiciustamenfueritinterprctari>IudoilIi atque Iiilari- 
tatiremhanc triftcm veluti n«eniam inceruenaTe » nerapc; 
cafum • 

H*c de Pallio. De capitis> acpedutn tegmine in tertifc 
fjaiuf Operisparte > d yita fuppeditabic > difpucabimus^ 



I N D E X 

A V C T O R V M* 

Qui inhocOpere laudantur , illuftrancur, 
aut emendantur. 

Prior numerus Partem , alter Pasinam denotat. 




Cron reprelicnfus T. 16. 
25. M S. 29: 77. 107. 
lapfus. 223. II. nota- 
tur. 14:60.78. £raen- 
datur. 197« 

^ielianus. I. 177. 129. 
237. II. 29. 98. 122. 135. 148. 161; 
172. 177. 181. 182. 184. 195. 210. 
lAejchines. II. 153 

jLframus explicatus. 1. 46. 424 
jLlbmus. I.109 
^ipolaut jLkmannus. 1. 107 

jLndreas ^tlaatits. II. 250 

jlidobrandinus notarur. I. 1S3 
tAlcuinus. 1. 1 S 7 . 1 9 9 

Clemens jLlexandrinus. I. 252 
jikxander ab sAkxandro. II. 3 1 
^tntbologia. I. 48. II. 136 

^Ammianus in Anthologia. II. 200 
^Ammomus* II. 21. 105 

tAppunus. I.explicatur. 6: 1 2. 14. 44. 
71.1 j6.127.139.143.i46.155.156. 
176. 206. 209. exponitur, 256:258. 
261. II. iii. 113. 125. 138. 140. 
141. 

Eius Interpres notatur. 1. 1 2.260. 
II. 101. 126. 
Fortunatus jtmalarius. 1. 1 1 o . 11 1 
jLmmonius. II. 197 

.jlnajtaftus. I. 188 

^Apdeius.l. 71. 98, 183. corre&us. 



189.241. 255. II. 11. 94.121. 160^ 

166. 175. explicatur. 
jLrcbeflratus apud Athenamm.II. 1 8 2 
loannes Argoius. 1. 114 

tArijlophanes. I. 24 1 . II. 1 47 

£i Scholiajks ibid. 1. 153. 167. 168. e 
Jnterpres.iyi. 184 207. 
^«/?op/.?<t«ejexphcatur. I. 11: 149. 

153.1 54. 170. 171. 177. 184.207. 

210. 

Etus intcrprcs notatus. II. 150. 
Vetus interpr.i)$.ijo. 178. 210 
tArijioteles. II. 5 2 

^Lrrianus. II 202 

lArnobius, 1. 75 

jLrtemidorus. I. 24. 7 1 . 9 5 . 1 84. 2 24. 

252. II. 5. 30.54. 57. 65.68. 82. 

96. emendatus, 143: 147. 168.17 1. 

176. 

^tjper , Prolegomenon in Terentium 
auclor. II. 1 30 

Jlthen&us. 1. 2. expenditur , & expo- 
nitur: 5.242. II. 6. 22. 66.68.134- 
140. 147. 148. 152.153. 171. 175. 
184. 

Jttben&i interpres notatur. II. 22 
^tuftor libroram ad Herennium. 1. 1 2. 
II. 120. 

jLuUoris Eletla. 1. 38 

, jLutlor Diaiogi de Caufis corniptA elo~ 
(juenti*. 1. 9 9. 106. 21.0. II 5 5.70.82 
I. Lihn de vtraque Venula. 1.99 

D.jlu- 



2>. utuguflinus. 

jlntonius ^iugnflinus.l. i^^.nbratur. 
jlufonius I. 99. declaratur: 141. 143. 
153. 154- 1 55- 15^ ioz.II.194, 



HHrmolaus Barbarus. II. 3 3 
C<c/dr Baronius reprehenditurj. 
50: 9 1.104. 105.1 10.1 1 2. 201. pro- 
batur> 221. II. noratur. 59. 190. 

«93. 

iBalfamon.l. 158. II, 58« notatut:i93 
JBafilms minor. H*f75 
Gregorh l^a^iant^ni interpres. 
1S8. 

Xrf^-ww 1. 149. notatur* 170: 

216.II. 23. 138. 
Tbilippus Beroaldus. 1. 1 64. 1 8 1 . r $4. 

141.". *8. 
Janus Boijfardus, 1. 123. 194, 

Bonifacius. I.no 
loannes Britannicus. I. 192, 225. II, 

44.48. 

Bulengerus I. 1 o 1 . reprehendi- 
tur. 191.202, 221. 
Jirodms. II. 32 

Georgius Buchananus. II. 46. 

•Guilielmus Bud&us. II» 112. 133.134 



G 



I' Oacbimus Camerariusl 1, 245 
* Ifaacus Cafaubonus.l. C. 41. 50, 
91, 101. 122.156. notatur, 158: 163. 
381. 181. 183. 188. 200. 211. 215. 
220. raxatur, 221. II. noratur. 16. 
35.38.44.45.62.65.66. 73. 104, 
109. 11 5. 117. 118. 127. 128. 129. 
347.148, 149. notatur, 151; 164, 
174. 

Cacilius. 1. 247 

Julitts Ctfaf. I ( 3i,exptouj f 
11,10^,125,' 



Index AuAorumT 

1. 195. il. 59. Domitius Calderinui. 



II. 28. 40" 44 

Taulus Caotorta. I. 50 

Martianus Capella. 11.9$ 
I«//«5 Capitolinus. 1. 79. 80. 150. 154. 

156. 157.163. 199. 200.213; 
II. exponitur>39,4i.44.46. 104.107^ 

174. *" 

CaJJianus: I. 198. II. 5 9 

Cajfiodorus. I.i 5 3 

JD/o CaJJius,lL 2.Eiusverfioexpendi- 
tur. 5 
Catullus. 1.8 8 . 247. 2 5 o 

CauaUerius. II. 15 

Dza Chryfofiomus.l. 220. 222, II, 1 5*. 
194. 207, 

J»#«j Cenforinus. I.251 
Cornelius Celfus. II. 37 

Ludouicus dela Cerda. 1. 1 10. notatur 

200.II. 58. 
Cbarijius. II. 12 

T^zrw* Ciacconius. 1.91 
Cicero. I. 2. 12. £«w Interpres notan- 

tur ib.Czc.explicatur 24. x^Jnter- 

pres eius tangitur.25. 36. 37.40. 56. 

65. 66.70 71. 72. 73. 74.81.ex- 

plicatur. 82.83.94.136.139. 140. 

142) declaratur. 145. 227.147. 148. 

expofitus. 172. 189.I193.J194. 195-. 

203. 204. 208. 222. 248.. Z49. 
Il.expUcatur. 1: $8.Eius interpres no- 

tarur. 60. 68. 82. 98. 99. 
CzV. murilus exponitur. II, 101. 102. 

154.166.17f. 
Thilippus Cluuenus. II. 115 

Codex. II. 108 

Concilium Ratisbonenfei J. 113 
Ephefmum. J.113 
Gangrenfe. JI. 58 

Cderus; J.223 
Columetta expofitus." JJ.45. n? 
Sebaftianus Corradus. 1. 1 3 9 

Cornificius. J. 13-3. 232 

Cornutus in Terentiuflt, //.130 
JPe#w Crffl/frtt. i."j2 
" ~ £>«- 



trufcrius. 
Iacobus Cuiacius. 
Q. Curtius. 
S. Cyprianus. 

J/.189. 
$. Cypriani jifta. 



Indcx Au&oniml 

7. 5 2. II. 1 1 1 Euthymius. 
I. S 9- 



1. 197.234.137 
I- 48.98.179. 

J. 112. //.59 



D 



IjlcobusDalechampius notatur /. 5 .' 
probatur. 149.77, 66. arguicur. 
loanncs Diaconus. I.110 
Dcmofthenes. JJ. 1 3 4. 1 5 3 

Dio CajJius.1. 33. 35. emendatur. 41. 
41. 63.69.72.73.80. 81. 82. S4. 93. 
101. 136. 137. 138. 139. 141. 153. 
157.167.169. 177. 195. 197.201. 
205. 210. reprehenfus, 211: 213. 
214. 216. 252. exponitur.209.261, 
Eins interpres notatur. 
J)':o vellicatur 77. 22. 54:notatur. 54. 
62.69.73-74.96- 9S. 103.119. 120^ 
i2 5.i26.inrerpres eiuscaxatur 160.* 
DiodorusSiculus. 7.241. II. 112. 127. 
Digefta. /7.11.90 
Dornitius Caldcriaus. 1. 1 64 

Marcellus Donaius notatur. I. 5; 11. 
7/.31. 

Dov.atus. 7.250. II. 53.130.153. 
/0. Baptifta Donus, I /J.65. 82. 83 



/. 210 
7/. 161. 202 



EVjiius. 
Epicletus. 
Encus autor yim S. Cermani . J.<i 34 
Epiphanins. 1. 9 

Etymohgus /.2 
Etymohgici Antorcs. II -91 

Eunapius. II. 186.193. 201 

Interpres eius deceptus. ib. 
Ehripides. /7.175 
Eufebius. J/. 191. 198 

EufexbiuS» JJ.29.1 3 5.167,177 



PEtmsVabcr refellftur.7. 82:131, 
253. 253.259.//. 45. 60. 
Thomas Farnabius. /.164. 191' 
Erancifcus Bcrnardinus Ferrarms. /, 
18.101. 

Sv?.y. *Pow/j. F^y?/«. /. 6. 3 1. 44. 55.57.' 

77. 135. 151. 152. 153. 156- 165. 

168. 170. 177. 205. 209. 221. 225. 

237. 239.242.243. 247. emenda- 

tur,75.//. 18.33.57. 77. 110.140. 

2io.emendatur, 208. 
Vrrrius Flaccus. I. 151. //.128 
Curius Fortunatianns. /. 1 14. 1 1 8. 1 1 9. 

1 12. 

Frontinus. /.43.44 
Fronto apud Cellium. /.250 



//. i 

//.94 
J.57 



G^tf/^ 
loannes Galuanus. 
Sigifmuudus Gclenius. 
jlul. Gellius. /.3. 50.67. 100. 17 3.177. 
196. 198.250. 

//. 2. 22. explicatur 70:76. 82.92. 
139. 174.210., 
Gemma ^iriima. /.106 
Gloflarium. 1. 44.1 5 2. 197. corredtum 

i^&.Fetus.i^o.II. emendatum. 14: 

i3.43. 8 3- 137- 175. 
Gloftographi Sacri. j 0 5 

Gotofredus. n. 37 

Gr^mmatici vetcres. 1. 179. II. taxan- 
tur. 37: 167. 

Graci- 1 1. 1 1 5 

Icannes Frcdncus Gronomus. l,tz 
la-nus Gruterus.l. 133. vindicatur. 
240. 244. 



GuucLiniis, 



E e 



/>;> 



.XI j 



Indcx Au&orum • 



H 



DTonyfius Halicarnaffeus.l.ii reji- 
cniu-52: 71 corre&us 14*4. il- 
In iratur. 145. 146. 216. II. 32- 
J^icolaus lleinfius. 1.248 
H.rodianus. I.71. 71.80. 81. 13S. 
emenciauis 154: 201. 21 3. 2.16. 

,J V& 7.73. 93-99.. l2 7. 
128. .1 29. 

£/«5 interpre s notatus. II. 202. 6. 
Hefycbius. 1. 172. 179. 180. 1 88 

it. 5.6. 20. 11. 29. 39.46.47. 92. 
95.136. 137. 162. 167. 175-177- 

208.210 emendatus 209. 
Jy. Hieronymus. I. 1 38. 11. 46. 189. 

expiicatur> 191. 192 

Hirtius. II. 10 1.126 

Homerus. 1. 179. II.20. explicatur,2i. 

39- 1 3 5. 1 59- 1<5-. 163. 167.168. 

171. 

Momen intcrpres taxatur. II. 21. 

Horatius expoirtur. 1.16:24. 
£w interpretes notantur. 29. 
expofiti. 224. Vetusinterpres M S. 
29. explicatur. 43: 148: 56. 64. 69. 
73. 166. 175. )8o. 183. 190. 191. 
192.195. 207.222. 223. enodatus: 
Z26.227. 231.232. 253. 254.Z55: 
225.2^9. 

II. exphcatur. iz. 14. 53.60.77. 

1 01. 1 1 3. 1 18. izi. iz^. 13Z. 197. 

expoiitus 198. 
Horatii lntcrprctes. I.7Z 
Francifcus Hottomannus* II .9 1 . 92 
Hygcnus, I.30 



loanncs explicatur I. 176. z 17. 
Ifidorus. I. 7. tentatus^^: 57. 
66. 67. corre&us 107: 160. 188, 



205. 224-notatur 215. 131.237. 

H. 5.notatur: explicatur 29.1'epre' 

hendirur. 37.47. emendatur 5 7: 5 8. 

122. 123. 136. 140. taxatui'159, 

corrigitur.ri 3. 
ifidorus Telufiota . 1. 22 1. 

B. Iuo Carnotenfis. 1. 109. 111.18$ 
Franafcus luretus. l.ioo 
Iurifconfuiti. I. 158.II.eora?» lapfus. 

Iuuenahs explicatur. I. 9. 55.64.71. 

93- 96. 97- 99. declaratur 101. 

139. 155. 165. 167. 170. 178. 
191. 203. 204. 209. 210. 215. 
224. 232.251.253.255.256.260. 
Il.exponitur 9: 19. 20. 24. 25,27. 
35.41.42.43.44. 47.49. 55- 58. 
69. 88. 102. 120. 123. 131. 137. 
183. 194. 211. 

Eius vetus interpres noratur I.48;. 
M S. iAmbrofian£ bibltotbecte. 1 34. 
1 5 5.emedatur 1 7 1 .explicatur. 1 9 2. 
193. 210. correclus 216.224.251. 

255. *57- 
Intcrpretes reprehcduntur.I. 101.216 
Vetus lnterpres. U. 9. 24. emenda- 

tur. 25:41. 58.59.102. 131. 137. 

notatur- 42.43. explicatur 47. taxa- 

tur. 49. 

K 



Kercoetius. 



1.6 97.200 



1.31 

Diogenes Laertius. I. 179. 188. 
II. 152. 171. 177.182. reltitutus, 
183. & declaratur,i8-j. I95.emen- 
datur 197. (ufpedtus. 198.200. 201. 
Z03. jr.terpres eius noutui. II. 6 
Dionyfius Lambinus. 1. 16.25. nota- 
tur, 29. 133. 175. notatur , 208. 
Z24. 238. Z9. z^ + . 245. Z46. 247. 
Z72. 

oielim 



Index Au&orum. 

Itelius Lampridius. I.63.79. 8o.ior. 205. 11. 3 i."38.'correc"lus 56: iii^ 
135.150. 151. 151.154. 1 56. expli- 
catur 158:170.181.181.183.188. 

200. 21 1. 113. 214. 115- 216. 258. 
declaratur. 260. 

II. 19. 70.72.emendatur73- 74.95. 

eiufdem lapfus, 7690, 119. 
Joanncsde La^ara. II. 83 

Joannes Lconclauius notacur. I. 210. 
fedricus Lindenbrogius. II. 1 1 1 
Carolus Stepbanus Litta, I. 4 

Juftus Lipfius tefdlitut. L 3.4.31. 32. 

5 3.36. 54-55 60. 6 4- 66.67- cabgi- 

tur 68: 69.71.79.86. redarguitur 

88: 91. 95.96. 97. 98. 139. 143. 

146. 155.163. 184.185. 197. no- 
tatur 103. 213: 222. 242. 256, 
*57- 

TitusLiuius. 1. 14. 16. 33.45. 52. 66. 
67. 93. 94. 97. exponitur 129:136. 
137. 153. 166. 173. 174.232.237. 
240. 

II. probatur. ^.notatur. 16: 18. 50. 

vindicatur 54: 56. notatur. 69:87. 

89. 100. 101.102. 104. 109. 160. 
Liuii Epitome. 1. 8 1 . 1 1. 105 

J>. Lhc&s. I. 17. 611. 134 

Velius Longus emendatur, & exponi- 

tur. H.92 
Lucanus explicatur. 1. 16.29. 71. 140. 

241. 

Lucianus. 1. 5. 175. 178.179. 232.242 
II.. 121. interpretatio eius notatur 
147: 167. 170. 171. 175. 175. 180. 
184. 185. 188. 189. 1.94. 195. 201. 

201. 207.21 1. 
Lncilius. I. 245.246. II. 12. 14. 29.68. 

147. * 8 7. 



A 



M 

Mmianus ' Marccllinus. I. 60. 
68.96.183. 258. 201, expofitus 



1 28.174. 

Macrobius rejicitur, I. i7.correc5tus 
& explicatur.39. 40. taxatus. ibid, 
MS. tb. 77. 78. M S. 143. 228. 
Ioames Maldonatus notatur. I.176 
Wpnius Marcellus. 1. 46. 65. 67.71. 
75. 83. 160. emendatur 165: no- 
tatur 166: 169. 175.178. 180. 215. 
231.239. 240. 241. 242.243.244. 
notatur247: 248. II. 68. tentatuc 
77:98.108. 
Tbeodoras Marcilius. 1.68 
Martialis Scboliaftes notatur. I. 87 
Martialis Interpretes. 1. 86 

Mdus Manutius. I. 2. refcllitur 3:17. 
23. 24. 39.42.48.66.70.77.84.93. 
94. 134. 1 36. 140. 142. 1 53. 172. 
173. 175. 124. 193. notaturj204: 
212. 252- 
D. Marcus. 1. 176. II. 39 

Z). Mattbxus. L17? 
Rabanus Maurus. 1. 188 

Valenus Maximus . 1.2. n. 14. 37 
40.43. declaratur 44:49- 
143. 144. 153. i76.corre<5tus 221; 
II. 99. 100. 113. 122. .126. 138. 

D.Marcus. II. 134 

Martialis. I.16. 36. 53. 54. explicatur 
55:56. 59.68.71. 75.79- 8<J. tei. 
122. excufatur 127: notatur !Ji; 
149.105. 21 i.explicatur. 91:91.94. 
96.98. 100. 101. 1 36.tentatus. 155. 
M S. Florentinus. 1 64: 1 65-166. 1 69. 
170.180. 192.21 5. exponitur> 223: 
228. 237. 251. 256. 259. 
Martialis. H. 9^ 10. 12. exponirur> 1 3; 
18. 19. 20. 24. 26. 28. 30. 31. 32. 
35. 37.40.41.43. 45. 47. 49. 50. 
52.54. 5 5.56.explicatur & emenda- 
tur. 60:66.70. 71. declaratur.77:87. 
S8. 89.91.95. 108. no.explica- 
tur 123: 137. 167. 

E e 4 



Index Au&orum? 



Mafambertus. II.54.explicatur 196 
D.Mattbxus. H.134 
Mendnder. II. 22. 202 

Jofias Mcrccrus. II. 23. 160. 161 
Hieronymus Mercurialis notatur. I. 
191. 

Tauius Mcrula. II. 50 

Mcffala. II. 14 

tAndrcxs Moretus. II. 144 

Morychus apud lcholiaftem Anfto- 

phanis. II. 180 

Mofcs, II. 167 

^intonius Muretus, I. 96. 143* II. 4. 

refellitur. 



N 



£?ai«f. I. 241. 247. II. 3 7 
Cornelws Vjpos. 1. 147. 163 
l^iccta. I. 200. 

r Niccta Aconinatus. II. 164 

9^»$«f.t. 183. 241. corredluSi 243. 
J II. 2.9. 



O 



OTpianus. II. 151 

Sertorius Orfatus. II. 8 5 

•Ouidius.l. 15. 30. $6. 60. 69. 77. 88. 
91. 99. 101. 148. 180. 196. 208. 
212. 214. 2 2 3.illuftratur 224: 226. 
217. correclus 228: 231. 232. 233. 
240. 242.243. 244.cxpenditur ^N; 
249.250. explicatur. 253. 255. 
H.2, 12.120. 137. correctus 211. 



PiAmumf. I. 12 

^ijcnmus Ttedianus. 1. 3. notatur. 

49 76. 173. *74- 
Tapias. 1. 160. 165. i<j<5 

Tailadius. ^.63 
ydlcius Taterculus. I ,n.ii 4 iJiTipj 



Tamelius. * H. 1 24 

Ga/f// Tanciroli Iapfus.' H 4 5.1 

TandcBa Vlorentini taxantur. I.232 
Jtffl«f Tanbafius notatur. 1. 30 
D.Taulus. H.67 
Tauius Fefti abbreuiator I. 77.151. 
II. 5. 

Taufanus. H.i^.kJSJ 

£i«f intcrpres notatur. 
^/*/. Terfius. h 17. 69. expGnitur.1'7: 
135. 1-0. 246. 

II. 12. 14. expl:catun6. 20. 
TVk/h 3>c*«f Interprcs. 1. 2. raunlus, 1 

46: 69. 106. 

II. 5. 57. taxatur 7S. 
Tetronius.1,6. n.37.explicatur.38;38 

194. 215. emendatur 222: 227. 

U.ifS. explicatur 17: 24.39.83.140," 

emendatur. 189. 
Th&drus. H. 39 

Junius Tbilargyrius. II. 59 

Tbilemon Comicus apud Laertium II. 

200. 

ipMa». I.283. 
Thilojir .itus I. 242.II. 22. 34. 91.165. 
i<5<5. 175. dilucidatus 176; 179.182J 
184.185. iStJ. 1S7.207. 
Tindari Scboliaflcs, II.147. 
Tincianus. h 149 

Tithoeus. II.58, 
Bapujla Tius. I.141. 243. 247 

2 J too. II.57. 147 

Tlautus. I. 31 37. 40. 175. 180.184. 
189. 194. 197. 232.233. 238. 239 
dcclaratur . 241." 242. emendatur 
243: 244. 245. 250. 255, 257-expli- 
catur258. Il.enodatus 27: 33.97.^ 
138. 147. 151. i6z. 168.173.180.expO" 
fitus. 206, 

TLius intetpretes' notantur . II. 21 r, 
212. 

Tlinius maior. I. 11.48. 53. 54. de- 
claratur 55. emendatur. 57: M S. 
58; 59. rellitutus > 60. dcfcndi- 

tur, 



tnJex Au&orUm? 

tur »'Si: 61. 67. fj. t 34. 13 5. 137. Caffianus d Vttteo Iaudatus. II, f \ 7! 



144. 147. 148. emendatus, 149.il' 
Juftratus , 150. correchts. 152: 
155. 1 5<S.explicarur , 160. M S. in bi- 
bliotheca Jtmbrofiana]. \6i. 174. 
280. iS^.declaratur 109:117.244. 

II. emendatus , 8c exphcatus. 12* 
26. 3i.33.expofitus. 35:38. 48. 53. 
54. 77. 96. 100. 101. 102. 108. 110. 
li^.corie&us 133:13?. 161, 167. 
187. 

Tlutarchus.l. 3. II. 12. explicatus, 14:. 

iS. 20. 22. 26. 31. 35. 35. 37. 38. 

39.4J.44. 49-51- 66.71.77.95.9S. 

Fi?r/7C)C7«5reprehenfa. 136. 

£/«5 Interpres 1 37. 142. 148. 153, 
• 176. 162. 163. 172. 195. ii58. 173. 

154.177. 178.191. 193*195. 196. 

carpitur. 198: 199. 104.205.126. 

252. 257. cxplicaturn 1. 116,123, 

115.131. 133. iH.*i$- 
Tlutarchi Interpres damnatus II. 102. 

iii. 134.135- 
T jlngelus Tolitianus taxatur. I72. 138, 

1 54. laudatur. 10 r. 

II. 119. 
Trebellius TollioVid.T. 
lulius Tollux 1. 1 69. 1 99. 25 1. II. 20. 

24.28. 29.31. 39.67. 111. 115. 136. 

167. refellitur 171: 107. 208. 209. 

210. II. 6. Eius iaterpres notatus, 

ibid. 

^Antonius Topma reprchcnfus. I.r62^ 
Ifacus Tontanus . 1. 78 

Tolybius, 1.2. 67. 156 

Toiy&nus. II. rn.iii 

Torpbyrio emendatus.I. 29. 148.124. 

225.II. 101. 
Trifcianus. II. 12. 14 

Trupertius, 1. 7 1, exponit«r. 141,1 90, 

251. 

II. 2. 11.48. 137, 



198. 



Q_ 



FtAb. QMintiliamis. explicatur. 1. 4^ 
1 1. deciaratur 1 3. 18.23. 42.40.73. 
lllultratur. 74: 102:114.118. 119. 
tentatur 121.emer.datus.122: 126. 
127. 169. 170. 194. 206. 207. 208. 
209. 256. 

II. 33. explicatur. 52. ernendatus",' 
53:54.69-7°. 141. 144. 211. 



M 



\Atthms Radertis notatur } II. 
61. 196. 

Ramircfius. II. 54 

Beatus Bjyenmus. II. 1 9 1 

loannes Rbjdtus, I. 5 1. 1 23 . II. 3 3 . 3 5. 
'Nicolaus Rigaltius. II.89.143.169) 
Thilippustiubenius tangitur. I.i8.ad~ 

feritur 118. 229. 256. 
Ianus Rutgerfius notatur II. 45.pro- 
batur.44. 



Mjtrcus Sabellicas notatUf. I. 
165.H.38. 
Claudius Salmafitis. I. 2. 6. 1 1.13.17* 
42. notarur, 47. probatur. 60. 66. 
149. 150. 158. 159. 166. 181. 
loo.refellitur, 217. 215. 227:lau- 
datus 161. 

II.13. refellitur,45. Iaudatus. 46. 
57.5S.62.63.73. 
Eunapii Sardianiinterpres notatus. I. 
157. 

Sallfiflius. I. 84. II. 101. 102 

luiius Scaliger, II. 131 

Jofeph. ScaTigernommJ.lu 162.163^ 
206.240.251. 

II. notatur. 12. 13 .Iaudatur 33. 37. 
12S.165. 

Gafpaj 



Cafpar Scioppius. 
Tctrus Scnttcrius. 

Q^Screnus exponitur. 1. 243. 

Marius Scruius Honoratus .1.2,0. 31. 
emendatus, 45 :4(j.i44.i4^.notatur, 
15 5:166.168.170.194.195. 197. 131. 
232. 25S.II. 44.53. 

SenecaTbilofopbus. /.15.24.57.59.62. 
67.63.87.96.98.100. 139. decla- 
tatur 145?! 63. 103. 184. expofitus 
& emendatus; 185: 190.195. 196.197. 
222. 227. 260. 

Il.ekpbnicur. r.° 3. vindicatur. 4. 
16. 18. 19. notatur.4 2. explicatur 50: 
54- 55- 5<>- S7-^9- 83.87.88. 117. 

T2.6.I27. 166. 177.411. 

Sei rarius. I. 9 

^intipater Sidonius. 1. 1 5 3 

Carolus Sigonius. I. 2. refellitur 5: 11. 

eiufdem lapfus. 50: 39.43. 
Silius Italicus. 1. 30. H. 108 

Sitnplicuis. H. 161 

Tcrottus Sipontinus notatur. 

II. 10. 

Soficrates apud Athenauim. II. 184 
tAelius Spartianus. 1. 33.46.63. 75. 

84. 85.111. 109. 215. 

II.62. 74.7 5. corrigitur , & ex-pli- 

catur. 75: 76. 119. izS. 
Statius. 1. 31. 71 208. 209. 212. 

exponitur, II. 108. 
Henruus Stephanus. II . 57. 66. 13 3 
Strabo. I. 93. 173. 215. 237 

iJ. 13. 105.112. 113.117.118. 

£/«j interpres cangitur. I. 237 
yValcfridus Strabo. I.m 
Suidas. 1. 71. II. 6. 5 9. notatur 57: expo- 

nitur. 58. 67:143. 210. 
Suetonms. 1. 3. exponitur. 13. 14. 15. 

3°. 33- 35- 59. 41.42..56. 79.80. 

#3. 84 83. 95. 100.102 112. 129.144. 

J 45- 153. explicarur 165: 164. 175. 

eniendatur 181; 184. 187. 194. 197^ 



Index Au&oram» 

1.48. 11. 23 
1. 164 



. 207. 209. 210. 211. expofitus. xiy. 
215.234.256. 259. 
Ii. 38. 63. 88. 90. 94. 103.104. 108. 
111. no. 117. 132. 138. 163. 
SeuerusSulpitius. I. zy.eius iapius.^o. 

».59. 

Sulpitia. I X. 47 

Fridericus Sylburgius. I.145 
Symmachus.I. 100. 154. 155. II. 23. 

corre&us. 

Synefius. II. 194 

Synodus Gangrenfis, J. 15 8. //.193 



COrnelius Tacitus. I. 62.63. 71.80. 
93-95. 97. 135-146.155. ^-i^ 
213.258.260. II. 96. 100. 108. 111. 
113.119. explicatur. 138: 166. 
T.Terentius. I. 250. II. 53.151. 153 
Tertullianus. 1. 1. explicatur 10: nota- 
tur 17:47.13^(115^48: 78. explica- 
tur 79: 102. expenditur. 115. emen- 
datur 117: 119. 1 20.121. 127. 178. 179; 
198. 240. 243. 
II. 23.63.67.140.155. 

Eius interpres. tbid, corredus,& 
emendatus 89: i2 3.exponitur. 124: 
160» 161. 185, 189. 191. 196. 209. 
Tbcocntus. II. 22. 39. 166. 208 

Tbeodofms. I 183.184. 261. //.59 
Tbeopbylaftus. 1. 220 

Tbcopbraflus. I. 246. //.149 

Tbucydidcs, II. 15 2. 15 3 . 162 

Tbylefius noiatm; I. 250 

Ttbullus tentatus. /.15. explicacur.122: 

131.223.233. 
Titinius. I. 67. 244 

Robertus Titius. 1. 31.Il.12 163 
Leuinus Torrentius. I. 164. refellitur 
181:184. 210. 213. 
II. notatur. 10:104. m ' 
TrebeUtus Tollio. I. Si. 1 57.15 8.expli- 
catur.15 9:205. II.34. emendatur.35. 

108. 



Index Au&orum . 



10S. iii. 115.115- 114.117. 128. 
\Adrums Turnebns norarur I.15: i5. 

24. 25. 30.101. 135.136 144.151.15S 

159. i^i.i^o.nocaruL- 195: 196.205. 

210. 211. 213.223. 224.239.241. 

245.246.248.2^0.251. 

U. 13. 25. 28. 43.44. 50. 58. 104. 

127. 128.160. 
Turpilius. I. 243 

V 

VMefius. II. 31 

Vdtrinius. II. 99. 109 

M.Tcrent. Varro. 1. 531 56.65.71.75 
77. 78. 83. emendarus 160: 162. 
tenrarus 163. declararus 175: 178. 
180. 208. 23 t. dubius 239:1240. 
241.242. 243.144. 247.251. 
II. 12. 18. 19. 37.46.65. 68. 102. 
108. 1 11. 118. 120. 137. 208. 
"P.Vegetius explicacur. I. 251 

Ioannes Veslingius. I.114 
Se-rtaJ Viclor. U.62 
Tfftw Viftorius refelhcur. 1.5 



Vi gilius.l.$y, 60. 145. 146. 154.166. 
168. 170. 171.194. 231. 233. 241.250. 

»5i- 

1 1. 96. 119. 127. 164, 
M.Vttnmius Vollio. I.nj 
Vlpunus. 1. 51.106. 231.corre6t.us. 231: 

252. //. 19. 91.138. 
Tlauius Vopijcus. /.63.65.81. 151.182. 

203. 205. 25S. //. 56. 57.115. 113. 

128.139.159. 
Gerardus Vojjius. J. 164. II. ii 

Fuluius Vrjmus. /.91 

X 

XEnophon. I.173.JJ.141 
Xipbilinus taxatur, I.42.88 
//.6.62.99. 103. ^explicatur 118. 
Xipbilini interprcs. I. 41. notatur 133. 

/7. 90. 118. 
Guilielmus Xylander notatur //.173* 
115, 

Z 

Zonanis. /.158.11,58. 




INDEX 



RERVM, ET VERBORVM 



Memorabilium 



I N d e x. 




Bolla non fuit toga> r.ec 
veftis fcnatoria. L 1 64. 
fedpallium. 165- Du- 
plex. 166 
Aduocati toga ufi. I 98 
■^Edilium munus.II.20 1 
yEgyptiorum veftes Ianeae , tunica? li- . 

neaj. II. \CG 

jEfculapiinummi. 11,204 
*Ax/)/^aM®^. II- 117 

Alicula. II. 9i.9i.Eiusnotatio. 95 
Alicula> chlamys puerilis. 9$ 
Ahca. 95 
Amiclus, II. 1 36 

Amiculum chlamydi fimile. 1. 237 
etiam meretricum. 138 
Amorginum. II. 167 

Amiphas smulus Ariftophanis .11. 
1S2. 

Amphimalla. I- 58 

Amphitapetes. II.29 
Amphimallum. 'A/AiiGaKov > £nfiCo$.ov 
J.17». 

Amphimallum a gaufapa diuerfum. 

il. 12. 28. 
'A/w^/u*^*^^* Ingenuorum. II f ,209 

'AvaCoXti , tiia.Go'\auov> II.i J6.149 

3 Ar3.Cct>te<&cu tTi<Pl£nt* II. €• 147 

'ArttGdfMSou. I J > 1491 159 

Ancillarum veftis. I. MJ 

Anguiticiauii» 1. 212 

Anconius Caracalfa, II.61 

Antouianaj > talares, II. 6i 



inXueoj. II, §97 

Arcularii. I.248 

"fippafOf. 1.1,17 

Afcetriae mulieres tribonium gefta- 
runt. 11.195 
Afematunica. II. 215 

Aflyria , & Serica veftis. 1. 6 2. 

MfHJtr. II. f 14 

Aue togatorum. I.96 
Afcetamm Chriftianorum habitus. 
II.189. 

Aulaeum. 1. 1 5 $ 

Aurum mereuicibus concefllmi.I.iS* 

liS - B 

BAlncaris veftts. T.170 
Baltheus togar, v mbo.1. 1 1 6. 1 27. 
quid. 1 18. 

Quando ddapfus. I. iti 

Bardocucullus. I*«43> 
Bafilica. 1.139.145 
Ba.$vfjL'j.>&©>. II. 117 

Baxea calccus. II. \6o 

Bencdidtinorum veftisj II.46 
Belgar Roma; falfamenta fuppedita- 

bant. II.liS 
Birrus , & Berus idem. II. 5 3> 

Birrus>Laccrna. I.iu. 

171. 

Birretum. II.45; 
Bitril. 158. i;9.Iacerna^&chlamy» 

des. xSg 
Birri Lacernx, a chfamydibtis diuerfi. 

a6i,H. jq.nonpenulac. II. 57. n ec 



Index 

femper preciofi.. .58 
Birrus prolacerna. II.43. 57.59 

Bfin Canufini. $6 
Blatteuscolor. 1, 1.5 1 

Bombycinum, Sericum:duplex. 1. 60 
Bombycina veftis. 1.(35 
Brachium toga continebatur. 1. 12 
exerere. I.29. 1 51 

cohibere. 141.155' 
Buccinum. -'.54 
Bulla aurea laribus appenfa, toga fum- 
ta. 1. 155 

Burrus. Rufus. II. 57 

Byrrhus Lacerna ; communis. I. 111. 

17 L. 

Byftus. ILi6% 166. 

Eyfjma verba. 16 & 

C 

CAdurcum. * r -47 
C-cficium linteum. 1. 140 
Calcei nobilmmnigri. r. 258 

Calcei togx proprii. I. 3$. 1 l.i 60 
Calendar lanuariae folennes. I. r 54. 
Callaica*. H .47 

Caltula-. 1. 141 

Cama*. 1. 188 

Cami/a. f. iop.Camirla. Camifium. 
187. 188; 

Cmdidum pro albo.\.6j.fplendefcente„ 
lbid. 

Candis veftis Perfica. 175 
Canufina veftiSjPenuIa. II. 67. 
Caput inuolueretoga. 1. 3 i. pallio.3 d 

aperire. 3 1. 
Caput qui opertum a, Ronaanis , Sc 



Gr^cis. II.210 
Cappa. I.213 
Caracalla, veftis. II. 62. clericorumv 

Carpetta. I. 200 

Carinum. I. 244. Carinarii. ib. 
Caftula„. 1. 241 

Cafula Sacerdotum» 1. 104. roj. 107. 
113. 



Rcrum > 

. Catp fenior fophiftas. vrbe eiecit. 1. 48" 
Canufinata? penula^ ijl.4 
Capitium ignoratur. \. 46. quid 49 
Celtarumhabitus. II. m. 112, 
Centonesjferuorum veftis. H.i ifc 
Cerinum. 244 
Cerinarii. 145 
Cethegiexerti,&cinc"tuti. I. 29. &c 
cur. 30. 

%tipis • II. 1 ir 

p£/T»K» 1. 17 ** * 1( > 

ChlamysRomanorum. 1. 9 

militaris.82. ll.91.Sagum.97. 
Impp.Graxorum,&: Romanorum Pa- 
fudamentumf. II. 9 g 

Gra~canica diueriaaCaftrenfi.L 163. 
II.12.alba. 

Macedonica. I.(jg 
Silofontis. Troucrb* 237 
fflufiot ct*.n$ivoV' 1. 1 f 9 

Chlacna.II. 20. eius vfus» ib. 2 f . 

Simplex: duplex. ibid. 2 r 

-^tfft Cf. II. 5 . eius fynonyma. 6 8. no« 
tatio. 91. 

Xhttvif.yKtivifiov. it 
^«S» « vt differant. 1 1. 22. 
" a tribonio diuerfa. 179 
thl&n& purpurex. . 24 

Chla-nx a chlamyde diuerfiras 23 
115. 

Chlamydis fpccies. yv 
Chlamys muliebtis. 9^ 
Cincfum & Campeftre* idem ., 1. 3 0. 
Ciniliculum. ' 3 1 

Cinclus. I 
Cindtus Gabinusv 43 , 44.45 

Eius origo.. 4<j, 
Cinclura pro t unica cin cta„ 74 
Cintti, icieft , habentes runicas ciu- 
ftas. 3 b:d. 
Ch!amyduL*.. \,y, 
Chlamydis magnitudcH 38 
Chiamys Xerampeliruu % ^ 

Chlamydi/s forma„ 105; 

Chk- 



& VeiborumT 



Crnamys Macedonica, & vulgaris.105 
Chlamys breuior. ib. 

Fibulata. 108 
Chlamys Mantuelis. 1 1 5 

Chlamys Macedonica ; Romana. 1 1 5. 
Aurara barbarorum. 119 
Grarca variicoloris. 125 
Grarcanica Caftrenfis. 1 27 
Romana alba. ibid. 
non contrahebatur fupra ge- 
nua. 148 
Chriftuspedes Iauac depofito pallio. 
1. 183. 

Craffa , villofa. 182 
Circulus pullatus. I. ioi 

In circo fadhonum color. II, 5 1 
Citharoedorum lacerna aurata. 120 
Ciuilis habitusjideft, toga communis. 

Claui tunica? purpurei , angufti> lati. 

I. 206. quid 108. 240. 
Clauumiatum tribueresadimere. 207 
Clauus anguftus. 21 2 

Claui purpureimappis, &linteis af- 

futi. ^ 215 
aurei in tunica triumphali , iue 
palmata. 2 1 6 

Clauilati , & augufti foli tunics indi- 

ri . II. 109 

Coccina lacerna; coccinear. 7/. 5 1 . 5 2 
Colobium.I. 109. 197. 198. in iacris. 

199. eius vfus. 258 
Color varius mulicbris cultus. 1. 249 

improbus. //• 54 

Canulinus. 56 
Fufcus. ibid. 
Amethiftinus. 

Amygdalinus, fiuc Caftaneus. 
Aiireus. 

Ca?flus. 1. 149 

Cenuus. ajo 
Ccerafeus. 250 
Cicceus. ibid. 
Cumaalis. *44 



ibidV 



Ferrugineus. 
Galbeus, & galbinus. 
Glaucus. 
Hyalus. 
Hyacinthinus. 
Myrcus. 
Rofeus. 
Venetus. 

Vndulatus. ibicf. 

Commodi I mo. habitus. 1. 8o 

Comoediar PalIiatar>acTogatar.l7.i 30. 
ideft Grarcar, & Larina% 1 3 r 

Togatar nobiiiores fiue praetextatar: 
minus nobiles. 131 

Comaediaram Togatarum autorfis . 

Latina: Prxtextatar,ac Togatar. 131 

Trabeatar. ib. 

Tabcrnariar. 151.133 
Compedesaurear. I. 227 

Confules Wwvpioi. I. if4 

Conuiuiorum miniftri. 1. 1 8 1 

Cotta. /.189. Cottula. 1 90 

Coloratum. t '1.4 

Creta Cimolia, Sarda, Vmbrica, J. 67 
Crocotula. 24 1 

Crocotularii infe&ores. 1 89 

Crocotarii. 14* 
Crepidar pallio pecuharcs. U.160 
Cnricilaus,qusedam ignorare.T. i6r. 

239. multa jis obfcura. 248 
Critici recentiorcs notantur. I.i 5 3 
Cucullus. /.113. ctiam ingenuorum. 

Ii.qu1d.41.E1us notatio. 46. cutrt 
lacerna. 41. cum penula. 83 
Liburnicus. 41. Monachorum. 46 
Cymcorum palliom. 1. 9. duplicaturo. 
178. 179. Veftis.48.Subucula.50. 
178. 

Cynici fine runica,& interula. B. 194. 
195. 200. 

Comati. 179. tonfi . 1 97 

Cynicoru autor Hercules.H.194 
Ff 1 Cyni- 



Cynici figura. H. 198 

CyEUCorumpatientia. II.ico 
Cynicsc feCtac mulieres tribonophora?. 
102. 

D 

DAImatica. I. 1 1 r. tunica. 199 
Eius vfus facer,& profanus. 1 1 1. 
299. nonfuit rcgium veftimen- 
tum. 200. fed Diaconorum. 105 

II. 117 

Deorum ftatuxfine tunica. n.195.204 
De xtram crans pondera porrigere. 1 . 14 
DiabarliLani. 1. 147 

Difcin&us. 1. 195 

Diogenes iithoiiu.&i®*. II. 197 
AjTA»fr- pallium.H. 197. etiam com- 

mune. 198 
Diphthera Ceruorum quid. II. 207. 

ltem paftorum,6(: agricolarum.ib. 

Scortea. 108 
Donum Senatus Toga pic"h. II. 153 
Duces nunquam paludati intra vr- 

bem. II. 103 

Duplcx veftimentum quid. tl.£i 



yxi[jt.Ca[Jt.a,' II. 109 

X *j Electa Ferrarii. 1. 114.131 
Endromis qux veftis;eiufque vius. II. 

2 3.athletarum. 13. 24. etiam C<M- 
. ccus. 3-4 

*JLVTV-TA{. II. II 

't.TtMn/j.i; II. 1 }6 

' EtiJt!;/*. . II. 147-lJi. 1 J4 

't-Tdfilfifd. II. I J4 

"E?es7><f. II. j. < 

Epucopi vetercs comm&ni veiftitu \fi. 

n.59- 

Epifcoporum veftitus fimplex, fere 
fulcus. 193 
dcindefloridus. ibid. 
[I&hs Graecis togam fcmper dcno- 



Index Rerum, 



, tat - ; I.7i 

LTtpO[AA%&K&'. II.I09 

Eunuchis chlamys Vctita. I.182 
Exaiaftorationis ritus. II, 1 1 9. 1 1 3.1 2 9 
Exerti. 19.50 
Exoinis.,1. 113. 177.198. II. i65.feruis 

propria 107.209. etiam libetorum. 

210. 

&Cynicoram. ibid. 
qualis 209 
Eiusvfus. 210 
Expapillatum. I. j 1 

'E|»/xj«r, Cyaid. II, 1 10 



F 



FAno. 1. 110 

Feminae gratis lauabantur in bal- 
neis. 1. 195 

Feftiuitatum togar. 1. 69 

Fibula togaenulla. I.51 
FibuI.T,p*ft«',& peteVJW , Suturce. 217 
Fibula nedtebatur lacema,& chlamys. 
II. 30. 

Tunica. 3 r . Trabea. 3 1 

Fibula non eft infigne Tribunitium.ib, 
Fibulo? veftiaria? ngura. 33 
Fibula chlamydis.II.108.1 59.& Chl?- 
na?. 159 
SagiGallici. i\i 
Iberici. 1 1 3 

Geimanici. ib. 
Palhi nulla. 1 5 5 

Fibula Theatralis qusenam. 1. 3 5 
Fjbrum. II, 37 

Fimbria. 37-quibusaddita. 38 
Flaminum veftjs, I.168 
Flammeum. 1,245.11.140 
Flammearii. M5 
D. Francifci cucullus. II. 46 

Frangia. II. 38 

Fucusherba. J/. 5 3 

prohaude. ib. 
un&ura, 54 
Fufca 



Fttfca penula." ^ 
Fullonum officium^ 



& Vcrborum.' 

//. 87 Holoferica veftis. 



II.171 



G 

GAlea. Galerus. 11.4,6 
Galbus,ideft,viridis. 1. 1 5 1 
Galbeuscolor. I/. 50 

Galbanimores. ib. 
Gallicaf. I/. 2 

Galcrus. 41 
Galericulum.' ib. 
Gaunacum. 279 
Gaufap*. , /• 5 8 

Gaufapina veftimenta. 11. 1z.1t 
Gaufapa>Gaufape> & Gaufapum. ib. 
quid. ij. //. 137. ab amphimallo 
diuerfum. 1 2 

Gaulapc quadratum:rotundum.i 5.14 
balanatum. 14 
Gaufapina cubicutaria, triclinaria. 14. 

Gaufapa quando Romanis nota. 1 4 
Gaufapina coccina. 24 
Gaufapa: Tapetcs. 29 
Gladiatores togati . 1. 79. II. 45 
Goffipium Italix diu ignotum.//.i<>3 
Grarcorum ingenuorum veftis alba. 

//.169. 170. 
Gr:Eci>ideft, Philofophi feuSophifta;. 

S.Gregoriipater numinclcro. I.no 
Grajcia armata. //. i5^ 

Grus,color veftis fcmineae. /.145 

H 

HLitera. //.95 
Habitus communis candidus. 
h. 191 

Hebvarorum veftirus. //.191 
Hercules Cynicaj fe&a; autor. //.194. 

zo 4 . 

Herculis facerdos apud Coos vcuem 
feraineatro indutus. X.iji 



HoloueravoxGrasca. 159 
Humerusdexrer num exertus e toga, 
/. 114 ii}. 



Illuflres Equites. 7. 213 

eorumque fihi iuslati claui ha- 
buerc 114 
iHeirioy. Toga. /. 177 

Pallium.//. 1 3 j.muliebre. 135 
Stragula veftis. 134 
Quarlibet vcftis. ib, 
Tribonium, fiue Pailium. 1 34 
Propric vcftis» qux tunica: 
(uperinduebatur, ib. 
Imperatorcs togati. /. 79 

Purpura veftiti. 157 
//. numquam pcnulati. 74 
Impluuiata veftis. I*39 
Impuberes gratis lauabantur. 1. 1 93 
Indui. Iniiei. //.135 
Indufium. /. 175. Intufium. 240 
Inft/ta. /. 225. matronarum. . 224 
Inrerula Cynicis nulla. //.200 
IfidOrus exfcriplit Seruium. /.231 
Iter facientium habitus, //. 1. 

Iuuenahs vctus interprcs Probus.Mi) 

K 



Kva.<?tijf> Knt?«»r. KvttfiKoi. Kvott**»' 
II. 171. 

Ko*o/3oV. I i87 

Kokko?. 

KoecVTeJW. U.19 
Kpoojif, U*i9 

L 

LAccrna Rornauorum. 1. 9. qualis 
106, 

pic- 



Indcx RerumJ 



plerumquenigra. 104 
Caufidicorum. 209 
Neutiquam muliebre veftimen- 
tum, 255.II.90 
Pulla. I.259. eriamaiba. 
cfalamydi fimiljs, II, 1 1 J 
Lacinia. 1. 1 J 

Laconica veftis. 144 
Laconesfinetunica. II. 195 

Lacernarum vfus quando Roma; cce- 
pcrit. II. 1 . Notatio incerta. 5 
Lacernar Birrhi. 57 
Cblamys. ib. & 3 

Lacernae vfus. 9.10 
Lacerna indumentum mihtarc.2. qua- 
ie. 7- 
Eius Materia 9. Forma. 30.S1 
aperta. 78 
non cum pileo. 40 
pro Cucullo. 43 
a chlamydediuerfa.jg.itemape' 
nula. 78. non feruilis tantum ve- 
ftis.Il.60.non equitum duntaxat, 
fed&populi. 75 
Toga; iucefsic. 3 
Cofor. 9.48. 50. 51.56.57 
auratu. 
coccina. 
acu pida, 
Purpurea 
Pulla. 
Gaufapina. 
Leuior. 
Eiuspretium 



Honons fpecie deponebatur. 6$ 
Lama a Syntheii diueda. 1.88 
tytuv*. i68.qualis. ib. 
EiusNotio. 77.i8 
nonfuittoga. I.168.II.18 
fed pallium breuc. J. 169 

A*jw»p*. ideft } candida. I.67 
Lana? geneia. I.53 
IlVrica Liburnica. ^£gyptia. 5 5 
Canuiina. II. 56. 187 



Belgis copiofa, t 18 

Latus clauus , eft lati claui tunica. I. 
45- i0 7- 

Laticlauia: textura. 1. 59 

Latidauii finecinclu. 194,207 
Senatorum filii. uo 
Iusequitum. 2,13 
Latinorum^awf*. io 
veftimentum virile, 63 
non muliebre, 17 
Lama. II. 18 

qul duplex amiclus. 1 9 

Lacernx non difpar. 1 9 

E;us vfus. 19 
Lamula. 22. probrofa. ibid. 
Latino fermone Romani etiam inGre;- 
cia vfi. II.138 
Lectus toga fternebatur. I.7 5 

Lentulus fpinther, II. 3 3 

Leuitonarium. 1. 19! 

Leucopha?atus color. II. 50 

Limbolarii. 1. 248 

Limus, 1. 30 

Linea veftis ferd inuedta. 1. 1 80 
Ifiacorum. 187 
m facris. ibid. 
1 20 Linteones. Lintearii. I. 247 

14 Linea; veftis ulus apud Graecos rarus. 
ib. 1 II. 162. 

3 Lineus Apollonii Thianei veftitus, II. 
j. 4. II. 187 169. 

19.26.27 Lipfius Mureto aduerfus. 1. 14-. 
3-7 Liurea, I. 185.II.26.1S 

49 Lu<ftus veftimentum. I.2 1 .11. mfignir 
73- 

Venluminis chlamys, 1. 1 5 ^ 



M 



Mi€cenatis epicedium. 
Malcum paJIium. 
lA&Sv&f . II. 5. Lacerna. 
etiam Penula, 



I.19 

7 

I 14« 

74.75-8. 



Mjgr/uV. Lacerna. 

Manica% 
Manrile. 
Mantuelis. 
Manulearii. 



& Vcrborum 



54 
-«.55 

n.xL5 

I. 146 

Manutii exicnptores. 1.171 
Manum chlamyde muoluere. II. 141 
Mappula. I. 1 10 

. Mauorte,Veftis. I. 75 

Matronarum culrus. 1, 215. 125.15 5 

. Melinus color. 1-144 
Mendicula, veftis. !.*59 
Meretricum culrus. 1.255.154.155 
Menla? rotunda?. II. 1 3 

Menfarum arculi. ibid. 

I Miniilrorum culcus. 1. 1 Si. 1 84 
regiorum veftitus. 184 
Mollicina. I. 141 

Molochinarii. 7. 247 

Multitia. J- 64.65 

. Murex facer. /.158 
Murrobarhrarii. 7.246 

- Myrobtecharii. 7. 246 

N 

NAtalis diei roga. 7.69 

Negotiatores qui. 77. 1 r 

Noxu in tunicisauratis > & chlanjydi- 

buspurpureis. /7. 1 1 9 

Nudus. 7. 29 

Nummi veteres. 7. 4 

Nuramus Neronis. J7.i 11 



O 



OPeris pars tertiapronuttitur. 77. 
113. 

VpSozdftov. Re<5ta tunica. 17. 120 
"03oV»j Cyuicorum. L178 
*©deV». 77; 167.176 

*Q3cpme. 1. 1S0, II. peiizoraa.201 



P AlIa proprie. }}. 120. qualis. t 57 
Palla mulierum tanrum. 2 j 1. vi- 
rorum apud barbaros. 2?4 
Palla pepftim. 251 
Cirharxdorum. 252 
Tragoedoiu,6c Saltatorum. 13 j, 
Pallalonga. 254 
Gailoium. 137 
Pallii notatio. 17.136. 137 

Pallium lata fignificatione.7. 7.77.1 3$. 

propria. I.7 
Pallmm proftragula. IL137 
Paliium commune, eiufque figura. 77 

139. 140. 
non fuitfe fibulatum. 191 
commune nulla fibula necteba- 
tur. 155. 1 59 

vtgeftatum. 142.147.1 5 1. 1 52 
quale. 14 7 
Pallium Gallicum fibulatum eft Sa- 
gochlamys. 159 
Item Periicum. pallium fibuia- 
tum. ibid. 
nupri.:le infeclum. 170 
Phitofophicum. 173 
Palliopeculuires crepida?. II. 160 
Pallii Materialana. 77. 161 

Color albus. 168.106. 
Philofophicicolor fufcus. 187 
Palliolum. 175. eius vfus.. 21 1 
Palliolo caput obnubere.. 77. 2 1 1 
Palhaftrum. ib. 
De Palho Tertulliani Liber quando 
■ edirus. 189 
Quando ispallium fumferir. 190 
Pallium a f hrifto , & Apoftolisgefta- 
tum , nontribonium. 192 
Pallium fufcura afcetarum, & mona- 
chorum. 19 J 

Palluim duplicare quid Cynicis^ 136 
expticare. ib. 

in 



Index Rctuih 9 

incollumconjicere. 206 
Palliati omnes Graeci. U.i<)6 
Pallio ufi Imperatores Romani polte- 
rioris aetu. 159 
Pallium coccineum fblis I-mperctori- 
bus conluetum. ibid. 
Vulgare, Philofophicum . 1. 8 
Iudaicura. 9 
Graecorumproprie. 77. 130.138. 

,1. 

Pallium viiile. JJ". 135 

muliebre Romanis. 1 3 9 
Pallium. II. 1 j 3 . virile > & muliere. 

quaelibetveftis. 136 
pallium vt plurimum virile. ib. 
Palholum. I.16. 88 

Talltolatns. id euSpmextatus., 36 
Pallium Carthaginenfium. 10 
Maius philofophicum. I. 166.II. 

Pallium iiue Pallamatronarum atque 
ingcnuarum. J7.a21.z31 
Pailiafi. II. 104 

Paludamentum. 7/. $6,98. Iongius,& 
fufius. 105 
Imperatori in bello proprium. 
102. 

Paludati milices manipularei. toi. 

irem Li&ores . ibid. 
Paiudamentum apertum. 109 
&fibulatum. ibid. 
Imperatorium vulgarilaxius, & 
fofius, ibid. 
Eius mr.teria. 116.119 
CoJor purpureus. ibid. 114. 115 



aureus. 
coeruleus. 
Panni quid ? 
Tannus . 
Tannus duplex. 
Paragaudes. 



Patagium. 

IVtroni caufarum in Iaccrnis purpu- 



120 

126 
*?7 

197 
182 
1. 240 



reis. 11,'jc 
Pauerata toga. I.165 
Pauera . ib. 
Parthorum Regis ftarua gaufapata.-, 
II. 15. 

niC/t,Firabriar II 
Penula quid I. 9. 1 r 3. qualis 104 
Eius vfus ficer,ac profanus.i 1 1 
Conuiuiis aliena. 184 
Colore in miniftris diftm&a. 18 5 
Penula nongeftataab Impevatoribus, 
nifi in funere. II. 73) 

Veftis feruilis.. 73 
noncingebatur. 8r 
♦auAoVnf» & QaivoKHf, Pxnttla I lOf.totf 
Qcuvohtt . tWc\*. ll.if 
QcuyoKtoV. I. r I f 

$i\oVti . pt*«SWf ' Qtvo'*n. QwtvaM II. tf 

*»9 f color geminus. II. 187 

*ipo(- vox Poetica. II 12.6 

Pamula pulla. 1. 259. H. eiusnotatio, 
65.66. 67. 187. 

Origo. 67. intra vrbem 69. 
Oratorum. ibid. 
Cucullata, N.40.S3 
Mulionia. 69 
Interprecesdepofita. II..63 
Diftm&a a Lacerna.6 5^^.76 
Veftimentum itinerarium.68 
Penulis inrra vrbem non vtebantur 
Senatores anre Seueri Alexandri 
tempora. 72. ncc Principes, 75. 
Tribuni acSenatorcsvfiinpIuuu. 
7^. 

Penulae MateriaA 76 
Figura. 78 
Penula fcortea. 77 
Lanea;Camufina,Gaufapina. 77. 

87. 
Eius cofor. 
non fuit puipmea. 
Penularulla. 

Pcnula breuior quam Iacerna,- 
clauia , 



87 
89 

^24 

7* 



r.o» 



; # vcl 

non cingebamr] _/ 8 3 
non militum duntaxat , fed com- 
munis. S8 
Pamulse Antonianar. II. 90 

Pamula ctiam veftis muliebris. ibid . 
& matronatum virili pretiofior. 
ibid. 

fltpi^ihtutr * mptl2o\it • ■zrtp!@Mu&t 

7/. 1 j^. 1 57. 
UipKTvdseu rrfr Trtpt^ihn v H.ijj 
Pexa veftis. 1,54.140 
Texitas. 54 
Phryxianatoga.^ 1 (32.140 

Pileus libertatis infigne." II. 40 

Planeraveftis Sacerdotum.I, 104.105, 

H.82. 

Plebs quandoque togata, 1. 78 
Plumatilis veftis. 1, 244 

Plumariumopus. ib. 
Pluuiale. J. 1 1 3 

Planeta.CafuIa . CottaJ 1. 1 8 9 

Tlo/npis, Poderis. I. 187. Camifia » 
188. 

PopuIuspuIIatus,&tunicatus. 1. 105 
cur tunicatus. II. 8 3 

Trttexta ^xoVmextatal 143 
Prxtexta,toga, I.43 
cuid. 134 
EmsorigoJ ibid. 
yfus. 76. 1 34* 143*, infacris*- 
135. 

yrriufque f exusi 134 
<■ Quandopofita, ibid. 
Magiftratuum. - 136 

nonfuitSenatoruni; 140 
neque cenforum: T42 
Triounorum. ibid. 
Prxtextata a:tas. ; 135 

Pr*rextati,Prsetextata?2 ib. 
pmextata rerba. ibid.Sc putexia. 
143. 

Pnttextati ,Cpn/uJ, P«flHfcx>Augui . 



Praxor. 159. Prstorio Pr*fe&usl ihl 
Didtator. ibid.' 
Pra:fe&orum , & Prjefidum habitus. 
1. 166. 

Proconfules domi prajrextam,in exet- 
citu paludamentu geftarunt.II.139 
Prologomena ad Terentium diuerfo-' 
' rii funt,& var-ie interpolata.ll. 1 30, 

Mj. - 

Propola. \ 1.246 
PfichroIutosV II. 17 

Pullus color in lu&U. /.71. 146 
Pullata multitudo. 1-^5 9- W- 1 87 
Pullatus circulus. I.ib.ll. ibid. 

Purpunt difcrimina» J147 
Purpura pro Praztexta. 7. 1 54. 204 
Purpura fymbolum principatus. 152 
Turpuram fumere. ibid. 
Parpura suma,ideftImperatoria, 158 
principalis. 

veriluminis. ib. 
maior laticlauia. 1 ro 

dibapha matronarum." 249 
interdiftum meretricibus. 249 
cocco pretiofior. JJ.5 r 

Purpureus coior fuperbia: notatus. 

//. 172. 

Tlvppog. II. X? 

Fy thagorx veftis. II. 1 84 

QVadrantaria w,ideftbalneiim.' 
/• 192. 

Quintilianus non efi auctorj libri de 
caufis corrupra? eloquentia:, II.70 
C^vurinorum donms Patauii. II. 144 



Rallatoga; 



t'l7j. 179} 22$ iio 
■f. 113 

I.161. veftis;&ra-; 

240 



S 



Irdcx 

Rafa rertls, t. J J. togi. i£i. 140. 
Rec/num. Rcciamm. I.75. ia<5 
Regilla veftis. 1.139 
Retiarii finegalea pugnabant. I 216 
Rhetoresolimpurpurati. II.175 
Rica. I.145 
Ricamato. 1. 161 

Roan jcuro. II. 5 6 

Rotundum quicf. ^.42 
Ruflati agitatores in citco^ II.123 
Rufus , & Ruflus colot cWcM| p»nt. II. 



nj. 



S 



SAcerdotum veftis aliquid togar ha- 
betfimile. 1,104. habitus promif- 
cuus. 187 
Sacra veftis, facrapurpura. 14J 
Sacriricantium veftis linea. 187 
Sagum » paludamcntum. 77.ioi 
rSagum miiiti proprium. II. 82. 101. 
104. 

diuer fi tamen gener is. 1 04 

etiamquoduistcgumentum. ib. 
Sagati. ibid. 
Sagum rlbulatum. io8,nonomne»iu 

qualeGallicum. ib. 
Sagulum. lbid. 
Sagum Romanum apertum, & fibula- 
i tum. II. 1 1 1 

Gallicum manicatum. ib. 

intexta purpura diftinftum. 1x7 

quadratum. 140 
Hifpanicum, 1 1 j 

Punicum. ibid. 
Germanicum. ib. 
Sago chlamys. 1 ij. mixta ex chlamy- 
de ac pcnula. I \6 

Sagi,&ehlamydis diuerfitas. ib. 

matena varii pretii. ibid. 
Sagum, pro veftevjliori. ibid. 
Saguni veftis feruAiS. , 1 18 



RerufYi \ 

Balthco non cingebatur* \iy 
Sagi Romani color albui. 114. 117 
Impcratoiii purpureus. 117 
Sagula Gallocum trabeata intertexta 

purpura. . .117 
Saga lcutulata. 118 
Saracenomm colorata. ibid. 
Saii. i'5i 
Ire ad faga. H.98 
Efle in Sagis. i ibj 
Sumere fagum. 1 o 5 

Saltatio lonica, II.2 1 2 

Sarcinator. II .247 

Scortea. II. 77 208 

Scortum. ibid, 208 

Scortari. 'ib\ 108 

Scutula: in vefte." I. $ 5 II. 1 18 

earum forma. ijt 
Sedcntarii. I.247 
Segmentarii. ibid. 
Semizonarii. • /.248 
Senatoriatcftis. 1. 157 

Serici vms apud Graecos rarus. ;IIti6i 
Sertacrinium. 22$ 
Seruotum habitus. 1. 181.II.207 
Serui cucullati. II k 4J 
palliati. 107 
Siluanus rirorum genius>,cui foli fa- 

cnficabant. 1. 191 

Siluanus Auguft/. ib. 
Sindon Cynicorum. 1. 178. II. 200. 

non eft mter uia. 20 1 

Tyna. II. 167 

Sinus toga?. 1. 1 2. quid 1 16. 1 18. du- 

plex. maior, minorque. 15. n6. 

127. iji. fupeiior,inferior. 128. ■ 
Eius vfus. 14.15 
Sinusquid. 118. vcftium, Httoris. ib. 
Sifyra chlaena. non fagum Galiorum . 

li. ,U2. 

fKctpttfjidyyiov i , .11» 1 7 1 

Soloxfilum. r .' II. 23 

Solonis fimuiacrurrk . ■ U- 1 5 j 
Sordida vcftis. I c- 



Soriculata veftfs.' 
wBT&$H7tu t&nrtf . I. 
Spifla toga. 1. 161. veftis. 140 
Spina Germanis fibufce vice. II.113 
Spinther Lentulus. II. 3 3 

Statua: togatar. 14 
Statua palluta. J/-I44 
rifaf. I. j8S 

StibadiumtricliniareJ ibid. 
Stlatum, idcft latum. 7. 209 

Stillicidium impluuiatum ignoratur. 
139. 

Stoicum pallium. 7. 9 

Stola mulieribus propria. 7. 171 
honeftis , & ingenuis. 222. item 
hbertinis. 228.qualis. 225 
barbaris & Grzcis veftis com- 
munij. 222 
promatrona. 213 
roAH *?x tK " . Toga prstexra. 1. 141. 
II. 105. 

fKA«i/T;K»>Iatus clauus. 7.209 
ttkiftki; II.138 
StoIatunica,non pallium. II. 135 
Stolacingebatur zona. 7.228 
. rr.uficbris. 231 
Stolacrueium. 7. 243 

Stragula gaufapinapurpurca. 77. 14 
Strophium. 7. 147 

Strophiarir. ibid. 
Subarmalia. 77. 6. & Subarrr.ate. 128 
veftis mil.taris. 129 
Sagum. ib. 
Purpurea. ' 129 

Subucula. I. I09.1inea. 7. 181. 

Supparam a fubucula diftert. 7. 242 
Supparum Tenulhani. I. 243 

Sutela. 7. 247 

Sutor. ib. 
Sutura fibula? loco. II. 3 1 

Synthefis. /. 87. SS.qualis. 88. 91. 

Eius vfus. 7/ 20 

Syrma Tr?gcrdis proprium. II. j 3 1 



& VcrborumJ 

1 * 

I.kJi 



11.2? 
7.1 

1. 

WS9 

77. 16$ 
77.135 



Tapete^. 
Tebenna. Tn&wfr veftis. 
T)t£wr&. Toga. 

Thorax quid . 
Thoraces linei. 
Boiy.ctTiov pallium. 

Tirocinii anno dexrra chlamyde inuo- 
lutaapud Gr.Tcos , apud Romanos 
toga. II. 96.14; 

Togar vetuftas.7. i.notiria d;mcihs. 
114. 

Toga Romancrum. II. 1 30 

Ems materia. 116 
Ius. II.138 
extcris tyrannis a Romanis con- 

ceilus. 2. 
forma dubia. ib. vera. 11 9.1 27 
veftimentumrotundum^clau- 

fum. 5 
Geftatio. i2.duplex. j© 
magnitudo. 1 5. mcnfara , & ion- 

gitudo. 75