Skip to main content

Full text of "Pro Cluentio. Latin. 1831. Oratio pro A. Cluentio Habito. Ad fidem codicum Florentinorum et Monacensium, nunc primum collatorum ... varietate, recensuit et critica adnotatione instruxit Ioannes Classen"

See other formats


Presented to the 

LIBRARY oj the 

UNIVERSITY OF TORONTO 

FROM THE ESTATE OF 

THE LATE MRS. W. E. 

BENNETT 




M. TULLII CICERONIS 

O R A T I O 

PRO 

A. GLUENTIO HABITO. 



AD FIDEM CODICTJM FLORENTINORUM ET MONACENSIUM, 

NUNC PRIMUM COLLATORUM, ADDITA ALIORLM MANUSCRI- 

PTORUM ALIUNDE NOTORUM ET VETERUM EDITIONUM 

VARIETATE, 

RECENSUIT ET CRITICA ADNOTATIONE 
INSTRUXIT 



lOANlSES CLASSEN 

PIl. DR. 



B O IN N A E 

IMPENSIS ED. WEBERI 

MDGCCXXXl. 



■ip 







PRAEFATIO. 



A.. Cluentii defensio iure inter praestantissimas Ciceronis ora- 
tiones liabenda est: nam in ipso aetatis et virium flore con- 
spicitur summus orator , quum causam perquam impeditam 
et contortam admirabili ingenii sui felicitate facile explicet, 
et varios locos inter se diversissimos egregia diligentiae aequa- 
litate persequatur, et susceptas patroni partis indefesso animi 
vigore strenue ubique sustentet. Accedit quod per totam 
orationem verissima vitae et morum imago proponitur , qua 
insanabilis morbus, quo post Syllana tempora imperium Ro- 
manum manifesto laborabat, oculis nostris detegitur. Quare 
etsi Cicero ipse (quod haud gravate Quinctiliano testi I. O. 
II, ly. credimus) tenebras se iudicibus in hac Gluentii causa 
obfudisse gloriatus sit, stat tamen suus nobilissimae orationi 
honor, nobisque imminutum manet officium tam praeclari 
eloquentiae monumenti conservandi et , si fieri possit , expo- 
liendi el emendandi. Cuius officii quum aliquam partem et 
mihi obtigisse laeter , huius operae causam et consiUum bre- 
viter expouam. 



IV 

f Oclodecim fere menses suut, quum NIEBUHRIUS (quae 

est singularis eius crga me benevolentia) ex locuplcti suo in 
multos Ciceronis libros apparatu critico quidquid ad Cluen- 
tianara orationem ex Lagomarsinii voluminibus incrcdibili dili- 
gentia Romae coUegerat, mihi pertractandum et in usus meos 
convertendum concessit , monens simul , insignem esse et prae 
aliis dignam , quae accurate excutiatur , unius codicis pcr 
totum libellum lectionis varietatem. Haud dubitanter tam 
liberalem conditionem accepi meque continuo ad peragendum 
munus accinxi. Tenebam igitur septemdecim codicum Floren- 
tinorum accuratam et integram varietatem, selectam vero qua- 
tuordecim veterum editionum. Qua diligenter perlecta et ex- 
pensa statim inteliexi, ut monuerat NIEBUIIRIUS, unum codi- 
cem adeo ante omnis praecellere, ut non solum dubiae fidei 
locis praestantissimas aliorum MSS. scripturas constanter ex- 
hiberet, sed multis locis , qui vulgo sine suspicione legebantur, 
egregias et insperatas emendationes solus afFerret. lam tum 
persuasum mihi babebam, duas esse perpetua varietate inter 
se dissidentes orationis nostrae recensiones , et eam quidem , 
quae ab imperita manu confecta longe plerisque scriptis ex- 
emplis propagata esset , etiam in impressos bbros principio 
transiisse, nec nisi paucis locis postea correctam ad hodiernum 
usque diem vulgari. Cui sentenliae maior fides accessit , quum 
palimpsestum Taurinensepa , venerandae vetustatis volumen , 
cuius oi'ationum Ciceronianarum fragmenta egregia cura Cl. 
Peyronius contuiit , saepissime cum praestanti codice Floren- 
tino consentire viderem , etiam ubi nuUa ex ceteris MSS. 
discrepantia in notitiam venerat , quumque simul animadver- 



terem , quidquid bonae frugis vcl Lambinus ex suis libris, vel 
Gulielmus c codice S. Victoris enotaverat , ubique fcre in 
nostro totidem vei-bis apparcrc. Scd quum neuter eorura con- 
tinuam curam , qualem laudabilis recentiorum criticorum usus 
postulat, in libris conferendis impendisset, nihil magis niihi 
optandum erat adfirmandam egregii codicis Florentini auctorita- 
tem , quam ut luuim altcrumve eiusdem praestantiae scriptum 
hbrum nanciscerer, cuius perpetuum testlmonium aliquid pon- 
deris adiiceret in iniqua unius codicis cum innumeris ahis 
comparatione. Ecce, hoc quoque praeter exspectationem mihi 
obtigit. NIEBUHRIUS, qui rationes mcas consilio et ope sua 
fovere et adiuvare uon desierat , in Monacensi bibliolheca, si 
in patria ulla , aliquid auxilii sperari posse suspicabatur. Co- 
gitavit de ipso codice Tegernseeati, an forte rccentior inqui- 
sitio desideratum hunc per niultos annos tliesaurum rursus eruis- 
set, et si haec exspectatio audacior fmsset, non ignoravit, quam 
egregia bonarum litlerarum adiumenta illic asservai'entur. Ipse 
igitur meo nomine precibus adiit Tlderschium , virum nescio 
utrura ob praeclarain animi et mox^ura humanitatem an pro- 
pter admirabilem doctrinae copiam et elegantiam magis prae- 
dicandum , per eumque viros clarissimos , qui regiae Mona- 
censis bibliothecae curam gerunt : a quorum eximia libei-alitate 
statim illud impetravit , ut recensum mitlerent et accuratam 
notitiam cum variae lectionis specimine codicum et veterum 
editionum, e quibus aliquid fructus ad Clueutianam orationem 
rcdundare possct. Viro doctissimo , qui Thierschio petenle 
molestum huius operae laborem suscipere non recusavit, 
quam maximas gratias publice ago. Quam grato animo quan- 



VI 

taque laetltla curam lianc commodis nostrls impensam excepi, 
quum unus codex Monaccnsis, qui Saiisburgo in rcgiam bibliothe- 
cam illatus crat , prorsus cum optimo Florentino consentire 
appareret. Magna igitur apud me huius inspiciendi cupido 
exorta est, nec frustra concepta. Nam iidem viri clarissimi, 
quorum liberalitatem iam experti eramus, a NIEBUHRIO ite- 
rum litterls rogati , omnis, quos expetivimus , tum scriptos tum 
impressos libros , concedente supremo publicae institutionis 
in regno Bavarico administrandae consiho , Bonnam trans- 
mittere non dubitarunt. Continuo ego accuratam eorum 
comparationem institul , qua quldem bona spes , quam de 
Salisburgensi statim conceperam , egregie confirmata est. Nam 
quum per totam orationem elus varietas cum praestantissimi 
Florentini scripturis conveniret, ita tamen in rebus minutls 
ab eo discessit, ut neutrum ex altero fluxisse, sed utrumque 
ex antiquiore fonte derivatum esse compertum haberem. Quo 
sacplus autem constantem utriusque codlcis recensionem per- 
pendebam , eo minus dubitare potui , quin ubique fere vul- 
gatae longe praestaret , et In unlversum revocanda esset. Hoc 
consilium nova hac editione sequuti sumus. Et quamquam 
inslitutum nostrum se ipsum doctis viris , quorum iudlcium 
magni facimus , probare debet et commendare , haud inutlle 
tamen videtur eas rationes , quibus maxime confidimus , hoc 
loco proponere. 

Primum igllur ilkid nobls magnam horum codicum fidu- 
clam facit, quod haud raro receptam iam et diu vulgatam 
scripturam, quam interpretes iarapridem unice piobarunt, 
ab iis solis servatam csse videmus, reliquos omnis, quorum 



VII 

notltlam habemus , In alia omnia ablre. Sic enim iurc cense- 
mus, alios exstare aut olim exstitisse melioris recensiouis libros, 
qui tamen , postquam altera , culus longe plura exerapla in- 
venluntur , senfel in vetustlssimas editiones abierat , nonnisi 
vaga observatlone inspiciebantur , et urgente necessltate , ubi 
ceteris subsidiis editores destituti erant, in auxilium voca- 
bantur. Quum igitur iniquo casu factum sit , ut deterior 
orationls forma , quaeque saeplssime , ubi praestantior ad In- 
terpretum cognitionem pervenerat , ab ipsls relicta est , in 
editionlbus 'nostris praevaleat : consentaneum esse videtur , 
meliorem formam , sieubi integram cam cognoscere licuerit , 
restituere. Quae ratio quo facilius intelligatur , in unum 
locum coUegimus partem locorum , quibus vulgata scrlptui-a 
sola praestantium librorum auctoritate nititur. 

Lectio vulgata. Lectio omnium codi- 

cum praeter paucosme- 
lioris notae. 
P. 17, 17. in Jbro palam multis au- in foro palani aitdien- 

dientibus tibus 

>• 54, 7. circumventum esse dicct circumv. dicit esse 
» 4o) 8. Verba : Nisi Jbrle — — 

debent , e novissimis editi- 

onibus post Gruteruui im- 

merito eiecta , nonnisi in 

paucis optimis codd. lc- 

guntur. 
»44' ^* ififfiio.fn umquani 

» — , 12. nam etsi nam si 



Vlll 

1\ 4^1 *'■*• "^'f^" '"^'^' ''"" iiiiiorads iam hoc ignoratis 

» 56, n. /7/i iudicio invidiam illi inmdiam 

» 8i, i5. quum fulem ct diligentiam Jidem et dilig. 

» 85, 17. dum vero qiaim vero 

»92, i5. existimari existimare 

» 95, i5. ob Oppianici damnationem ad Opp. damn. 

» g5, i3. referendnm petferendum 

)) 99, 19. recitata esse recitata 

» 122, 9. tam diu iamdiu 

» la-j, 3. (juaerehant Iwmines homines ( om. quaere- 

bant) 
» — , 25. sine caicsa in (/uaestionem sine caiisa qiuxestionem 
» 129, 18. in quibus de (jidbus 

His locis igitur quum praeiudiciutn quoddam superio- 
rum editorum teneamus , cx quo satis certo colligere 
licet, etiam aliis locis illos , si meliores scripturas pau- 
corum codicum , quos tam saepe sequuti sunt, cognitas ha- 
fouissent, eas non spreturos fuisse; iam nostrum esse videtur, 
ut ex magno numero novarum, quas primi ex iisdem libris 
recepimus , emendatlonum praestantiores quasdara eligamus, 
ut istae apud aequos iudices quasi testes sint et sequestres 
lotius rcfcensionis nostrae j)raestantiae. Exhibemus igitur talium 
locorum delectum , ad quos , si quis accuratas rationes re- 
quirat, adnotationem nostram consulat. 

Lectio editionis nostrae. Lectio vulgata. 

P, 9, 9. hic autcm , pro quo dici- huic autem, pro quo di- 

mus , nihil possit offensio- citur, — accedere 

nis acciperc 



# 



IX 



P. 12, i6. nam qitae videre cett. ne, qmm videre cett. 

» i3, 9. ego ^ qui cul liomimim pc- ego qiuim ad amici pe- 
ricula dcfendenda adiun- ricula depellenda adhi- 



gerer 



berer 



» 20, 18. spe opdme confirmato spe opdma confirmato 

» 45, II. corrumpendi iudicii fuisse corrumpendi fuisse 

» 47^ I- dads muneribus donis datis munerihus- 

que 

» — , i3. bestiae fame monitae hestiae fame dominante 

■ 5o, 17. minime amarus iis visus min. am. is visus esty 

est , qui — degustarant qui — degustarat 

» 5i, 5. nationis magis qiuim ge- nationis suae magis q, 

ncris generis 

» 64, '21. tum populus Romanus tum Praetor 

1) 67, 21. ^f enim etiam At etiam 

» 80, 2. quihus — lites maiestatis quihus — lites essent ae- 

essent aestimatae stimatae 

» 81, 16. ex hac mihi concedat in hac miJii conc. 

r> 88, 19. Quare qui in bello — de- Quare ne in bello — - 

liquerat delinqueret 

» 97, 19. quasi j si quid quasi quid 

» II 4, 16. pro rei dignitate pro rei publicae dignitate 

Est hoc insignium lectionum specimen, quas duo prae- 
stantissimi codices soli nobis suppedilarunt : in quibus eas 
omnis praetermisimus , quae coniuncta horum et palimpsesti 
Taurinensis auctoritate firmantur, neque eas commemoravi- 
mus , quas Guliehnus et Lambinus e suis codicibus antea 



enolaverant. Quantum tamen constans fere omnium homm 
librorum cum nostris conScnsus ad stabiliendam eorum fidcm 
faciat , nemo non sentit, qui noverit , quale pretmm et olim 
codicibus Lambinianis et S, Victoris , et nuper libro Tauri- 
nensi iure statutura sit. Placet igitur , quamvis accurata 
huius rei cognitio e lectionis varietate , quam orationis contex- 
tui subiccimus , peti possit , in unum locura conferre praecipua 
exempla , quibus codices illi , quos nos potissimura sequimur , 
cum Taurinensi et Lambinianis conveniunt. Primum igitur 
Taurinensis consensus his fere locis conspicitur, in quibus 
veram recensionis diversitatem inesse inprimis diversa saepe 
a vulgata scriptura verborum coUocatio demonstrat. 

Leclio editionis nostrae Palimpsesto Lectio vulgata. 

Taurinensi confirniata. 



P. 4> II' ^^ ^^^ dijjficultate 

» 6, 9. oratio 

» i4j i3. sin erunt 

» 16, \. fratrem reliquit 

» — , 4' heredem Jecit 

» — , 10. recuperandi filii 

)» 17, 12. adolescentis suosqm 

» — ', 17. perpropinquus 

» a5, I. cidus 

>» a6, 20. ibi diem 

» 52, i5. illo tempore 

» 54j !• honunes^ qui hoc 

» — , 9. ahsolverunt 



in hac tanta difficultate 

ratio 

sin autem erwit 
Jratrem suum reliqxdt 
fecit Jieredem 
fdii recup. 

adolescentis propinquos 

suosque 

propinquus 

quum eitts 

et ibi diem 

eo tempore 

honunes hoc 

absolverent 



-a 



P.64, i8. illis 

n — , 20. inquit^ iilcirco 

» I02, 'j. sine lege copiosissime 

» — , 12. oblineremiis 

» — , 20. continecUur 

» io3, 19. ante 

» — , 21. Quid crgo? 



his 

idcircOj inquit 

cop, sine lege 

obtinerem 

teneatur 

antca 

Quid ergo est ? 



In quibusdam horura locorum etlam Lambini libri ad 
scripturam a nobis reccptam accedunt. Sed Lambinianae va- 
rietatis cum nostra similitudinem paulo ,accuratius indicare 
operae pretium est: quia hinc quoque summa immortalis 
viri diligentia cognoscitur, cui recentior demum aetas , post 
iniquas invidorum simultates, iustior cxstitit aestimatrix. Ap- 
paret enim illum , etiam ubi de libris nihil commemorat, 
raultas tamen praestantiores scripturas e codicibus suis rece- 
pisse : eiusmodi locos praefixo asterisco (*) distinguemus. Ce- 
terum qiram propter frequentem consensum verisimillimum 
sit , codicem S. Victoris , quem postea Gulielmus contulit , 
fuisse inter eos , quibus Lambinus utebatur , etiam liuius MS. 
varietatem apponimus hoc signo (•f-) notatam. 

Lectio optimis codicibus nostris 
eum Lambinianis coramunis. 

P. 3, 2. partis 
t » 6, 9. oratio 

)> 10, 12. in omni causa 
* » 12, i5. esse faciendum 



»13, 9. quL 



Lectio vulgata. 
partes 
ratio 

nominis causa 
Jaciendum esse 
quum 



xu 



P. i3, 17. prqfectutn 

M i5, 9. potuerit 

»22, 5. propriora 

»24, 8. multos 

* n 3o, 23. ///i 
t i> 33, 14. e^ 

>» — , 19. diligentia 

* i> 54, I. /Wii/fa 

t » 4') *^* '^^ '"'^ 

t » — , i5. persona caitsaqiie 

t i> 4^5 ^* inimiciis 

t 1» 47? 1' Jciutore 

* i> 5o, 1. consilii 

t '> 56, 7. //// iudicio invidiani 

» 59^ 8. ejfectum 

» — , 9. condemnationem 

* » 75, 10. totam causam 

* » 76, 21. wore5 ei arrogantiam 

eius 

* )> 77, 5. ad rostra 

* » 78, 17. nitebatur 

» 81, 6. consuetudo 

* » — , i5. qiium fidem 
» 85, i4« sublatas 

t i> 86, 5. ahorlione 

t » — , 6. uxores * 

* » 88, I . «0« oppressus 
» 93, 19. adiungeret 



perfectum 

dehuerit 

propiora 

plures 

illum 

sed 

dignitate 

multis 

iam tum 

causa 

iniquits 

auctore 

consilium 

illi invidiam 

confectum 

damnationem 

caiisam totam 

mores eius et arrogan- 

tiam 

in rostra 

niti videbatur 

necessitudo 

fidem 

deletas 

potione 

uxorem 

non est opprcssus 

coniungeret 



XIll 

* P. 97, II. mit patronomm ac patronorum 
« io8, 6. concludatur (antur) incliulatur 

* j» II 5, 5. potuerint potuerunt 

* )> Ii6, 7. « sectoribus de sectoribus 
t )> — , 17. hospitem , hospitum 

* »121, 5. adspicere respiccre 

» 125, 10. L. Quinctium C. Quinctilium 

* » 128, II. ceterorum et ceteromm 
)> 102, 17. y^. Aurium Aurium 

» i33, 12. af<jr«e /zc 

* » i34, I. «nfca «nte 

His rationibus satis ponderatis, quum praestantissimorum 
codicum fides ita ab omni parte firmata esse videretur , ut 
recensionem eorum , quantum fieri posset , integram exhibere 
constituerem ; nihilo minus tamen etiam vulgatae recensionis, 
qualis in codicibus et editionibus apparet, plenam et accuratam 
notitiam adipisci valde cupiebam, ut comparandi et iudi- 
candi ubique esset idonea copia. Et hanc quoque ad rem 
satis ampla subsidia nactus sum. Nam primum quod ad co- 
dices attinet , ad eum apparatum , quem ex editis aliorum 
collationibus coUigere licuit , hoc est , ad varietatem lectionis 
octo Palatinorum a Grutero neghgenter excerptorum, duorum 
codicum Francii , quos Graevius contulit , Regiorum Lalle- 
mandii , quorum numerus incertus est , et sex Oxoniensium 
paulo diUgentius inspectorum, accessit sedecim Florentinorum 
codicura, praeter principem iUum, a Lagomarsinio accuratis- 
sime instituta coUatio, et unius Monaceusis, quem una cum 



XIV 

egregio Salisburgensi usurpandum nobls concessit summa 
Begiae bibliothecae praefectorum liberalitas , nunquam satis 
nobis praetlicanda , perpctua scripturae discrepantia. Sed hi 
libri omnes, quotquot sunt, ad unum idemque genus perti- 
nent, ex quo vulgata fluxit rccensio : bonitate quidem paulum 
intcr se distant, quum alii hanc deteriorem formam minus 
corruptam repraesenlent , alii praeter communia vitia multis 
et foedis mendis scateant, quumque aiii orationem integram 
contineant, alii pluribus locis unius duarumve paginarum 
iactura hiulci sint. Nos quidem in ordine codicum consti- 
tuendo quantum fieri potuit, operam dedimus , ut eiusdem 
familiae exempla coniuncta appareant : quod in ipso recensu 
statim iudicabimus. Sunt igitur scripti libri, quorum varie- 
tatem dedimus , hi. 

I. Codices praestantissimi. 

A. Codex olim Salisburgi , nunc in bibliotheca Regia 
Monacensi sub no. 35.* servatus, seculo fere decimo quinto 
elegantissima manu in membranis formae maximae conscri- 
ptus : Cluentiana oratio inter triginta duas locum vicesimum 
alterum tenet : sed ex reliquis omnibus , quantum obiter eos 
percurrendo intellexi, vix ulla insignem varietatem praebet. 
Cl. Wunderus, qui eundem librum nuper ad Plancianam 
contuiit (Mb.), paucas in eo melioris notae scripturas invenit. 

J9. Codex membranaceus forma 4- mai., in bibliotlieca 
Laurentiana n. 12. piutei XLVIII., Lagora. n. 12. Praeler 
postram sedecim Ciceronis orationes continet, sed nullam ce- 



XY 

terarum mcmorabili leclionc insigncm. Hunc codicem Lago- 
marsinius a. 1748- d. Aug. 22. contulit, qiiod ipsc nota in 
libri fronte apposita, ut in omnibus facerc consuevit, testatui'. 
De tota hac Lagomarsinii opera in Ciccronis libris impcnsa 
adeundus Bandinius in Catalog. codd. Latin. bibl. Medic. 
T. IL p. 467. ct Cl. Peyron. ad Ciceronis orationuni fra- 
gmenta incdita pag. 2^7. 

C Palimpscstus Taurinensis a Cl. Peyronio summa dlli- 
gentia tractatus. Variac lcctioncs ad nostram orationem le- 
guntur in libro modo memorato p. i85 — 194. Sunt ocfo 
loci , qui in illo servati exstant, hi : 1) principium orationis 
usque ad c. 3. 7., p. 7, 3. 2) Indc a c. 6. i8., p. i^, 6., 
usque ad c. 8. 24., p. 18, 7. 3) C. 11. 52., p. 24, i. — c. 
i3. 38., p. 27, 18. 4) ^* ^7- 74-5 p. 52, 12. — c. 29. 78., 
p. 55, 21. 5) C. 54. 92., p. 64, 16. — c. 54. 94«, p. G6, 
12. 6) C. 56. loi., p. 70, 2. — c. 57. io3., p. 71, 18. 
7) C. 46. 129., p. 89, 9. — c. 47. i3i., p. 91, 5. 8) C. 52. 
145., p. 102, 7. — c, 55. i47'» P« io4' 6« 

II. Codices deteriores. 

Classis I. 
a. Codex Laurentlanus plut. LII. i., Lagom. 65.: chartac. 
4. mai., seculi declmi quinti ineuntis. Praeter Leonardi 
Aretini Ciceronem novum, h. e. Ciceronis vitam, inter 
alias orationes Cluentianam exhibet pro Lucio Cluentio 
inscriptam. Plurirais locis iste cum duobus, qui proxime 
sequuntur , consentit, sed magnis hiat lacunis, duabus, 



XVI 

quas communls habet cum aliis, inde a p. 70, ri. usque 
ad p. 74j i4" ^* ^ P* ^7' ^^ — 9^> 4« 5 tertia, qua solus 
■inflictus est , inde a p. io5, 9 — i34, 25. 

b» Cod. S. Marci n. 106., Lagom. 6. , chartaceus. Continet 
orationes 29., Cluentianam octavo loco, et hanc quidem 
a secunda manu ita pertractatam , ut vulgaris recensio, 
quam antea cum codd. a et c. fere consentientem habu- 
erat, nunc saepissime ad optimorum hbrorum exemplar 
mutata sit , utque quatuor lacunae , quae prius in illo, 
sicut in ahis, apparebant, (i) p. 70, 11 — 74, i^* ^) 
p. 87, 15—92, 4« 3) p. 106, 6 — iio, 16. 4) P' 
124, 12 — 128, II.) omnes sint expletae. 

c. Cod. Laurentianus. plut. XLVllI no. 24.^ Lagom. 24«, 
nitidissime scriptus 029. foUis membranaceis formae ma- 
ximae orationes triginta sex tenens. Cluentiana in eo quo- 
que saepissime a secunda manu correcta est. 

Classis 2. 

d. Codex olim bibhothecae S. Bartholomaei Faesuhs, inter 
IKl' Faesulanos apud Bandinium n. 187., Lagom. i.,membra- 

naceus sec. decimi quinti : is pcr totam orationem no- 
stram cum tribus, qui sequuntur, saepissime convenit , la- 
cunarum immunis. 

e. Cod. S. Marci no. io3., Lagom. 3., chartaceus , omnis 
Ciceronis orationes praeter Verrinas et Philippicas 
tenens. 

f. Laurentianus plut. XLVIII n. 7., Lag. 7., chartaceus fol. 
553., sec. i5., omnis orationes, etiam Poggianas, continens. 



XVII 

g. Laurentlanus pl. eiusdem n. 8., Lag 8., membranaceus 
sec. i5., fol, 53o. ; item orationes omnis tencns. 

h. Laurentianus eiusclem plutei n. 25., Lag. 25., apud Wun- 
derum ad Piancianam La., membranaceus formae maxi- 
mae , perperam a Bandinio ad seculum XIII. rclatus, 
quum orationes Poggianas , seculi decimi quinti initio 
inventas , contineat. Hic sicut quatuor, quos statim re- 
censebimus, Oxonienscs , in universum quidem convenit 
cum recensione codd. d ef g, in rebus minutis tamen 
ita ab illis discedit , ut diversis intervallis omnis ex 
eodcm fonte manassc crcdibile sit. 

i. Oxoniensis C. cliartaceus a. i^So. Accuratior eius et 
ceterorum Oxoniensium notitia datur in edit. Oxon. 
a. 1785. T. L p. 7. sqq. et in J^ariis leetionibiis ex hac 
editione et Neap. dcscriptis , Hal. 1825. P. l. p. 2. sqq. 

A. Codex Digbaei n. 25 1. Oxon. H. Membran. 
/. Codex bibliotliecac Lincolniensis CoUegii Oxon. S. Mein- 
bran. 

m. Codex Oxoniensis bibliothec, CoUegii Balliolensis ¥". 
Membran. 
Classis 3. codiciim mcdiocriura , qui omnes quatuor iisdeni lacunis 
ad cod. h. iudicatis iufecti suat , cctcrum varic inter se 
discrepant. 

n. Codex bibliothecae Regiac Monacensis n. 68. mcmbran. 
fol. min., sec. i5. uitide scriptus , sed pessima orthogra- 
phia ; W undcro Ma, 

o. Oxoniensis XL membran. fol. CoIIeg. Novi in bibl. Cod- 
lei. 121 J., Monacensi 11 etiarn in^vitiis sjmillimus. 

** 



XVllI 

/?. Laurenlianus plut. LI. n. lo., Lagom. G^.» membrana- 
ceus sec. undecimi, chai-acteribus Langobardicis , form. 
4. Praeter M. Terentii Varronis libros de lingua La- 
tina Ciceronis oratlonem Cluentianam et Rhetorica ad 
Herennium continet. Ilic liber omnium , quibus usi 
sumus , antiquissimus , haud dubie pro fonte habendus 
eorum , qui sequuntur, ct omnium fortasse , in quibus 
eaedem lacunae apparent. 

q, Laurentianus plut. XLVIII. n. 9., Lag. 9., membr. fol. 

sec. i5. elegantissime scriptus. Desinit iste c, 67. 192., 

p. i34, 25, 
r. Cod. S. Marci n. 102. membran., Lag. 2. 

s* Laurentianus plut. XLVIII. n. lo., Lag. 10., membran. 
fol. sec. i5. 

t. Laurent. eiusd. pkit. n. ii.,Lag. ii.,membran. fol. sec 

i5. 
M. Laurentianus ei. pl. n. i3., Lag. i3., membran. fol. sec. 

i5. Hi quatuor codices /• — u magno inter se con- 

sensu insignes sunt. 

V, Laurentianus membr. fol. sec. i5., eiusd. plut. n. 20., 
Lagom. 20., eleganter sed parum emendate exaratus. 

w, Cod. chartaceus colleg. Lineoln. n. r^. Oxon. T, 

X, Cod. Lagomarsinii 86. : incerfum ex qua parte biblio- 
thecae Mediceae; v. Peyron. p, 240. Varietatem eius 
haud contemnendam ad priorem orationis partem non 
integram habemus. 



XIX 

Omnis reliquos codices , quorum 'lectionem ex aliorum 
coUationc passim cognitam habcraus, suo quemque nomine et 
loco notamus : scilicet codices Lambini tum plures, e quorum 
numero librum S. Victoris csse suspicamur,, tum unumi 
Sylvii librum, codiccs Palatinos octo a Grutcro ipso, et S. 
Victoris codicem a Guliclmo inspeclum , cuius excerpta in 
Gruteri usum cesserunt , duo codices Francianos , quibus I. 
G. Graevius , et Dresdensem unum , quo Graevio pelente 
Gothofredus Graevius frater utebatur ; deniquc codices Regios 
incerto numero, quos Lallemandius magna negligentia contulit. 

Editionum autem , quibus aut nobis ipsis uti Hcebat , 
aut quorum scripturas aL aliis editoribus enotatas in nostram 
transtulimus adhibita ubique Lagomarsinii eorundem libro- 
rum collatione, hic est nurnerus et ordo. 

o. Editio Ciceronis orationum anni 1472. sine locl nota- 
tione, quam Fabricius describit Bibl. Lat. ed. 1773. L 
p. 167. Ad calcem libri haec subscriptio legltur ; 

Hoc ingens Ciceronis opus causasque forenses 
Quas inter patres dixit et in populo, 

Tu quicunque leges. Ambcrgau natus ahenis 
Impiessit formis. Ecce magister Adam. 

MCCCCLXXII. 

Rarissimum hoc volumen , cuius usum rursus liberalltati 
Regiae INIonacensis bibliothecae praefectorum debemus , ad 
exemplum alicuius deteriorum codicum , quos tertiae 
classi adscripsimus , inipressum est : nam similes per illud 



saepisslme crrorcs propagatl sunt , ct eaedem , quae in 
liis , lacunac conspiciuntur. 

/9. Ed. Veneta a. i^So. ; cuius varietatem ex Garatonii no- 
tis collcgimus. 

y. Ed. Veneta a. i483. ab Orcllio diligcntissimc collata, 
parcius a Garatonio. Veneta utraque orationem inte- 
gram continent talem fere , qualis in mediocribus se- 
cundae classis MSS. legitur. 

d. Ed. Mcdiolanensis a. 1498. per Alexandrum Minuciannm, 
prima Ciccronis opcrum collcctio : nova recensione , 
sed in Cluentiana nuUius pretii. Exemplo usi .sumus 
bibliotbecae Reg. Monaccnsis. 

s. Orationes Ciceronis per Pbilippum Beroaldum reco- 
gnltae , Bononiae a. i499'' <1"3 editionc prima nosti'a 
(«) fere ad vcrbum expressa est, sed lacunae expletae 
sunt. Exemplum, quod nobis ex bibl. Reg. Monacensi 
iitcndum benigne conccssum erat, olim Petri Victorii 
fuerat ciusdcmque viri vcnerandi manu diligentcr tractatum. 
Nam margo eius praeter brevia lemmata ad notandum 
dicendi usum spectantia duorum codicum varietatem ad- 
scriptam continct, alterius eiusdem vetusti libri Lauren- 
tiani Langobardicis characteribus conscripti, quem nos 
Lagomarsinii opera accurate cognitum habemus (v. supra 
ad yo) : -— prorsus enim Victorii descrlptio initio oratio- 
nis apposita cum illa quadrat , quam cx Bandinio petivi- 
mus, modo tum ad Divi Marci bibliothecam pertinu- 
erit , qui nunc inter Laureiitianos servatur ; et ipsa 



XXI 

lectionis varielas a Victorio cnotata acuratissime conscnlit 
cum Lagomarsiniana nastra ; — altex'ius a Victorio ncque 
satis (icscripti neque perpetuo collati, eatenus tamen ut, 
eundem eum esse cum uno mediocrium Florentinorum, et 
maxime quidem cum nostro Vy veri simillimum sit. Haec est 
Victorii nota ad frontcm orationis adscripta : Contulimm 
quondam lianc orationem pro Ilahito cum vctcre codice 
litteris Langohardicis scriplo , qui est in Divi Marci hi- 
bliothcca , non sine summa diligentia, Nunc iterum cum 
altero manuscripto, quem g littera signahimuSf coiiferamus. 
Priorem Langob. "k littcra designavimus . 

^. Ed. (omniura operum) lo. Badii Ascensii Paris. i5ii., 
quae Mediolanensem plane reddit. Hanc ex bibliotheca 
gymnasii Catholici , quod Coloniae floret, Birubaumii, 
viri clarissimi, humanitate nactus sum. 

7j. Ed. (orationum) Florcnt. i5i5. apud luntam cura Ni- 
colai Angelii, in qua saepe slve ex MStis sive ex con- 
iectura Beroaldi contextus corrigitur. Orellius eam 
contulit. 

d^. Ed. (operum omnium) Venet. i554. ap. luntam per 
Petrum Victorium , in qua orationes a Naugerio lauda- 
bili diligentia, sed non sine suspicionum audacia recen- 
sitae sunt. Eius varietatem ex Garatonio petitam damus. 

£.. Ed. Basileensis a. i528. per Cratandrum, quae plerum- 
que luntinam seqaitur ; ab Oreliio in usum vocata. 

X. Ed, Basil. a. i54o. per loach. Camerarium; interdum 
a superiore pauKim recedens. Exemplo usus sum bi- 
bhothccae Niebuhrii. 



XXII 

A, Ed. Veneta Pauli Manutii a. i562.: ad excmplum Nau- 
gerianae passim correcta : ex bibliotheca illustris Aca- 
dcmiae Fridericiae Wilhelmiae Rhenanae. 

fi. Ed. Paris. iSSg. Roberti Stcphani, qui Victorianam se- 
quitur non sine proprio iudicio: ex bibl. gymnasii Ca- 
thol. Colon, 

V. Ed. Paris. i554. Caroli Stephani. Ad eius calcem additae 
sunt : variae lectioiies vetustorutn exemplarium inter se 
collatorum: eas , quamquam omnis fere in pravis ed. 
1472. scripturis reperimus , signo 5 notatas exhibemus. 
Niebuhrii exemplum contuhmus. 

§. Praestantissima Lambini editio a. i566. : quae et ab 
Oreliio diiigentissime coilata erat , et nobis ad usum 
erat concessa ex bibUotli. Acad, Fr. Wilh. Rhen. Alte- 
rara editionem Lambinianam post magni viri mortem, 
deserta plerumque ipsius recensione a. i584 confectam, 
nonnisi ubi manifesta vitia inde origincm duxerunt, suo 
nomine (ed. i5840 commemoramus. 

o. Ed. lani Gruteri, a lac. Gronovio rcpelita Lugd. 1692. 

71. Ed. I. G. Graevii, quam in Neapolitana Garatonii rcpe- 
titione a Nicbuhrio Uberaliter commodata tractavimus. 

q. Ed. Ernestii a. 1776. 

a. Ed. Schiitzii. 

T. Novissima OreUii editio. 

5, Variae lectiones CaroU Stephani. 



Praeterea brevitatis causa his notis utimur 
n codices noti omnes. 



XXIII 

R reliqni codices praetcr cos , quos quovis loco enume- 

ravimus. 
O cditiones notae omnes. 
vulg. maior editionum pars , praecipue cditiones Gruterl et 
quae sequuntur, 

Horum signorum usu totara lectionis varietatem ita dis- 
posuimus , ut ad eara accurale cognoscendam nihil difficul- 
tatis aut dubitationis supercssc spcremus. Quantum in nova 
reccnsione restituenda praestitcrimus , apposita ubique inter 
contcxtum et varictatcm vetere scriptura, quam deseruimus, 
indicatura est. 

Restat ut pauca de orthographica ratione dicamus, 
quam in scribcndo scquimur. Etsi cupide exspectamus 
quaestiones de vcterum scribendi modo , quas nuper sc 
editurum pollicitus cst Cl. Wunderus, quia plerisque eius 
doctrinae partibus nos prorsus assensuros esse certe scimus: 
non piacuit tameu in scribendo eandem viam tenere , quam 
ipse in novissima oradonis Flancianae editione ingredi ausus 
est. Credimus Ciceronis aetate plurima sic esse scripta, ut 
ille edidit: tamen nostrum non esse videtur, qui quarto post 
renatas litteras seculo vivimus , postquam vulgarem usum 
tot immortahum virorum opeia sanxerunt , nunc repente 
alio more Latinc scribcre incipere : quo facto vereor ne ni- 
nium mutata esse videatur forma et species, qua tam diu 
florentem philologiam indutam adspiccre consuevimus. Quare 
nihil novavimus : sed ubi grammatica diserte verum 
docet, velut in accusativo plurali tertiae declinationis in is 
terminanti (v. Friscian. L. VII. p. 7 55. sqq. P.), magnorum 



XXIV 

criticorum exemplum sequut.i sumus, vel ubi recentior usus 
sine idonea causa invaluit , codicum et veterum edltiomim 
scripturam restituimus, quod factum est in verbo accersere, 
in quo formam optimis codicibus noslris confirmatam recepi-r 
mus : cfr. Cort. ad Sall. Cat. c. ^\o. 6. In reliquis a vulgari 
usu non discessimus. 

D. Bonnae. D. 8. Septembr. MDCCCXXX. 



M. TULLII CICERONIS 



O R A T I O 



A. CLUENTIO HABITO. 



M. TULLII CICERONIS 

PRO ^ 

A. CLUENTIO IIABITO 

ORATIO AB lUDICES. 



jfi.nimaclverti, iudices, omnem accusatoris oratio- 1 
nem in duas divisam esse partis, quarum altera 
mihi niti et magno opere confidere videbatur invi- 
dia iam inveterata iudicii luniani, altera tantum- 
5modo consuetudinis causa timide et diffidenter al- 
tingere rationem veneficii criminumj qua de re 
lege est haec quaestio constituta. Itaque mihi cer- 
tum est, hanc eandem distributionem invidiae et 
criminum sic in defensione servare, ut omnes in- 

w 

Inscr. Avito om. ad ludices. ^^ 

Inscriptio non legitur in BCuv Habito Ab d efg hknorst 
u^y S tt, rjih iy.X f.iv Avito ^onQax: reliqui codd. omittunt 

cognomen ; vid. ad cap. 5. init. Atl iudices add. ex A. 

1. Animiim adverti>4 omnem om. no 2- partis AB cod. 

Lamhini partcs RO 3. videatur C 4- iudici C alteram C 6. 
oralioncmC vcneficii ct criminum cod. Fr. 7. haec csl quaestio 
coiisHtiita ahcq haec qu. const. cst «« 9« >n <""• " defensio- 
ncm C 



^ ORATIO 

telligant, niliil me nec subterfugere voluisse reti- 

a cendo, nec obscurare dipendo. Sed quum consi- 

dero, quomodo milii in utraque re sit claboran- 

dum, altera pars, et ea quae propria est iudicii 

vestri et legitimae veneficii quaestionis, per mibi5 

brevis et non magnae in dicendo contentionis fore 

videtur, allera autem, quae procul ab iudicio re- 

mota est, quae concionibus seditiose concitatis ac- 

commodatior est, quam tranquillis moderatisque 

iudlciis, perspicio, quantum in agendo difficulta-io 

^ tis et quantum laboris sit babitura. Sed in bac dif- 

ficultate illa me res tamen, iudices, consolatur, 

quod vos de criminibus sic audire consuestis, ut 

eorum omnem dissolutionem ab oratore quaeralisj 

ut non existimetis, plus vos ad salutem reo largiriiS 

oportere, quam quantum defensor purgandis cri- 

minibus consequi et dicendo probare potuerit; de 

invidia autem sic inler vos disceptare debetis, ut 

non, quid dicatur a nobis, sed quid oporteat dici, 

consideretis. i\-gitur enim in criminibus A. Cluentiiao 

proprium periculum, in invidia causa communis. 

Quamobrem alteram partem causae sic agemus, ut 

4. om. et II. hac tahta difficultate 

4- pars , et ea qiiae C pars cst ea quac ABabcliklm 
nopcj rstuv fr.a jjars quae deysi oy Js C >j i- x pais ea quae 
Ifivi et seqq. omnes iiulici C 5, vostri] oratio u bcncfici C 

quac pcr juiiii brcvis bchqv quae niihi br. now inilii per- 
brevis^ 7. ab BC b a RO 8. coutionibiis J Bcdefghnpfjr st 
uv io. prospicio am i X /li v '§ 71 ii. liabiliiin ipqsluw 

h.ibitu a quantinn tlifficuUatis ct quantum sit babilura laboris 
Diomed. p. l\C}-]. P. iu bac diilicultatc A B C in hac tanta 
di/Bcultatc RO \i. consulatur C cousiilatiii « i3. con- 

suevistis aiqw aetjlur'^ i^. omncin] omniiini C i5. ut 

vos non « i^. probare] purgare B 18, autein om. n vos] nos 

Ca b c ipq ce 21. iu om, B a b c d e f^ iklopqrstu 

V a^e^ 



PRO A. CLUENTIO. 5 

vos doceamusj alterain slc, ut oremus. In allera 
diligentia vestra nobis adiungenda estr in altera 
fides imploranda. Nemo estenim, qui invidiae sine 
vestro ac sine talium virorum subsidio possit resi- 
5stere. Equidem quod ad me attinet, quo me ver- 
tam, nescio. Negem fuisse illam infamiam iudicii 
corrupti? negem esse illam rem agitatam in con- 
cionibus? iactatam in iudiciis? commemoratam inL 
senatu? Evellam ex animis bominum tantam, opi- 

louionem? tam penitus insitam? tam vetustam? Non 
est nostri ingenii: vestri auxilii est, iudices, buius 
innocentiae sic in bac calamitosa fama, quasi in 
aliqua perniciosissima ftamma atque in communi 
incendio subvenire. Etenim sicut aliis in locis pa- o 

iSrum flrmamenti et parum virium verilas babet, 5 
sic in boc loco falsa invidia imbecilla esse debet. 
Dominetur in concionibus, iaceat in iudiciis: valeat 
in opinionibus ac sermonibus imperitorum, ab in- 
geniis prudentium repudietur: vebementis babeat 

2orepentinos impetus, spatlo interposito et causa co- 
gnita consenescat. Denique illa definitio iudicio- 
rum aequorum, quae uobis a maioribus tradita 
est, retineatur, ut in iudiciis et sine invidia culpa 
plectatur, et sine culpa invidia ponatur. Quam- 5 

7. negem illam 

1. altcram partem sic as 3. enini] civis Ij q 4- 

ac talium n 6. illam om. Quinct. IX. a, 19. 7. esse om ab 

iqwaetjxluvl secjq. 9. evellere v'% 11. prius est om. Quinct. 
JX, 3, 81. i3. pcrniciosa ae ghmo v i^. iu om. hiklrstuv 

i5. vcritas ABC abchikmnopqrstuvw aX% seqq. faisitas def 
gl y S eC»i I- xfxy 16. imbeciliis as 19. priidentum rstu 

vchcmentis AB vehementes fiO vehemcns g 20. repcntinosque 
A C^orr.J acdef^hm no Jff 24- puniatur ^JJn^t; flectatur a 



6 ORATIO 

obrem a vobis, iudices, anteqiiam de ipsa caiisa 
dicei-e inci^^io, baec postulo: primum id, quod ae- 
quissimum est, ut ne quid buc praeiudicati affe- 
ratis; etenim non modo aucloritatem, sed etlam 
nomen iudicum amittemus, nisi bic ex ipsis causisS 
iudicabimus, si ad causas iudicia iam facta domo 
deferemus. Deinde si cjuam opinionem iam vestris 
mentibus comprebendistis, si eam ratlo convellet, 
si oratio labefactabit, si denique veritas extorque- 
blt: ne i^epugnetis, eamque animis vestrls aut li-io 
bentibus aut aequls remittatis. Tum autem, quum 
ego unaquaque de re dicam et dlluam, ne ipsi^ 
quae contraria sint, taciti cogitationi vestrae sub- 
iiciatis, sed extremum exspectetis, meque meum dl- 
cendi ordinem servare patiamlni: quum peroraro,i5 
tum, si quid erit praeteritum, animo requiratis. 
3 Ego me, iudices, ad eam causam accedere, quae 
7 iam per annos octo contlnuos ex contraria parte 
audiatur, atque ipsa opinione bominum tacita 
prope convicta atque damnata sit, facile intelligo :2o 
sed si quis mibi deus vestram ad me audiendum 
benevolentiam conciliarit, efliciam profecto, ut in- 

6. ac si ad i3. sunt i^. sed ad extremum et me 

I. iudicibus a6ca^ :i.ha.ec\ hoc abcJTc (j ccSxl /^ 3. huc] Imic 
JBhcmoau. 6. si ad A B b fcorr ) acsiad/fO 7. refeicmus ^i? 
hmv clerorimus « 9. oralio A B Ci (cQrrJ cocld. Lamhlni ct S- Victo- 
rii iQOr ratio Jl edd- atite i ct n si eam oratio couveJiet, si 
ralio lal). x 10. iuipuguclis hc^ que oin. hceiq iubenlibtis A 
(iir. mj i3. siut AC suul RO oin. B. i^. sod extrcmuui 

AB seii ad c.\tr. RO luetjue C luo.AB ut ine n ct mc IIO i5. 
peroraro, tinn A C m o z X y '^ vitl:;. i^er.. .tum.B pcroratum crit 
defirtyiJI^ peroratum fueril hccf nye >]&cfi i>CToravo aps t pero- 
ratuui g 16. animo] a mc h crnw x If^ y^ n Q 19. audilur ab 

cqufCg opiuiuuibus Z? 20. couiuucta >4o « coQTincta Bdefi^ 

21. si qui JBCt -22. beuivolcutiam i/ (uiiquej «(fef 



PRO A. CLUENTIO. j 

lelligatis, nlhil esse liomini tam timendum, quam 
invidiam; nilill innoc^-nti , suscepta inVidla, tam 
optandum, quam aequum iudicium, quod in hoc 
uno denique falsae infamlae finis allquis atque exi- 
5tus reperlatur. Quamobrem magna me spes tenet, 
si, quae sunt in causa, expllcare atque omnla di- 
cendo consequl poluero, liunc locum consessum- 
que vestrum , quem illl liorrlbllem A. Cluentlo ac 
formldolosum fore putaverunt, eum tandem elus 

tofortunae mlserae multumque lactatae portum ac 
perfuglum futurum. Tametsl permulta sunt, quae 8 
mlhi, antequara de causa dico, de communibus 
invidiae periculis dlcenda esse vldeantur, tamen, 
ne dlutlus oratione mea suspensa exspectatlo vestra 

iSteneatur, aggredlar ad crlmen cum illa depreca- 
tlone, iudices, qua mlbi saeplus utendum esse in- 
telllgo, slc ut me audiatis, quasl boc tempore baec 
causa primum dicatur, slcuti dlcitur; non quasi 
saepe iam dlcla et numquam probata slt. Hodlerno 

2oenim dle primum veterls istlus crlmlnls dlluendi 
potestas est data: ante boc tempus error in hac 
causa atque invldia versata est. Quamobrem dum 
multorum annorum accusatloni breviter dilucide- 
que respondeo, quaeso, ut me, iudices, sicut fa- 

aScere institulstls, benigne altenteque audiatlsi 

6. si ea quae 12. dicam 

3. iudiciiim ft. Z. deficit C 4- "^o om.avS aViqui Bp 5. 

tenuit « 6. si quae AB si ea quae JIO 7. potcro « 8. 

ac] atque B et as g. forr] ossc « 11. futurum om. ct la. 

tle causa om. abciq aq dico ABdefghkliioprstiiv6^ dicam 
abcmqw afi x l fj.y ^ vulg. dicam dico i i5. ad crimcn om. n 
16. qua| quod u 17. sico/M. x 18. dicitur] dicatur AB ao. 

ipsius AB 23. accusationi] actioni « a^- sicut AB siciiti RO 

a5. audiatis] advocati n 



8 ORATIO 

4 Corrupisse dicitur A. Cluentius iudicium pe- 

^ cunia, quo inimicum innocentem, StatiumAlbium, 
condemnaret. Ostendam, iudices, primum, quo- 
niam illius caput atrocitatis atque invidiae fuit, 
innocentem pecunia circumventum, neminem um-5 
quam maioribus criminibus, gravioribus testibus 
esse in iudicium vocatum; deinde ea de eo prae- 
iudicia esse facta ab ipsis iudicibus , a quibus con- 
demnatus est, ut non modo ab iisdem, sed ne ab 
aliis quidem ullis, absolvi ullo modo posset. Quumio 
liaec docuero, tum illud ostendam, quod maxime 
requiri intelligo, iudicium illud pecunia esse ten- 
tatum non a Cluentio, sed contra Cluentium,* fa- 
ciamque, ut intelligatis, in tota illa causa quid 
res ipsa tulerit, quid error affinxerit, quid invidiaiS 
conflarit 
»0 Primum igitur illud est, ex quo intelligi pos- 

sit, debuisse Cluentium magno opere causae confi- 
dere, quod certissimis criminibus et testibus fretus 
ad accusandum descenderit. Hoc loco faciendumao 
mihi, iudices, est, ut vobis breviter illa, quibus 
Albius est condemnatus, crimina exponam» Abs 
te peto, Oppianice, ut me invitum de patris tui 
causa dicere existimes , adductum fide atque oilicio 

3. inimicum suum inn. 4« caput illius 22. con- 

demnatus est 

2. initnicum intiocentem AB inim. siium innoc, i?0 Albiniim 
na 3. primura , iudices e 4- iHius caput A B caput illius 

jR invicliae atjue atroc. n 5. umquam om. a 7. in iud. 

csse voc. « 6 8. a qulbus om. x 10. possit « 11. haec] hoc «« 
istud «e J2. temptatum yi contcmptum 5 corruptum £» c (jr tautum 
X 14. que om. abclqag i5 affix.erit « 17. est] crit aae 

tivl 22. Aibinus A Albiuius n cst condcmQatus I£dCf* est 

coud. atxXy^ vulg. 



^ih^ 



PRO A. CLUENTIO. g 

defensionis. Etenim tibi si in praesentia salisfa- 
cere non potuero , tamen multae mihi ad satisfa- 
ciendum reliquo tempore facultates dabuntur: Clu- 
entio , ni nunc satisfecero , postea mihi satisfaciendi 
Spotestas non erit. Simul et illud quis est, qui du- 
bitare debeat, contra damnatum et mortuum pro 
incolumi et pro vivo dicere: quum illi, in quem 
dicitur, damnatio omne ignominiae periculum iam 
abstulerit, mors vero etiam doloris; hic autem, 

lopro quo dicimus, nihil possit offensionis accipere 
sine acerbissimo animi sensu ac molestia et sine 
summo dedecore vitae etturpitudine? Atque, ut ia- n 
telligatis, Cluentium non accusatorio animo, nou 
ostentatione aliqua aut gloria adductum, sed ne- 

iSfariis iniuriis, quotidianis insidiis, proposito ante 
oculos vitae periculo, nomen Oppianici detullsse, 
paulo longius exordium rei demonstrandae petamj 
quod, quaeso , iudices, ne moleste patiamlni. Prin- 
cipiis enim cognitis, multo facllius extrema intel- 

aoligetis. 

A. Cluentius Habitus fuit pater huiusce, iudi- 5 
ces, homo non solum municipii Larinatis, ex quo 
erat, sed etiam regionis illius et vicinitatis virtute, 

4. nisi 7. et vivo 9. huic autem 10. dicitur accedere 
II. ac dolore 12. ac turp. 17. repetam 21. Avitus 

I. satisfacere om. AB ^. ni AB nisi BO 7. ct pro 

vivo AB defghnopr stu d^ et vivo BttexX^v'^ vulg. g. 

adtulerit n doloris] dolorem coni. apud Lamh. 9 et io. hic-di- 

cimus - accipere AB huic- dicit^r- accedere BO acoidcre | 11. 
molestia ABb (corr-J dolore /?0 12. ciAB ac BO i^- ad- 
ductum om. B 17. rei dcmoustr. cxord. n exordium <;ausa rei a 
P f >] petam Ila^ydtt^t] repetam O-ixljuv^ vulg. Quinct. 

If^' I. 21. Habitus // (Abitus b ci a) ^ydsCti^txkfiy 4vitiis $ 
et seqq. ("sic fcre ubiquej iudices om. B 23. etiara] et acdefg 

orueg viciuitatisj iu civitatis « 



, ORATIO 

cxlstimatlone, noLilitate facile princeps. Is quum 
esset mortuus, Sylla et Pompeio Consulibus, reli- 
cjuit liunc, annos quindecim natum , grandem au- 
lem et nubilem filiam: quae brevi tempore post 
patris mortem nupsit A. Aurio Melino , consobrinoS 
suo, adolescenti in primis, ut tum habebatur, in- 
12 ter suos et bonesto et nobili. Quum essent bae 
nuptiae pJenae dignitatis, plenae concordiae, re- 
pente est exorta mulieris importunae nefaria libido, 
non solum dedecore, verum eliam scelere coniun-io 
cta. NamSassia, mater huius Habiti, mater enim 
a me in omni causa, tametsi in bunc bostili odio 
et crudelitate est, mater, inquam, appellabitur: 
neque umquam illa ita de suo scelere et immani- 
tate audiet, ut naturae nomen amittat: quo enimiS 
est ipsum nomen amantius indulgentiusque mater- 
num, hoc illius matris, quae multos iam annos, 
et nunc quum maxime fllium interfectum cupit, 
singulare sceius maiore odio dignum esse ducetis. 
Ea igitur mater Ilablti, Mellnl Illlus adolescentis,2o 
generi sui, contra quam fas erat, amore capta , 
primo, neque id ipsum diu, quoquo modo poterat, 
in illa cupidltate contlnebatur, deinde ita flagrai^e 

12. nominis causa 

I. aestimatioijc y. u facile om.JB 2- mortuus esset bc 

q Sylla ABnp ndt^luvl Silla i SiiHa R vulg 4- nobilcm 

npct 5. inoitoin palris ahcqns 7. hac] eac A 10. 

coniuncta II fpraeter aoj a^yOfC>]iy.i.'iQaTg convincta aoTi 
conviuctam convicta i^^^t ^' 13. in omul causa AB cod. Lainh. 

5 noniiuis causa R O praeter | et a/ qni liaec verla eiecit 
14. "lla a ita om. a bcdefi^h iii p KiJf C t^- cst om. ahiklino 
prstu aonn a 18. cupiat d efi^hk norstuv6Q capiat m 

19. tlucetis] iuclicabitis A 22. nequoj nc a cjuo niotlo B 23. 

cupiditate] civitatc ^4 ncquc in illa o in illa] uulla «€ couliuebat 
AB deintle] tleniuni bcq 



PRO A. CLUENTIO. n 

coepit amentia, sic inflammata ferri libidine, ut eam 
non pudor, non pudicilia, non pietas, non macula 
familiae, non hominum fama, non fllii dolor, non fi- 
liae maeror a cupiditate revocaret. Animum adoles- ^3 
^centis, nondum consilio ac ratione firmalum, pelle- 
xit iis omnibus rcljus, quibus illa aetas capi ac 
deliniri polest. Fih"a, quae non solum illo cora- 
muni dolore muliebri in eiusmodi viri iniuriis an- 
geretur, sed nefarium matris pellicatum ferre non 

loposset, de quo ne queri quidem se sine scelere posse 
arbitraretur, ceteros sui tanti mali ignaros esse cu- 
piebat: in buius amantissimi sui fratris manibus 
et gremio, maerore et lacrimls consenescebat. Ecce 
autem subitum divortium; quod solatium malorum 

i5omnium fore videbatur. Discedit a Melino Cluen- 
tia: ut in tantis iniuriis, non invita: ut a viro, 
non libenter. Tum vero illa egregia et praeclara 
mater palam exsultare laetitia, triumpbare gaudio 
coepit, victrix filiae, non libidinis. Itaque diu- 

2otius suspicionibus obscuris laedi famam suam no- 
luit: lectum illum genialem, quera biennio ante 
(iliae suae nubenti straverat, in eadera dorao sibi 
ornariet sterni, expulsa atque exturbata filia, iubet. . 
Nubit genero socrus, nallis auspicibus, nuliis au- 

25ctoribus, funestis ominibus omnium. 

10. sine scelcre sc 17. acpraeci. 18. ac triumphare 
1. oam piulor «s nou piulicifia om. AB 3. dolor A sw 

prascriptio 1. pudor 5. perlcxit p 6. his Aat ac] et e 7. 
cleloairi ip 10. sc siue scclere AB sine scclcre &u RO sine 
scelcre om. n la. siii anianiissinii bcq grcmio c\. raanibiis bcq 
i3. niacrore ot lanymis om- n 14. inalornm] miilicriim 1 lO. 

II t a] al a hino p rtv ac a « \r. et A B bc qu e ac R vulg. 

18- iaelitia , triuniphare AB laet. ac triumph. RO ig. nutrix a 
Ita(jiie om. AB 33. ct] atque n a^- auspiciis Aabmnov&ix/i 
•j5. oininibus omuiuin A B acf^h ifxyl^ ar Quinct. IV. a^ I2i. 



1 2 ORATIO 

6 O mulieris scelus incredibile, et praeter hanc 

unain in omni vita inauditum! o libidinera 
effrenatam et indomitam! o audaciam singula- 
rem! Nonne timuisti, si minus vim deorum ho- 
minumque famam , at illam ipsam noctem faces-5 
que illas nuptiales? non limen cubiculi? non cubi- 
le filiae? non parietes denique ipsos, superiorum 
testes nuptiarum? Perfregit ac prostravit omnia 
cupiditate ac furore : vicit pudorem libido , timo- 

i6 rem audacia, rationem amentia. Tulit hoc com-io 
mune dedecus familiae, cognationis, nominis gra- 
viter filius : augebatur autem eius molestia quoti- 
dianls querimoniis et assiduo fletu sororis: slatuit 
tamen nihil sibi in tantis iniuriis ac tanto scelere 
matris gravius esse faciendum, quam ut illa nei5 
uteretur : nam quae videre sine summo animi do- 
lore non poterat , ea, si matre uteretur, non so- 
lum videre, verum etiam probare suo iudicio 
putaretur. 

4- non timuisse i5. om. esse illa matre ne i6. 

ne quam videre i8. sed etiam 

omnibiis omwiam dprstuv X hominibus omnium n omnibiis 
ominuiii o omnibus oinnium z criniiiiibus omnium ic^ omi- 
nibus ^sC>]7t omnibus «^ omnibus hominibus hominum i 
omnibus omuium ominibirt y ominibus omnium omnibus q i. 

mulicbic a hanc causam iinam JB ^. nonne ABdefghilm 
n o r s t u g non me p non a b c q O limuisti ABfg 

hil mno timuisse/?0 6. non] nonne n cubiculi] cubilis 

B af 9- ac] ct adefghi k Ip st uv aa timorem] amorem « 

10. Non tulit aiprstuw cod. Dresd. Franc. i. a nam tulit bcq 

1 1. cledecus communc a§s declecus familiae A B h n o v rj n a 
Fr. cledecus iam fam. Ji rell. cdd. \i, angebatur i modc- 
stia Bi i5. esse faciendum ABb fcorr.J 5 faciendum/?0 prae- 
ter § ut om. a illa ne AB illa matre ixeRO i6. nam quael 
namquc AB ne quae ex Garatonii conicctura dt ne cjuam RO 
praeter ax 17. nc ea B si] sinc « 18. vcrum AB sed RO 
(om. X.J 19. putaretur] videretur drstu 

\ 



PRO A. CLUENTIO. i5 

Initium qiiod liiiic cum matre fuerit simulta- 
tis, audistis. Pertiuuisse lioc ad causam , tum, 
quum reliqua cognoveritis, intelligetis. Nam illud '7 
me non praeterit, cuiuscunquemodi sit mater, 
Stamen in iudicio filii de turpitudine parentis dici 
vix oportere. Non essem ad ullam causam idoneus, 
iudices, si hoc, quod in communibus hominum 
sensibus atque ipsa natura positum atque infixum 
est, id ego, qui ad hominum pericula defendenda 

loadiungerer, non viderem. Facile intelligo, non 
modo reticere homines parentum iniurias, sed etiam 
animo aequo ferre oportere. Sed ego ea, quae 

. ferri possunt , ferenda : quae taceri , tacenda esse 
arbitror. Nihil in vita vidit calamitatis A. Cluen- 

iStius, nullum perlculum mortis adiit, nihil mali 
timuit, quod non totum a matre esset conflatumet 
profectum. Quae hoc tempore sileret omnia , atque ^^ 
ea, si oblivione non posset, tamen taciturnitate sua 
tecta esse pateretur; sed vero sic agitur, ut pror- 

4- cviiusmodicunque matei' sit 8. in ipsa g. quum 

ad amici per. depellenda adhiberer ig. sed ea vero 

sic agit 

1. amVivistis i\v K(Jf ^)] X Xuv^ haiid iniuste audistis i^ aut in- 
iustitic auilistis b c tum JBaqe tunc R vulg. 3. aliqua n 

4. cuiuscunrjucmodi A B k q Fr. cuiusuiodicunque R sit 

mator AB niater sit RO 7. iudices om. bcqiwa hominuml 

omuium limov 8. atqiie ipsa ABa atque in ipsa RO affixuin 

p praefixum q fixum aiprstuwaeq 9. qui ABdcfs,hkm 

nopr sluv cod. Lamb. df quum ab clO practer J^ om. iw 

homiuuin ABg aniniuin adefghprstuw animi b cq omnium 
ikmS amici IvO pi-actcr d" hominum pcricula] omiiia iio de- 
icudeuda AB d;;pellenda /JO lo. adiuugerer^ .6 i fcorrj adliiberer 
RO II animo etiam B fpr. m.J 12. cgo om. B fpr. mj bcq 

i4' A. Cliientius vidit calamitatis cis 16 totuni] tantum no pro- 
{cclum ABfg k l m no prstuv cod. Lamb. Dresd. iff C 'f on 17. perfcc- 
tum ab c d e h i qw^t^yij^Xup^QOT 19 sed vcro ABb cdefi^ h l 
mnoqv cod. Murcti d'Z sed ea vero RO praetcr d^ ai-itur 

Abd€j'^hl m nov cod. Mur. J? angitur k agit RO fpr. vHj 



,4 ORATIO 

siis reticeri niillo modo possit Hoc enim ipsum 
iudicium, lioc periculum, illa accusatio, omnis 
testium copia, quae futura est, a matre initio est 
adornata, a matre hoc tempore instruitur atque 
omnibus eius opibus et copiis comparatur. IpsaS 
denique nuper Larino, liuius opprimendi causa, 
Romam advolavit, praesto est mulier audax, pe- 
cuniosa, crudelis: instituit accusatores, instruit 
testes: squalore huius et sordibus laetatur: exitium 
exoptat: sanguinem suum profundere omnem cu-to 
pit, dummodo profusum huius ante videat Haec 
nisi omnia perspexeritis in causa, temere a nobis 
illam appellari putatote: sin erunt et aperta et 
nefaria, Cluentio ignoscere debetis, quod haec a 
me dici patiatur: mihi ignoscere non deberetis,i5 
si tacerem. 
7 Nunc iam summatim exponam, quibus crimi- 

^ nibus Oppianicus damnatus sit: ut et constantiam 
A. Cluenlii et rationem accusationis perspicere pos- 
sitis. Ac primum causa accusandi quae fuerit,2o 
ostendam, ut id ipsum A. Cluentium vi ac neces- 
20 sitate coactum fecisse videatis. Quum manifesto 
venenum deprehendisset, quod vir matris Oppia- 
nicus ei paravisset, et res non coniectura, sed ocu- 

I. reticere i3. sin autem 21, et necessitate 

1. rcticori JB reliccre RO 2. illa] harc | ^, institiiitiir 

Ji€ 5- et] atqiie hc(/ 6. Lariuo om. ahciqwKB linius oppr. 

causa: h. L. rursus incipit C 8. instruit acc. defi^hlm nov 

xXy'4(f institiiit testcs ahcqrstu Fr. codd. ti(J 12. prospe- 

xeritis h cdefgliilin n oqv rcs in cansa prosp. ks i3. sin erunt 
ABCa sin aulem erunt RO \\. delicbilis C cleberetis () m otst. 
C i5. (lebetis not 19. Clnentio ahcrstuKS ao. rausani 

I fuerat B 21. id oin. ahciqw (■<; a.c J B C a h c p q w ct RO 

vi ac] in hac « U2. coactum <>/n. n 



rao A. CLUENTIO. i5 

lis et manihus teneretur, nequc in causa ulla dw- 
bitatiopossetesse: accusavit Oppianicumjquam con- 
stanter, et quam diligenter, postea dicam: nunc hoc 
scirevos volui, nullam huic aliam accusandi causam 
Sfuisse, nisi ut proposilum vitae periculum et quotidi- 
anas capitis insidias hac una ratione evitaret. Atque 
ut intelligatis, his accusatum esse criminihus Op- 
pianicum, ut neque accusator timere, neque reus 
sperare potuerit: pauca vohis illius iudicii crimina 

loexponam,- quihus cognitis, nemo vestrum mirahi- 
tur, illum diffidentem rehus suis ad Staienum 
atque ad pecuniam confugisse, 

Larinas quaedam fuit Dinaea, socrus Oppia- 21 
nici : quae filios hahuit M. Aurium et Num. 

iSAurium et Num. Magium , et flliam Magiam, 
nuptam Oppianico. M. Aurius adolescentulus, 
bello Italico captus apud Asculum, in Q. Sergii 
Senatoris, eius, qui inter sicarios damnatus est, 
manus incidit, et apud eum fuit in ergastulo. Nu- 

2omeriu8 aulem Aurius, frater eius, mortuus est, 

I. ac man. 5. titi 6. vitaret 9. sp. debuerit 

i5. Dinca i.f. M. et Numerium Aurios i5. Cn. Mag. 

\. et ABa ac RO rclincretur ABl> fcorvj dtibit. ulla a 
•«. Oppianiciira om. n 3. ct diligcnfer (^/k. qiiamj bcqs 

i|. voliii vos AB Iniic] hinc Bbcqv caiisam accusaiuli bcq 5. 
ut ABiae iit ct n uli BO fpr. afj 6. evilarot AB vitaret 

B.0 7. iis AvSr 8. timcret AB 9. poluerityf/i codd.Lamb, 
dcbuerit BO iudiccs pa \\. suis rcbus at Staienum df 

ghlnr Scaienum AB Scnlenum ^C Scalucum « Stalcnum^fi ct 
rell. cdd. \Z. Dinaca BC (Jfere constanterj Dianea ./4 Dinea 7? O 
14. M. Auriiim ct Numcrium Auriura ABb fcorr.J M. N. Aurius C 
( pr. m. J M. ct N. Aurios id. a sec. Marium et N. Aurios a Mar- 
cum (5. M.) etNumerium Aurios7?0 i5. NumeviumMag. >4iji fcorr.J 
nbicunque hoc nomen recurrit Cn. Ma;<. BO 16. A. Aur. n 

17. Ser^xABap ig. intlicit no ct luit apnd cura cte tj in erg. 

fuit C 20. frater eius om. bcq eius om, aimwaixkon o 



i6 ORATIO 

heredemcjue Num. Magium fratrem reliquit. Po- 
stea Magia, uxor Oppianici, morlua est: postremo 
unus, qui reliquus erat, Dinaeae fllius, Num. Ma- 
gius, est mortuus. Is heredem fecit illum adole- 
scentem Oppianicum, sororis; suae fllium, eum-5 
que partiri cum Dinaea matre iussit. Interim ve- 
nit index ad Dinaeam , neque obscurus neque in- 
certus, qui nuntiaret ei, filium eius, M. Aurium, 
22 vivere et in agro Gallico esse in servitute. Mulier, 
amissis liberis, quum unius recuperandi filii spesio 
esset ostentata, omnes suos propinquos filiique sui 
xiecessarios convocavit, et ab his flens petivit, ut 
negotium susciperent, adolescentem investigarent, 
sibi restituerent eum filium , quem tamen unum 
ex multis fortuna reliquum esse voluisset HaeciS 
quum agere instituisset , oppressa morbo est. Ita- 
que testamentum fecit eiusmodi, ut illi filio HS 
quadringenta millia lcgaret, heredem institueret 
eundem illum Oppianicum , nepotem suum : 

I. Cn. Mag. fratrem suum 3. Cn, M. 4« f^<^^* ^^^* 
lo. filii rec. i^. tantum unum i^. HS ccccioddd 

millia 

i. ^um. JB b (7:orrJ Cn. i?0 fvatrem rcl. J B C fratrem suum 
rpl. BO a. postremo] postea C fa pr. m J 3. Dianeae 

A filius om no Num. ABb fcorvj Cn. RO 4- mortuus est AB 
hcredem fecit ABC fecit hercdem BO adolcscentuhim A 

5. sororis filium suae AB 6. Dinaea: hinc A quocjue constan- 

ter hanc formam exhilet. interim vcnil] intervenit AB 7. iu- 

clex ae 8. ei om. cce A. Aur. n 10. rccuperandi filii 

ABC (C. recip.) fil. rccup. BO ii. omnesque B sui filii cce 

12. his A B bc clefhn qr stuvwKy Sel^ijk^v^ eis C iis agp 
vulg. fde Oxoniensibus parum constatj i4- tamen ABCabcinp 

rstuaaz tum cod. Fr. v'i tantum^ et rell. edd. unum fort. ex 
miiltis ct s 17. H S cccc millia (milia) Cr cn millia lemma Manut. 
quadraginta milia ABb fcorr.J € xl millia defgwy 6 l^ij 1, 

ccccLiii prstu X fj, ccccui\i hmn o V socciusmillia /> c H S cccci3D33 
«o HScccciaoDD millia Xy^07iQ 18. inslitiiit n 



PRO A. CLUENTIO. i„ 

atque liis diebus paucis mortua est. Propinqui 
taraen illi, quemadmodum vivaDinaea instituerat, 
ita, mortua illa, ad vestigandum M. Aurium cum 
eodem illo indice in agrumGallicumprofecti sunt. 
5Interim Oppianicus, ut erat, sicut muitis ex re- 8 
bus reperietis, singulari scelere et audacia, per ^3 
quendam Gallicanum, familiarem suum, primum 
illum indicem pecunia corrupit: deinde ipsumAu- 
rium, non magna iactura facta, tollendum inter- 

loficiendumque curavit. Illi autem, qui erant ad 
propinquum investigandum et recuperandum pro- 
fecti, litteras Larinum ad Aurios, illius adolescen- 
tis suosque necessarios, mittunt; sibi dilTicilem esse 
investigandi rationem, quum intelligerent indicem 

i5ab Oppianico esse corruptum. Quas litleras Au- 
rius, vir fortis et experiens et domi nobilis et M. 
illius Aurii perpropinquus, in foro palam, multis 
audientibus, quum adesset Oppianicus, recitat, et 
clarissima voce, se nomen Oppianici, si interfectum 

2oM- Aurium esse comperisset, delaturum esse testa- 

I. est mortua 3. investigandum om. M. 12. adol. pro- 
pinquos suosque i^. quod int. i5. A. Aurius 16. 
nobilis M. 17. propinquus 20. om. esse 

I. his] iis ex coni. Garat. t mortiia esi AB est morliia RO 
a. viva om. iio iastitncrat Bfnvu coustitiicrat bcq 3. ve- 

stigandiim ABaqe iuvcstigamliun RO praeter e M. arld, ex A B 
5. siciit ABaae sicuti R. rcLl. edd. ex miiltis rcbns C 6. sin- 
gulari om. no singularis defprst u 12. adolescentis suosque A 
BC adol. propinquos suosque RO i4. invcstigaiuUim cF^ 

quum ABb (corr.J s quod RO practer S i5. Aurius ABC 

M. .\urius bcii A. Aurius RO 16. nobilis ct A B C defhnopi) 
rfef uobilis R rell. edd- M] A. a s 17. perpropiuqnus BC 

fnam sic legenduiHj cfuod enotant Peyroii. per propiuijuos , quum. 
ubique fere in velusiis MSS. w, qund alterum u sequitiir, in o abie- 
rit: vid. ad p. 24^ i^J propinquus i} O mullis om. II praeterAB 
Cj cc 19. se voce def^rstudC ao. essc add. ex ABC 



i8 ORATIO 

24 tur. Interira brevi lempore illi, qui erant in Gal- 
liara profecti, Larinum revertuntur et interfectum. 
esse M. Auriura nuntiant. Anirai non solum pro- 
pincjuorura, sed etiara oraniura Larinatium odio 
Oppianici et illius adolescentis misericordia com-5 
moventur. Itaque quum Aurius is, qui antea de- 
nuntiarat, clamore liominera ac minis insequi coe- 
pisset, Larino profugit, et se in castra clarissimi 

25 viri , Q. Metelli, contulit. Post illara autera fugam, 
sceleris et conscientiae testera, nuraquara se iudi-io 
ciis, nuraquara legibus, nuraquara inerraem ini- 
micis comraittere ausus est, sed per illara L. Syl- 
lae vim atque victoriam, Larinum in sumrao tiraore 
omniura cum armatis advolavit ; quatuorviros, 
quos municipes fecerant, sustulit: se a Sylla eti5 
alios tres praeterea factos esse dixit: et ab eodem 
sibi esse imperatura, ut Aurium illum, qui sibi 
delationera norainis et capitis periculura ostentarat, 
et alterura Auriura et eius C. lilium et Sex. Vibium, 
quo sequestre in illo indice corrumpendo dicebaturao 

I. in agrum Gallicum 2. om. et 3. renuntiant 6. 
A. Aurius qui 9, illam fugam et scel« 16. prae- 

terea tres 

I. Galliani AB agrum Gallicum RO 2. et add ex AB 

3. nuntiant ABrstii rciiuntiant RO 4- Larinatum ahci 6. 

Aurius is A M. Aurius is Ct is rom, nominej B A. Aurius RO 
pr. X 7. clamore et minis hominem uE niniis A ac minis : h. 
L deficit C 8. profugiet a g. illam autom fugam ABklmo 

7] illam fngam autem deg Jiprstuyd ^^ g illam fugam et R vuls. 
10. numquam se lcgiljus om. A B 11. numquam inermem inimicis 

bcq iucrmum prstu in Larinum (p-o inermum) alw cod. Fr. 
u se \nim\cis AJB i5. praefecerant abcq substulit A se 

vero a aaeq 16. alios om.AB trcs praeterca ^5 praet. trcs RO 
17, impetratum ^ 18. dilationem (Ff 19. C] LuciumJ? C. eius 

fiiium I \ ihimn A Bhm}] '$T lubium defglv ^y 6 sl^ Virium bci 
kprstut Virbium y.luyonQd (/?. Virum, Aurium , Irium) 20. 
quos sequestres adefghno 



PRO A. CLUENTIO. ,g 

esse usus, proscribendos interficiendosque curaret. 
Itaque, illis crudelissime interfectis, non mediocri 
ab eo ceteri proscriptionis et mortis metu teneban- 
tur. His rebus in causa iudicioque patefactis, quis 
5est, qui illum absolvi poluisse arbitraretur ? Atque 9 
haec parva sunt: cognoscite reliqua, ut non ali- 
quando condemnatum esse Oppianicum, sed ali- 
quamdiu incolumem fuisse miremini. 

Primum videte hominis audaciam. Sassiam in 36 

lomatrimonium ducere, Habiti matrem, illam, cuius 
virum Aurium occiderat, concupivit. Utrum im- 
pudentior bic, qui postulet, an crudelior illa, si 
nubat, difficile dictu est. Sed tamen utriusque 
humanitatem constantiamque cognoscite. Petit Op- 27 

iSpianicus, ut sibi Sassia nubat, et id raagno opere 
contendit. Illa autem non admiratur audaciam» 
non impudentiam aspernatur , non denique illam 
Oppianici domum, viri sui sanguine redundantem, 
reformidat: sed quod haberet ille tres fllios, idcirco 

aose ab his nuptiis abhorrere respondit. Oppiani- 
cus, qui pecuniam Sassiae concupivisset, domo sibi 
quaerendum remedium existimavit ad eam moram, 
quae nuptiis afTerebatur. Nam quum haberet ex 
Novia infantem filium , alter autem eius filius, 

5. terrebantur 11. A. Auriuin ig. tres ille 

1. curavit bhnv cnraverit a a. ita a 3. tencbantur ABi 
terrebantur RO 4- *?"' aghiopvct 5. arbitrefur Uj, ffeiskii 

<]. 7. damnatum a aliqnando aefgkorstus 8. miraremini 

a 9. Sasiam bci Saxiam (j 11. 4urium ABq A. Auriura 

RO 12. postulet Babciq i 5. dictum ps 18. domum] 

dexteram Palat. 6 ef 7 ap. Griit. nulliis codd. nostroriim ; ixl^v 
fcorr. qj om. abcipwtc sauguincni 5 19. habet d'^ ilie tres 
AB tres ille /? 20. se om. B ai. Sassiae pccuniam bc 24, No- 
nimia bcqa Novimia i Nominia w infantcm] ne ante ^t ne iuri 
ante u ne vitae rs ante biqw om. dk filius eius a 



20 ORATIO 

Papia nalus, Teani Apuli, c[uod abest a Larino xviii 

millia passuum, apud malrem educarelur: acoer- 

sit subito sine causa puerura Teano: quod facere, 

nisi ludis publicis aut feslis diebus, antea non so- 

lebat. Mater misera nibil mali suspicans mittit.5 

Ille seTarentum proficisci quum simulasset, eo ipso 

die puer , bora undecima quum valens in publico 

visus esset, ante noctem mortuus, et postridie, an- 

tequam luceret, combustus est. Atque bunc tan- 

tum maerorem matri prius bominum rumor quamio 

quisquam ex Oppianici familia nuntiavit. Illa 

quum uno tempore audisset , sibi nou solum filium 

sed etiam exequiarum munus ereptum, Larinum 

confestim exanimata venit, et ibi de integro funus 

iam sepulto filio fecit. Dies nondum decem inter-i5 

cesserant, quum ille alter filius infans necatur. 

Itaque nubit Oppianico continuo Sassia, Jaetanti 

iam animo et spe optime confirmato: nec mirum, 

quae se non nuptialibus donis, sed filiorum fune- 

ribus esse delinitam videret. Ita quod ceteri pro-20 

5. nihil mali misera 7. quum hora und. in publ. 

valens visus 1 1 . renuntiavit 18. optinia 20, om. 

esse 

I. Pappia JB^ e^ ftv^ Teani Apuli prstiia ^yS sl^rjQ' fxcix 
Theani Apuli b c h(fv x Xy Thcani Appuli ioTiQ Teani- 

puli a Teanopuli defi^iio Teano j4 B abest] cst « ab y^ /' 
st om. y '4 2. acccisit AB bc (j r suva X l ju. arcessit R vulg. 

3. Theano cqy.lv^onQ 4- puljlicis om. AB ante bciqwB 

5. niisera nihit nxali A B nihil maii uiisera RO suspicans niisera «s 

6. siiHularet bcq 7. hora und. quum valens in publico ^B quum 
h. und. in publ. val. RO 8. antequam luceret] ante luccm a 
n.quispiam bc nuutiavitTZ fpraeter pj u ^y del^rj i'^ renuutiavit 
pxkfiyonQOr illa] una b c (/ 12. uno] illo6c<jr 18. optime 
AB optima RO confirmata abcqw cod. Fr. ^ayjxlfiv'^ 20. 
esse add. ex AB ita quoci] itaque bcdipqw ed. i^?^ fap. OrJ 
z itaque quocl mixi. fiv^ ita quum (soleant)ff . 



PRO A. CLUENTIO. 21 

pter Jiberos pecuuiae cupidiores esse soleut, ille 
propter pecuniam liberos amittere iucundum esse 
duxit. Sentio, iudices, vos pro vestra humanitate, 10 
his tantis sceleribus breviter a me demonstratis, ^9 
5vehementer esse commotos. Quo tandem igitur 
animo fuisse illos arbitramini, quibus iis de rebus 
non modo audiendura fuit, verum etiam iudican- 
dum? Vos auditis de eo , in quem iudices non 
estis : de eo , quem non videtis : de eo , quem odisse 

loiam non potestis: de eo , qui et naturae et legibus 
satisfecit: quem leges exilio, natura morte multavit. 
Auditis non ab inimico: auditis sine testibus: au- 
ditis, quum ea, quae copiosissime dici possunt, 
hreviter strictimque dicuntur. Illi audiebant de 

i5eo, de quo iurati sententias ferre debebant: de eo, 
cuius praesentis nefarium et consceleratum vul- 
tum intuebantur: de eo , quem omnes ode- 
rant propter audaciam: de eo, quem omni sup- 
plicio dignum esse ducebant. Audiebant ab 

2oaccusatoribus : audiebant verba multorum tes- 
tium : audiebant , quum unaquaque de re 
a P. Cannutio, homine eloquentissimo, graviter et 
diu diceretur. Et est quisquam, qui, quum haec 3o 
cognoverit, suspicari possit, Oppianicum iudicio 

I. solent esse 2. iucundlus 6. his - i^. bre- 

viter a me strictimfjne ij. om. omnes ii. Canutio 

I. esse solent^^ solont csse RO i. iiiciuulum ABbcp 

tjrstutxXfxv^Q iuciindius Ru^y (S e^n qot 4- i's B 6. 

arbitrabimini l iis ABhq his RO 8. audistis bc (Item 

V. 12. terj 12. auditis non sine A t^. breviter stric- 

timquc AB brev. a me str. RO i5. de (^anie quoj om. AB 

i6. praoscntcm bc 17. omnos add. ex ABb (^corr.J aa. Cauuiitio 
ABe hk svi?€ C X uy Canuuutio dfgrtu contio « Canutio R 
vulg. (sic fere constanlerj 23. dicerentur t/ey/flj cff quum] 

non A Cpr. m.J haec] hoc abcqae 24. possct^Z^ 



^2 ORATIO 

oppressuin et circiVmventum esse innocentem? Acer- 
vatim iara reliqua, iudices, dicam, ut ad ea, quae 
propiora huiusce causae et adiunctiora sunt, per- 
veniam. 

Vos, quaeso, memoria teneatis, non mihi hoc5 
esse propositum, ut accusem Oppianicum mortuum, 
sed, quum hoc persuadere vobis velim, iudicium 
ab hoc non esse corruptum, hoc uti initio ac fun- 
damento defensionis: Oppianicum, hominem sce- 
leratissimum et nocentissimum esse damnatumj quiio 
uxori suae Cluentiae , quae amita huiusHabiti fuit, 
quum ipse poculum dedisset, subito illa in media 
potione exclamavit, se maximo cum dolore emorij 
nec diutius vixit, quam locuta est: nam in ipso 
sermone hoc et vociferatione mortua est. Et adi5 
hanc mortem repentinam vocesque morientis, omnia 
praeterea, quae solent esse indicia et vestigia ve- 
neni, in illius mortuae corpore fuerunt. Eodem- 
11 que veneno C. Oppianicum fratrem necavit. Ne- 
^^ que est hoc satis: tametsi in ipso fraterno parri-20 
cidio nullum scelus praetermissum videturj tamen 
ut ad hoc nefarium facinus accederet, aditum sibi 

3. huius i3. mori 16. mortem tam repent, vo- 

cemque 

a. reliqua iam J 3. propriora A B b chn opqr stuv cod. 

Lamb. adiunctiora] adniiuiculatura i c 5. iu memonoi B fpr. m.J 

hoc om. as 7. persuadere hoc bcnq 9 Oppianicuin mor- 

tuum hominem AB it. Chientiae om. B amica A (pr. mj no 

iaissetAB 12. poculum] peculium a i3, niaxime /j/ if v emoviAB 
mori RO 16. mortem repentinam ^5 mortem tam repentinam 

RO ^ocesque AB abciqwaet] v^ \occmqae R vulg. 18. 

in om- abcipnrstuwct mortuae om. B fuerunt corpore bc 

defgqd^C fuerint corp. no 19. C, om. bc fratrem suum qc 

nequej itaque « 20. hoc est abcque tji. videatur bcq vide- 
retur o 



PRO A. CLUENTIO. 25 

aliis sceleribus ante miinivit. Nam quum esset gra- 
vida Auria, fratris uxor, et iam appropinquare 
partus putaretur, mulierem veneno interfecit, ut 
una illud, quod erat ex fratre conceptum, neca- 
5retur. Post fralrem aggressus est : qui sero, iam 
exhausto illo poculo mortis, quum et de suo et de 
uxoris interitu clamaret, testamentumque mutare 
cuperet, in ipsa significatione huius voluntatis est 
mortuus. Ita mulierem, ne partu eius ab beredi- 

lotate fraterna excluderetur, necavit: fratris autem 
liberos prius vita privavit, quam illi banc a na- 
tura lucem accipere potuerunt: ut omnes intelli- 
gerent, nibil ei clausum, nibil sanctum esse posse, 
a cuius audacia fratris liberos ne materni quidem 

iScorporis custodiae tegere potuissent. Memoria te- 32 
neo, Milesiam quandam mulierem, quum essem 
inAsia, quod, ab beredibus secundis accej)ta pe- 

-cunia, partum sibi ipsa medicamentis abegisset, 
rei capitalis esse damnatam : nec iniuria : quae 

aospem parentis, memoriam nominis, subsidium ge- 
neris, beredem familiae, designatum reipublicae 

3. pai'tns videretur 4- ^^1^^ ^* quod 5. Postea 

n . ab natura propriam lucem 1 4. cuius ab audacia 

i5. custodia - potuisset 19. neque 

2. Auria] Iiilia JB luria vel Viria prstug iniuria « Vina 
»w 3. putarelur JBb Ccorr.J videretur i? O 4- iHu^ qnod 

AB def^'hklmn ov ^yd e^tj a q iila quod prstu illa et qiiod 
abciawuixkfiOTiQT una cum illa el quod v una cum illa id 
quod i 5. post H Cpraeter wj d^ postea vulg. sero et 

iam I 6. mortis om. a ii. a.ABabcikno(fvwtti^ ah R vulg. 
natura lucem^fia natura propriam lucem /J f^r. a^ la. potuerint 
tc i3. tam clausum , uiiiil tam sanctum q i^. a cuius audacia 

ABs cuius audacia li cafC? cuius ab aud, vulg. i5. 

custodiae-potuisseut .^fi' custodia -potuisset /J 17. secundis otn, 
AB suis 5 ig. ucc AB ueque RO ai. ct design, £ 



M 



ORATIO 



civem suslulisset. Quanto est Oppianicus in ea- 
dem iniuria maiore supplicio dignus? siquidem 
illa, quum suo corpori vim attulisset, se ipsa cru- 
ciavit : liic autem idem illud effecit per alieni cor- 
poris mortem atque cruciatum. Ceteri non vi-5 
dentur in singulis hominibus mulla parricidia sus- 

15i cipere posse: Oppianicus inventus est, qui in uno 
corpore multos necaret. Itaque, quum hanc eius 
consuetudinem audaciamque cognosset avuncidus il- 
lius adolescentis Oppianici, Num. Magius, isque graviio 
morho affectus esset, et heredem illum sororis suae 
filium faceret: amicis adhihitis, praesente matre 
sua, Dinaea, uxorem suam interrogavit, essetne 
praegnans. Quae quum se esse respondisset , ab 
ea petivit, ut, se mortuo, apud Dinaeam, quaCiS 
tum ei mulieri socrus erat, quoad pareret, habi- 
taret, diligentiamque adhiheret, ut id, quod con- 
ceperat, servaret, ut salvum parere posset. Itaque 
ei testamento legat grandem pecuniam a filio, si 
qui aatus erit: ab secundo herede nihil legat.20 

54 Quid de Oppianico suspicatus sit, videtis: quid 

8. plures necaret 9. cognosceret 10. Cn. Magius 

30. natus esset 



1. siil)stulissetv4 Quanto eST: h. l. C rursus incipit est oin. h m 
ed. Lainiiniatia a. i584Io^(?<^ 3. corpoic ^4 ipsa AB Ca i^hikm 
noprsluaiioT {'Quinctil. VI 11. 4. 11. dubj ipsani B. rell. edd. 

4. lUutl oin. d efi^hikni novdt, 5. inoitcm] yim Quinct. l. c. 8- 
niultos AB codd. Lamb. plures RO eius decst in ed. 1 584- 

OTiQ 9. cognosset Ctr cognoscet prsu coguoscerct RO fpr. 

rj 10. JNumcritis ABb fcorr.J C. « Cn. R vulg. isf(ue] 

is qui Bb fcorrj isque quuuj C 12. adhibitis amicis C 

sua niatrc aa i^. praegnas ya cod. Lb. se oin. b cfq 16. quod 

adparcret a b c defgptj rs tu 18 servare et salvom parerc ct pos- 

set C posiit A 20. erit ABb Ccorr.J csset RO et sccundo C 
fpr. inj 



m 



PRO A. CLUENTIO. 2^ 

iudicaverit, obsciirum non est. Nam cuius filium 

faceret heretlem, eum tutorem liberis non adscri- 

psit. QuidOppianicus fecerit, cognoscitej ut illum 

Magium inteliigatis non longe animo prospexisse 

Smorientem. Quae pecunia mulieri legata erat a 

filio, si qui natus erit, eam praesentem Oppiani- 

cus non debitam mulieri solvit: si baec solutio le- 

gatorum , et noa merces abortionis appellanda est. 

Quo illa pretio accepto multisque praeterea mu- 

loneribus, quae tum ex tabulis Oppianici recitaban- 

tur, spem illam, quam in alvo commendatam a 

viro continebat, victa avaritia, sceleri Oppianici 

vendidit. Nihil posse iam ad hanc improbitatem 55 

addi videtur: attcndite exitum. Quae mulier ob- 

iStestatione viri decem illis mensibus ne domum qui- 

dem ullam, nisi socrus suae, nosse debuit, haec 

quinto mense post viri mortem ipsi Oppianico nu- 

psit. Quae nupliae non diuturnae fuerunt. Erant 

enim non matrimonii dignitate, sed sceleris socie- 

aotate coniuYiclae. 

Quid? illa caedes Asuvii Larinatis, adolescehtis 13 

pecuniosi, quam clara tum fuit recenti re? quam 

omnium sermone celebrata? Fuit Avillius quidam 

r. iudlcarit Nam quum eius filium 4« ^^^* "^n 

6. iiatus esset 

I. iiulicaverit AB iudicarit RO ciiius ABC quiim cius RO 
a. tutorciu| auctorem deJ^^klrstuJC acliutorem hmnov 4- ^^^ 
add. ex ABb fcorrj G. erit ABb (corr.J csset RO 8. est 

om. B 10. tum] cura ABdg i4- attcndite, iudiccs, cxitura a 

ostcutationc biqrslu 17. post viri] postulari C 21. Asu- 

vii] Asui C Asini ipt Asimii hno Asinii 7? om. AB 22. 

pcrniciosiA tum] cum e fi^^LinoK ^y 6at.)} il v quam bcq fuit re- 
ccnti re] fuit recenti AB rcccnti re fuit ct C rcccns fuit aiqwy 
6tL,rit,Xv rcccnti fuit klmnou reccnti re fuit Ry.fix rcccnti 
rc '^OTiQXS 23. omniuni] iu omnium^J5 omni bchmiioq Avil- 
lius ABC (constunterj Aiulius rstu^d tt^ixi. jxp^ Aulius abcq 



26 ORATIO 

Larinas perdita nequitia et summa egestate, arte 
quadam praeditus ad libidines adolescentulorum 
excitandas accommodatus : qui ut se blanditiis et 
assentationibus in Asuvii consuetudinempenitus im- 
mersit, Oppianicus continuo sperare coepit, boc5 
se Avillio, tamquam aliqua macbina admota, ca- 
pere Asuvii adolescentiam et fortunas eius patrias 
expugnare posse. Ratio excogitata Larini est: res 
translata Romam : iniri enim consilium facilius in 
solitudine, perficere rem eiusmodi commodius inia 
turba posse arbitrati sunt. Asuvius cum Avillio 
Romam est profectus. Hos vestigiis Oppianicus 
secutus est. lam ut Romae vixerint, quibus con- 
viviis, quibus flagitiis, quantis et quam profusis 
sumptibus, non modo conscio, sed etiam convivai5 
et adiutore Oppianico, longum est dicere mibl 
praesertim ad alia properanti. Exitum buius as- 
37 simulatae familiaritatis cognoscite. Quum esset 
adolescens apud muli^rculam quandam atque ibi 
pernoctaret, ibi diem posterum commoraretur ,20 

9. enim id consilium i3. consecutus est 16. mihi 

dicere 20. et ibi (ibidem) diem 

Avilius t Aurilius l Avulius w Avullius ij Arulius a Avilius R 
vulg. I. Lariuo AB C perdito a nequitiam C 3. exerci>- 

tandas C accommodatus JJ (pr. C de quo dubitaturj ay6e^ tj ac- 
commodata C (hisi forte h. l. Pejron. varietatem lectionis enotare 
superseditj & x i. [ivio tiq Ox 4- abseutationibus Bbca Asui 

C Asuivi Bpt Ascii A Asimii ho 7. Asuvii pt Asni C 

Ascii j4B 9. inire Cb defghk noqt enim consiiium JBdefg 

himnop q r s tuvw enim iu cousilium RO 10. perficere reni 

AB C defghkmno ^iSEt^t] IX perficere (om. vemj ab ci pq r s tua 
proficere w perfici rem xlfx, v'ion Q a 11. Asuvius ABCp rell. 

varie discrepant As. vero «f 12. lios] quibus a i3. secutus A B a 
bciqasq consecutus R vulg. ut Roraae] qua ratione atf 

quibus conviviis om. AB (^^ a 16. dicere mihi ABCab c pq rstu 
uv mihi dicere R vulg. 17. eius f 19. atque ubi pern. C 

ao. ibi diem ABC ct ibi diem dcfghklno prstu^ y Stl^tjx IfJt 
von^ et ibidem aivw et ibi ^c^ et ibidem dicm J at 



PRO A. CLUENTIO. 2» 

Avillius, ut erat constitutum, simulat se aegrota- 
re et testamentum facere velle. Oppianicus obsi- 
gnatores ad eum, qui neque Asuvium nequeAvil- 
lium nossent, adducit, et illum Asuvium appel- 
5lat. Ipse, testamento Asuvii nomine obsignato, 
discedit: Avillius illico convalescit: Asuvius autem 
brevi illo tempore, quasi in bortulos iret, in are- 
narias quasdam extra portam Esquilinam perdu- 
ctus, occiditur. Qui quum unum iam et alterum 33 

lodiem desideraretur , neque in iis locis, ubi ex cou- 
suetudine quaerebatur, inveniretur, et Oppianicus 
in foro Larinatium dictitaret, nuper se et suos 
amicos testamentum eius obsignasse : liberti Asuvii, 
et nonnulli amici, quod eo die, quo postremum 

iSAsuvius visus erat, Avillium cum eo fuisse et a 
multis visum esse constabat, in eum invadunt, et 
bominem ante pedes Q. Manlii, qui tum erat trium- 
vir, constituunt. Atque illic continuo, nullo teste, 
nullo indice, recentis maleficii conscientia perter- 

aoritus, omnia, ut a me paullo ante dicta sunt, ex- 
ponit, Asuviumque a sese, consilio Oppianici , iu- 

17. Manilii 18. ille ai. ab se 

2. se facere ae assignatores ^B 4- noscerent aic,^ 

noscent s 5. consignato bc aclsignato a 6. cUsceclitur Cdefg 

hklnopr stu ilico j4 ct a 7. liarenarias J B p 8. Exciui- 

\inam Bik 10. iis] \ns A B defghr sv cty del^rj x ftv^ ubi] in 

3uibus defghklmv 6 l; 12 forum ^J? Larinatum ic ^ rs f« 

ictaret bcm i3. ot^ligasse himno 14. co die] eodem die 

pw eodem defghikrmnorstuv £ postremo bhi mnov i5. erat 
visus B (pr. mj 17. Q. om. AB Manlii (i) ABCim Manilii 
RO i8. constituerunt hc consistunt defghiklnors 

tuvft^ constituunt: h. l. deficit C iilic ^^ ille ^ O 

19. iudicc iklw recentis om. A 21. a ABab c evat ab R 

vulg. sese JB seRO 



38 ORATIO 

39 lerfectuni fatetur. Extraliitur domo latitans Op- 
pianicus a Manlio: index Avillius ex altera parte 
coram tenetur. Hic quid iam reliqua quaerilis? 
Manlium plerique noratis : non iile honorem a pue- 
ritia, non studia virtutis, non uUum existimatio-5 
nis bonae fructum umquam cogitarat: sed ex pe- 
tulanti atque improbo scurra, in discordiis civi- 
tatis, ad eam columnam, ad quam multorum saepe 
conviciis perductus erat , tum suffragiis populi per- 
venerat. Itaque rem cum Oppianico transigit: pe-io 
cuniam ab eo accipit : causam et susceptam et tam 
manifestam relinquit. Ac tum in Oppianici causa 
crimen hocAsuvianum quum testibus multis, tum 
vero indicio Avillii comprobabatur: inquoalligatum 
Oppianici nomen primum esse constabat, eiusjiS 
quem vos miserum atque innocentem falso iudicio 
circumventum esse dicitis. 

l4 Quid? aviam tuam, Oppianice, Dinaeam, cui 

tu es heres, pater tuus non manifesto necavit? ad 
quam quum adduxisset medicum illum suum,2o 

3. iam quid 11. et manifestam i^. probabatur : 

in quo inter allegatos 

2. Manlio ABi Manilio 7? 3. hinc a quid iam 

j4B iam quid RO 4- Manlium JBi 5. non uUum] nul- 

luhi b c <j non nullum a 6. cogitarct abc sed om. AB 9. 

tum] cum ABb c filqccon qua cum v 10. rem] tum AB 11. 
tam add. ex A B i} fcorr.J la. roliquit ^ jB a i c^ a i3. AviUianum 
AB i4- vero om. d efghiklmno r stuv dC indicio) iudicio b 
cehinovwa Ulius B inditiis^ sec. m. (quid prima hahuerit^ non 
liquetj comprobabatur g h i mprstuSC comprobatur AB ab c def 
klnoqvwas probabatur xlav'^ vulg. in quo aUigatumy^ 

B in quo ad intcr aUegatum c q in quo ad inter allegatos b in 
quo iutra ad legatos w iu quo inter allegatos BO praeter ^, qui 
verba iuter allegalos dclevit i6. vos om. B fpr. m.J 18. cui] 

cuius «, 



40 



PRO A.GLUENTIO. 



^9 



iam cognilum et saepe victorem, per quem inter- 
fecerat plurimos, mulier exclamat, se ab eo nullo 
modo curari velle, quo curante omnes suos per- 
didisset. Tum repente Anconitanum quendam, 

5L. Clodium, pliarmacopolam circumforaneum, qui 
casu tum Larinum venisset, aggreditur, et cum eo 
duobus millibus HS, id quod ipsius tabulis tum 
est demonstratum , transigit. L. Clodius, qui pro- 
peraret, cui fora multa reslarent , simul atque in- 

lotroductus est, rem confecit: prima potione mulie- 
rem sustulit: neque posteaLarini punctum est tem- 
poris commoratus. Eadem hac Dinaea testamen- 4* 
tum faciente, quum tabulas prebendisset Oppiani- 
cus, qui gener eius fuisset, digito legata delevit: 

i5et quum id multis locis fecisset, post mortem eius, 
ne lituris coargui posset, testamentum in alias ta- 
bulas transscriptum, signis adulterinis obsignavit. 
Multa praetereo consulto: etenim vereor, ne baec 
ipsa nimium multa esse videantur. Vos tamen 

2oeum similem sui fuisse in ceteris quoque vitae par- 
tibus existimare debetis. Illum tabulas publicas 
Larini censorias corrupisse, decuriones universi 

3. velle curari suos omnes 7. HS quadringentis 

1. per-plurimos ont. ^a uncinis incluserunt qt 3. 

carari velle AB vcUe ciirari RO omnes suos AB suos 

omnes RO 5. pliarmacopulam ab chipr stu forraa copu- 

lam « circumforanum ah cdi^h i noprst u « £ foranura AB 6. 

ct om. bcq duobus miilibus HS] duo milia ABileJ^ghik Imnop 
(hic enim exhibet : oooo/i. e. cidcio)^ ytFff quadraginta sextertia a 
libras quadraginta « om. hcqrstu HS quadringentis R vulg. 
est ipsius tabulis tum defghv^^^ tum om. AB abcq ne tj 

8- qni] cum AB properat « lo. conficit l i3. facenlc A 

prcndisset bchilrtuv^C prendidisset AB i^. eius] huius AB 

i6. lilteris cc possit AB 20. similem Sui eum AB sui om. ^ 

quoque om. defi^hmnodt, i.Q av vitae suae partibus defghmno 
v^6tl^fix^ 21. dcbebitis rti c^rit OTT 



Zo ORATIO 

iudlcaverunt Cum illo nemo iam rationem, nemo 
rem ullam contraliebat: nemo illum ex tam mul- 
tis cognatls et affinibus tutorem umquam llberis 
suis scripsit: nemo illum aditu, nemo congressio- 
ne, nemo sermone, nemo convivio dlgnum iudi-5 
cavit: omnes aspernabantur, omnes abborrebant, 
omnes, ut allquam immanem ac perniciosam be- 

4* stiam pestemque fuglebant. Hunc tamen bominem 
tam audacem, tam nefarlum, tam nocentem, num- 
quam accusasset Habitus, iudices, si id praeter-io 
mittere, salvo capite suo, potuisset. Erat huic 
inimicus Oppianicus: erat: sed tamen erat vitri- 
cus: crudelis et buic infesta mater: attamen mater. 
Postremo nibil tam remotum ab accusatione, quam 
Cluentius, et natura et voluntate et instltuta ra-i5 
tione vitae. Sed quum esset baec illi proposlta 
conditio, ut aut iuste pieque accusaret, aut acerbe 
indigneque morereturj accusare, quoquo modo 
posset, quam illo modo emorl, maluit. 

43 Atque, ut boc ita esse persplcere possltls, ex-20 

ponam vobis Opplanlci facinus manlfesto comper- 
tum atque deprebensum : ex quo simul utrumque, 
et buic accusare, et illi condemnari necesse fulsse. 



I. iam nemo 5. iudicabat 20. ut haec ita 25. 

illum 



I. nemo iam AB iam nemo RO 4« au<litu B 5. iudi- 

cavit JB iiulicabat fiO 7. ac] atque as 9. tam (ante au- 

dacem^ om.B (pr. m.J defg 10. permittere B 11. suo salvo capite 
AB 12. priiis erat om. B Cpr. m.J deJgayJ^QGt i3. at ma- 
ter^5 et tum mater « i5. institutione vitaeic 16. illi om. BYpr. 
m.J cqatq ei Ab efghikn ov r} ig. illo] alio «^ 20, hoc] 

haec amxX/itv^ seqq. "ii. comprehensum £ a3. illi ABb 

fcorr.J I ilium i?0 Cpraeter ^ . 



PRO A. CLUENTIO. 3j 

intelligetis. Martiales qiiidam Larini appellabantur 15 
minislri publici Martis, atque ei deo veteribus in- 
stilutis religionibusque Larinatium consecrati: quo- 
rum quum satis magnus numerus esset, quumque 
5ilem, ut in Sicilia permulti Veneri sunt, sic illi 
Larini in Martis familia numerarentur : repente 
Oppianicus, eos omnes liberos esse civesque Ro- 
manos, coepit defendere. Graviter id decuriones 
Larinatium cunctique municipes tulerunt. Itaque 

loab Habito petiverunt, ut eam causam susciperet 
publiceque defenderet. Habitus quum se ab omni 
eiusmodi negotio removisset , tamen pro loco , pro 
antiquitate generis sui, pro eo, quod se non suis 
solum commodis, sed etiam suorum municipum 

iSceterorumque necessariorum natum esse arbitra- 
batur, tantae voluntati universorum Larinatium 
deesse noluit. Suscej^ta causa Romamque delata, 44 
magnae quotidie contentiones inter Habitum et 
Oppianicum ex utriusque studio defensionis exci- 

aotabantur. Erat ipse immani acerbaque natura 
Oppianicus. Incendebat eius amentiam infesta at- 
que inimica filio mater Habiti. Magni autem illi 
sua interesse arbitrabantur , bunc a causa Martia- 

5. Venerei 



I. quidem Bbc appellabantnr Lar. ds 2. ei deo] ideo A 

ad€o ^ 4- •I"^ om.AB 5. nl om. b cdefgklrstu itcni] ita JC 
Veneri ABahv veneni no Venerii cpstuv Venerei RO Cprae' 
ter v) 9. Larinatum abiv cunctiqne] multique no tu- 

lerant no 11. que om. defgh prstuSt^ se om. x i3. 

se om. B solum suis defgrstu6t^y.Xfi i^. solum om. AB 

ino municipium i5rfo r i5. necessariorum om. B i6- tan- 

tac] antea AB 18. quotidianae m ai. infesta atque] iufesta- 

batque rstu 



32 ORATIO 

lium retnoveri. Suberat eti.ini alia causa maior, 
quae Oppianici, liorainis avarissimi atque audacis- 
45 simi, mentem maxime commovebat. NamHabitus 
usque ad illius iudicii tempus nullum testamen- 
tum umquam fecerat Neque enim legare eius-5 
modi matri poterat animum inducere neque te- 
stamento nomen omnino praetermittere parentis. 
Id quum Oppianicus sciret, (neque enim erat ob- 
scurum,) intelligebat, Habito mortuo, bona eius 
omnia ad matrem esse ventura: quae ab sese po-io 
stea aucta pecunia maiore praemio, orbata filio 
minore periculo necaretur. Itaque his rebus in- 
census, qua ratione Habitum veneno toUere co- 
16 natus sit, cognoscite. C. et L. Fabricii fratres 
^ gemini fuerunt ex municipio Aletrinati, liominesiS 
inter se quum forma tum moribus similes , muni- 
cipum autem suorum dissimillimi: in quibus 
quantus splendor sit, quam prope aequabilis, quam 
fere omnium constans et moderata ratio vitae, ne- 
mo vestrum, ut mea fert opinio, ignorat. Hisao 
Fabriciis semper usus est Oppianicus familiaris- 
sime. lam hoc fere scitis omnes, quantam vim 
habeat ad coniungendas amicitias studiorum ac 

I. demovere 6. in animum 

I. removeri JB dimovcTe fsuy 6^ x l fj,v tlemovere li 

vulg. alia] illa a JC 2. atqiic aiulacissim.i om. A (pr. m.J 

5. enim om. ABno 6. animum A Bdefghiklmnopijvstuv 

^s^g in animum abcw viilg. neque in lest, bctj 7. omnino] 
animo « 8. itl cnim quum « 10. ab se « i/j. Fabritii 

a b c defg h n p q r s tu v u d ^ C. y. fx v fconslanter : A B passim eandem 
scripturain praehentj i5. Aletiiuati Priscian. p. 768. §t Lari- 

nati AB Larinate abcq Alacriuate « Aletrinate R vulg. 16. 

quum] tmwBbceqwat ife. aequalis «e 20. et liis « . 21. 

est usus A B 22.' scitis] satis « ' 



PRO A. CLUEJNTIO. 35 

nafurae similitudo. Quum illi ita viverent, ut 
nullum quaestum turpem esse arbitrarentur: quum 
omnis ab iis fraus, omaes insidiae ci|'Cumscriptio- 
nesque adolescentium nascerentur; quum([ue essent 
5vitiis atque improbitate omnibus noti: studiose, 
ut dixi , ad eorum se familiaritatem multis iam 
ante annis Oppianicus applicarat. Itaque tum sic 47 
statuit, per C. Fabricium (nam L. erat mortuus) 
insidias Habito comparare. Erat illo terapore in- 

lofirma valetudine Habitus. Utebatur autem medico 
ignobili, sed spectato bomiue, Cleopbanto: cuius 
servum Diogenem Fabricius ad venenum Habito 
dandum spe et pretio sollicitare coepit. Servus 
non incailidus, et, ut res ipsa declaravit, frugi 

iSatque integer, sermonem Fabricii non est asper- 
natus: rem ad dominum detulit: Cleopbantus au- 
tem cum Habito est collocutus. Habitus statim 
cum M. Baebio Senatore, familiarissimo suo, com- 
municavit: qui qua flde, qua prudentia, qua di- 

aoligentia fuerit, meminisse vos avbitror. Ei j^Iacuit 
ut Diogenem Habitus emeret a Cleopbanto , quo 
facilius aut comprebenderetur res eius indicio, aut 

3. ab his 14. sed, ut ipsa res i^. est locutus 

18. Bcbrio 19. qua dignitate fuerit 

I. ita om. tt 2. esse turpem JB 3. iis ABhiu his RO 
§. stiuliosft JB defghi klmnv iiydt^i] txk ^uyi; Q ai stuclio ^ 
cod, Dresd. S. Fict. Palatt. ao 71 6. se om vn anle iam ce 

10. vaiituiliue // (praeter pu : deOxoniensibus nihil constatj 1 1. non 
l^nohWiABb fcorr.) 12. sfrvo in ^i. e. servom^ <iuod A exhibetj B 
Diogeneu Bp i3 solicitare^ i4- el A B cod. £. Fict. sed 

AO res ipsa AB ipsa res RO 16. donmm B 17. ctuu otn a 

collocutus AB locutus RO autcm statiui ab cdefs, hi k l m n 

o vwyiH^ixl fiv^o 18. Baebio] Bebio^fi Cacbrio pLri{fue codd. 
Py^eCi Rracliio a Behrio R vu/i^. 19. quafaHfe diiig.^] quau.a i? di- 
ligeutia.^^6 CcorrJ codd. Lamb. digailate RO ai. Diogcueu pre 



34 



ORATIO 



falsa esse cognoscereliir. Ne multa: Dlogenes erai- 
tur: venenuin diebus paucis comparalur: multi 
virl boni quum ex occulto intervcnissent , pecunia 
obsignata, quae ob eam rem dabatur, in manibus 
Scamandri, liberti Fabriciorum, deprebenditur.5 
17 Prob Dii immortales! Oppianiciim quisquam, bis 
^ rebus cognitis, circumventum esse dicet? Quis um- 
quam audacior? quis nocentior? quis apertior iu 
iudicium adductus eslT? Quod ingenium, quae fa- 
cultas dicendi, quae a quoquam excogitata defen-io 
sio buic uni crimini potuit obsistere? Simul et 
illud quis est qui dubitet, quin, hac re comperta 
manifesteque deprcbeusa, aut obeunda mors Clu- 
entio, aut suscipienda accusatio fuerit? 
4g Satis esse arbitror demonstratum, iudices, iisi5 

criminibus accusatum esse Oppianicum, ut boneste 
absolvi nullo modo potuerit. Cognoscite nunc ita 
reum cltatum esse illum, ut, re semel atque iterum 
praeludicata, condemnatus in iudlcium venerit. 
Nam Clueutius, iudices, primum nomen eius de-20 
tulit, cuius iu manibus venenum deprebenderat. 
Is erat libertus Fabriciorum, Scamander. Inte- 



1. ne multis 2. om. comparatur 3. pecuniaque 

4. ad eam rem 12. manifestoque 

i. miilta AB^ multis Ji vidg. 2. compnratur adJ. AB 

ySiJ^rjx oin. Jl 'vulg. 3. ex occulto om. defghik linnoTstuv 
]K'cuniaj^5 pecuniaque /? 4- ^^ ABdefghiklmnoyrstu 

vJiC ^<1 ah cq w axX ^v vulg. 6 proli codd. nosiri praeter p,ciS 
f J pro p vulg. 6 quispiaiu waf 7. esse ciicct Axo^ vulg. 
esse (licerct B dicit esse RaSe^l fiv 9- et quotl «g 12. 

quinl qui in prstu quin iu « manifesteque ABa mani- 

festoque BO i5. esse] cst eg his ABb cdfqsuvu \6. uti 

AB 17- nuUo modo abs. a£ ita illuiu reum esse citatum § 

19. veniret AB 



PRO A. CLUENTIO. 55 

grum consilJiim: iudicii corrupti nulla suspicio: 
simplcx in iudicium causa, certa res, unum cri- 
men allatum est. Hic tum Fabricius, is, de cjuo 
ante dixi, qui, liberto damnato, sibi ilJud impen- 
5dere periculum videret, quod mihi cum Aletrina- 
tibus vicinilatem, et cum plerisque eorum ma- 
gnum usum esse sciebat, frequentis eos ad me do- 
miim adduxit. Qui quamquam de liomine, sicut 
necesse erat, existimabant: tamen, quod erat ex 

loeodem municipio, suae dignitalis esse arbitrabaa- 
tur, eum, quibus rebiis possent, defendere: idque 
a me ut facerem, et ut causara Scamandri susci- 
perem, petebant: in qua causa patroni omne pe- 
riculum continebatur. Ego , qui neque illis tali- 5o 

iSbus viris ac tam amantibus mci rem i^ossem ullam 
negare, neque illud crimen tantum ac tam ma- 
nifestum esse arbitrarer, sicut ne illi ipsi quidem, 
qui milii tum illam causam commendabant, arbi- 
Irabantur, pollicitus iissum, me omnia, quae vel- 

•aolent, esse facturum. Res agi coepta est: citatus est 18 
Scamander reus. Accusabat P Cannutius, liomo 
in primis ingeniosus et in dicendo exercitatus: ac- 
cusabat autem ille Scamandrum verbis tribus : ve- 

1. verum crimen 17. ne illi quidem ipsi 23. il!e 

quidejn Scam. 

2. umim 77 Cpracter h c qj : a^y^tC om. bc minc <^ vcrum 
jy et seqq. edd. 3. ublatiuu a illatum i tumj tameu « tq ilic 

cum causa C. Fabr. B hic cum C. Fabr. A 5. Larinatibus y^jB 

a Lariuatibus abc Alacriiiatibus a 1 1. possint AB i5. meis a 

16. dcncj^arc «£ ly. m] ncc dej^ghiklmno prst uvw ay ife ^ tj 

xi.fiv0 7i illi jpsi quidcm ^J5 illi quideni ipsiJlO 19. iis om.AB 
his defgtprstvt 21. P. om-AB Cai\i\\.\\.\u& A B p r s t u e x f.i rt 
Canulius bcqlv^QOc Canitius defgkl 6 J^ Canuicius hmnov 
Cainutius aa Caninicius i Cainucius w a3. autem om. no ille 
Scamaudrum Bcklmnowadt^ ille quidem Scam. R vulg. 



36 ORATIO 

NEisuM ESSE D EPRE 11 ENs UM : omnla tcla totius 
accusationis in OppianicLim coniiciebantur : ape- 
riebatur causa insidiarum: Fabriciorum familiari- 
tas commemorabatur: bominis vita et audacia pro- 
ferebatur: denique omnis accusatio varie graviter-5 
qiie tractata, ad extremum manifesta veneni de- 

5i prebensione conclusa est- Hic ego tum ad respon- 
dendum surrexi: qua cura? Dii immortales! qua 
solliciludine anirai? quo timore? Semper equidem 
magno cum metu incijiio dicere: quotiescumqucio 
dico, toties mibi videor in iudicium venire non 
ingeuii solum, sed etiam virtutis atque officii : ne 
aut id profiteri videar, quod non possim implere; 
quod est impudenliae: aut id non efficere , quod 
possim; quod est aut perfidiae, aut negligentiae.iS 
Tum vero ita sum perturbatus, ut omnia timerem: 
si nihil dixissem, ne infantissimus; si multa in 
eiusmodi causa dixissem, ne impudentissimus exi- 
19 stimarer. CoJlegi me aliquando, et ita constitui, 
fortiter csse agendum: illi aetati, qua tum eram,2o 
solere laudi dari, etiamsi in minus firmis causis 
hominum periculis non defuissem. Itaque feci: 
sic pugnavi , sic omni ratione contendi , sic ad 
omnia confugi , quantum ego assequi potui, reme- 
dia ac perfugia causarum, ut hoc, quod timidcaS 
dicam, consecutus sim, ne quis illi causae patro- 

52 num defuisse arbitraretur. Sed ut quidquid ego 

2. coniicicbantiir] constitiiebantur AB 7. tnm ApQCt 

om. B qiuun R edd. omnes ante Q 10. qiiotienscnnque omnes 

nostri praeter p, a : item 11. totiens i3. implere om. A B 

14. imprudentiae ABbc impudcnlia ap aut non id AB 16. 

sum] sim bcqrstu 18. imprudeatissiinus ^£a 21. iaudari AB 
37. ut om. a quidquam tj i 



PRO A. CLUENTIO. 5^ 

apprehenderam, statim accusator extorquehat e ma- 
nibus. Si quaesiveram , quae inimicitiae Scaman- 
dro cumHabito: fatebatur, nullas fuisse; sed Oppi- 
anicum, cuius ille minister ftiisset, huic inimicis- 
5simum fuisse atque esse dicebat Sin aulem illud 
egeram, nullum adScamandrum morte Habiti ven- 
turum emolumentum fuisse, concedebat; sed ad 
uxorem Oppianici, hominis in uxoribus necandis 
exercitati, omnia bona Habiti ventura fuisse di- 

locebat. Quum illa defensione ususessem, quae in 
libertinorum causis honestissima semper exislimata 
est, Scamandrum patrono esse probatum, fateba- 
lurj sed quaerebat, cui probatus esset ipse patro- 
nus. Quum ego pluribus verbis in eo commora- 53 

iStus essem, Scamandro insidias factas esse per Dio- 
genem , constilutumque inter eos alia de re fuisse, 
ut medicamentum, non venenum Diogenes affer- 
ret: hoc cuivis usu venire posse: quaerebat, cur 
in eiusmodi locum, tam abditum, cur solus, cur 

2ocum obsignata pecunia venisset. Denique hoc loco 
causa testibus, honestissimis hominibus, premeba- 
tur. M. Baebius de suo consilioDiogenem emptum: 
se praesente Scamandrum cum veneno pecuniaque 

g. ventura csse i5. factas insidias esse i6. de 

aiia re 

1. si] sic ABno quaesiveram AB quaesieram RO (.\\m\c AB 
defghikm no y if Ci^ ^n ab c (jvw n f i/ ix lu y on Q au quae la 
oin. prstu 3. fatebantur a cdefghkloprs tuw 9. fuisse 

AB cssp 7? i3, sccl quaerebat- pationus oin. AB essctj 

fnisset codd. SjLvii i5. insidias factas AB factas ins. RO 16. 

alia de re AB de alia re /J O 18. quovis B usns veuiro AB 

usui venirc abcq codd. trancii ^ed-fx, posset ABdefi^q r it u 

20. venisset] tenuisset a 23. Baebius ce Bebius ABklnosv 

Bacvius prt Bevius agcc Bobius h Bebrius B vuig de om. O 
praeter ABiknif (S(C<S Diogenen B a3. praesentem A 



58 ORATIO 

depreliensum esse dicebat. P. Quinclllius Varus, 
homo summa religione et summa auctoritate prae- 
ditus, de insidiis, quae fierent Ilablto, et de sol- 
licitatione Diogenis, recenti re, secum Cleophan- 
54 tum locutum esse dicebat. Atque in illo iudicioS 
quumScamandrum nos defendere videremur, yerbo 
iJIe reus erat, re quidem vera et periculo tota ac- 
cusatione Opplanicus. Neque id obscure ferebat, 
nec dissimulare ullo modo poterat: aderat frequens, 
advocabat, omni studio gratiaque pugnabat: po-io 
stremo, id quodjmaxlmojmalo illi causae fuit, hoc 
ipso in loco, quasi reus ipse esset, sedebat- Oculi 
omnium iudicum non in Scamandrum, sed ia 
Oppianicum coniiciebantur: timor eius, perturba- 
lio, suspensus inceitusque vultus, crebra coIorisiS 
mutatio, quae erant anlea suspiciosa, haec aperta 
20 ct manifesla faciebant- Quum in consilium iri 
^^ oporteret , quaesivit ab reo G. lunius quaesitor,ex 
lege il!a Coruelia, quae tum erat, clam an pabm 
de se sententiam ferri vellet. De Opplanici sen-20 
tenlia responsum est, quod is Habiti familiarem 
lunium esse dicebat, clam velle ferri. Itum est 
in conslllum. Omnlbus sentcntiis, praeter unam, 
quam suam Staienus esse dicebat, Scamander pri- 
ma actione condemnatus est. Quis tum eratomnium,25 

^. et tota accusatione in. ac manifesta 

i.Quinctiliiis (Qtiintiliiis) v^qGt QuintiiisiZ rcll. edd. 3. sol- 
licitudine a 4- recentis 5 se cuni Cleoplianto >4i? 5. collocutum 
A 6. videmur o 7. tota acciis. A JB ct tota acc. RO 17. 

c\ ABe ac R vulg. faciebal baprstug cou.siiiiim illiiin 

viri A 18. oportet B ah] a A reo] eo de/ghnor stuv dfC 

C]. Q. A B ao. lerri] fieri of a^* Staieans ABut Scalcaus 

ab c efhilnoqa Statenus R vulg. (lic Jere constantcrj 



PRO A. CLUENTIO. 5g 

qui, Scamandro condemnato, non iudicium de 
Oppianico factum esse arbitraretur? Quid est illa 
daranatione iudicalum, nisi venenum id, quod 
Hahilo daretur, esse quaesitum? Quae porro le- 
5nuissima suspicio collata in Scamandrum est aut 
conferri poluit, ut is sua sponte necare voluisse 56 
Habitum putaretur? 

Atque boc tum iudicio facto, et Oppianico 
re et existimalione iam, lege et pronuntiatione 
louondum condemnato, tamen Habitus Oppianicum 
reum statim non fecit. Yoluit cognoscere, utrum 
iudices in eos solos essent severi, quos venenum 
habuisse ipsos comperissent, an etiam consiha con- 
scientiasque eiusmodi facinorum supplicio dignas 
• Siudicarent. Itaque C Fabricium, quem propter 
familiaritatem Oppianici conscium illi facinori 
fuisse arbitrabatur, reura statira fecitj utique ei 
locus primus constitueretur, propter causae cou- 
iunctionem impetravit. Hic tum Fabricius non 
aomodo ad me meos vicinos et araicos, Aletrinatis, 5^ 
non adduxit, sed ipse iis neque defensoribus uli 
poslea, neque laudatoribus potuit. Rera enira in- 
tegram bomiois non alieni, quaravis suspiciosara> 
defendere, bumauitatis esse putabamus; iudicalam 
25labefactare conari , impudentiae. Itaque tum ille, 
inopia et necessitate coactus, in causa eiusmodi ad 
Cepasios fratres confugit, bomines industrios, at- 

1. de om.on 3, condemnationc «e indicatum e qnod] 

quo A 4- fjuae horiim porro AB 6. is] id B 8. et 

om. « 14. dif^iia « 17. iitiqiic] utqiic xi.f.iv^on arque q 

eij eius def2,hiklmnorstuv^y6il^^^ ao, ad nie om. rt <; 

Lariualis ABbcif 21. scd] sc bcpq ipse om, B ipsis iis cj, 

fVeisk, 24- pul-iiiuus f* aj. iiupudicitiae a 



4o ORATIO 

que eo animo, ut, quaecunKjue dicendi polestas 
21 esset data, in lionore atque in beneficio ponerent- 
lara l)oc prope iniquissime comparatum est, quod 
in morbis corporis, ut quisque est difficillimus, 
ita medicus nobilissimus alque optimus quaeritur;5 
in periculis capitis, ut quaeque causa difficiliima 
est, ita deterrimus obscurissimusque patronus ad- 
bibetur. Nisi forte boc causae est, quod medici 
58 nibil praetcr artificium, oratores etiam aiictorita- 
tem praestare de.bent. Citatur reus; agitur causajm 
paucis verbis accusat, ut de re iudicata, Cannu- 
tius. Incipit longo et alte petito prooemio respon- 
dere maior Cepasius. Primo attente auditur eius 
oratio. Erigebat animum iam demissum et oppres- 
sum Oppianicus : gaudebat ipse Fabriciusj nontS 
intelligebat, animos iudicum non illius eloquen- 
tia, sed defensionis impudentia commoveri. Post- 
eaquam de re coepit dicere, ad ea, quae erant ia 
causa, addebat eliam ipse nova quaedam vulnei-a j 
ut, quamquam sedulo faciebat, tamea interdum'^o 
nondefenderCjSed praevaricari accusationi videretur. 
Itaque quum callidissime se dicere putaret, et 

5. lioc qiioque prope 20. hoc quaniquain 21. vi- 

debatur 

t, animo] modo i codd. ap. Graev. «g 2. atqiie brncf a« 

3. lioc prope 77 praetcr a; y lioc qnoqne prope aadil^ti 

seijq. 7. deteirissimus B 8. Ferba : Nisi forte — — clebent 

lei^untur in ABb (corrj et in margine cod. S. Vict. tj&xXuy^o: 
jion cxstant in Ila^ydeC^iQOT lo. agitur causa om. A 

paucis a^itur causa verbis B ii. C. Annuntius A 12. et] 

ac afq alto « late f i3. maior om. deJ^ghiklmnov^C 

amliebatur kld'e^g i^. ratio « tlimissum abpa 16. animos] 
amicos ct 18. coepit om.a 20. ut A B hoc RO 21. accusa- 

tori cod. Franc. O-u^ tlefensioni codd ap. Lamb. Qt uncis inclu» 
aerunt} om. a vidcretur AB videbatur RO 



^- 



PRO A. CLUENTIO. ^i 

qimm illa verbn gravissima ex intirao artificio de- 
prompsisset: Hespicite, iudices, hominum fortunas, 
respicite duhios variosque casus, respicite C. Fa- 
hricii senectutem: quum hoc, Hespicitc, ornandae 
5orationis causa saepe dixisset, respexit ipsej at C. 
Fabrioius a subselliis, demisso capite, discesserat. ^9 
Hic iudices riderej stomachari atque acerbe ferre 
patronus, causam sibi eripi, et se cetera de illo 
loco, Respicite iudices, non posse dicere: nec quid- 

loquam propius est factum, quam ut illum perse- 
queretur et collo obtorto ad subsellia reduceret, 
ut reliqua posset perorare. Ita tum Fabricius, 
primum suo iudicio, quod est gravissimum, deinde 
legis vi et sententiis iudicum est condemnatus. 22 

i5 Quid est, quod iam de Oppianici persona cau- 
saque plura dicamus? Apud eosdem iudices reus 
est factus, quum his duohus praeiudiciis iam dam- 
natus esset j ab iisdem autem iudicibus, qui Fabri- 
ciorum damnatione ^de Oppianico iudicarant , 

20I0CUS ei primus est constitutus ; accusatus est cri- 
minibus gravissimis, et iis, quae a me breviter 
dicta sunt, et praeterea mullis, quae ego omnia 

1 5. de Oppianici causa plura 

1. illa om. cc 2. iiidices, hom. fort, resp. om. AB 3. Fabrici p 
5. ipse om. B 7. Hic] hoc «« riderunt A ii- ad] a B 

12. Ita tiim ABb fcorr.J cod. S. Vict. mg. Reg. ap. Lallemand. x{» 
at iam tiim /t rell. cdd. i3. primo A il^. est] esset a ft 

i5. persona causaque AB cod. S. Fict. causa RO 17. his AB 

abcdeghlmpqrsuvwcifTt iis i|t isfkno rell. edd. 18. 

isdem Bbc 21. et om. defgliihl mnovdy 3 f^tj&i-y-i-l^v^ i'* 
quae] usque v iisque abcpqrstuw ad voc. breviter Jiaec 

adscripta leguntur in ab c p qrstu cod. Dresd. Francii secundo , 
« et g : bene „breviter" ut quum omnia paene dirierat (dixcrit 5 
ilixere a dixc p) multa adhuc sibi reservasse videatur a me om. e 



42 ORATIO 

nunc omitto: accusatus est apud eos, quIScaman- 
drum, ministrum Oppianici, G Fabricium, con- 

60 scium maleflcii, condemnarant. Utrum, per deos 
immortalis! magis est mirandum, quod is condem- 
natus est, an quod omnino respondere ausus est?5 
Quid enim illi iudices facere potuerunt? qui si 
innocentis Fabricios condemnassent, tamen in Op- 
pianico sibi constare et superioribus consentire 
iudiciis debuerunt. An vero illi sua per se ipsi 
iudicia rescinderent, quum ceteri soleant in iudi-io 
cando ne ab aliorum iudiciis discrepent, providere? 
et ii , qui Fabricii libertum, quia minister in ma- 
leficio fuerat,- patronum , quia conscius esset, con- 
demnassent, ipsum principem atque arcbitectum 
sceleris absolverent? et qui ceteros, nuUo praeiu-i5 
dicio facto, tamen ex ij)sa causa condemnassent, 
Lunc , quem bis iam condemnatum acceperant , 

61 liberarent? Tum vero illa iudicia senatoria non 
falsa invidia, sed vera atque insigni turpitudine 
notata, atque operta dedecore et inlamia defen-20 
sioni locum nullum reliquissent. Quid enim tan- 
dem illi iudices responderent , si quis ab iis quae- 
reret: Condemnastis Scamandrum: quo crimine? 

I. qui et Scam. 2. et Fabricium 12. et illi i3. 

om. esset ly. bis condemnatum iam 

1. niinc om. D nunc cgo omnia A qiii Scamauclrum ABbcd 
efgliiklmnopqvstuvdl^ qui et Scam. ^ vul^. i- C. Fabri- 

c\um AB Fabr icium b c dcfg hi k l in n o p (j i' s t uv w a S f ^ et Fabriv 
ciiim a jcll. edd. 8. consentiro] consistcrc ab c pq rstuw ug 

constarc dejghiklmno 9. illa bo per se om. 5 ij"'! om. v 10. 
perscindereiil B ])orscin<lerunt A \i. ii ABghilrstu lii de 

fkno illi RO i3. essct add. cx A B 17. iam conclemnatiim 

AB foiicl. iam 7? 20. operata aprstuw coop<'rta mg. ed. 

i584- Gvtiev. var. lcct. a 23. resjjoudcrunt A si qui ABprstu 
ab liii A 



PRO A. CLUENTIO. ^^ 

nempe qnod Habilum per servum mecllci veneno 
necare voluisset. Quid Habiti morte Scamander 
consequebatur? nihil: sed administer erat Oppia- 
nici. Et condemnastis C. Fabricium: quid ita? 
5quia , quum ipse familiarissime Oppianico usus, 
libertus autem eius in malelicio deprebensus esset, 
ilJum expertem eius consilii fuisse non probabatur. 
Si igitur ipsum Oppianicum bis suis iudiciis con- 
demnatum absolvissent, quis tantam turpltudinem 

Joiudiciorum, quis tantam inconstantiam rerum iu- 
dicatarum, quis tantam libldinem iudicum ferre 
potuisset? 

Quodsi boc videtis, quod iam bac omni ora- 6a 
tione patefactum est, illo iudicio reum condem- 

iSnari, praesertim ab iisdem iudlcibus, qui duo prae- 
iudlcia feclssent, necesse fuisse: simul illud videa- 
tis necesse est, nuUam accusatorls esse causam po- 
tuisse, cur iudlclum vellet corrumpere. Quaero 23 
enlm abs te, T. Acci, relictls iam ceteris argumen- 

2otIs omnibus, num Fabrlclos quoque innocentis 
condemnatos existimes; nmn etiam Illa iudicia 
pecunia corrupta esse dicas; qulbus in iudiciis 
alter a Staieno solo absolutus est, alter etiam 
ipse se condemnavlt. Age, si nocentis, cuius 

4. om. Et i-j. accusatori causam csse 11. om. in 

I. scrvom B 2. quid] qiiod pi' t 3. at. ininisler cod. Franciij 
3 Palatini a^s scd miuistcr v 4- ct condcmriaslis ABcv con- 
(lcmii. RO 6. dcprcnsiis B essct] erat defi^hiUlmnors 

tuv<S!^ 7. fuisse om. B probatur BacqnX 8 bis] Iiis « n. 
iudicinm Bc i3, in liac omni rj hac ab omni v 17. accnsa- 

toris ABa accusatori RO essc causam AB causnm esse RO 
19. abs tc] de te A T.] 'lib. p Acci A cod. Francii a i fconitan- 
ter : cf. lapis Pisauricnsis n i3i^ Acti a h c h i (f v x /ti}' ^ *Ali k 
Alli 7? vuli^. fsic fere uhiquej 22. in add. ex ABb (corr.J aJt Sc.i- 
ieuo A B Sca^euo prst u a^- age si noccuti-j aies iuuocenlis AB 



44 ORATIO 

maleficil? numquld praeter venenum quaesitum, 
quo Habitus necaretur, obiectum est? nuraquid 
allud in illis iudiclis versatum est, praeter hasce 
insidiasHabito ab Opplanlco per Fabrlcium factas? 
nlhi], nlhil, inquam, aliud, Iudices,reperietis. Exstat^ 
memoria : sunt tabulae publicae: redargue me, si 
menlior: testium dicta recita: doce, in Illorum 
iudiciis c[uid , praeter hoc venenum Oppianicl, 
non modo in criminis, sed in maledlcti loco slt 
^3 obiectum. Multa* dici possunt, quare ita necessero 
fuerit iudlcari: sed eso occurram exspectatlonl ve- 
strae, iudices. Nam, etsl a vobls sic audlor, ut 
numquam benignius neque attentlus quemquamau- 
ditum putem , tamen vocat me allo iamdudum ta- 
cita vestra exspectatlo, quaemihi obloqul vldetur:i5 
Quid ergo? negasne, illud iudiclum corruptum 
esse? Non nego: sed ab hoc corruptum non esse 
confirmo. A quo igltur est corruptum? Oplnor, 
prlmum, sl incertum fuisset, qulsnam exltus illius 
iudlcli futurus esset, verlsimilius tamen esset, eumao 
potlus corrupisse, qui metulsset, ne ipse condem- 
naretur, quam Illum, qui veritus esset, ne alter 
absolveretur : deinde quum esset nondubium, quid 
iudlcari necesse esset, eum cerle potlus, qul slbi 

4. Fabricios 16. esse corruptum 23. nemini du- 

bium 

1. praefer] praeturae a 3, illiiis B 4- Fabricium AB 

Fabricios BO 5. alterum nWnl om. h cdefghiklm nov k y ^f^ 

ij i ii)Cjuain] iimqiiam U praeter AB; ay^eCl exstant rae- 

moriae tl efghiklmno prs tuv di, q g. locum AB \-z. nam 

etsi] nam si 77 praeter AB; a Jf ? 16. negatne B corniptnm 

esse AB esse corrnptum BO 20. verisimile a esse cj Ernest. 

22. ille AB a3. non AB nemini R quid] quod abcdefghq 
rstuvxu. 



PRO A. CLUENTIO. ^5 

alia ralione diffideret, quam eura , qui omni ra- 
tione coufideret: postremo, certe potius illum, qui 
bis apud eos iudices ofTendisset, quam eum, qui 
bis causam iis probavisset. Unum quidem certe ^4 
5nemo erit tam inimicus Cluentio, qui mihi nou 
concedat: si constet, corruptum illud iudicium 
esse, aut abllabito, aut ab Oppianico esse corru- 
ptum. Si doceo, non ab Habito, a inco ab Oppia- 
nico: si ostendo, ab Oppianico, purgo Habilum. 
loQuare etsi satis docui, rationem nullam buic cor- 
rumpendi iudicii fuisse: ex quo intelligitur , ab 
Oppianico esse corruptum; tamen de illo ipso se- 
paratim cognoscite. Atque ego illa non argumen- 24 
tabor, quae suat gravia vebementer: eum corru- 
iSpisse, qui in periculo fuerit; eum, qui metueritj 
eum, qui spem salulis in alia ratione non babue- 
rit^ eum , qui semper singulari fuerit audacia. 
Multa sunt eiusmodi. Verum quum babeam rem 
non dubiam, sed apertam atque manifestam , enu- 
aomeratio singulorum argumentorum non est ueces- 
saria- Dico C. Aelio Staieno, iudici, j)ecuniam 65 
grandem Statium Albium ad corrumpendum iu- 

I. allqtia ratlone 5. tam inlquus 6. esse iudlcium , 

II. 0/72. iudicii 



I. alia II praeter Ipw ; tfff allqna Ipw vulc;. 3. eosl 

eosclem | euni] illum yS 4- ''* om. AB bis liis causam a& 

5. inimicus A B bc n oq cod. S Fict. codcl. Quinctil. V, \ o. iniquus R O 

6. iudicium esse AB esse iudicium RO 7. esse corr. — vinco 
ab Opp. om. a g. ab Oppianico ante purgo om. AB 11. iudi- 
cii add. ex A Bb fcorr.J i^. eum om. Bb 17. siHgulari] glori- 
ari « 18. habes AB 21. Dic aprstua C. Aelio] Caelio ab 
ed efghmno prstuv 6^ om. q Staieno w4JB fhinc constanterj Sca- 
leno abcq Satageno defgprstu 



46 ORATIO 

diciiim dedlsse. Niim quis negat? Te, Oppianice, 
appello; te, Acci: quoium alter eloquentia dam- 
nationem ilJam , alter tacita pietate deplorat Au- 
dete negare, ab OppianicoStaieno iudici pecuniam 
datam, negate, inquam, in eo loco. Quid tacetis?5 
An negare non potestis, quod repetistis, quod con- 
fessi estis, quod abstulistis? Quo tandem igilur ore 
mentionem corrupti iudicii facitis, quum ab ista 
parte iudici pecuniam ante iudicium datam, post 
66 iudicium ereptam esse fateamini ? Quonam igituno 
haec modo gesta sunt? Repetam paullo altius, iu- 
dices, et omnia, quae in diuturna obscuritate la- 
tuerunt, sic aperiam, ut ea cernere oculis videa- 
mini. Vos quaeso, ut adbuc me attenle audistis, 
item, quae reliqua sunt, audiatis. Profecto nibiliS 
a me dicetur, quod non dignum boc convenlu et 
silentio, dignuni vestris studiis atque auribus esse 
videatur. 

Nam ut primum Oppianicus ex eo, quod Sca- 
mander reus erat faclus, quid sibi impenderet,2o 
coepit susjiicari: statim se ad bominis egentis, au- 
dacis, in iudiciis corrumpendis exercitati, tum 
autem iudicis, Staieni familiaritatem applicavit. 

I. appello, Oppianice 2. te , T. Acci 5. ncgate , 
negate inquani quid reticetis? At neg. 

i.Oppianice, appeWo JB app. Opp. i?0 n.^cciJB T. AcciTJO 
5. ncgatc, inquani JB ncgate, negate , inq. BO iuquit € in 
eo] nieo A Blc d c fi^hr stu tacetis IJ fpraeter n et v^ <jui 

verhum om.J a^ (tacitusj y(^€^>] reticetis d- et seqq, omiies 6. An 
ji B nt R O reccpistis himno 9. tlatam , post iudicium 

om.AB 10. fatcmini «g c\uomam B b c q S igitur om. rf C Ji.sunt 
gesta «e i5. ut item AB 19. quotl] quo AB 23. se appli- 
cavit AB bdefg hlno (^e^ 



PRO A. CLUENTIO. 



47 



Ac prlmiim, Scamanclro reo, tanliim tlatis raune- 
ribiis perfecerat, iit eo fautore uteretur cupidiore, 
quam lides iudicis postulabat. Post autem quum *^7 
erat Scamander unius Staieni sententia absolutus, 
5patronus autem Scamandri ne sua quidem senten- 
lia liberatus: acrioribus saluti suae remediis sub- 
veniendiim putavit. Tum a Staieno, sicut ab bo- 
mine ad excogilandum acutissimo, ad audendum 
impudentissimo, ad efficiendum acerrimo (baec 

loenim ille et aliqua ex parte babebat, et maiore 
ex parte se babere simulabat,) auxilium capiti ac 
fortunis suis petere coepit. lam boc non ignoratis, 25 
iudices, ut etiam bestiae farae monitae pleruraque 
ad eum locum, ubi paslae sint aliquando, rever- 

iStantur. Staienus ille biennio ante, quum causam 68 
bonorum Safinii Alellae recepisset, sexcentis milli- 
bus nummum se iudicium corrupturum esse dixe- 
rat: quae quum accepisset a pupillo, suppressit, 
iudicioque facto, nec Safinio, nec bonorum em- 

aoptoribus reddidit. Quam quum pecuniam profu- 
disset, et sibi niliil, non modo ad cupiditates suas, 
sed ne ad necessitatem quidem reliquisset: statuit 

T. donis datis muneribuscpie 2. eo auctore 3. 

quum esset 11. et fortunis i5. fame dominante 

14. aliquando sint 

I. tlalis mimciibus JB donis datis miincribusque RO 2. pro- 
fecerat § fautore JB b fcorrj cod. S. Vict. aiictore R O 

4- erat AB essct RO seuteutia absolutus om. n absolutus 

scntentia om. ab c pqrs tu 6. aplioribus cocl. Fr. 2. a^stj 

7. ab Stai. JB 10 iiie ex aliqua partcjB 11. acJB et 

BO 12. non om H praeter AB ; nx i3 monitae ABb 

fcorr.J mi^ cod. S. Vict. Ammian. Marc. XIV^ 2. (Tr domitae 

cj. ap. Lamb. domante cj. Gesner. dominantc R vidg. i/j. sint 

aliquando (sunt ^) ABhv aliquando sint ^O i5. quuni] quam 

Jlpracierlwj a 16. Sn&ni JI praeler w Satrini w 20. reddit« 



48 ORATIO 

ad easdem esse sibi praedas ac suppressiones iudi- 
ciales reverteadum. Itaque quum Oppianicum iam 
perditum el duobus iugulatum praeiudiciis vide- 
ret: j)romissis suis eum excitavit abiectum, et si- 
mul saluti desperare vetuit. Oppianicus autemS 
orare Iiominem coepit, ut sibi rationem ostende- 
69 ret iudicii corrumpendi. IJIe autem (quemadmo- 
dum ex ipso Oppianico postea est auditum) ne- 
gavit, quemquam esse in civitate, praeter se, qui 
id eflicere possit. Sed primo gravari coepit, quod«o 
aedilitatem se petere cum hominibus nobilissimis, 
et invidiam atque offensionem timere dicebatj 
post exoratus, initio permagnam pecuniam popo- 
scit, deinde ad id pervenit, quod confici potuit, 
H. S. sexcenta quadraginta deferri ad se domumiS 
iussit. Quae pecunia simul atque ad eum delata 
est, bomo impurissimus statim coepit in eiusmodi 
mente et cogitatione versari: nibil esse suis ratio- 
nibus utilius, quam Oppianicum condemnari ; illo 
absoluto, pecuniam illam aul iudicibus dispertien-20 
dam, aut ipsi esse reddendamj damnato, repeti- 
turum esse nem^nem. Itaque rem excogitat siu- 



1. easdem sibi 4' <^""* ^uis 5. om. autem 

i5. quadraginta millia 

1. esse sibi praeclas A defgliTiln o prstuvy ^e C>1 <S esse 

praedas B sibi praedas Ji vut§. 2. esse revorteiulum | 4- 

suis ciim AB eum suis fiO 5- antera add. ex ABh Ccorv.J 

10. posset ioGx i3. exortus a i5. HS sexcenta quadraginta 

BX HS XXXX A et seslertia quadraginta miliia p et sexcenta 
quadraginta niillia degw ct sestertia sexccnta quadiaginta miliia 
Ray 3 al^ rj IX fxvn et sestertium — millia |pO et HS — niillia 
T 18. cogitatione] cogitare B ig. daranari aeq ai.reddun- 
dam B 



PRO A. CLUENTIO. 4^ 

gularera. Atque haec, iudices, quae vera dicun- 
tur a nobis, facilius credetis, si cura animis vestris 
longo intervallo recordari C. Staieni vitam et na- 
turara volueritis. Nam perinde ut opinio est de 

Scuiusque moribus, ita quid ab eo faclum aut non 
factum sit, existimari potest. Quum esset egens, 26 
sumptuosus, audax, callidus, perfidiosus, et quum 
domi suae miserrimus in locis [et] inanissimis, 
lantum nummorum positum videret; ad omnem 

»omalitiam et fraudem versare mentera suara coepit: 
„Ego dera iudicibus? mibi ipsi igitur, praeler pe- 
riculura et infaraiam, quid quaeretur ? Nihil ex- 
cogitem, quamobrera Oppianicum damnari necesse 
sit? quid tandera? nibil enim est, quod fieri non 

tSpossit. Si quis eum forte casus ex periculo eri- 
puerit, nonne reddendum est? Praecipitantem 
igitur impellamus, inquit, et perditum prosterna- 

I. vere 5. et noh ii, Demne iudicibns? mihi 

igitur ipsi i3. Oppianico i4- qui tandem? 

I. vcra JB vere RO 4- proincle | 5. ciuusciinqne 

t(f aiit J B et R O. 8. riiiserrimus in locis et ina- 

nissimis Biklmo fsi recte enotatum est: de qua re ma^no overe 
dubito; nam n, qui ubique fere cum Oxon. o consentit^ h. l mi- 
serriinis exhibet) y niiserrimis in locis ct inanissimis Ad e f gh np r 
ituv codd. S. Fict Pal. 6. Lallem. '§ o q a t miscrrimns ot inn- 
nissimus abcq6)^i,xXfivn quum domi miserrimus tanlum 

a/3 6 10. suam mentem AB mentcm suam hacc secum cogi- 

tans coepit wc(St.xkfiv^ tj hunc locum, teste Orellio ^ sie cx- 

hibet: quum tlomi suae miserrimus tantum nuinmorum pos. vich 
acl omnem malitiam et fr vers. suam mcntem in locis ct inanissi- 

mis coepit : quiclni tandem? mihi igitur ipsi damnari uon 

necesse sit. Haec secum cogitans, iudices. Nihil enim est, quocl 
6eri non possit. coepit om. A ii. Ego dein Bb' Ccorr.J a 

eo ego dem A Cdeleto toj deinde a demc R « dcmne vulg. 
iudices «£ ipsi igitur AB igitur ipsi RO la. quaeruLur k 

•S ^x fi i3. Oppianicum AB Oppianico RO i\. qnid AB 

behmq qui RO non (ieri AB i5. posset ab cdefg hmpq r si uO 
ttcFe^ i6. reddundum AB 



5o ORATIO 

71 miis.*' Capit hoc consilli, ut pecuniam quibusclam 
iudicibus levissimis poliiceatur : deinde eam postea 
supprimat: ul, quoniam gravis bomines sua sponte 
severe iudicaturos putabat, eos, qui leviores erant, 
destitutione iratos Oppianico redderet. Itaque, ut5 
erat semper praeposterus atque perversus, initium 
facit a Bulbo , et eum, quod iamdiu nibil quae- 
sierat, tristem atque oscitantem , leviter impellit. 
„Quid tu?" inquit; „ecquid me adiuvas, Bulbe, ne 
gratis reipublicae serviamus?" IUe vero , simulio 
atquebocaudivit ne gratis: „Quo voles", inquit, 
„sequar: sed quid alFers?" Tum ei quadraginta 
millia, si esset absolutus Oppianicus, pollicetur: 
et eum, ut ceteros appellet, quibuscum loqui con- 
suesset, rogat: atque etiam ipse conditor totiusiS 

72 negotii Guttam adspergit buic Bulbo. Itaque mi- 
nime amarus iis visus est , qui aliquid ex eius 
sermone speculae degustarant. Unus et alter dies 
intercesserat, quum res parum certa videbatur: 
sequester et confirmator pecuniae desiderabatur.20 
Tum appellat bilaro vultu bominem Bulbus, ut 
placidissime potest: „Quid tu," inquit, „Paete?" 

I. consilium 4- I^^s, qui. 17. is vlsus est 18. de- 
gustarat 21. hilari ut blandissime 

I. consilii JB^ consilinm R vulg. a. postca] potiiis « 

polliceretur g 3. vtt om. AB 4- eos 77 praeter 

mow: cTfi; hos mowvulg. 9. quin tum a etquitl JB 

a b c ef ghrstuvcc eo quid ihlw (Isi recte notatum estj 11. 
quo] quocl JB quae « 12. HS XXXX miiia A i5 atque 

om. a i6. Guctam Bei itaque] ita (g fj. avarus ABorstu 
iis ABb fcorr.J h RO 18. speculae AB (fort. S-J ixlfiv'^o 

TiQGT spe gulae R a^y^el^/j. degustaraut ^ 5 degustarat RO 
3 1^. liilari AB liilari RO 11. placidissime AB blandissime RO 

Pete. AB Pacete ab chinopqv stun d>ix [i, Facete defgk 
1 1 sibi om. q 



PRO A. CLUENTIO. 5i 

(boc enim slbl Staienus cognomen ex imaginibus 
Aeliorum delegerat, ne, si se Ligurem fecisset, 
narionis magis, quam generis uti cognomine vi- 
cleretur;)„qua de re mecum locutus es, quaerunt 

5a me, ubi sit pecunia." Hic ille planus improbis- 
simus, quaestu iudiciario pastus, qui illi pecuniae, 
quam condiderat, spe iam atque animo incubaretj 
contrabit frontem : (recordamini faciem, atque 
illos eius fictos simulatosque vultus:) queritur se 

loab Oppianico destitutum: et , qui esset totus ex 
fraude et mendacio factus, quique ea vitia, quad 
a natura babebat , etiam studio alque artificio 
quodam malitiae condivisset, pulcbre asseverat sese 
ab Opianico destitutum: atque boc addit testimo- 

iSnii, sua illum sententia, quum palam omues ia- 
turi essent , condemnatum iri. 

Manarat sermo in consilio, pecuniae quandam 27 
mentionem inter iudices esse versatam. Res ne- 7-* 
que tam fuerat occulta, quam erat occuitanda: 

2oneque tam erat aperta, quam reipublicae causa 
aperienda. In ea obscuritate ac dubitatione omni- 
um, Cannutio, perito bomini, qui quodam odore 
suspicionis Staienum corruptum esse sensisset, ne- 
que dum rem perfectam arbitrarelur , placuit 

3. magis suae, quam i5. se ab i5. quam palam 

1. aliorum AB Aliorura a fecis^e B 3. magis, quam A B 
magls suae, quaiu R O 4- quaerunt] quaesivit A B 5- pla- 

nius Bl>c plane defghikm novy 6 plancns ()■ 6. judi- 

cario B "j. spe om. B spe atque animo jam ae 12. a] 

abBdgoprstufx i3. conclidisset JB sese ABb (corr.J 

«e BO 14. destinatum ^a i5. quum AB adefghhlm no pr st 
uvSC, quam bciqw vulg. ig. orniltata | 30. tam om ax 

ai. aperiunda B ij. suspicionis odore ae a^- dum] tum 7t 



r^2 ORATIO 

repente pronuntiari : D i x e r u n t. Hic tum Oppia- 
nicus non magno opere pertimuit. Rem a Staieno 
74 perfectam esse arbitrabatur. In consilium erant 
ituri iudices trigiata duo. Sententiis sedecim ab- 
solutio confici poterat. Quadragena millia num-5 
mum in singulos iudices distributa eum nume- 
rum sententiarum conficere debebant, ut ad cu- 
mulum, spe maiorum praemiorum, ipsius Sta- 
ieni sentenlia septimadecima accederet. Atque 
etiam casu tum, quod illud repente erat factum,io 
Staienus ipse non aderat. Causam nescio quam 
apud iudicem defendebat. Facile hoc Habitus pa- 
tiebatur : facile Cannutius : at non Oppianicus, 
neque patronus eius L. Quinctlus: qui quum esset 
illo tempore Tribunus plebis, convicium C. Iunio,i5 
iudici quaestionis, maximum fecit, ut ne sine 
Aelio in consiiium iretur: quumque id ei |>er 
viatores consulto negligentius agi videretur, ipse 
e publico iudicio ad privatum Staieni iudicium 
profeclus est, et illud pro potestale dimitti iusi,it:2o 

I. pronuntiare judices. Dixerunt , se id velle Hic i5. 
60 tempore 16. siue Staieno in 

I. pronuntiari cod. S. Fict» Pall. 1 et 6, Franc. i. pronun- 

tiare R O pronuut. dixeruut. Hic JI cod. S Vict. Pall. 2. 6 
Franc. i, a^ydel^ judices pronunliarc, Dixeruut sc id velle. 
Hic & IX u iudices pronuntiare. Jutlices sc id velic dixcrunt. 

Hic X V '% pronuntiare judici; id se vcUe dixerunt >] pronun- 

tiare judices. Dixerunt se id vclle n qOt fc inclusa voc. udices^ 
5. quadragcna miliia nunimura defglno ccpy d' t ^i]T XXXX niillia 
nuinmum ABabc DCLX quadragena niillia nummum prstu 
sexcenta quadraginta millia iiummum m HS qnadraginta millia 
nummum ly.iLiyi {"i om. HS) XL X HSDC^L on HS 

quadrageua q ff 10. quod] quodam ABhimux 12 patie- 

batur: h. l. C rursus incipit i5. illo J B C b c efghp v a€ eo 
R vulg. 17. Aclio B lilo C Staieno (^cum solita variclatej RO 

irct s ei] etiam g id ei] idcm a 6 18. viatore»] Uctores d 

ej" ghiklmr stuv victores 19. c] a Xuvqo 



PRO A.CLUENTIO. 53 

Staienum ipse ad subselHa adduxit. Consurgitur ^5 
ia consilium, quum sententias Oppianlcus, quae 
tum erat potestas, palam ferri velle dixisset, ut 
Staienus scire posset, quid cuique deberet. Varia 
5iudicum genera : nuramarii pauci : sed omnes irati. 
TJt qui acclpere in campo consuerunt, iis candi- 
dalis, quorum nummos suppressos esse putant, 
inimicissimi solent esse: sic eiusmodi iudices in- 
festi tum reo venerant: ceteri nocentissimum esse 

loarbitrabantur: sed exspectabant sententias eorum, 
quos corruptos putabant, ut ex iis constituerenl, 
a quo iudicium corruptum videretur. Ecce tibi "^ 
eiusmodi sortilio fuit, ut in primis Bulbo et Sta- 
ieno et Guttae esset iudicandum. Summa omnium 

iSexspectatio, quidnam sententiae ferrent leves ac 
nummarii iudices Atque illi omnes sine ulla du- 
bitalione condemnant. Hic tum iniectus est bo- 76 
minibus scrupulus et quaedam dubitatio, quid- 
nam esset actum. Deinde bomiues sapientes, ex 

aovetere illa disciplina iudiciorum, qui neque ab- 
solvere bominem nocentissimum possent, neque 
eum, de quo esset orta suspicio, pecunia oppu- 
gnatum, re illa incognita, primo condemnare vel- 
lentj non liquere dixerunt. Nonnulli autem se- 

4. deberetur 10. sed spectabant i3. om. fuit 

4. possitj quod AB debcret JB deberetur liO 6. ut 

enim qui tixX^v'% consuoverutit w ^ al^ri X^ 8. esse 

solcnt «€ g. nocentissinii B efghi k l mv as innocentissimutu 

ed. i584 lo. exspeclabaut AB Cb c'^x sperabant 

defghiklmnor stu spcclal)ant R vuli^. ii. corrupfos 

cssc putant C ex iiis d ef gq r s t uaSsilx fj, 12. tibi] 

ibi t i3, fult add. ex A B i5. ac] et a ig. factum 

AB C ct ex r 20. judic. discipl, « « 



54 ORATIO 

veri homines, qui hoc statuemnt, quo fjuisque 
animo quid faceret, spectari oportere, etsi alii pe- 
cuaia accepta verum iudicabant, tamen nihilo 
rainus se superioribus suis iudiciis constare pu- 
tabant oportere. Itaque damnarunt. Quinque om-5 
nino fuerunt, qui illum vestrum innocentem Op- 
pianicum , sive imprudentia, sive misericordia, 
sive alifjua suspicione , sive ambitione adducti 
absolverunt. 

'•^ Condemnato Oppianico, statim L. Quinctius,io. 

homo maxime popularis, qui omnis rumorum et 
concioniira ventos colligere consuesset , oblatam 
sibi facultatem putavit, ut ex invidia senatoria 
posset crescere, quod eius ordinis iudicia minus 

' iam probari populo arbitrabatur. Habetur unai5 
atque altera concio vehemens et gravis: accepisse 
pecuniam iudices, ut innocentem reum condem- 
narent, Tribunus plebis clamitabat: agi fortunas 
omnium dicebat: nuUa esse iudicia: qui pecuni- 
osum inimicum haberet, incolumem esse neminem^o, 
posse. Homines totius ignari negotii, qui Oppi- 
anicum numquam vidissent, virum optimum et 
hominem pudentissimum pecunia oppressura ar- 
bitrarentur, incensi suspicione, rem in medium 

I. homines hoc statuerunt 2. et, si 9. absolverent 

I. homines, cfui hoc ABCx homines hoc RO (praeter rj 

a. etsi] et si edd. ante x 6. nostrum g 7. imputlenlia ABb 

Ccorr J «Jff 8- abducti B cod. S. Vict. 9 absolverunt ABC 
ahciqvw (c s absolverent B vulg. i^- possit AB lo. 

jarn om. B f-i. m. adscvipsitj 16. atque om. abcrstucce 17. 

reum] eum « 18. clamabat C a^i] ei cc 19. iuclicia esse AB 

32. et hom pud. om. B a3. prudentissimum a b chpr stuay etj 
oppressum esse arb. C 



PRO A. CLUENTIO. 55 

vocare coeperunt et causam illam totam deposcere. 
Atque illo ipso tempore ia aedis T. Annii, ho- 7^ 
minis honestissimi, necessarii et amici mei, noctu 
Staienus accersitus ab Oppianico venit. Jam 
5cetera nota sunt omnibus: ut cum illo Oppiani- 
cus egerit de pecunia: ut ille se redditurum esse 
dixerit: ut eorum sermonem omnem audierint 
viri boni, qui tum consulto propter in occulto 
stetissent: ut res patefacta et in forum prolata, 

loet pecunia omnls a Slaieno extorla atque erepta 
sit. Huius Staieni persona, populo iam nota atque 29 
perspecta, ab nulla turpi suspicione abhorrebat: 
suppressam esse ab eo pecuniam, quam pro reo 
pronuntiasset, qui erant in concione, Qon intel- 

iSligebant. Neque enim docebantur. Versatam esse 
in iudlcio mentionem pecuniae sentlebant : inno- 
centem reum condemnatum esse audiebant: Sta- 
ieni sententla condemnatum vldebant: non gratls 
id ab eo factum esse, quod hominem norant, iu- 

2odieabant. Slmllls in Bulbo, in Gutta, in aliis 
nonnullis suspicio conslstebat. Itaque confiteor, 79 
(licet enim iam impune, hoc praesertlm in loco, 
confiteri,) quod Oppianici non modo vita, sed 
etiam nomea ante illud tempus populo ignotum 

9. atque in 

3. mei om. Xv noctu] nota cc 4- accersitus AB ab cprs 

tuaxkfj, arcessitus R vulg. 7. ut euin scrm. aud. omnem 

C 8. propter] prope b cf-j^ a^( Tjy.Xy.v^on 9. et ABC 

t^bckp qr st iiw ttf. t) atque R viilg. 10. a om. C 11. sit om. B 
12. ab om. AB i3. esse om. B 14. promisisset m 16. sen- 

tiebant cod- Lamb. .... ebaut prs tu aiebant « \n. esse 

aud. — condrrauatum om. AB essc om C ab cnp rstutt au- 

diebi^Qt] vidcbant « 20. Gucta A ai. suspicio h. l. deficit C 



56 ORATIO 

faisset: indignissimum porro videretur, circum- 
venlum esse innocentem pecunia : hanc d^inde 
suspicionem augeret Staieni improbitas et nonnul' 
lorum eius similium iudicum turpitudo: causam 
aulem ageret L. Quinctius, homo quum summaS 
potestate praeditus, tum ad inflammandos animos 
multitudinis accommodatus; summam illi iudicio 
invidiam infamiamque esse conflatam. i!^tque in 
hanc flammam recentem tum C lunium, qui illi 
quaestioni praefuerat, iniectum esse memini, et'o 
iUum hominem aedilicium, iam Praetorem opi- 
nionibus hominum constitutum, non disceptatione 
dicendi,sed clamore de foro atque adeo de civi- 
tate esse sublatum. 
^^ Neque me poenitet hoc tempore potius, quamiS 

illo, causata A- Cluentii defendere. Causa enim 
manet eadem, quae mutari nuUo modo potest: 
temporis iniquitas atque invidia recessit, ut, quod. 
in tempore mali fuit, nihil obsit: quod in causa 
honi fuit, prosit. Itaque nunc quemadmodumsQ 
audiar, sentio, non modo ab iis, quorum iudicium ac 
potestas est, sed etiam ab illis quorum tantum 

9. oin. tnm i3. secl clampre hpminum i5, hoc 

pothis tempoi"e 21. atque potestas 

5. L. om. AB 6. praeditus om. AB inflammanduiu 

ihliy^ 7. commodatus abcmpqa illi iudicio iuvidiam 

^B cod, S. Vict. d- el vulg. ilii invid. B.tt^)rSit,r]i,<; habito 
jUo judicio inv. cod. LatnJ). sunimam illam inv. Pall. i. 4- Q- 
recentem tura Bd cfghi kln oprstuy (^C ^ ^ recentem abc 

tngw vi^lg. reccuLcm am. addilo tum A 10. esse iniectum AB 
i3. discendi oprstu sed clamore AB sed cianiore hominum 
RO i5. tempore potius AB pot. tenip. RO temporc 

om. a 17. uiutari] iuvari «c 18. atque] ac £ ai. a.C 

4 Bdefghp qr stu 5 atqyc RO 



PRO A. CLUENTIO. 67 

est existimatlo. At tum si dicerem, non audirer 
non quod alia res esset : immo eadem ; sed tempus 
aliud. Id adeo sic cognoscite. Quis tum auderet 30 
dicere, nocentem condemnatum esse Oppianicum? 
Squis nunc audet negare? Quis tum posset argue- 
re, ab Oppianico tentatum esse iudicium pecu- 
nia? quis id hoc tempore infitiari potest? Cui 
tum liceret docere, Oppianicum reum factum 
esse tum denique, quum duobus proximis prae- 

loiudiciis condemnatus esset? quis est, qui id hoc 
tempore infirmare conetur? Quare, invidia re- 8i 
mota, quam dies mitigavit, oratio mea deprecata 
est, vestra fides atque aequitas a veritatis disce- 
ptatione reiecit : quid est praeterea, quod in cau- 

i5sa relinquatur? 

Versatam esse in iudicio pecuniam, constat: 
ea quaeritur, unde profecta sit, ab accusatore, 
an ab reo. Accusator dicit haec: Primum gra- 
vissimis criminibus accusabam, ut nihil opus es- 
aoset pecunia: deinde, condemnatum adducebam, 
ut ne eripi quidem pecunia posset : postremo, 
etiamsi absolutus fuisset, mearum tamen omnium 
fortunarum status incolumis maneret. Quid con- 

5. nunq id audet 6. iudicium teatatum esse 22. 

absolutus esset 

I. at] ae H fpraeter aq) d^C 2. non a om. AB p 

sed quod teinp. o; e 3. agnoscitc defghik\Lmp 6 ^ 5. 

niinc audet ABxXfj, nunc id audet R vidg. 6. tentatum esse 

iudiciuin ABxkfx, iud. teut. esse R vulg. 8. dicere a e 9. 

proxumis B 11. rcmota est (Ji^ 16. ase om. A B 17. ea] elasg 
18. au reo B au a ico Aas haec] hoc «6 dicit accusator 

AB 20. pecunia om. B 23. fuisset AB esset RO. 



58 ORATIO 

tra reus? Primum, iam multitudinem crimiaum 
et atrocitatem pertimescebam: deinde, P'abriciis 
propter conscientiam mei sceleris condemnatis, 
me esse condemnatum , sentiebam: postremo, in 
eum casum veneram, ut omnls mearum fortuna-5 
rum status unius iudicii periculo contineretur. 

82 Age, quoniam corrumpendi iudicii causas 
ille multas et gravis babult, bic nullam: profe- 
ctio ipsius pecuniae requiratur. Confecit tabulas 
diligentissime Cluentius. Haec autem res bal^etio 
boc certe, ut nibii possit necjue additum, neque 
detractum de re farailiari latere. Annisuntocto 
quum ista causa in ista meditatione versatur, 
quum omnia, quae ad eam rem pertinent, et ex 
buius, et ex aliorum tabulis agitatis, tractatis,i5 
inquiritis: quum interea Clueutlanae pecunlae 
vestigium nullum invenitis. Quid Albiana pecu- 
nia? vesligiisne nobis odoranda est, an ad ipsum 
cubile, vobis iudicibus, venire possumus? Tenen- 
tur uno in loco HS iocxl: tenentur apud bo-2a 
minem audacissimum : tenentur apud iudlcem. 

83 Quid vultis amplius? At enim Staienus non fuit 

I. ipsam multitudinem et atrocitatem criminum i^. 

quae nunc ad 19. vobis ducibus 

I iam ABb (corr.J ipsam RO criminnm ct atrocitatem AB et 
atroc crim. RO 4- postremum adefghmpucieg 5. omnes A 
6. continerentur A 9. pecuniae a quo requiratur q jo. hic autem has 
bet res obeeratas A ii. hoc certe] liac aetatc « i^- quae ad AB 
quae nunc acl RO i5. aj^itis adefgiklmnpqrst 3 J^ 17. Abbiana 
A 18. vobis k^ adornanda « 19. iudicibus AB ducibus RO 

possimus klo 20. HS om. Bcdefghvi dc scstertia xl miilia 

^yrff^ sexceuta quadraginta niillia uummura d-ixXu^ quadra- 
ginta millia nuinmum v numerus vcxl aummorum a dcxlJ xw\ 
millia A xx.xx B 22. voitis AB 



* 



PRO A. CLUENTIO. 



59 



ab Oppianico, sed a Cluenlio ad iudicium cor- 
lumpendum constitutus. Cur eum, quum ia 
consiJium iretur, Cluentius et Cannutius abesse 
patiebantur? cur, quum in consilium mittebant, 
SStaienum iudicem , qui pecuniam dederant, noa 
requirebant? Oppianicus querebatur? Quinctius 
llagitabat? sine Staieno ne in consilium iretur, 
Tribunicia potestate ellectum est? At condemna- 
vit. Hanc enim condemnationem dederat obsi- 

lodem Bulbo et ceteris, ut destitutus ab Oppianico 
videretur. Quare si istinc causa corrumpendi iu- 
dicii, si istinc pecunia, istinc Staienus, istinc de- 
nique omnis fraus et audacia est: binc pudor, 
honesta vita, nulla suspicio pecuniae, nulla cor- 

iDrumpendi iudicii causa, patiamini, veritate pate- 
facta atque omni errore sublato, eo transire il- 
lius turpitudinis infamiam, ubi cetera maleficia 
consistunt: ab eo invidiam discedere aliquando, 
ad quem nuraquam accessisse culpam videtis. 

20 At etenim pecuniara Staieno dedit Oppiani- 31 
cus non ad corrumpendum iudicium , sed ad coa- ^4 

5 cui pecuniam 6. Oppianicus quaerebat 8. perfec- 
tum est 9. damnationem 12. om. si i^. et 

nuUa suspicio i5. patimini 

I. a oin. e a. eum] enim ab cpq rstuw a 4- <^"'" <""• 

abcdef^hik Ipi' stuvydC t-x X/Liy cur] et a^e mittebautur cod. 
Fr. 5. quij cni quocl j quotl B cui RO 6. requirebantur defg 
prstu qtiaerebaut ^ querebatur ABbcmo prsiuw cod. 

S. Vict. Pall. pterif/ue av^ requirebat Pal. i. quaerebat R vul'^. 
b.^eliectuui ABdfiorstu cod. Lainb. confectuni l perfeclum R 
O" 9. coudeiunationem ABabcq cod. Lamb. clamnationem /J O 
11, quum istiue est causa ue la. si add. ex ABb (corrj i4- 

Tita , uulla AB vita , et nulla RO i5. patianiiui ABaxXiiv 

patirniui R vulg. 18. consistuut A B d ^ >}^Gx cousistant R cett. 
edd. 



6o ORATIO 

ciliationem graliae. Tene lioc, Acci, dicere, tali 
prudentia, etiam usu atque exercitatione praedi- 
tum? Sapientissimum esse dicunt eum, cui, quod 
opus sit, ipsi veniat in mentem: proxime accede- 
re illum, qui alterius bene inventis obtemperet.5 
In stultitia contra est. Minus enim stultus est 
is, cui nihil in mentem venit, quam ille, qui, 
quod stulte alteri venit in mentem, comprobat. 
Istam conciliationem gratiae Staienus tum recenti 
re, quum faucibus premeretur, excogitavit, sive,io 
ut homines tum loquebantur, a P. Cethego ad- 
monitus [istam dedit conciliationis et gratiae fa- 
85 bulamj. ]Nam fuisse hunc tum hominum sermo- 
nem, recordari potestis: Cethegum, quod homi- 
nem odisset et quod eius improbitatem versariiS 
in republica nolJet, et quod videret , eum, qui 
se ab reo pecuniam , quum iudex esset , clam at- 
que extra ordiuem accepisse confessus esset, sal- 
vum esse non posse, minus ei fidele consiliura 
dedisse. In hoc si improbus Cethegus fuit, vide-2Q 
tur mihi adversarium removere voluisse. Sia 
erat eiusmodi causa, ut Staienus nummos se ac- 
cepisse negare non posset, nihil autem erat pe- 
riculosius nec turpius, quam, ad quam rem ac- 

i3. om. tum 

I. ad conciliationis gratiam ABb (iorr.J tali ctiam pr. 

5 3. sapientissimum etiam a dic. esse ae 4- pioxime} 

pone cod. Dresd. accidere p 5. obtemperaret B la. istam — 
fahulam om. AB et om. Pal. i. § spurium censet t i3. tum 

add. ex AB i5. odisset] occidisset A/t . i6. et om. « 20. 

fujt] hussaet, AB ai. sin erat] inaat de/gh i hln op q r stuvwdf^ 
$( iuerat «« vevum iuerat j,i \el adde hic si iueiat (sicj u 



PRO A. CLUENTIO. 6l 

cepisset, confiteri: non est consilium Cethegi re- 
prehendendum. Verum alia causa tum Staieni 86 
fuit, alia nunc, Acci, tua est. IUe, quum re 
premeretur, quodcunque diceret, honestius dice- 

5ret, quam si, quod erat factum, fateretur: te ve- 
ro illud idem, quod tum explosum et eiectum 
est, nunc retulisse demiror. Qui enim poterat 
tum in gratiam redire cum Oppianico Cluentius? 
qui cum matre habehat simultates: haerebat ia 

lotabulis publicis reus et accusator: condemnati 
erant Fabricii : nec elabi alio accusatore poterat 
Albius, nec sine ignominia calumniae relinquere 
accusationemCluentiuspoterat. An ut praevaricare- 32 
tur? lam id quoque adcorrumpendum iudicium per- ^7 

iStinet. Sed quid opus erat ad eam rem iudice 
sequestre? et omnino, quamobrem tota ista res 
per Staienum potius, hominem ab utroque alie- 
nissimum , sordidissimum, turpissimum, quam 
per bonum aliquem virum ageretur et amicum 

aonecessariumque communem? Sed quid ego haec 
pluribus, quasi de re obscura disputo , quum 
ipsa pecunia, quae Staieno data est, numero ac 
summa sua non modo, quanta fuerit, sed etiam 

i5. om. poterat 

3. fiiit ow. ^i? re premcretur] ropremeretiir a;>r« rcprimerctnr 
hcqcto reprehenderetur defghiklmv^y<SfC>l 5. fatetur A 

6. reicctum cj. Graev. 7. detulisse ABa rei tulisse opvstu re 
intiilissc defhilmn te intulisse q intulisse k qui] quicl 

AB 8. gratia a cd efgh impr stuv 9. habebat simultates om. a 
bcopqrstu Pall. codd. Fr. i. a la. Abbius Ap i3. pote- 

rat add. ex A B ut] iis AB 14. iam] nam cj. Pantagathus 

*i5. quid] (\iiod AB 16. scquestri 17 21. dispulo AB&ixlfiy 
|07i() disputem .fla^ yrffC^ ar a3. etiam om. abcpq 



62 ORATIO 

ad quara rem fuerit, ostendat? Sexdeclm dlco 
iudices, ut Oppianicus absolveretur, corrumpen- 
dos fuisse: ad Staienum sexcenta quadraginta mii- 
lia nummum esse delata. Si, ut tu dicis, gratiae 
conciliandae causa, quadraginta istorum accessio^ 
mlllium quid valet ? si , ut nos dicimus, ut qua- 
dragena millia sexdecim iudicibus darenturj noa 
Archimedes melius potuit describere. 

At enim iudicia facta permulta sunt, a CIu- 
entio iudicium esse corruptum. Immo vero anteio 
hoc tempus omnino ista ipsa res suo nomine in 
iudicium numquam est vocata. Ita multum agi- 
tata, ita diu iactata ista res est, ut hodierno die 
primum causa illa defensa sit, hodierno die pri- 
mum veritas vocem contra invidiam, his iudici-i5 
dus freta, miserit. Verumtamen ista multa iu- 
dicia quae sunt? Ego enim me ad omnia confir- 
mavi et sic paravi, ut docerem, quae facta postea 
iudicia de illo iudicio dicerentur, partim ruinae 
similiora aut lempestati, quam iudicio et discep-20 
tationi fuisse, partim nihil contra Habitum vale- 
re, partim etiam pro hoc esse, partim esse eius- 

I. rem data fuerit 3. et quadraginta 7. millia 

nummum sexdecim 16. multa ista 



I. rem fuerit ABabcpq codd. Fr, Dresd.^a^e rem data fne- 
l-it R vulg. 3. sexc. quadraginta JB sexc. et qnadr. B vulg. 

nummum millia a£ 4- "*- *" dicis] ut auditis codd.Franc. Dresd^ 

5. millium accessio m§. ed. i584- ^- ""^ ut$T aUerurn ut orn. e 
quadrageual quatuor quadraginta a cccc bcq cc cc idcxl ix l tjv^on 
7. miilia sexd. AB miliia nummum sexd. B i3. est ista res ae 
16. ista multa ABbcqaex multa ista R vulg, i^. confoiinavi cj, 
Lamh. 19. partim ruiuae similiora , partim autom tempestati quam( 
iudicio et disceptatioai similis CsicJ ABb (corr.J 



PRO A. CLUENTIO. 65 

modi, ut neque appellata umquam iudicia sint, 
necjue existimata. Hic ego,magis ut consuetudinem 89 
servem, quam quod vos non vestra lioc sponte 
faciatis, petam a vobis, ut me, dum de his sin- 
5gulis disputo iudiciis, atteate audiatis. Condem- 33 
natus est C. lunius, qui ei quaestioni praefuerat: 
adde etiam illud , si placet: tum est condemna- 
tus, quum esset iudex quaestionis. Non modo 
causae, sed ne legi quidem quidquam per Tribu- 

lonum plebis laxamenti datum est. Quo tempore 
illum a quaestione ad nullum aliud reipublicae 
munus abduci licebat, eo tempore ad quaestionem 
ipse abreptus est. At quam quaestionem? Vul- 
tus enim vestri, iudices, me iuvitant, ut, quae 

iSreticenda putaram, libeat iamlibere dicere. Quid? 90 
illa tandem quaestio, aut disceptatio, aut iudici- 
um fuit? Putabo fuisse: dicat, qui vult hodie de 
illo populo concitato, cui tum populo mos ges- 
tus est : qua de re lunius causam dixerit. Quem- 

aocumque rogaveris, hocrespondebit, quod pecuniam 
acceperit, quod innocentem circumvenerit. Est 
haec opinio. At, si ita esset, hac lege accusatum 
esse oporLuit, qua accusatur Habitus. At ipse ea 
lege quaerebat Paucos dies exspectassetQuinctius. 

18, tum mos 20. rogaris 

12. acUluci a b cdefghmno pqrstuv i3. anpptns est bce 
hiknjxf svrts arreclus t o J C abiectus w at] nd JB a b c h (frst 
u codd Franc. a voltus ABehpu i5. putarem J B ad e/ghi 
klmp(f rstuvaf fi libeat] iubeant AB 17. putaveio tj putato 
i.fi^ qui] qui<l Bmv i8. tum populo mos AB tum mos jR O 
20, ro{;averis AB rogarts^O aa. lejjc om. A a3, essej fuisse 
dej ghiklmnopqrstu om. A B. 



64 ORATIO 

At neque privatus accusare, nec sedata invldia 
volebat. Videtis igitur, non in causa, sed in 
tempore ac potestate spem omnem accusatoris 
91 fuisse. Mulctam petivit. Qua lege? quod in le- 
gem non iurasset : quae res nemini umquam frau-5 
di fuit: et quod C. Verres, Praetor urbanus» 
homo sanctus et diligens, subsortitionem eius in 
eo codice non baberetj qui tum interlitus pro- 
ferebatur. His de causis C. lunius condemnatus 
est, iudices, levissimis et infirmissimis ; quas om-io 
nino in iudicium afferri non oportuit Itaque 
34 oppressus est, non causa, sed tempore. Hoc vos 
9^ Cluentio iudicium putatis obesse oportere? Quam 
ob causam? Si ex lege subsortitus non erat lu- 
nius, aut si in aliquam legem aliquando non iu-i5 
raverat j idcirco illius damnatione aliquid de Clu- 
entio iudicabatur? Non , inquit; sed ille idcirco 
illis legibus condemnatus est, quod contra aliam 
legem commiserat. Qui hoc confitentur, possunt 
iidem iliud iudicium fuisse defendere? Ergo in-20 
quit, idcirco, infestus tum populus Romanus lunio 
fuit, quod illud iudicium corruptum per eum 

I. sedata iam invidia i5. si in legem 18, his le- 

gibus 20, illud iidem idcirco, inquit 21. tura 

Praetor Junio 

1. sedata invidia AB sed. iam inv. RO 5. iurasset] iura 
essent AB i5. in aliqiiam legem AB in legem RO aliquando] 
iudicando ci. Pantag, ap. Fulv. Urs. 16. Cluentio : h. l. rursus 

incipit C 18. illis ABC liis RO aliam] aeliam A 20. iidem 
illud ABC (sed vetere scriptura : idem) ydl^Tix illud idcm Rksij 
xXfXv^ illud iidem q(J iudicium non fuissc &y.kfiy^ in- 

quit, idcirco ABC idcirco , inquit RO inquit om. ae 7.1. po- 
pulus Rom. AB PR. Cdghrstx tr. pl, bcfinv praetor RO 



PRO A. CLUENTIO. ^ G5 

putabatur. Nura igitur hoc tempore causa mutata 
est? nura alia res, alia ratio illius iuclicii, alia 
natura totius negotii nunc est, ac tum fuit? Non 
opinor ex iis rebus, quae gestae sunt, rem ullam 
spotuisse mutari. Quid ergo est causae, quod nunc 9^ 
nostra defensio audiatur tanto silentio, tum lunio 
defendendi sui poteslas erepta sit? Quia tura in 
causa nibil erat, praeter invidiam, errorem , su- 
spicionem, conciones quotidianas, seditiose ac po- 

lopulariter concitatas. Accusabat Tribunus plebis 
idem in concionibus, idera ad subsellia: ad iudi- 
cium non modo de concione, sed etiatn cum ipsa 
concione veniebat. Gradus illi Aurelii tum novi, 
quasi pro tbeatro illi iudicio aedificati videban- 

i5tur: quos ubi accusator concitatis bominibus com- 
plerat, non modo diccndi ab rco, sed ne suigendi 
quidem j>otestas erat. Nuper apud C. Orcbivium, 94 
collegam meura, locus ab iudicibus Fausto Syilae 
de pecuniis residuis non est coustitutus : nou quo 

aoilli aut exlegem esse Syllam, aut causam pecH- 
niae publicae contemptam atque abiectam puta- 
rent; sed quod, accusante Tribuno plebis, condi- 
tione aequa disceptari posse non putarunt. Quid? 

6. tunc. 17. C. Orchinium, 

3. natina om. C 4- ''^] ^*'^ ABabctjucif is /"hp gcs- 

lae] cliclae af. 6. tiim JB tunc JiO y. scflitioucs JB. 17. 
C. Orchiviiim JBb fcorrj Pal. 2.« C. Orchium C. C. Arcliivium 
« Coriuthium m C Orchinium R vulg. 19. residuis] rcpetunclis 

JBb CcorrJ est om. c *^J"o] c|uocl C. Priscian, p. jaS. P. $t 

20. cxlc;^c cceq 21. contcniptam abicclum (^sicj C obicctam Ao 
putarcntj arbilrculur Prisc. aS. posse| publice AB possc populnm 
r. (i. e. Kom.) nou defghikmv non om. norsiu putaruut AB 
putarcut Q putabaut o putaveruut R vul^. 



66 , ORATIO 

conferam Syllamne cum Iiinio? an liunc Tribu- 
num plebis cum Quinctio? an vero tempus cum 
terapore ? Sylla maximis opibus, cognatis, affini- 
bus, necessariis, clientibus plurimis: haec au- 
tem apud lunium parva et infirma et ipsius Ia-5 
bore quaesita atque collecta. Hic Tribunus ple- 
bis modestus, pudens, non modo non seditiosus, 
sed etiam seditiosis adversarius: ille autem acer- 
bus, criminosus, popularis homo ac turbulentus. 
Tempus hoc tranquillum atque placatum: illudio 
omnibus invidiae tempestatibus concitatum. Quae 
quum ita essent, in Fausto tamen illi iudices sta- 
tuerunt, iniqua conditione reum causam dicere, 
quum adversario eius ad ius accusationis summa 
35 vis potestatis accederet. Quam quidem rationemi5 
95 vos, iudices, diiigenter, pro vestra sapientia et hu- 
manitate, cogitare et penitus perspicere debetis, 
quid mali, quantum periculi unicuique nostrum 
inferre possit vis tribunicia, conflata praesertim 
invidia et concionibus seditiose concitatis. Opti-20 
mis hercule temporibus, tum, quum« homines se 

10. ac pacatum 21. hercle 



4. clueriiil)iis p aiilenaT| tum g 7. prudens ABCal cde 

fghmn op qrstuvwy iii l^ti^y. ixo non sed ] nnnc sed. B 

8. acerbus] accriiinns cod. Fr. ae 10. atque ABCdefgilprs 

tuydtfl^'4 ac R vulg. placatum AB pacatum RO 12. tamen 

h. l. desinit C tamen ilii indiccs stat. A fde codd.^Florenti- 

nis h. l. inccrtus sum, i/uum ad editionem Garatonii ^ quae vv, illi 
iudices omittit, nihil adnotalum sitj iklmno Cut videturj ^ySil^ 
t)y.Xj_ivT^OQa tanien statnernut cod, S. Fict. PalL. 6. Fr. i. 2, 

JDresd. avq-.i uncis inclusit vv. iili iudices. 14. quum adv. — 

acccderel om, n i5. ad quam quidem af 16. el hnmanitate 

om AB 18. vestrnm AB&bcfqa, 21. hercule ABab cdefg h 
ihlvrstuay 6(1») hercie B vui§. 



PRO A. CLUENTIO. 



67 



non iactatione populari, sed dignitate atque inno- 
centia tuehantur, taraen nec P. Popilius neque 
Q. Metellus, clarissimi viri atque amplissimi, vim 
tribuniciam sustinere potuerunt: nedum his tem- 
Sporihus, his morihus, his raagistratihus, sine ve- 
stra sapientia ac sine iudiciorum remedils, salvi 
esse possimus. Non fuit igitur illud iudicium iu- 96 
dicii simile, iudices, nonfuit; in quo non modus 
ullus est adhihitus, non mos consuetudoque serva- 
lota, non causa defensa. Vis illa fuit, et, ut saepe 
iam dixi, ruina quaedam atque tempestas, et quid- 
vis potius, quam iudicium aut disceptatio aut 
quaestio. Quodsi quis est, qui illud iudicium fu- 
isse arbitrelur, et qui his rehus iudicatis standum 
iSputet: is tamen hanc causam ah illa debet seiun- 
gere. Ah illo enim, sive quod in legem non iu- 
rasset, sive quod ex lege suhsortitus iudicem non 
esset, multa petita esse dicitur. Cluentii autem 
ratio cum illis legihus, quihus a lunio multa pe- 
aotita est, nulla potest ex parte esse coniuncta. At 97 
enim etiam Bulhus est condemnatus. Adde, ma- 
iestatis: ut intelligas, hoc iudicium cum illo nou 



2. Popilllus nec 3. atque amplissimi viri 8. mo- 

dus est habitus ai. o/n. enim. 



2. P.] L. AB C. R edd. ante Graevium PopiHiis nctSftxfxv 
Popillius vuli^. Heque AB nec RO 3. viri atque ampl. AB 

atque amiil. viri RO 4- potucrunt] valuerunt ae 6. ac iu- 

diciorum (oni. sinf^ ah c m<]wc( ix X fiv on 7. non ii;itur fuit 

«f illud ij;itur AB 9. itllus add. ex AB. adhibitus ABkl 

mnoixkvlo habitus R vulg. 12. aut] atque B i^- art)i- 

trarelur ABab cdefi^hiklnpr st uvwa 16. euim sibi sive B 

17 e Iprc AB 18 Clueiiti B autem] tamea 5 tum « 21. 

enim add. ex AB etiam] euiui y om. hv 



68 ORATIO 

esse conlunctura. At est lioc illl criraen oblectum, 
Fateor : sed etiam legionem esse ab eo sollicitatam 
in Illyrico, C. Cosconii litteris et multorum testl- 
moniis planum factum est : quod crimen erat pro- 
prlum illius quaestlonis, et quae res lege. maIes-5 
tatis tenebatur. At hoc obfuit ei maxlme. lam 
ista divinatlo est: qua si uti llcet, vide , ne mea 
conlectura multo sit verior. Ego enim slc arbi- 
tror, Bulbum, quod bomo nequam, turpls, Impro- 
bus, multis flagitlis contaminatus In iudiciumfo 
slt adductus, Idclrco faclllus esse damnatum. Tu 
mibl ex tota causa Bulbi , quod tibi commodum 
36 est, eligis, ut id esse secutos iudices dlcas. Qua- 
98 propter boc Bulbl ludlclum non plus liuic obesse 
causae debet, quam IUa, quae commamorata suntiS 
ab accusatore, duo ludicia, P. Popilli et Ti. Gut- 
tae: qui causam de ambitu dixerunt: qui accusati 
sunt ab ils, qiil erant ipsi ambitus condemnati; 
quos ego non idcirco esse arbltror In Integrum 
restitutos, quod planum fecerlnt, illos ob rem iu-20 
dlcandam peeuniam accepisse , sed quod iudiclbus 
probaverint, quum in eodem genere, in quo ipsi 
offendissen t , alios reprebendissent: se ad praemia 
legis venire oportere. Quapropter neminem du- 
bitare existimo, quin illa damnatlo ambltus nuIlaaS 
i^. obesse huic 22. probariut, quod in 

i. esl] eUam ab defghiklmva om.v illi hoc 5 3. Cos- 
coni B 4- cri"i''n <"« ^ 9- improbus, turpis as ii. condera- 
ijatum vO-Xf^ i/J- ""^" mat^is ks huic obesse ABapqa obessc 
huic Bvulg \6. Ti. JB Quinct. F. lo, io8. cf L. w | T. Bvulg. 
ig. arhilior esse ccs 22. probaverint JB probarint BO quum JB 
defghikmprs tuy dX>] quod B vulg, 23. dcfcndissent d efghi 
k ImprstuvdC dcprcnsi essent «€ repreheudisseut] deprch, k 



PRO A. CLUENTIO. 5o 

ex parle ciim caiisa Cluentii vestroqiie iudi- 
cio coniuncta esse possit. Quid , quod Staie- 99 
nus est condemnatus? Non dico lioc tempore, iu- 
dices, id quod nescio an dici oporteat, illum ma- 
5iestatis esse conderanatum: non recito testimonia 
hominum honestissimorum , quae in Staienum 
sunt dicta ab iis, qui M. Aemilio, clarissimo viro, 
legati et praefecti et tribuni militares fuerunt : 
quorum testimoniis planum factum est, maxime 

loeius opera, quum Quaestor esset, in exercitu se- 
ditionem esse conflatam. Ne illa quidem testimo- 
nia recito, quae dicta sunt, de HSioc; quae 
ille quum accepisset nomine iudicii Safiniani, si- 
cut in Oppianici iudicio postea , reticuit atque 

iSsuppressit. Omitto et haec et alia permulta, quae 
illo iudicio in Staienum dicta sunt: hoc dico, 
eandem tum fuisse P. et L. Cominiis, equitibus 
Romanis , honestis hominibus et disertis, contro- 
versiam cum Staieno, quem accusabant, quae uunc 

aomihi sit cum Accio. Cominii dicebant idem, quod 
ego dico : Staienum ab Opjiianico pecuniam acce- 
pisse, ut iudicium corrumperet: Staienus? conci- 
liaudae gratiae causa accepisse dicebaU Irrideba- 100 

5. esse damnatum i^- retinuit 18. honestissirais 

.20 raihi est 28. se accepisse. 

5. conclemnatiim AB damuatum RO 7. M.} Mam. Gr ex Ma- 
nutii coiii. iis] liis A B h cdefu,h (jrt 8. liierunt oin. B 12, 

de om B. DC] XXXX AB XLDC cdefghrsiuvJfC DCXL 
millibus xkfi DC millibus | i^. in om. AB reticuit AB 

suslinuit o relinuit MO 17. L.] C. Ascon- in arg. Cornel. p. 92. 
18. honestis ABb fcorr)^ honcstissimis Rvulg. 20. sit AB est 
JtO mihi nunc est ne idemj id « f 5 a3, causa acccpisse 

AB causa se acccpi&se RO 



rjo ORATIO 

tiir haec illius reconciliatio, et persona viri boni 
suscepta, sicut in statuis inauratis, quas posuit 
ad luturnae: quibus subscripsit, reges a se in 
GRATiAM esse reductos. Exagitabautur omnes 
eius fraudes atque fallaciae: tota vita in eiusmodiS 
ratione versata aperiebatur : egestas domestica , 
quaestus forensis in medium proferebatur : num- 
marius interpres pacis et concordiae non proba- 
batur. Itaque tum Staienus, quum idem defen- 
102 deret, quod Accius, condemnatus est. Cominiiio 
quum boc agerent, quod nos in tota causa egi- 
mus, probaverunt. Quaraobrem si Staieni damna- 
tione, Oppianicura iudicium corrurapere voluisse, 
Oppianicum iudici ad eraendas sententias dedisse pe- 
cuniara, iudicatura estj quura ita constitutura sit,i5 
uti in illa culpa aut Cluentius sit aut Oppianicus, 
Cluentii numraus nullus iudici datus ullo vestisio 
reperiturj Oppianici pecunia postiudiciura factum 
ab iudice ablata est: potest esse dubiura , quin 
illa damnatio Staieni non modo non sit contraao 
37 Cluentium, sed raaxirae nostram causam defensio- 
io3 nemque confirmet? Ergo adbuc lunii iudicium 

3. AB SE 19- a iudice 

2. suscepta h. l. rursus incipit C 3. Diuturnae A C ab cdefg 
hihtmnopqrstuvw Sise ABbqwa^ ab se Ji vuti^. 5. 

eius omues ABqst 7. meclio ab c defghiktmno p q rs tuvwu 
praeferebatur C nuramarius] undo vel aureus « 1 1. in 

tofa causa; h'fiC dcjtciunt abpqrstu et w quanquam de hoc ab 
edd. Oxonn. niliil adnotatum estj Pall. omnes^ Fr. 1. Dresd. et a us- 
que ad c. 38. §. 107. uon quacrunt; verum in b et u lacuna a secun- 
da manu expleta est, 16, in illa] iiulla c defgJiv in nulla ikl 
mnJe^ uti] ut C i7- nummos illi datos esse iudici nullo ve- 

stigio cod. Fr. uiide Graev. coni. uumnios illi datos esse iudici nullo 
vestigio reperiatur: et sic a 18. reperiatur — ablata sit §(J re- 
perietur C i ig. ab C a RO aa. adhaec defghno ad hoc kln 



PHO A. CLUENTIO. y, 

vitleo esse eiusmodi , ut incursionem potius sedi- 

tionis, vim multitudinis, impetum tribunicium, 

quam iudicium appellandum putem. Quodsi quis 

illud iudicium appellet , tamen lioc conliteatur 

Snecesse est, nullo modo illam mullam, quae ab 

lunio petita sit, cum Cluentii causa posse con- 

iungi. Illud igitur lunianum per vim factum est: 

Bulbi et Popilii et Guttae contra Cluentium non 

est: Staieni etiam pro Cluentio est. Videamus, 

loecquod aliud iudicium, quod pro Cluentio sit, 

proferre possimus. 

Dixitne tandem causam C- Fidiculanius Fal- 

cula, qui Oppianicum condemnarat, quum prae- 

sertim, id quod fuit in illo iudicio invidiosissimum, 

iSpaucos dies ex subsortitione sedisset? Dixit, et 

bis quidem dixit. In summam enim L. Quinctius 

invidiam concionibus eum quotidianis, seditiosis 

et turbulentis adduxerat- Uno iudicio multa est 

ab eo petita , sicut ab lunio , quod non suae de- 

2ocuriae munere , neque ex lege sedisset» Paulo 

sedatiore tempore est accusatus, quam lunius, sed 

eadem fere lege et crimine. Quia nulla in iu- 

dicio seditio neque vis nec turba versata est, pri- 

ma actione facillime est absolutus. Non numero 

25hanc absolutionexn. Nihilominus enim potest, ut 

5. a lunio 25. neque turba 

3. qiii ABdefgqe b. Ah ABC A RO 8. Popilii ABeTefgh 
V £ VopilUi Bvulg. Giictae^. ^.eslom. defghikl no y Si!^ tjxk ^v 
lo. etquod A B cdefghno v. ii. possunuis A. 12. Fidiculanius 

Clv'i et seqq. Fidiculaniis A Bcdefg h v ^ fC tjx /j fde Oxonn. 

non constatj i5. post paucoj dies ixlfjy 18. mulla h. l, C 

rursus deficit. aS. uec turba AB neque turba RO 



72 



ORATIO 



illam miiltam noa commiserlt, accepisse laraen ol) 
rem iudicandam :''^ capta nusquam Staienus eadem 
lege dixit. Proprium crimen illud quaestionis 
«<4 eius non fuit. Fidiculanius quid fecisse dicebatur? 
Accepisse a Cluentio H S cccc Cuius erat ordi-5 
nis? Senaiorii. Qua lege in eo genere a Se- 
natore ratio repeti solet de pecuniis repetun- 
dis, ea lege accusatus, honestissime est absolu- 
lus. Aela est enim causa more maiorum, sine 
vi, sine metu, sine periculo: dicta et expo-io 
sita et demonstrata sunt omnia. Adducti iu- 
dices sunt, non modo potuisse honeste ab eo 
reum condemnari, qui non perpetuo sedisset, 
sed, aliud si is iudex nihil scisset, nisi, quae prae- 
iudicia de eo facta esse constarent, audire prae-ig 
38 terea nihil debuisse. Tum etiam illi quinque, 
io5 qui imperitorum hominum rumusculos aucupati 
tum illum absolverunt, iam suam clementiam 
laudai-i magnopere nolebant: a quibus si qui quae- 
reret , sedissen tne iudices in C. Fabricium , se-20 
disse se dicerent: si interrogarentur , num quo 

14 > si aliud 

1. tamcu A Bdtiy.l/nv se^q. tantlein i? ^y^eC oh rcm iucllcan- 
flam capta uusqiiam Staienus eadem lege dixit ABb efliikno cod. 
S. f^ict. ob V. iu(!. captam nusquam St. ead. 1. d. c i^^y iff C^ tr ob 
r. iud. pecuniam quam captam nusquam St. &xl/tyo7i ob. r. 
ind.< pecuniam quam Staicnus, qui causam nusqiiam eadem lej^e 
dixit |(j 3. crimen om. B. 4- 'ccisset b cdc ff^hi klm nou v 

5. accepisse a Cluentio HS CCCC om. U praeter AB CCCC] 

XLCD f CCC (Ff 2; 10. metu bcfn sine ante periculo om. B. 
II. prins et om. Fr. i. n, adducti ABeCrjxkfi^on abducti 

b c de fi^huv addocti iy^QGi i^. aiiud si AB aliud bcd 

efghikno si aliud RO i5. constaret $ 17. ii peritorum 
cdef^inov, i8. dciueatiam AB 



m. A 



PRO A. CLUENTIO. rj^ 

crimine is esset accusatus, praeterquam veiieni 
eius, quotl quaesitum Habito diceretur, negarent : 
si deinde essent rogati, quid iudicassent, condem- 
nasse se dicerent : nemo enim absolvit. Eodem 
5modo quaesitum si esset de Scamandro, certe idera 
respondissent: tametsi ille una sententia est abso- 
lutus; sed illam unam nemo tum istorum suam 
dici vellet. Uter igitur facilius suae sententiae io6 
rationem redderet: isne, qui se et sibi, ct rei iu- 

lodicatae constitisse dicit: an ille, qui se in princi- 
pem maleficii lenem , in adiutores eius et con- 
scios vebementissimum esse respondet? Quorum 
ego de sententia non debeo disputare: neque enim 
dubito, quin tales viri, suspicione aliqua x^erculsi 

iSrepentina de statu suo declinarint. Quare eorum, 
qui absolverunt, misericordiam non repreliendo: 
eorum, qui in iudicando superiora iudicia secuti 
sunt sua sponte, non Staieni fraude, constantiam 
comprobo: eorum vero, qui sibi non liquere di- 

aoxerunt , sapientiam laudo ; qui absolvere eum, 
quem nocentissimum cognorant, et quem ipsi bis 
antea condemnarant , nullo modo poterantj con- 
demnare , quum tanta consilii infamia et tam atro- 

14. quin ii tales 21. bis iam antea 



I. accusatiis — 2. negarent om. B^ 9. rcdderet: isne qni 
se ABheijxXfiv^onax reddet isne qui se q redderc iis Cv. 

his^ ncquisso licdej^g i k In o (f^ lo. diceret f se om. B. 11. 
adiutorcm h cd ef'^h iknoud el^ la. respondet Fr. i. n q a t: 

rcspondit 11 y 6 ft^rj ixXfMV responderet J 14. quin tales viri 
AB quin ii talcs viri RO percussi mg, ed. i584- QOx 10. 

dccIinariTit nig. ed. i584- qot deciiuaieut II rell- edd. ai bis 
antea AB bis iam autca R 



74 



ORATIO 



cis rei suspicio esset iniecta, paulo posterius pa- 
107 tefacta re, maluerunt. Ac ne ex facto soluni sa- 
pientes illos iudicetis, sed etiam ex hominibus ip- 
sis, quod hi fecerunt, rectissime ac sapienlissime 
factum probetis : quis P. Octavio Balbo ingenioS 
prudentior, iure peritior, fide, religione, officio 
diligentior aut sanctior commemorari posset? noa 
absolvit. Quis Q. Considio constantior? quis iudi- 
ciorum, atque eius dignitatis, quae in iudiciis 
publicis versari debet, peritior? quisvirtute, con-io 
silio, auctoritate praestantior? ne is quidem ab- 
solvit. Longum est de singulorum virtute ita di- 
cere: quae, quia cognita sunt ab omnibus, ver- 
borum ornamenta non quaerunt. Qualis vir M. 
luventius Pedo fuit ex vetere illa iudicum disci-i^ 
pllna? qualis L. Cauliiis Mergus? M. Basilius ? 
C. Caudinus? qui omnes in iudiciis publicis, iam 
tum florente republica , floruerunt- Ex eodem 
numero L. Cassius , Cn. Heius, pari et integritate 
et prudentia : quorum nullius sententia est Op-20 
pianicus absolutus. Atque in his omnibus natu mi- 
nimus, ingenio et diligentia et religione par iis, 

3. ex nominibus 4* fj^od ii fecerint 16. Basilus 

21. ex his 



3. ex nominibus S^XfxvoQ Ot \. h.\ AB ii RO feceruut 

ABhfmv fecerint RO 5. qui A 8- Quis Q.] quisqne 

b c defghiov lo. debent b c defgh i klnov i4- non qnae- 

runt h l. codices mutili et a in ordinem redeunt i^- quaerit apq 
ntua i5. Juventius — Mcrgns om. ab hnpq r stuv k fuit 
om, B i6. Mergus om. (ff Basilius 77 (pauci Blaxius v. Blasius; 
y (ff^)] X l fxy Basilus '^OTtQGx 17 Caudinius An 19. Heiu» 
codd. La^om. praetcr B^ Pall. S. Vict. o/rpoTg Eius k Hevitus 
AB Hevius yrff Nevius v. Naevius s^xX/bij/^ 21. iii hisABc 
ex his £0 ex om. c 22. et diligentia om, defghiklnorsuv 



PRO A. CLUENTIO. ^^ 

quos antea commemoravi , P. Saturius, in eadera 
sententia fuit. O innocentiam Oppianici singuJa- 108 
rem! cjuo in reo , qui absolvit, ambitiosus: qui 
distulit, cautus: qui condemnavit, coustans exi- 
Sstimatur. 

Haec tum agente Quinctio, neque in concione, 39 
neque in iudicio demonstrata sunt: neque enim 
ipse dici patiebatur, nec per multitudinem con- 
citatam consistere cuiquam in dicendo licebat. Ita- 
loque ipse, postquam Tunium pervertit, totam cau- 
sam reliquit. Paucis enim diebus illis et ipse 
privatus est factus, et hominum studia defervisse 
intelligebat. Quodsi, per quos dies lunium accu- 
savit, Fidiculanium accusare voluisset: respondendi 
I jFidicuIanio potestas facta non esset. Ac primo 
quidem, omnibus illis iudicibus, qui Oppianicum 
condemnarant, minabatur. lam insolenliam no- 109 
ratis Iiominis , noratis animos eius ac spiritus tri- 
bunicios. Quod erat odium! Dii immortales! 
2oquae superbia ! quanla ignorantia sui ! quam gra- 
vis atque intolerabilis arrogantia! qui illud iam 
ipsum acerbe tulerit, ex quo illa nata sunt om- 

6. agitante Quintio 10. causam totam 12. defer- 

buisse 20. ignoratio 21. iiiud etiam«ipsum 

I. Satacius abg Saticius y Saturnins nov Staturius m Satu- 
reius | 4- '^'*P"''t ^ 6. agente ABdmq agitaute RO 8 ci- 
tatam x g (jnicquani e lo- totam causam AB^ causam totam /? fzz/fif. 
11. etenim paucis bq 12. defervisse ABp descruisse rell. Lagom. 
et Oxonn. n deferbuisse vulg. 14. Fidiculanium et mox — nio 

A B b cd efk l m n op rslu Fldicnlanum — no ahiqax ^ fsemper 
in hoc nontine codices JluctuantJ 17. condcmuarant ad efghik 

lmprstui< coudemnaverunt iv« iam] nam a ig. Di p 20. 

iguorautia ABabcqwae ignoratio R vulg. ai. arrogautia sui « 
iam AB otiam R 



^Q ORATIO 

nia , non slbi ac defensioni suae condonatum esse 
Oppianicum : proinde quasi non satis signi esse 
debuerit, ab omnibus eum fuisse desertum, qui 
se ad patronum illum contulisset Erat enim Ro- 
mae summa copia patronorum, hominum eloquen-5 
tissimorum atque amplissimorum, quorum cerle 
aliquis defendisset equitem Romanum, in munici- 
pio suo nobilem, si honeste putasset eiusmodi cau- 
4q sam posse defendi. Nam Quinctius quidem quam 
uo causam umquam antea dixerat, quum annos adio 
quinquaginta natus esset? quis eum umquam non 
modo in patroni , sed in laudatoris aut advocati 
loco viderat? qui quod rostra iamdiu vacua, lo- 
cumque illum post adventum L. Syllae tribuni- 
cia voce desertum, oppresserat, multitudinemqueiS 
desuefactam iam a concionibus ad veteris consue- 
tudinis similitudinem revocarat, idcirco cuidam 
hominum generi paulisper iucundior fuit. At- 
que idem quanto in odio postea suis ipsis fuit, 
per quos in altiorem locum adscenderat? Nequeaa 
111 iniuria. Facite enim, ut non solum mores et ar- 
rogantiam eius, sed etiam vultum atque amictum 
atque illam usque ad talos demissam purpuram 

14. a trib. 16. iam desuefactam 17. recocaverat 

19. suis illis ipsis 21. mores eius et arrogantiam 

1. condemnaliim A B a b dffg hi klm or st uvw 4- *^ 

otn. B 1 2. aiit om. bcd efij, hiklnorstutidf^ i3. 

3ui om e. \/^. tribunieia voce AB a trib. voce BO 16. 

esuefactam iam AB iam <les. JiO veietes A 17. revocarat AB 
abhiva revocaverat B vulg. cuiqnam « 18. iocundior A 19. 
suis ipsis AB suis illis ipsis fiO fnit om. AB ' 21. facite] fecit 
AB rnorcs et arrogantiam eiiis AB^ mor. eius et arrog. R 

vulg. ct om. ac defghiklno pqr stuvw a3. atque etiaiu 

illam A B dimissam A 



PRO A.CLUENTIO. 



77 



recordemlni. Ts, quasl non esset uUo modo fe- 
rendum, se ex iutlicio discesslsse vlctum, rera a 
subselliisad rostra delullt. Et iam querlmur saepe, 
hominibus novis non satls magnos In hac civltate 
5esse fructus? Nego usquam umquam fulsse ma- 
iores: ubl, si quls ignobili loco natus, ita vivit, 
ut nobllltatls dignitatem vlrtute tueri posse videa- 
tur, usque eo pervenlt, quoad eum industria cum 
innocentla prosecuta est: sl quis autem hoc uno 112 

lonititur, quod slt ignobilis, procedlt saepe longius, 
quam si idem ille esset cum ilsdem suls vitlis no- 
bilissimus. Ut Qulnctlus (nlhll enlm dicam de ce- 
teris) sl fuisset homo nobilis, quls eum cum illa 
superbia atque intolerantla ferre poluisset? Quod 

i5eo loco fuit, ita tulerunt, ut, si quid haberet a 
natura boni, prodesse el putarent oportere: su- 
perblara autera atque arrogantiam elus derlden- 
dam magis arbitrarentur propter humilltatem ho- 
minls, quam pertimescendam. Sed, ut illuc re- 41 

aovertar; quo tempore Fidlculanius est absolutus, 
tu, qui iudicla facta commemoras, quaero, quid 
tum esse existlmas iudicatum? certe gratis iudi- 



2. ab subselliis in rosti^a 6. vivat 21. qui ea iu- 

dicia 



1. diABabehnqvK Ah R vulg. 3. ad ABbfcorrJ^ in 
li viilg, 4- tiominis B 5. nego] neqiie inocc 6. qiii hde 
fghklpqrstuv w(^C nobili *u iiatus ait AB vivit AB 
cd efghi k l n oqqrstuv &C vivat fi vulg 9 perseciita quw 

aefi qtii abc defgl p rs t u 11. ille idem ae isdein p 

vitiis] civis AB i3. illa] sua no i5. a] in abc defghik mo 

pqvstuvtt^C 17. atquc oni. B 20. absoliitus est A ai, 

qui iudicia AB qui ea iud. RO quaero oni. AB 



yS ORATIO 

iiScasse. At condemnarat: at causam totam non au- 
dierat: at in concionibus a L. Quinctio veliemen- 
ter erat et saepe vexatus. IUa igitur omnia Qiiin- 
ctiana iniqua, falsa, turbulenta, popularia, sedi- 
tiosa iudicia fuerunt. Esto : potuit esse innocensS 
Faicula. lam ergo aliquis Oppianicum gratis con- 
demnavit: iam non eos lunius subsortitus est, qui 
pecunia accepla condemnarent: iam potuit aliquis * 
ab initio non sedisse, et tamen Oppianicum gra- 
tis condemnasse. Verum , si innocens Falcula,io 
quaero, quis sit nocens? si hic gratis condemnavit, 
quis accepit? Nego rem esse ullam in quem- 
quam iilorum obiectam , quae Fidiculanio non 
obiecta sitj aliquid fuisse in Fidiculanii causa, 

ii/Jquod idem non esset in ccterorum. Aut hoc iu-i5 
dicium reprehendas tu, cuius accusatio rebus iu- 
dicatis nitebatur, necesse est: aut, si hoc verum 
esse concedis , Oppianicum gratis condemnatum 
esse fateare. 

Quamquam satis magno argumento esse de-20 
bet, quod ex tam multis iudicibus, absoluto Fal- 



II. quaeso, quis nocens i^. obiecta non sit, neque 
aliquid 17, niti videbatur 



I. at cond. — a. L. om. B. i. Quinclio trib. pl. A. 5. iu- 
tlicia fucrunt] iuclicavcrunt AB 6. aliqui AB 7. eos] omncs 
Drcsd. condcmnavit — 9, gratis om. «. 8. condemnaret 

AB potuil] putaretur ABb CcorrJ potuerunt cod. Lamb. 

aliqui ABhiprstu cod. Lamb. 10. condemnasset AB 11. 

quacro H (praeter wj Pall. 4 Fr. i. ySeCi quaeso w vulg. 

quis sit] qui sit AB quis fiO 12. ullam] iam « i3. uon 

oLiecta sit AB obj. non sit BO i/j. aliquid fuisse II (praeter ctj 
y (^ C uequc aliquid fiiisse a a e x X /uy o n Q nrgo aliquid fuisse 
»;5ffT 17. iiitebatur AB'^ innili videbatur auefj niti vide- 
batur R vidg. vcrumj unum a 



PRO A. CLUENTIO. rj^j 

cula, nemo reus factus est Quicl enim milii 
damnatos ambitus colJigilis, alia lege, certis cri- 
miuibus, plurimis testibus? quum primum ilii 
ipsi debuerint potius accusari de pecuniis repe- 
Stundis, quam ambitus. Nam si in ambitus iu- 
diciis boc iis obfuit, cjuum alia lege causam di- 
cerent t certe , si propria lege huius peccati ad- 
ducti essent , multo plus obfuisset. Deinde, si nS 
tanta vis fuit istius criminis, ut, quacpiisque lege 
»oex illis iudicibus reus factus esset, tamen bac pla- 
ga periret: cur, in tanta multitudine accusato- 
rum, tantis praemiis, ceteri rei facti non sunt? 
Hic profertur id, quod iudicium appellari non 
oportet, P. Septimio Scaevolae litem eo nomine 
iSesse aestimatam. Cuius rei quae consuetudo sit, 
quoniam apud bomines peritissimos dico, pluri- 
bus verbis docere non debeo. Numquam enim 
ea diligentia , cjuae solet adbiberi in ceteris iudi- 
ciis, eadem , reo damnato , adhibita est. In Iiti-,,6 
2obus aestimandis fere iudices, aut, quod sibi eum, 
quem semel condemnarunt, inimicum putant esse, 
si qua in eum lis capitis illata est, non admittunt: 
aut , cjuod se perfunctos iam esse arbitrantur, 
quum de reo iudicarunt, negligentius attendunt 
aScetera. Itaque et maiestatis absoluti sunt per- 

6. his obfuit 



1. coUigelis a 6 i'\s ABhceh his i? 8. esscnt om B. 
9. fnit vis a 10. iudicibiis oin. B. i3. appellare de C 14. 

P.] L. t esse eo nomine B 17. dicere bcdef^hklmnov 

19. adliibencla h c defghil nino yS i^ij 21. esso om Bhc -rx. 
quaj t£uae Bc defghiklmnopijr stuv ayJ^r^tx l^i a5. et om.B, 



8o ORATIO 

multi, qiiibiis damnatis de pecuniis repelundis li- 
tes maiestatis essent aestimatae: et lioc quotidie 
fieri videmus, ut, reo damnato de pecuniis repe- 
tundis, ad quos pervenisse pecuuias in litibus aesti- 
mandis statutum sit , eosdem iudices absolvant :5 
qnod quum fit, non iudicia rescinduntur, sed 
lioc statuitur, aestimationem litium non esse iu- 
dicium. Scaevola condemnatus est aliis crimini- 
bus, frequentissimis Apuliae testibus. Omni con- 
tentione pugnatum est, uti lis haec capitis aesti-io 
maretur. Quae res si rei iudicatae pondus ba- 
buisset : ille postea vel iisdem, vel aliis inimicis, 
reus bac lege ipsa faclus esset. 
42 Sequitur id, quod illi iudicium appellant, 

ii^maiores autem nostri numquam neque iudiciumiS 
nominarunt, neque proinde, ut rem iudicatam, 
observarunt, animadversionem atque auctoritatem 
Censoriam. . Qua de re antequam dicere incipio, 
perpauca mibi de meo officio verba facienda sunt: 
ut a me quum buiusce periculi, tum ceterorumao 

2, om. maiestatis 5. eos illi iudices lo. ut lis 

i6. perinde 17. observaverunt 

2. maiestatis add, ex A B 5, eosdem iud. AB cos illi iud. 

JIO 6. fiat b cdefghik ImorstuviJeC 7. lioc om, B iu- 
dicium om. AB 10. uti AB^ \\t R vulg. n. isdem ap 

14. id , quod] illud apq rstuv w idj illud n'i 16, proiiide 

A BadJ ghiklnopqr stuvwxcc'^ proindc R vulg. ij. ob- 

serxAvvmX, AB ah i np<jr stvude Z^ oh s cvv sty ex ant R vulg. arii- 
madvcrsioncm atque auctoritatem Censoriam JI fnam haiid dubie 
Oxonn, nuorum duo tantum pro vetere scriptura citanturj negligc.n- 
ter h. l, ut saepe observati siintj : a ^y dt^ ij d-ix ^ m animad- 

versio atque auctoritas Censoria Man, i54o. Xv^qa 18. antc- 

quain om. ae pqttt priusquani |g dicere om. apqrstu 

Pal. 1. civoTtQG de re o incipio] iiiitio « 19. fadunda 

ABon^a 20. quum] tum a pcriculo AB tum om. AB 



if 



PRO A. CLUENTIO. 8i 

quoque ofliciorum et amicitiarum ratio conservata 
esse videatur. Nam mihi cum viris fortibus , qui 
Censores proxime fuerunt , ambohus est amicitia; 
cum altero vero (sicuti plerique vestri sciunt) 

Smagnususus et summa utriusque ofFiciis constituta 
necessituclo, Quare, quidquid de subscriptionibus ^ '^ 
eorum ^iibi dicendum erit, eo dicam animo, ut 
omnem orationem meam non de illorum facto, 
sed de ratione Censoria babitam existimari velim: 

loa Lentulo autem, familiari meo , qui a me pro 
eximia sua virtute summisque honoribus, quos a 
populo Romano adeptus est, bonoris causa nomi- 
natur, facile hoc, iudices, impetrabo , ut, quam 
ipse adbibere consuevit in amicorum periculis 

,5quum fidem et diligentiam, tum vim animi liber- 
talemque dicendi, ex bac milii concedat ut tan- 
tum mibi sumam , quantum sine buius periculo 
praeterire non possim. A me tamen, ut aequum 
est, omnia caute pedetentimque dicentur, ut ne- 

2oque fides eius defensionis relicta, neque cuius- 
quam aut dignitas laesa, aut amicitia violata esse 
videatur. 

4. sicut ct plerique vestriim 6. necessitudo est i5. 

om. quum 16. in hoc (hac) mihi i8. possum 

20. huius defeusionis 

I, coDservata] conscquuta B conGrmata af 4- siciit 

^a plerique JB ct plcrique BO vcstri JB vestnmiifO 
5. officii // ^/t Oxonn. non legitia' officio, ut adnotavit Oiel/.J 
«^(^«^//^16 6. consiietiulo JB cod. Lainb. ost, nuod in 

RO subjicititr post necessiludo, om. cum AB 8. ratioiicm AB 

abcd eji^himno p r stuv c( € i5. quuiu om. JI praeier AB, 

O praeter t]'^T animi o/w. </ , cod. Lamb. \b. q\ AB in 

BO hac] hoc «, Pall. ^. aeax 18. possim AB possuiu 

RO ao. cius AB huius RO ai. esse yioiata «e 



6 



i 



82 ORATIO 

119 Video igitur, iudices, animadvertlsseCensores 

in iudices quosdam illius consilii luniani, quum. 
istam ipsam causam subscriberent. Hic ilJud pri- 
mum commune proponam, numquam animadver- 
sionibus Censoriis hanc civitatem ita contentam,5 
ut rebus iudicatis, fuisse. Neque in re nota con- 
sumam tempus exemplis. Ponam illud unum : 
C. Getam , quum a L. Metello et Cn. Domitio, 
Censoribus , ex senatu electus esset , Censorem 
esse ipsum postea factum : et, cuius mores erantio 
a Censorlbus reprehensi, bunc postea et populi 
Romani, et eorum, qui in ipsum animadverterant, 
moribus praefuisse. Quodsi illud iudicium puta- 
retur: ut ceteri, turpi iudicio damnati, in perpe- 
tuum omni bonore ac dlgnitate privantur, siciS 
bominibus ignominia notatis neque ad bonorem 
,20 aditus , neque in curiam reditus esset. Nunc, si 
quem Cn Lentuli aut L. Gellii libertus furti con- 
demnarlt : is, omnibus ornamentis amissis, num- 
quam ullam bouestatis suae partem recuperabit:2o 
quos autem ipse L. Gellius et Cn. Lentulus, duo 
Censores, clarlssimi vlrl, sapientissimique bomines, 
furti et captarum pecuniarum nomine, notave- 

5. primum illud 10. ipsum postea esse ii. a Cen- 
soribus erant 

a. consilii] iiulicii cdefi^mrstu om. no 3. illiid 

primum AB jnimiun illud RO 4- pracponam B 5. con- 

temlam A 7. cxemplis] cxempli causa JB 8. ab 

L. B 10. esse ipsiira postca AB ipstiui postea esse Ji O 

11. erant a Censoribus AB a Ceus. craut BO 16. ad] in 

AS 18. Gcili B ad eg hkl or s tu libertum A (^pr. mj 

ao. rccuperavit aprstu ai. et] aut «£ 23. captarum 

ipsarum pcc, b cd e fijhmnve 



PRO A. CLUENTIO. §5 

runt : ii non modo in Senatum redierunt , sed 
etiam illarum ipsarum rerura iudiciis absoluti 
sunt. Neminem voluerunt maiores nostri noa 43 
modo de existimatione cuiusquam, sed ne pecu- 
Sniaria quidem de re minima esse iudicem, nisi 
qui inter adversarios convenisset. Quapropter in 
omnibus legibus, quibus exceplum est, de quibus 
causis aut magistratum capere noa liceat, aut iu- 
dicem legi, aut alterum accusare, haec ignomi- 

'oniae causa praetermissa est. Timoris enim causam, 
non vitae poenam in illa potestale esse voluerunt. 
Itaque non solum illud ostendam, quod iam vi- 121 
detis, populi Romani suffragiis saepenuraero Cen- 
sorias subscriptiones esse sublatas , verum etiam 

i^iudiciis eorum, qui iurati statuere maiore cum 
religione et diiigentia debuerunt. Primum iudices, 
Senatores equitesque Romani in compluribus iam 
reis, quos contra leges pecunias accepisse subscri- 
ptum est, suae potius religioni, quam Censorum 

■zoopinioni paruerunt. Deinde Praetores urbani, 
qui iurati debent optimum quemque in lectos iu- 
dices referre, numquam sibi ad eam rem Censo- 

12. solum, iudiccs , illud i^. esse deletas 21. in 

sclcctos 

I. ii om. n praeier JBm p; n<Je ^ X fi 2, illarMin om. 

aprstuaig ipsaruin oni. t} rcrumj pecuuiaiuin nomiue bc 

def^hm oviS L, 3. ueminem om. B nostri] vesfri pr 

stuu 10. causam om, JB 12 sohim illucl ABamprs 

tunq solHm iutlices illud R vutg. iilucl om. ikloyttj \[^, 

subscriptionis ^ sublatas AB cod. Lamb. delatas aprstu 

tleletas fi O 18. acccpisse A Btj y. X fj.y 7i q cej issc Buj^Yde 

^i^ax 19. censoriae ne 20. praetores tantum urb. ue 

21. in lectos AB ia seleclos Ji O au. sibi nuniquajn AB 



84 ORATIO 

liam ignominiam impedimento esse oportere du- 
12^. xerunt. Censores denique ipsi saepenumero supe- 
riorum Censorum iudiciis (si ista iudicia appellare 
vultis) non steferunt. Atque etiam ipsi inter se 
Censores sua iudicia tanti esse arbitrantur, ut alterS 
alterius iudicium non modo reprehendat, sed et- 
iam rescindat: ut alter de senatu moveiie velit, 
alter retineat et ordine amplissimo dignum exis- 
timet: ut alter in aerarios referri aut tribu mo- 
veri iubeat, alter velet. Quare quivobis in men-ro 
tem venit, haec appellare iudicia, quae a populo 
rescindi, ab iuratis iudicibus repudiari, a magi- 
stratibus negiigi, ab iis, qui eandem potestatem 
adepti sunt, commutari, inter collegas discrepare 
videatis? r5 

44 Quae quum ita sint, videamus, quid tandem 

125 Censores de illo iudicio corruplo iudicasse dicau- 
tur. Ac primum illud statuamus, utrum , quia 
Censores subscripserint, ita sit, an, quia ita fuerit, 
illi subscripserint. Si idco, quia subscripserint*2o 
videte, quid agatis, ne in unumquemque nostrum 
Censoribus in posterum potestatem regiam permit- 
tatis : ne subscriptio Censoria non minus calami- 

3. appellari 7. Tnovcri 11. populo Roniano 

I. impedimentnm h cdefi^liiklo rs tuv^ Z essc] inesse 

«f dixerimt ab c d ef ghi kiio v dC 3. appellare AB ap- 

peliari RO 7. pracsciiHliit AB moverc 72, edd. ante 

o moveri onqGt 9. acraiio rcferre AB iQ. movere 

AB vetat « 11. appeihni « a populo AB a 

pop. Romano R i^. sint B discrepari 5 i5. videtis 

aoqw 17. dicimlur tcg 19. post Censores mg. A et deC 

kaec add. de illo iiidicio corruplo. 9.0. si ideo qiiia subscripse- 

riut om. B ideo om. A ai. agatis , videte ne | vestrum ag 



PRO A. CLUENTIO. 35 

talis civibus, quam illa acerbissima proscriptio 
possit aflerre : ne Censorium stilum, cuius mucro- 
nem multis remedils maiores nostri retucleruut, 
aeque postbac atque illum Dictatorium gladium 
5pertimescamus. Sin autem, quod subscriplum est, 124 
quia verum est, idcirco grave debet esse: hoc quae- 
ramus, verum sit, an falsum: removeantur auc- 
toritates Censoriae: tollatur id ex causa, quod in 
causa non est: doce, quam pecuniam Cluentius 

iodederit, unde dederit, quemadmodum dederit: 
unum denique aliquod a Cluentio profeclae pecu- 
niae vestigium ostende. Vince deinde, bonum vi- 
rum fuisse Oppianicum, bominem integrum : niliil 
de illo umquam secus esse existimatum : niliil de- 

i5nique praeiudicatum. Tum auctoritatem Censo- 
riam amplexato: tum illorum iudicium conlunctum 
esse cum redefendito. Dum vero eum fuisse Op- 1 25 
pianicum constabit, qui tabulas publicas raunici- 
pii manu sua corrupisse iudicatus sit: qui testamen- 

aotum interleverit: qui, supposita persona , falsum 
testamentum obsignandum curaverit: qui eum, 

12. virum bonum i5. Censorum iG.cumre cori- ' 

iunctum esse 18. municipii sui corrupisse 21. 

curarit 

4- gladium om. A 5. qiiod scriptum « g. non om. B 

•10. qucmadmodinn dedcrit om. AB 11. unum] unde e om. a 

aliquod om. B. 12. honnm virum AB virum bonura RO 

i5. Censoriam AB b cdefi^hi k Imii o q v6 !!, Censorum iJ vuli^. 
16 aiixiY>\e\aiio n praeter A Bkpw ;y^n {ir PrLsciaii. p.'jf)'] P, ample- 
xator ABkpw rell. edd. coniunclum esse cum re AB cuui re 
couj. esse RO 17. dum] cuni 11 pratter ABw; adsCg 

19- manu sua AB sui RO iudicatum ABbc fcorr.J 20. 

supponi persoQam « ai. curaverit ABbc fcorr.J curaiit 

RO 



■M' 



86 ORATIO 

ciiius nomine icl oTisigaatum est , interfecerit : qui 
avunculum filii sui in servitute ac vinculis neca- 
verit: qui municipes suos proscribendos occiden- 
dosque curaverit: qui eius uxorem, quem occiderat, 
in matrimonium duxerit: qui pecuniam pro abor-5 
tione dederit: qui socrum, qui uxores, qui uno 
tempore fratris uxorem speratosque liberos in- 
terfecerit : qui , quum venenum privigno suo dare 
vellet, manifesto deprehensus sit: cuius ministris 
consciisque damnatis, ipse adductus in iudiciumio 
pecuniam iudici dederit ad sententias iudicum 
corrumpendas : dum baec, inquam, de Oppianico 
conslabunt, neque ullo argumento Cluentianae pe- 
cuniae crimen tenebitur : quid est, quod de ista 
Censoria sive voluntas sive opinio fuit, adiuvare,i5 
aut hunc innocentem opprimere posse videatur? 
45 Quid igitur Censores secuti sunt? ne ipsi quidem, 
*^^ ut gravissime dicam, quidquam alia dicent, prae- 
tersermonera atque famam. INihil se testibus, nihil 
tabulis, nihil aliquo gravi argumento comperisse,2o 

2. necarit 5. pro potione 6. uxorem R. sno 

quaereret, man. sit deprehensus i5. nec uUo 20. 

gravi aliquo 

I. i(l om. Baqu 2. uecaverit AB^ nccarit Jlvulg. 4'C"rave- 
rit^5 ciiravit Bao ciuarit R vul^. 5. abortione A cod. S. Fict. 
ixXfiy^OTi portioue tj propositione »z a potione iJ i-ell. 
edd. 6. uxores AB cod, S. Vict. uxorem RO uuo] hoc 

h cd efghihlmo r stuvSs^ 8. privigni ps quuni om (c 

date veiiet AB cjuaereret RO 9. depreli. sit AB sit dcpr. 

RO i3. neque AB nec RO Cltientiae Bq i4- ista] 

ipsa B i5. fuit om, qo opiuatio hnvx sive subscriptio 

Oppianiciim adiuvarc g 16. hunc om e 18. dicnui] dicant bcd 
rfg hiklnov^ydat 20. aliquo gravi AB gr. aliquo RO 

coinperissc om. b c dfi^ hiklmn v 



PRO A. CLUENTIO. 



87 



nlhll (lenique , causa cognita , slatviisse dlcent, 
Quodsi ita fecissent: tamen id non ita fixum esse 
debeiet, iit convelli non liceret. Non utar exem- 
plorura copia, quae summa est: non remveterem, 
5non hominem potentem aliquem aut gratiosura 
proferara. Nuper liominem tenuem, scribam Ae- 
dilitium, D. Matrinium, quum defendissera apud 
M. luniura, Q. Publicium Praetores, et M. PJae- 
torium, C. Flaminlura, Aedllis curulis: persuasi, 
xout scribara iurati legerent eura , quem ildem isti 
Censores aerarium reliquisse subscripseruut. Quura 
enira in homlne nuUa culpa invenii^tur: quld ille 
meruisset, non quid de eo statutum esset, quae- 
rendum esse duxerunt. Nam haec quidem, quae 127 
i5de iudicio corrupto subscripserunt, quls est, qui 
ab iJlIs satls cognita et diligenter iudicata ar- 
bitretur? In M' AquIIliura et in Ti. Guttara vi- 
deo esse subscrlptura. Quid est hoc? duos esse 
corruptos solos pecunia dlcant : ceteri videllcet 
aogratis condemnarunt. Non est igltur circuravea- 

II. reliqulssent. Qimm 12. reperlretur i5, sub- 

scripserint 19. pecuuia? Quid? ceteri 

2. ita non id «« 3. utar] iitique org /j. copiain a g 7. Mi- 
criniim^ Marium « 8. d Q «f «? Pupliciiim B Popiiciiira| 

11. reliquisse subscripsprunt BbcdeghikmnovcfeC reliquisse 

scripseruut A reliquisseut R vulg. 12. inveuiretur 7/ prae- 

ter aqwdC reperiretur 7? vulg. quid] qiiod bcde/ghia 

prstuv quam a Fr. 1. i3. non qiiitl] niim quiil bcde 

fgprstu i^.clixeruut ABdfgmq i5. siibscripserint bcdefh 

vy i^ixlfxplo Q a siibscripserunt A. /. a p qrs tuw ^ Pall. Fr. 

r> et tt deficiunt usquc ad c. 47- i3n: opinioue .standum 17. 

M. Aq 77, edd. anie | praeter l et intinuim Gtiltain A ig. di- 

cant 77 praeter l f Se ^ ^uid l (si recte enotatum cstj vulg. 



S8 ORATIO 

tiis, non oppressus pecunia, non, ut illae Quin- 
ctianae conciones babebantur, omnes, qui Oppia- 
nicum condemnarunt, in culpa sunt ac suspicione 
ponendi. Duos solos video auctoritate Censorum 
affinis ei turpiludini iudicari. Aut illud afferant^S 
aliquid sese, quod de bis duobus babuerint com- 
46 pertum, de ceteris comperisse. Nam illud quidem 
laSminime probandum est, ad notationes auctorita- 
temque Censoriam exemplum illos a consuetudine 
militari transtulisse. Statuerunt enim ita maioresio 
nostri , ut , si a multis esset flagitium rei milita- 
ris admissum, sortito in quosdam aniraadvertei^e- 
tur: ut metus videlicet ad omnis, poena ad pau- 
cos perveniret. Quod idemfacere Censoresindelectu 
dignitatis et in iudicio civium, et in amimadver-i5 
sione vitiorum , qui convenit? Nam miles, qui 
locum non tenuit", qui bostium impetum vimque 
pertimuit, potest idem postea et miles essemelior, 
et vir bonus, et civis utilis. Quare qui in bello 
propter bostium metum deliquerat, amplior eiao 
mortis et supplicii metus est a maioribus consli- 

I, non est oppressus 6. aliquid esse, quod ra. 

sorlilione 19. Quare ne in bello 20. delinquea-et 

I. non oppressiis ABbkfJ,^ non ost oppr. R vulg. ut non 
illae A illa Ouinctiaua concioue cde fghiklmov 2. habe- 

batiir Fr. 1. liabebant qo 3. suspiciencli B 5. autj 

nam ut tjO^lfiv illucl om. B 6. aliquid sese] aliquicl csse JT }0 
tl^xonQT uihil cst ij&XfjLV at illud , quod afrcrunt, nihil 

est ali((ui<I esse 5 ut illud affcrant, quod de iis duobus habucrint 
conipcrtum (T 7. de ceteris nihil compcrissc | de ceteris uon com- 
porissc or ex coni- Graevii nani] jam | 9. a om. U i 

fFfC c^ Fr. I. 10. statuerc AB 12. sortito] sortitio 

AB sorlitione li »9. qui — deliquerat AB ne — 

deliuqnerel B.O. 



PRO A. CLUENTIO. gg 

tutiis: ne aiitem nimium miilti poenam capitis 
subircnt, idcirco illa sorlilio comparata est. Hoc 129 
tu idem facies Censor in senatu legendo? Si 
erunt plures, qui ob innocentera condemnandum 
Specuniam acceperint, tu non animadvertes iu 
omnis, sed carpes, ut velis, et paucos ex multis ad 
ignominiam sortiere? Habebit igitur, te sciente et 
videnle, curia Senatorem, populus Romanus iu- 
dicem, res publica civem sine ignominia qnemcjuam, 
locjui ad perniciem innocentis, (idem suam et reli- 
gionem pecunia commutarit? et, cpii pretio ad- 
ductus erlpuerit patriam, fortunas, liberos civi 
innocenti, isCensoriaeseveritatis nolanon inuretur? 
Tu es praefectus moribus, tu magister veterls di- 
iSscIpIinae et severitatis, si aut retines quemquam 
sciens insenatu, scelere tanto contaminatum, aut 
statuis, qui in eadem culpa sit, non eadem poena 
afHci oportere? Convenitne, ut quam conditionea* 
supplicii malores in bello timiditati militis pro- 
2opositam esse voIuerunt,eandem tu in paceconstltuas 
improbllati Senatoris? Quodsi hoc exemplum ex 

5. ut non animadverlas 18. afficl oportere 

convenire 20. constitues 

5. tu jdBr iit R vulg. om. 'i a animaJvcrles ICt 

animadvertis AB animadvcitas /{ vulg. 6 carpcs II ; ^ y dsl^ij i, 

Xfxiar carpas kvonQ vclis] voles 5 ff r ;;. sorticre 11}^ 

yJe ^ ij ixfi^at sortiarc XyoriQ g. ignomiuia:^. / rursus 

incijnt C i3 urclnr BC i^. tu oin. cd. i584> onqa 

i5. ctj ac C 17. qui] qiiis A i8. oportcrc ? Convcnitne] 

oporlcrc convcnirc ABbcchiklmno Fr. 1. Regf;. •?., ^y ^f!^>j^ ix 
fivn Ojiorlere om. CdJ gion [>a t conveuire om. X nt] 

aut Cr et JCl^f^xXfJViooa ut acl quam B 20. con- 

stituas ABn (non d , quod dlcit OrellJ couslituis a consti- 

tues R vulg. 21. exemplum hoc Qa hoc om, ed. i584' 



go* ORATIO 

re miHtari aJ animadversionera Censoriam trans- 
ferendum fuit: sortitione id ipsum factum esse 
oportuit. Sin autem sortiri ad poenam , et homi- 
num delictum fortunae iudicio committere, mi- 
nime Censorium est; certe in multorum peccato5 
carpi paucos ad ignominiam et turpitudinem noii 
^7 oportet. Verum omnes inteiligimus, in istis sub- 
i3o scriptionibus ventum quendam popularem esse 
quaesitum. lactala res erat in concione a Tri- 
buno sedltioso: incognita causa, probatum illudio 
erat multitudini: nemini licitura est contra di- 
cere: nemo denique, ut defenderet contrariam 
partem, laborabat. In invidiam porro magnam 
illa iudicia venerant. Etenim paucis postea men- 
sibus alia vehemens erat in iudiciis ex notationeiS 
tabellarum invidla versata. Praetermitti a Cen- 
soribus, et negligi macula iudiciorum posse noa 
videbatur. Homines, quos ceteris vitiis atque omni 
dedecore infamis videbant, eos hac quoque sub- 
scriptione notare voluerunt, et eo magis, quod^o 
illo ipso tempore, illis Censoribus, erant iudicia 
cum equestri ordine coraraunicataj ut viderentur 

5. atque hominum n. multitudinem illicitum i6. 

tabularum 

3. ct C ad 77 rpr. Cj cFf? atquc vulg. 4- ^^'^*^*"'" coni. viri 
docti ap. Fulv. Ursinutn ft. et turpitiulinem om, C 7. siis- 

pilionibus B 9- ^ tribuiio seditioso om C 11. mnltitu- 

dini: nemini licitum Ct (ut olim coniecerat Ant. AugustinusJ mul- 
titudinem illicitum R^y 6!^0^ i,x {.ivo q a multitudini illi non lici- 
tura I nniltitudini illicitum ^Xn multitudiucm muititudini 

ill. /; i3. invidia — niagua II practer ACkmn;(^e^ i^. et- 

enim] et cum B 16, tabcllarum C (quod coni. Garaton.J r ta- 

buiarum jR vulg. a] ab C 21, ipso iii temporc AB 

erat C 



PRO A. CLUENTIO. ^ 

per hominum ifloneorum ignomlniam sua aucto- 
litate illa iudicia reprehendisse. Quodsi lianc i5i 
apud eos ipsos Censores mihi aut alii causam 
agere licuisset: hominibus tali prudentia certe 
5probavissem (res enim indicat) nihil ipsos habu- 
isse cogniti , nihil comperti : ex tota ista subscri- 
ptione rumorem quendam et plausum popularem 
esse quaesitum. Nam in P. Popilium, qui Oppi- 
anicum condemnarat, subscripsit L. Gellius, quod 

lois pecuniam accepisset, quo innocentem condem- 
naret. lam id ipsum quantae divinationis est, 
scire, innocentem fuisse reum, quem fortasse num- 
quam viderat, quum homines sapientissimi, iudi- 
ces, ut nihil dicam de iis, qui condemnarunt, 

iScausa cognita, sibi dixerint non liquere? 

Verum esto: condemnat Popilium GelIIus:i3a 
iudicat, accepisse a Cluentio pecuniam. IVegat 
hoc Lentulus. Nam Popiliura, quod erat libertini 
filius, in senatum non legit: locum quidem Se- 

2onatorium ludis et cetera ornaraenta relinquit, et 
eum omni ignominia liberat. Quod quum facit, 
iudicat, eius sententla gratis esse Opplanicum 
condemnatum. Et eundem Poplllum postea Len- 
tulus in ambitus iudiclo pro testimonio diligen- 

2. judicia cum equestri ordine reprehendisse 

2. illa jiidicia reprehendisce Ci {7:oni. ErncstiJ illa iiidicia cum 
eqiiestri ordine repreti. B vulg. 3. eos] eosdem Cr 4« 

pnidentia praeditis Ct 5. probavissem h. l. desinit C 6. ista 

Q Cex coni.J r ipsa R rell. cdd. 8. P. fcx coni. F. UrsiniJ pr 
L. /{ rell. edd. i4 his ABdfhu i5. sibi] sibi esse 

AB dixcruut JZ ao. relinquit iQT rcliquit JI rell. 

cdd. 



■¥ 



9» 



ORATIO 



tlssime laudat. Quare, si neque L. Gellii iudicio 
stetit Lentulus, netjue Lentuli existimatione con- 
tentus fuit Gellius: el , si uterque Censor Cen- 
soris opinione standura non putavit : quid est, 
quamobrem quisquara nostrura Censorias subscri-5 
ptiones omnis lixas et in perpetuum ratas putet 
esse oportere? 
43 At in ipsum Habilum animadverterunt: nuUam 
j33 quidem ob turpitudinem, nullum ob totius vitae, 
non dicam vitium, sed erratum: neque enimio 
lioc homine sanctior neque probior neque in 
omnibus officiis retinendis diligentior esse quis- 
quam potest: neque illi aliter dicunt; sed eandem 
illam famam iudicii corrupti secuti sunt. Neque 
ipsi secus existimant, quam nos existimari volu-i5 
nius, de huius pudore, integritate, virtutej sed 
putarunt praetermitti accusatorem non potuisse, 
quum animadversum esset in iudices. Qua de 
re tota si unum factum ex omni antiquitate pro- 
'S4tulero, plura non dicam. Non enim mihi exem-^o 
plum summi et clarissimi viri, P. Africani, prae- 
tereundum videtur: qui quum esset Censor, et 
in equitum censu C. Liciuius Sacerdos prodiissetj 
clara voce , ut omnis concio audire posset, 
dixit, se scire, illum verbis conceptis peierasse: siiS 

I. si om. V Gelli AB b cdefgliy a. aestimationc 

tff J /|. opinionc stanilmn h. l. rcdeunt codices mittili et 

ed. a 6. adfixas apqrstu affixas a putat ABabhu 

i3, diciint] dchent a i4- siiut om. B i5. ipsi] enim g 

nos] vos prstug exisfiraarc 77 praeier ABae 19. tota 

om. AB ao. dico AB 22. ct om. B 23. prodissct 

II praeter ahmqw ; 6 prodidisset « a^- possit 7? praeter 
a q V fde Oxonn, non liquctj 



PRO A. CLUENTIO. 



95 



quiscontra vellet tlicere, usurura esseeumsuo te.sti- 
monio: deinde quum nemo contra tliceret, iussit 
equum traducere. Ita is, cuius arbitrio et popu- 
lus Romanus et exterae gentes contentae esse con- 
5suerant, ipse sua scientia atl ignominiam alterius 
contentus non fuit. Quodsi hoc Habito facere 
licuisset, facile, illis ipsis iudicibus, et falsae su- 
spicioni et invitliae populariter excitatae restitisset. 
Unum etiam est, tjuod me maxime pertur- i55 

lobat, cui loco respondere posse vix vitleor , cpiod 
elogium recitasti de testamento Cn. Egnatii, pa- 
tris, hominis honestissimi videlicet et sapientissi- 
mi: idcirco se exheredasse filium, cjuod -is ob 
Oppianici condemnationem pecuniam accepisset. 

iSDe cuius hominis levitate et inconstantia plura 
non dicam. Hoc testamentum ipsum, quod recitas, 
eiusmodi est, ut ille, cjuum eum filium exhere- 
daret , cjuem oderat, ei liiio coheredes homines 
alienissimos adiungeret, quem diligebat. Sed tu, 

2oAcci, consideres, censeo, diligenter, utrum Ceu- 

I. contra dicere vellet 2. contra nemo diceret 

3. Itaque is 9. conturbat i^. damnationera 

19. conjungeret 

1. qui ABbd efgpqr st uttfi sr] T vcllct dicerc AB <Wc, 
vcllet RO iis. esse tiim eitis test. cTf 2. nomo coiitra diccrct 

AB contra ncmo dic. RO 3. ita AB itaqiic RO et om. ct 

4. consiierant ijt cousiicriint J7 ('practer iwj y^^C coasiievenint 
ttS ix X/iiv^ o7i consiicvcrant qG 5. scicntia 77, cod. Dresd. 

^ySel^f.iQa conscientia Franc. codd. at]ixkv'^om 9. uniim 

est ctiam «c ma.xime mc tce pcrturbat ABb conturbat RO 
10. vix vitleor posse AB^ 11. culogium cc cclogium $ i3. ob 

Axluvi scqq. ab B ail Rk3sX 14. condcranationpm A B 
damnationem R 19. adiuugeret ABb Ccorr.J codd. Lainb. 

coniuni'crct RO 



94 



ORATIO 



sorum iudicium grave velis esse , an Egnatii. Si 
Egnalii : leve est , quod Censores de ceteris sub- 
scripserunt; ipsum enira Cn. Egnatium, quem tu 
gravem esse vis, ex senatu eiecerunt. Sin autem 
Censorum: liunc Egnatium, quem pater CensoriaS 
subscriplione exheredavit , Censores in senatu, 
quum patrem eiicerent, retinuerunt. 
49 At enim senatus universus iudicavit, illud 

i56 corruptum esse iudicium. Quomodo ? Suscepit 
causam. An potuit rem delatam eiusmodi repu-io 
diare, quum Tribunus plebis, populo concilato, 
rem paene ad manus revocasset: quum vir opti- 
mus, et homo innocentissimus pecunia circum- 
ventus diceretur: quum invidia flagraret ordo 
Senatorius? potuit nihil decerni? potuit illa con-i5 
citatio multitudinis sine summo periculo rei pu- 
blicae repudiari? At quid est decretum? quam 
iuste! quam sapienter! quam diligenter! si qui 

SUNT, QUORUM OPERA FACTUMSIT, UT lUDICIUM 

PUBLicuM ORRUMPERETUR. Utrum vidctur id^o 
senatus factum iudicare: an, si factuni sit, moleste 
graviterque ferre? Si ipse A. Cluentius senten- 



i4. circumventus esse diceretur 21. senatus id fa- 

ctum 



I. Censorium ABa(j^^&xl/x Quinctil. V^ i3. 33. 2. 

siibscripserint u scripierunt B fpr. m.J 5. Ceusorium aS^^ 

X l y, V Quinct. Censorem A ' 6. exheredat JJ practer ABlw; 
« senatuni e ^. ciecissent Quinct. edcl. ante Spalding. 1 1 . 

cum populo aq ci s i3. circumventus diceretur AB circ. esse 

dic. 7? i^. al] aut ahcd efi^k L pq rst uwa d' e!^ quam 

iuste om. o ig. siut (> a 20. id senatus AB sena- 

natus id ^ O 



# 






PRO A. CLUENTIO. g5 

tiam cle ludicils rogaretiir? aliam non dlceret, 
atque il dixerunt, quorum sententiis Cluentium 
condemnatum esse dicitis. Sed quaero a vobis, iZn 
num istam legem ex isto senatusconsulto L. Lu 
5cullus Consul, homo sapientissimus, tulerit: num 
anno post M. Lucullus et C. Cassius, in quos, 
tum Consules designatos, idem illud Senatus de- 
creverat? non tulerunt: et quod tu Habiti pecunia 
factum esse arguis, neque id ulla tenuissima 

losuspicione confirmas, factum est primum illorum 
aequitate et sapientia Consulum, ut id, quod 
senatus decreverat , ad illud invidiae praesens 
incendium restinguendum, id postea referendum 
ad populum non arbitrarentur. Ipse deinde po- 

iSpuIus Romanus, qui L. Quinctii Tribuni plebis 
fictis querimoniis antea concitatus, rem illam et 
rogationem flagilarat, Idem C. lunii filii, pueri 
parvuli , lacrimis commotus, maximo clamore et 
concursu totam quaestionem illam et legera repu- 

aodiavit. Ex quo intelligl potuit id, quod saepe i38 



8. decreverit g. ulla vel tenuissima lo. primo 

rg. totam illam legem et quaestionem 



I. rogaretur — scntentiis om. aprstucc ^. tiim] ciint 

ccfi^k pv stuy (it,r}S-X f^i V decreverat AB^ decreverit /fi'«/£;. 
g. ulia tennissima // Cde uno Oxon, t/ui enotatus non est , nui- 
gno opeve dulitoj ix — § ulla vel len. o /c q a t lo. prinuim 

AB apq V stuu s primo R vuli^. i i. quod idera senatus « 

i3. referendum A B 6- x ku y^o q ar perferondum R cod. Dvesd. 
Fvanc. aen proterentlum 5 i5. Tribuni plcbis om. AB 16. 

ante A incitatus aqwn^ 17, fiagitaret B fpv. mj 18. par- 

voli 'prst parvi ae 19. quaestioncm liiam et lcjjem AB 

ilUm legem et quaest. BO 



9^ 



ORATIO 



dictiim est: ut mare, quod natura sua tranquil- 
lum sit, ventorum vi agitari atque turbari; sic 
populum Romanum sua sponte esse placatum: 
hominum seditiosorum vocibus, ut violentissimis 
tempestatibus, concitari. 5 

50 Est etiam reliqua permagna auctoritas, quam 

ego lurpiter paene praeterii : mea enim esse di- 
citur. Recitavit ex oratione, nescio qua, Accius, 
quam meam esse dicebat, cobortalionem quandam 
iudicum ad honeste iudicandum, et commemora-io 
tionem quum aliorum iudiciorum , quae probata 
non essent, tum illius ipsius iudicii luniani: pro- 
inde quasi ego non ab initio huius defensionis 
dixerim, invidiosum illud iudicium fuisse : aut, 
quum de infamia iudiciorum disputarem, potue-i5 
rim illud, quod tam populare esset illo tempore, 

i3g praelerire. Ego vero, si quid eiusmodi dixi, ne- 
que cognitum commemoravi, neque pro testimo- 
nio dixi : et illa oratio potius temporis mei, quam 

I. sua natura 2. sic et popiilum 11. tum alio- 

rum 12. perinde i^. tuisse iudicium 16. 

in illo tcmpore 

1, natura sua JB sua nat. RO 2. agitari vhlemus atque 

e mg. t] sic pop. JBcc sic et pop. JIO 3. pacatuin bc 

defghiklmnrs tuv Fr.^etj paratum o 4- "0 ^t cce 11. 

quuni Aprstxi om. B tum JiO aliorum q (^ex coni.J ffr illo- 
rum n rell. edd. \i. proiiulc AB ahdfghikl mno pqr stuv 

w«| periude R vnlg. i'^. iudicium fiiisse AB fuisse ind. 

RO i5. iudiciorum , quae probata uon essent, disput. ccf^xa 

v^ (h, l. verha male intrusa om. mo, non superiora illa v 11, 
quod dicit Orellius. Sed cjuum ahsqiie duhitatione sit in nullo codce 
ista j, in ed. princ. errore repetita, inveniri , satis apparct , quan- 
ta negliyentia varietas lectionum Oxoniensium enotata sit : nam 
duo h. l. pro omnibus citanlur. 16. illo temp. AB ia illo 

temp. RO 



PRO A. CLUENTIO. g^ 

iii(Hcii et auctoiilalis fuit. Quum enim accusa- 
rem et milii initio proposuissem , ut animos et 
populi Romani et iudicum commoverem , quura- 
que omnis oiTensioQes iudiciorum non ex mea 
5opinione , sed ex hominum rumore proferrem : 
istam rem, quae tam populariter esset agitata, 
praeterire non potui. Sed errat vehementer, si quis 
in oralionibus nostris, quas in iudiciis habuimus, 
auctoritates nostras consignatas se habere arbitra- 

lotur. Omnes enim causarum ac temporum sunt, 
non hominum ipsorum aut patronorum. Nam,^i 
causae ipsae pro se loqui possent , nemo adliibe- 
ret oratorem. Nunc adbibemur, ut ea dicamus, 
non quae nostra auctoritate constiluantur, sed 

i5quae ex re ipsa causaque ducantur. Hominem i/[o 
ingeniosumj M. Antoniura, aiunt solitum esse 
dicere , iclcirco se mdlain umquam orationem scri- 
psissCy uty si quid aliquando non opus esset ab se 
esse dictum , posset negare dixisse : proinde quasi, 

2osi quid a nobis dictum aut actum sit, id nisi 

10. omnes enim illus oraliones causarum et temporum 

11. ac pntronorum i8. aliquando , quod non ab 
se esset dlctum , posset se negare 1 9, peiinde quasi, 
quid 

I. acciisatorem apct accusator essem rstu 3, commcmo- 

rcm K 8. Iiabaimus in iii<liciis ae 9. nostras om B 10. cnim 
causarum JB cnim illae orationos causaruui J{ O ac AB 

prstutt et /? vul;^. 11. aut JBwnetj^ ac Ji vulg. 14. 

aucloritatc nostra Jp i5. i\icanti\r B o y x '^ ij. numquam 

ullam'y^5 ivS. aliquando non opus essct ab se esse dictum 

n (pvaeter iwj u^y 3e i'^ g aliquando, quod non opus" essct, 

ab se csset dictum rjd-xkfivoTiQaT ic). possct negare AB 

posset se noi;. R Q proinde II cc '§ perindc Jl vulg. qiia.si 

om. cd efghik hn nor stuv (, 20. si quid AB quod | quid B 

vulg. aut acluni oin. jJt 

7 



gS ORATIO 

litteris mandarimus, hominum memoria non com- 
51 prebendatur. Ego vero in isto genere libentius 
quum multorum, lum bominis elocjuentissimi et 
sapientisslmi, L. Crassi auctoritatem sequor, qui 
quum Cn. Plancum defenderet, accusante Mo 
Bruto, bomine in dicendo vebementi et callido, 
quum Brutus, duobus recitatoribus constitutis, 
ex duabus eius orationibus capita alterna, inter 
se contraria, recilanda curasset: quod in dissua- 
sione rogationis eius, quae contra coloniam Nar'io 
bonensem ferebatur , quantum potest, de au- 
ctoritate senatus detrabit: in. suasione legis Ser- 
viliae summis ornat senatum laudibus : et multa 
in equites Romanos quum ex ea oratione asperius 
dicta recitasset, quo animi illorum iudicum ini5 
Crassum incenderentur: aliquantum esse commo- 
i4i tus dicitur. Itaque in respondendo primum ex- 
posuit utriusque rationem temporis, ut oratio ex 
re et causa babita videretur: deinde, ut inlelligere 
posset Brutus , quem bominem, et non solum qua^o 
eloquentia , verum etiam quo lepore et quibus 
facetiis praeditum lacesslsset: tres et ipse excitavit 
recitatores cum singulis libellis, quos M. Brutus, 
pater illius accusatoris de iure civili reliquit* 

I. mandaverimus 

I. mandarinKis AB inamlaverimus RO 9. isto] ipso AB 

3. tura] cum B tum honiinis] honiinum tum bcd efg ik Imn o 

5. Cn. a C. AB h. R vulg. Piancum U Cpraeter mocfwjya 
Pl.mcium B vulg. 6. calido ex Viclorii coni. QO 8. ejus om. 

AB allera J5 9. ct qnod AB i^. ex ow. B i5. iu- 

(Jicium Bn 17. in om, ABb fcorrj posuit B 19. elj ex B 

eitxAoi 22. et om. AB 



PRO A. CLUENTIO. qg 

Eorum initia quiira recitarentur, ea, quae vobis 
nota esse arbitror: forte evenit, ut ruri in 

PRIVERNATE ESSEMUvS, EGO ET BRUTUS FILIUS: 

fundum Privernatem flagitabat ; in albaNO era- 
5MUS ego et brutus FiLius: Albanum poscebat; 

IN TlBURTl FORTE QUUM A S SED I S SEM U S, EGO 

et brutus FiLius: Tiburlem fundum require- 
bat. Brutum autem, hominem sapientem, quod 
filii nequitiam videret, quae praedia ei relinqueret, 

lotestificari voluisse dicebat: quod si potuisset hone- 
ste scribere, se in balneis cum id aetatis filio 
fuisse, non praelerisset : eas tamen ab eo balneas 
non ex libris patris, sed ex tabulis et ex censu 
quaerere. Crassus tum ita Brutum ultus est, ut 

i^illum recitationis suae poeniteret. Moleste eniiii 
fortasse tulerat, se in iis orationibus reprehensum, 
quas de repubJica habuisset: in quibus forsitan 
magis requiratur constantia. Ego autem illa re- i^i 
citata esse, non moleste fero. Neque enim ab illo 

2otempore , quod tum erat , neque ab ea causa, 
quae tum agcbalur , aliena fuere, neque mihi 

10. dicebat voluisse 12. eas se tamen ai. fue- 

runt 

a. essc om- a 3. Privemati Priscian. Quinctil. l'! , 3. 

44- Ccfr. d. Orat II c. 55.^ ax esscm A 4, fiin- 

iliini — 5. filiiis om, n Albanum — filins om. ap 

stuw 6. Tibtirti AB b cdefghiUln o^y f! fl^tji^ i. jxvlax 

'iihnvlc Rn Q fgo — filius oin, b cdefghi hlm k^ it^xl ^ y 

7. Tiburtiniiin 9^ x u lo. testiticari se ABap voluisse 

ilicebat ABqaSr]^ tlic. vol. Rvulg. 12. prarteriisset JC 

«?|rt practcrisset eas : se n eas tamen ABtj eas 

se lamcn RO i3. sed om. B \i\. hi» ABbcde 

fgt/rstu('.(ff^xfx 19. esse om. II praeter A B ; aydiiqi^ 

?l. iuere AB fucruut R O 



100 ORATIO 

«. fjuidquam oneris suscepi , quum ista dixi, quo 
minus honeste lianc causam et libere possem cle- 
fendere. Quodsi velim coniiteri, me causam A. 
Cluentii nunc cognosse , antea fuisse in illa po- 
pulari opinione: quis tandem id possit reprelien-5 
dere? praesertim, iudices, quum a vobis quoque 
ipsis hoc impetrari sit aequissimum, quod ego et 
ab initio petivi, et nunc peto, ut, si quam huic 
graviorem de illo iudicio opinionem attulistis, 
hanc, causa perspecta atque omni verilate cognita,io 
deponatis. 
52 Nunc, quoniam ad omnia, quae abs te dicta 

145 sunt, Acci, de Oppianici damnatione, respondi: 
confitearis necesse est, te opinionem muUum fe- 
fellisse, quod cxistimaris, me causam A. CJuentiii5 
non facto eins, scd lege defensurum. Nam hoc 
persaepe dixisli, tibi sic reuuntiari , me habere 
in animo causam hanc praesidio legis defeudere. 
Itane est? ab amicis imprudentes videlicet pro- 
dimur? et est nescio quis de iis , quos amicoS2o 
nostros arbilramur, qui noslra consilia ad adver- 
sarios deferat? Quisnam hoc tibi reuuntiavit? quis 

4. cognoscere opinione populari 8. linc graviorem 

i3. T. Acci (Atti) i4' confiteare 19. videlicet 

imprudentes 20. amicos nobis 22. libi hoc 

I. ista] ita AB 4- coi^nosse Ahikl no v'ir cognosoe 

Bp cognoscere Bvulg, illaj ea Baq populari opinione >45 

opin. pop. BO 7 inipetrare y ed. 1584 otiqO ego et vm. aq 

8. huic AB luic RO 9. atUilissetis AB i3. Acci AB 

T. Acci BO i4- confilearis AB coniitearc RO 17. dixti 

Quinctil y^ 1 3- l\'j. fin quibusdaiii coddj 19. inipruclenles vide- 

licet A Quinctil. videln cl inij^r. R O iinpnideulcs oni. B 20 is 
pr liis A Bad efgtf tvrcd' tC^ f^i 9.1. nostros AB nobis 

/?0 ua. lioc tilji ABa tibi hoc RO 



PRO A. CLUENTIO. ,0i 

tara improbus fult? cui ego autem narravl? Nemo, 
ut opiaor, in culpa est: sed nimirura tlbi istud 
Jex ipsa renuntiavit. Sed nura tihl ita defendisse 
videor, ut tota in causa mentionera ullam Jegis 
Sfecerlra? num secus hanc causam defendlsse, ac si 
Jege J^abltus teneretur? Certe, ut liominera con- 
lirraare oporlet, nullus est locus a rae purgandi 
istius invidlosi criminis praetermlssus. Quld ergo «44 
est? Quaeret fortasse qulspiam, dlscipliceatne mlhi, 
lolegura praesidio capitls periculura propulsare? 
Mihi vero, iudices, non displlcet: sed utor insti- 
tuto meo. In liominls honesti prudentisque iudlcio 
non solum raeo consilio uti consuevi, sed multum 
etiara eius, quera defendo, et consllio et volun- 
iStati obtempero. Nam, ut liaec ad me causa delata 
est, qui leges eas , ad quas adhlbemur, et in 
quibus versamur, nosse deberem: dixi Habito 
slatlra de eo: Qvi coisset, quo quis condem- 
NARETUR, illum cssc llberura : teneri autera no- 
aostrum ordlnem. Atque ille me orare atque obse- 

2. isfuc 4- fccerim legis 5. defendissem lo. a 

capite periculum 20. et obsecrare 

I. e^o anlom om. B antom oin. A autcm pgo « 2. sed] 

et AB oin, Quinct. isliul AB istnuc hi pstw istiic RO 

4 ullam] nullaiii dfghi klmor s t u^y f ^9tx ju lcgis fccerim 

AB fec. icgis JW 5. cicfendisse ly^r fx in eo exeinplo, qiio 

usus sum , defendissem exhibet : Orell. ex suo defcndisse enotatj 
defendisscm // rell. edd. ac AB c p q s y e tj ^ txXfi y '4 ot hac 
7? Dresd. Fr. 1. ((^(^CnQO 7. a nie purgan<ii loous «f 9. 

fortassis AB displicetue AB 10. capilis AB cod. S. Fict. et 

Lamb. a capite BO n. institulo meo iu hum. hon. prud, 

iiidicio. Kon solum : sic distincfuunt xkv 12. i^riidentisque /7 

praeter hv ; yt r} IX fiv OT pudentisqne A v «JC^ |o7r « i3. cou- 

silio] iudicio at 18. de eo] eo capite B capite eo | quis] 

quis"]HC B 20, atquc ABaeprstutttg et R vulg. 



102 ORATIO 

crare coepit, ne se lege defentlerem. Quiim ego, 
quae mihi videbanlur, dicerem : traduxit me ad 
suara senientiam. Aflirmabat enim lacrimans, non 
se cupidiorem esse civitatis retinendae, quam ex- 

i/JS islimationis. Morem Loraini gessi: et tamen id-5 
circo feci, (neque enim id semper facere debemus) 
quod videbam, per se ipsam causam sine lege 
copiosissime posse defendi. Videbara, in hac de- 
fensione, qua iam sum usus, plus dignilatis: ia 
illa, qua me Lic uti noluit, minus laboris fu-io 
turum. Quodsi nihil aliud fuisset aclum, nisi 
ut banc causara obtineremus: lege recitala, pero- 

55 rassera : neque me illa oratio commoveret, quod 
ait AccJus, indignum esse facinus, si Senator 
iudicio querapiara circumvenerit, legihus eum te-i5 
nerij si eques Romanus boc idem fecerit, non 

i46 teneri. Ut tibi concedam , boc indignum esse, 
(quod cuiusraodi sit, iam videro) tu mihi couce- 
das necesse est, multo esse indignius, in ea civi- 
late, quae legibus contineatur, discedi a legibus.ao 

i.ut ne sese 2. viderentur 8. eopiosisslme sine legc 
II. essct actnm 12. obtinercm i5. fjMcuif[uam 

ao. legibus teneatur 

1. ne «e /4/J iitneseseiJO a. vidchantur^/j viilorcntur /J O 
5. homini vcl gratia vel vigcssi F/". 1. ^.vjdcamfif siuclcgc: h. l. 
rursus inciplt C siac lege copioslssime ^J5C/i/7<jr v«f )?// r CDp. siuc 
lege R vulg. t). qua] quam C 11. tiiissct JB cssct JIO 

12. obtinercmus ABCb fcorrj obtinercni RO i3. comniovet 

CqGt 14. inilij^uum] iniquum cj. quidaiu ap Lamh. lacintis 

tpurium censet alius quis ap.eundcm. i5. <|ueijipiam y^BCr quem- 
quam R vulg. circumvcuiret a « 17. tibi] sibi J D 18. ejus- 

niodi b cd efgmsuv ct i 19. niullo 0,7/. b cdefi.[ikmnorst uv 

esse om. bcefu, multo esse om. JC ao. conliuealur ABCxlo 

n t tcnealur R rell. cdd. ab lejjibus. Hic C 



PRO A. CLUENTIO. ,o3 

Hoc enim viaculum est huius dignilatis, qua 
fiuimur in republica, lioc fundamentum liberta- 
tis, liic fons aequitatis. Mens et animus et 
consilium et sententia civitatis posita est in legi- 
5bus. Ut corpora nostra sine mente, sic civitas 
sine lege suis jiartlbus, ut nervis ac sanguine et 
membris, uti non polest. Legum ministri magi- 
slratus: legum interpretes iudices: legum denique 
idcirco omnes servi sumus, ut liberi esse possi- 

lomus. Quid est, Q. Naso , cur tu in isto loco i-f? 
sedeas? quae vis est, qua abs te bi iudices, lali 
dignitale praediti, coerceanlur? Vos autem, iu- 
dices, quamobrem ex tanta raultitudine civium 
tam pauci de bominum fortunis senientiam fertis? 

iSquo iure Accius, quae voluit, dixit? Cur mibi 
tamdiu potestas dicendi datur? Quid sibi autem 
illi scribae, quid lictores, quid celcri, quos appa- 
rere buic quaestioui video, volunt? Opinor baec 
omnia lege fleri, totumque boc iudicium (ut ante 

aodixi) quasi mente quadam regi legis et admini- 
strari. Quid ergo? baec quaestio sola ita guberna- 

i3. ex tam magna 19. onlea ar. quid ergo esl? 

1. dignitalis] civitatis «e 3. liic]hoc^5 in mente C civitate» 

AB 6. y\i B C fAoin.J aprstuw ^x kyl et seqq. ellinydsCl 
acj et Ccfu)}^ 8. et lcf;nm int. JB 9. iclcirco : hinc usque ad 
c. G7. extr. aut ne forte dcficit a legib. niq. idcirco onines 

serviinns ^sicj C 10. quidj quod C in isto loco JBCbcd 

efghiklninovy^CO^ixkfj.y^naT in lioc loco e tj g in hoc 
loco sexto Fr. j. a^ in hoc sexto loco pq r stuw Pall, 

omncs , Dresd, Fr. 2. codd. Lalleni. on la. indignitate 

X i3. tanta TI (praetcr wj feydeC'31 taula magna t tam 

niagna xi.iJ.y'$o7tQa 16. direndi potestas B tf a e ij £ dicundi C 

17. illi om. AB 19. anle ABCot antea R vulg. ao. mcn- 

tem C regi lcgis] lcge regi 5 regi legc Cf legis regi Fr. l, 7t 
et om, Bu at. quid ergo ? ABC quid ergo eit? RO 



io4 



ORATIO 



tiir? Qiiid M. Plaelorii et C. FJaminii inter siea- 
rios? quid G. Oreliivii peculatus? quld raea de 
peeuniis repetundis? quid C Aquillii, apud quem 
nunc ambiuis causa dicitur? quid reliquae quae- 
stiones? Circumspicite omnis reipublicae partis:5 
omnia legum imperio et praescripto fieri videbi- 

i48 tis Si quis apud me, T. Acci, te reum velit facere: 
clames, te lege pecuniarura repetundarum non. 
teneri : neque haec tua recusatio confessio sit 
captae pecuniae, sed laboris el periculi non le-io 

54 gitimi declinatio. NunCj quid agatur et quid abs 
te iuris constituatur, vide. lubet lex ea, qua lege 
haee quaestio constitula est, iudicem quaeslionis, 
boc est, Q. Voconium, cum' iis iudicibus, qui 
ei obvenerint, (vos appellat, iudices) quaerere deifS 
veneno. In quem quaerere? Infinitum est. qui- 

CUMQUE FECERIT, VEISDIDERIT, EMERIT, 11 A- 

BUERiT, DEDERiT. Quid eadcm lex statim ad- 
iungit? Recita. deque eius capite quaerito. 
Cuius? qui coierit? convenerit? non ita est. Quid^a 
ergo est? die. qui tribunus militum legio- 

2. Orchinii 4« ^^ ambitu causa ■j. te, T. Acci 

lo. sed periculi 

a. Orchivii AB C p Orchinii JR vulg. orchim n 3. Aqiiili 

dfgprstuuE Aqiiilii AiSI^x^v 4- aiiibitus AB do ani- 

bitu RO praeter ed. i584- on ^ in quibiis legilur: <lc amljilus 
6. praescrijito] praesidio b cd eji^ hi kl my (^€^1 h. l. desinit ul~ 
tima pagina C 7. qui Jl praeter ABinow; t qiiid hvJ^ T. 

Acci, lc A B te, T. Acci BO 9. tua hacc afu 10. et 

AB sed RO legitima A 12. ea lex «« i3. iudicem 

qu. hoc est em.iklm i^iis] istis qua Voconium coniuiictum cum 
his iud. A i5. compellat cideC 17- emerit nm. AB ig. 

capilc Q. quaerito ikm^e capite Qu. quaerito y cap. quo- 
que quacrito >] ao. cujus] ejus at^i.Xf4, cjuid id ergo esi A 



PRO A CLUEINTIO io5 

NIBUS QUATTUOR P R 1 M 1 S, Q U I V E QUAESTORTRI- 

BUNus PLEBis. Dcinceps omnis magistralus no- 
minavit. qcive in seisatu sententiam dixit, 

DIXERIT. Qllid tUm ? QUI EORUM COIT, C O l E- 

5RIT, CONVEMT, CONVENERIT, QUO QUIS lUDI- 

CIO PUBLICO CONDEMNARETUR. Qui COrum. 

Quoriim ? videlicet, qui supra scripti sunt. Quid 
intersit, utro modo scriptuin sit, esti est apertum, 
ipsa tamen Jex nos docet. Ubi enim omnis mor- 
lotalis alligat, ita loquilur: Qui venenum malum 
FECiT, fecerit. Oinnes viri, mulieres, liberi, 
servi in iudicium vocantur. Si idem de coitione 
voluisset, adiunxisset: quive coierit. Nunc ita 

est: DEQUE EIUS CAPITE QUAERITO, QUl MAGl- 
l5STRATUai HABUER1T,1NVE SENATU SENTENTIAM 

dixerit: Qui EORUM coiT, coiERiT. Num is '49 
est Cluentius? certe non est. Quis ergo est Clu- 
entius ; qui tamen defendi causara suam lege 
nolit? Itaque abiicio legem: morem Clucntio gero: 
aolibi tamen, Acci, pauca , quae ab huius causa 
seiuncta sunt, respondebo. Est enim quiddam in 

4- coiit 8. interest g. tamen ipsa lex docet 

12. Si item i5. quive in scnatu 

I. Ouarstores 77 Cno : qnacstoris^ ct^ ye ij &t /ii tribuiii fl 

9. (Iriiulf! AB noininarat kl mp -/6 tL, >j {)• uominatur i no- 

niinantur i 4 '^l"' *^"™ ^^ fyraetcr nipqwj coil ABbcd 

ef ghpqr stiiv niSel^x}.f.(.v coiit R vul-:;. Ciuin infra v. i6.J 7. 
qni subscripti snnt « 8. intcrsit AB intcrcst RO cora- 

pcrtum b c defghkl mno prstuv 9. ipsa tamcn JB tamcn ipsa 
RO nos add. e.x A B la. idcm AB item RO i4- i"ve 

Bcdef ^hikq wa CA \n $enj quive iu R vulg. 17- est ante 

Cincnt. om. B 18. suani om, B 19. noluit B| abicio Bc 

dfipru ao. tamcn] tantum B ai. rcspondeo Aa 



,o6 ORATIO 

hac causa, cjuod Cluentius ad se, est aliquid, 
quod ego ad me putem pertiaere. Hic sua putat 
iuteresse, re ipsa et gesto negotio, non legi de- 
fendi : ego autem mea existimo interesse, me nulla 
iu dlsputatione ab Accio videri csse superatum.5 
Non enim mihi haec causa sola dicenda est. 
Omnibus bic labor mcus propositus est, quicum- 
que bac facultate defensioniscontenti esse possunt. 
Nolo, quemquam eorum, qui adsunt, existimare, 
rae, quae de lege ab Accio dicta sunt, si reticu-io 
erim, comprobare. Quamobrem, Cluenti, de te 
tibi obsequor: neque ego legem recito, neque boc 
loco pro te dicoj scd ea, quae te a me desiderare 
arbitror, nou relinquam. 
55 Iniquum tibi videtur, Acci, esse, non iisdemiS 

i5oIegibus omnis teneri. Primum ut id iniquissimum 
esse confitear, eiusmodi est, ut commutatis eis 
opus sit legibus, non ut bis, quae sunt, non 
pareamus. Deinde quis umquam hoc Senator 
accusavit, ut, quum altiorem gradum dignitatis,2o 
beneficio populi Romani csset consecutus, eo se 
putaret durioribus legum conditionibus uli opor- 

5. se re ipsa i5. quae a me destderari arbitror 

17. huiusmodi 18. iis , quae 22. uti non oportere 

1. a se « est om b c de fghih m nd eC ^- pnt-it sua (jke 

1] q 3. interesse re J B int. sc rc BO 4- '" miHa ccf 5. 

superatnm esseas 6. diccnda est : hiiic usque ad c. ^S. Jin, qua 
nunc dejiciunt nopqrstuvw, Pall. omnes , Fr. 2. Dresd. et u 
7. est om. B 11. ego] cnim B i3. 1« a mc tlcsidcr.nc 

AB a mc desiderari RO 17. einsmodi AB liniusnuidi RO 

rst om. B eis suspectum Orellio cius iJC 18. hls A B iis 

RO 20. accusavit ut quum] rccusavit quin quo | sibi arrogavitj 

ut quum a 22. uti oportcre 77 praeter i^ Pyd ll^tj i^ uti uou 
oportere i Csi recte adnotatum estj Y.k^vo7iQOT 



PRO A. CLUENTIO, 107 

tere? Qiiam multa sunt commocla,quibuscaremus: 
quam multa molesla et diflicilia, quae subimus! 
atque baec omnia tantum bonoris et amplitudi- 
nls commodo compensaatur. Converle nunc atl 
Sequestrem ordinem atque in ceteros ordines easdem 
vitae conditiones j non perferent: pulant enim, 
minus mailtos sibl laqueos legum et condltionum 
ac iudiciorum propositos esse oportere, qul sum- 
mum locum civitatis aut non potueruat adscen- 
lodere, aut non petiverunt. Atque, ut omIttam»5i 
leges alias omnis, quibus nos tenemur, ceteri 
autem sunt ordines liberatl : banc ipsam legem, 

PJE QUIS lUDlClO CIRCUMVENIRETUR, C. GraC- 

bus tulit: eam legem pro plebe , non in plebem 
iStuIit. Postea L. SjIIa, bomo a populi causa re- 
motissimus, tamen, quum eius rei quaestlonem 
hac ipsa lege constltueret, qua vos boc tempore 
iudlcatls, populum Romanum, quem ab boc genere 
liberum acceperat, alligare novo quaestlonis gcnere 
2oausus non est- Qiiod si fleri posse existlmasset: 
pro illo odio, quod babult In equestrem ordinem, 
nibil feclsset libentius, quam omnem illam acer- 



2. ac difHcilia 4« commodis 8. qui in sum- 



mum 



a. raolcsta om. B et AB zc RO S. tantuni] tamen f 

4. cominocio 77 (practp.r Ijs coinmociis vnlg. convcrtcl con- 

fer Ir cj Mich Brutus nnnc om. B nuuc tc Fr. i. n 5, or- 
dinos c;is(lcm vitac conditioncs; non s'c distinguunt ^ a j ordi- 
nes; easdein v. conditioncs non relt. edd. in] ad $ 6. cnin» 

om. D 8. qni siiinnium ABheghikls qui in siimmnm R 

'^'^^S' 9- potuerint — petivcrint i> n la. autem susp. Or. 

i5. postea om. B 19. allegare bcdefgh 



io8 ORATIO 

bilatem proscrlptlonis suae, f|iia est iisus in ve- 
teres iudices, in hanc unam quaestionera contu- 

'SaJisset. Nec nunc cjuidfjuam agitur, (mihi credite, 
iudices, et prospicite id, quod providendum est) 
nisi ut equester ordo in huiusce legis pericnlum:> 
concludatur. Keque hoc agitur ab omnibus, sed 
a paucis. Nam ii Senatores, qui se facile tuentur 
intcgritatc et innocentia , quales (ut vere dicam) 
vos estis, et ceteri , qui sine cupiditate vixerunt, 
equites ordini Senatorio dignitate proximos con-'o 
cordia coniunctissimos esse cupiunt: sed ii , quL 
sese voluntposse omnia, neque praeterea quidquam 
esse aut in homine uUo aut in ordlne, hoc uno 
metu se putant equites Romanos in potestatem 
suam redacturos, si constitutum est, ut de iis, quii5 
rem iudicarent, huiuscemodi iudicia fieri possint. 
Yident enim auctoritatem buius ordinis confir- 
mari : vident iudicla comprobari: hoc metu pro- 
posito, evellere se aculeum severitatis vestrae posse 

»55 confidunt. Quis enim de homine audeat, paulo^^ 
maiorlbus opibus praedito, vere et fortiter iudi- 
care: quum videat, sibi de eo, quod colerit aut 

6. includatur 12. se volunt 16. huiusmodi 

1. qiia est usus cx coniectura Manutii Or qiiacsEus s. qiie- 
stus /7j3y iFe^ tz A|U y 07Z () siiae in equestres iudices ^ qua — 
iudices om. | 2. obtiilissct iklme 5- cfjiicster ordo] cqni- 

tes Romani cod. Lamb. cqiics R. iktni Fr. i. Beck. 6. concluda. 
tur AB concludantur codd. Lamb. iucludatur RO 8. veta 

ABhix 12. sese AB se RO it\. in potcstale sna U {'prae- 

ter kj Js^Xfj, i5. si constitutum est 11 edd. anie Lamb. si 

constitutuin sit f si sit const. t si constitutnm esscl ex Graevii 
coni. QO iis] his A 16. rcm] res | iudicariut v|t hu- 

iuscemodi II fpraeterim) (^xkfxv huiusmodi vulg, pos- 
sent q a 



PRO A. CLUENTIO. 



109 



consenserlt, caiisam esse dicendam ? O vlros fortis, 56 
equitcs llomanos, qui liomini clarissimo ac polen- 
tissimo, M. Druso, Tribuno plebis, resliterunt, 
quum ille nibil aliud ageret cura illa cuncta, 
5quae tum erat, nobilitate, nisi uti , qui rem 
iudicassent, buiuscemodi quaestionibus iu iudi- 
cium vocarentur. Tunc C. FJavIus Pusio, Cn. 
Titinnlus, C. Maecenas, illa robora populi Ro- 
mani , ceterique'^ [buiuscemodi] ordinis, non fe- 

locerunt idem, quod nunc Clucntius, ut aliquid 
culpae suscipere se putarent recusando : sed aper- 
tissime repugnarunt , quum baec recusarent et 
palam fortissime alque bonestissime dicerent, se 
potuisse iudicio populi Romani in amplissimum 

iSlocum pervenire, si sua stud,ia ad bonores peten- 
dos conferre voluissent; sese vidlsse, iu ea vita 
qualis splendor inesset, quanla ornamenla, quae 
dignitas: quae se nou conterapsisse, sed ordine 
suo patrumque suorum contentos fiiisse: et vitam 

aoiilam tranquillam et quietara, remotam a procellis 
invidiarum et buiuscemodi iudlciorum [anfractu] 
sequi maluisse. Aut sibi ad bonores petendos j^r 
aetatem iutegram restitui oportere: aut, quoniam 
id non posset, eam conditionem vitae, quam 

5. qui res 

4. cnin] qiiain cnm H Cpracler Ij ^yt^fC qnam ut rj !)■ i u 
(vuli^ata scriplura prinium in (d Hervag, apparet et per seqq. oninis 
jtraeter Steph. priorem manehulj 5. erant iiobilitatis H fprae- 

ter l) [iy d ti^ tj ^i f.c nti qui] utiqne 77 Cpr. l) eaedein edd. qnij 
qnirnm([iic X rem II ^y 6 e Crj fh i x X iiv res | et seqq. 8. 

Titiniins B Titinins bcijXy'^T Titimnins ik Tniitiunins m q. 

ccleris((uc kl ejusceniodi JB i3. diccrent] dixeruut coni. 

Sjrlt/iu* ai. aufractu oin. IJ^i 23. iutcgrum om. B 



,10 ORATIO 

sequutl petitionem relifjuissent, manere: iniquum 
esse, eos, qui honorura ornaraenta, propter peri- 
culorum multitudinem, praetermisissent, populi 
beneficiis esse privatos , iudiciorum novorum pe- 
riculis non carere: Senatorem lioc queri non5 
posse , propterea quoil ea conditione proposita 
petere coejiisset: quodque permulta essent orna- 
menta, quibus eam mitigare molestiam posset : 
locus, auctoritas, dorai splendor, apud exteras 
nationes nomen et gratia, toga praetexta , sellaio 
curulis, insignia, fasces, exercitus, iraperia, pro- 
vinciae-' quibus in rebus quum summa recte factis 
maiores nostri praemia, tum plura peccatis peri- 
cula proposita esse voluerunt Illi non boc recu- 
sabant, ne ea lege accusarentur, qua nunc Ha-i5 
Litus accusatur, quae tunc erat Sempronia, nunc 
est Cornelia: intelligebant enim, ea lege eque- 
strem ordinem non teneri : sed ne nova lege al- 
,55 ligarentur, laborabant, Ilabitus ne hoc quidem 
umquam recusavit, quo minus vel ea lege ratio-ao 
nem vitae suae redderet, qua non tenetur. Quae 
si vobis conditio placet, omnes id agamus, ut 

12. summum — praemium i5. ea ne lege ai. te- 
neretur 

». seqiniti] srcum JI (^r, l) 4- bencficiis B pcriculls om. 

B 10. to[^a et praetexla // C])r. l) e ii. insignia suspecium Gu- 
lielmo, Evn. Orell. i3. qiium] con Bghkm om. A suniina 

BhcdefhtjX summutn R vulg. i3. pracinia, tum r pcrmixlum 
il^yti pracmiura (om. imwj A praemixtum R pr.icmia Com.\\\n\) 
7] pracmium tum &y.Xuv^onQa 1 5. ne ca ABx ea nc RO 

i6. quac tunc : h. l, contiiutantur codd. muiili et a tum // prae- 
ter ABmnx i8. colligcrenlur « colligarcntur c 20. vel 

0/W. a ai. ea] ex AB tcuctur ABv tcncrctur RO 



PRO A. CLUENTIO. m 

liaec quam piimum ia omnis ordiaes quaeslio 
perferalur. 

Interea quidem, per Deos immorlalis! quo- 57 
niam omnia commoda nostra, iura, libertatem, 
5salutem denique legibus oblinemus, a legibus nou 
recedamus ; simul et illud quam sit iniquum, co- 
gitemus, populum Romanum aliud nunc agere: 
vobis rem publicam et fortunas suas commisisse; 
ipsum sine cura esse: non metuere, ne lege ea, 

loquam numquam ipse iusserit, et quaestione, qua 
se solutum liberumque esse arbitretur, per paucos 
iudices adstringatur. Agit cnim sic causam T. i56 
Accius, adolescens bonus et diserlus: omnis civis 
legibus teneri omnibus: vos attenditis et auditis 

iSsilentio, sicut facere debetis. A. Cluentius causam 
diciteques Romanus ea lege, qua Senatores et 
ii, qui magistratum habuerunt, soli tenentur: 
mibi per eum recusare et in arce legis praesidia 
constituere defensionis meae non licet. Si obti- 

aonuerit causam Cluentius, (sicuti vestra aequitate 
nixi conddimus,) omnes existimabunt, 'id quod 
erit, obtinuisse propter innocentiam, quoniam 
ita defensus sit: in lege autem, quam attingere 

6. quam sit indignum i5. A. Cluentius, eques Ro- 

manus, causam dicit 16. qua lege 

6. iniqmim 77 praeter (fw;y^s^i]^ indignum qw vulg. di- 
gniim a g. ipsuni om. JI practer B q ; ay d e^ >] ix l /j, se sine 

cura A lo. iusserill vixerit a ii. arbitrarctnr 77 praeter 

A Bk ; ay 6 f l^i.u i5. causam dicit cques Rom, AB equcs Ro- 

manus, causam dicit RO i6. qua Seuatores ABquv qua lege 

Senat. 7? ai. mi.i] ijisi n codd. Lamb. a omncs om. cd. i584- 



i 1 2 ORATIO 

iSy nolucrit, praesidii niliil fuisse. Hic nunc esl quid- 
dam, quod ad me pertineat, de quo ante dlxi, 
quod ego populo Romano praestare debeam , quo- 
niam is vitae meae status est, ut omnis mihi cura 
et opera posita sit in liominum periculis defea-5 
dendis. Video, quanta et quam periculosa et 
quam infinita quaestio tentetur ab accusatoribus, 
quura eam legem, quae in nostrum ordinem 
scripta sit, in populum Romanum transferre 
conetur. Qua in lege est, qui coierit: quodio 
quam late pateat, videtis; convenerit: aeque 
incertum et inlinitum estj conseisserit : lioc 
vero quum infinitum, tum obscurum et occultumj 
FALSUMVE TESTiMOiMUM dixerit: quis dc plcbc 
Romana testimonium dixit umquam, cui non hoci5 
periculum, T. Accio auctore, paratum esse videatis? 
Nam dicturum quidem certe, si hoc iudiclura 
plebi Jiomauae propositum sit, ueminem umquam 
i58 esse confirmo. Sed lioc polliceor omnibus, si cui 
forte hac lege negotiuin facessetur, qui lege non^o 
teneaiur, si is uti me defensore voluerit, me eius 
causam legis pracsidio delen&urum , et vel his iu- 

4. meae vitae 5. atque opcra in oinniuni prrictilis 

12. infinitum et incertum i5. quum incerluui et in- 
finitum et occultum est 



1. quoddam AB 2, quod om. A ^.s\\.diG meae AB meae 
,vitac RO 5. et AB atquc RO hominura Ah^ umni- 

iim B. vulg. 12. iuccitum el infiuituni AB inf. ct iuc. RO 

i3. quum iufinitum 77 praelcr i m o j ayJt^tjig cum iuceituin i 

qxium jnc<;rtum et iuliuitum xk fxy ^ seqa- et occultnm AB 

est et acculluni qa et occullura e«l i? vul§. i5. dixe- 
rit AB 20. facesseret A 



PRO A. CLUENTIO. 1,5 

dicibus, vel liorum similibus, facillime probatu- 
rum: et omni me defensione usurum esse legis: 
qua nunc ut utar, ab eo, cuius voluntati mihi 
obtemperandum est , non conceditur. ]\on enim 58 
Sdebeo dubitare, iudices, quin, si qua ad vos causa 
eiusmodi delata sit eius, qui lege non tenealur, 
etiamsi is invidiosus aut multis olfensus esse vi- 
deatur, etiamsi eum oderitis, etiamsi iry^iti abso- 
luturi sitis, tamen absolvatis; et religioni potius 

lovestrae, quam odio pareatis. Est enim sapientis iSg 
iudicis, cogitare, tantum sibi a populo Romano 
esse permissum, quantum commissum sit et cre- 
ditum : et non solum sibi potestatem datam, 
verum etiam fidem babitam esse meminisse : posse, 

i5quem oderit, absolvere: quem non oderit, con- 
demnare: et semper, non quid ipse velit, sed 
quid lex et religio cogat, cogitare: animadverterej 
qua ]ege reus citeiur, de quo reo cognoscat, 
quae res in quaestione versetur, Quum baec suut 

aovidenda , tum vero illud est liominis magni, iu- 
dices , atque sapientis , quum illam iudicandi 



1. vel eorum facile 6. huiusmodi lii 

commissura et creditum sit 



1. horiim jfplde fgnpiq ct eoriim i? vulg. simillimis hc 
di/gh ik Ini pdeC laciliime ABhmpqnf iacile JR vuls;, 

6. einsmotli ABpqrstuvaf. Lninsmodi R vuls:,. 9. rcli- 

gionilms — \es\.tis AB 11. iiidicis memitiisse se hominem.cogi- 

tare ABy iS El^ri ixXp la. commissnm sit et creditum U Cae 

Oxonn. twn constatj nS ft rj^t comm. et cred. sit rell. edd- i.5, 
fjnem — condemnare om. A 16. velit ipse p n f 17. cogat 

om. AB 20. iudicis ABbcdefghk<fvstuvc:6e^ ai.attjuej 
que f 

8 



ii4 



ORATIO 



causa tabellam su.mpserit, non se reputare solum 
esse, neque sibi, qiiodcumque concupierit, licere; 
sed babere in consilio legem, religionem, aequi- 
tatem, fidem: libidinem autem, odium, invidiam, 
metum, cupiditatesque omnis amovere; maximi-5 
que aestimare conscientiam mentis suae, quam 
ab Diis immortalibus accepimus^ quae a nobis 
divelli non potest: quae si optimorum consilio- 
rum atque factorum testis in omni vita nobis 
erit, sine ullo metu et summa cum bonestate vive-io 

i6o mus. Haec si T.Accius aut cognovisset, aut cogitas- 
set : profecto ne conatus quidem esset dicere, id quod 
mullis verbis egit, iudicem, quod ei videatur, - 
statuere, et non devinctum legibus esse oportere. 
Quibus de rebus mibi pro Cluentii voluntatej5 
nimium , pro rei dignitate parum', pro vestra 
prudentia satis dixisse videor. Reliqua perpauca 
sunt, quae, quia vestrae quaestionis erant, id- 
circoilli statueruntfingenda esse sibiet proferenda, 
ne omnium turpissimi reperirentur, si in iudi-20 

5P cium nibil, praeter invidiam, attulissent. Atque, 
ut existimetis, me necessario de bis rebus, de qui- 

I. se putare esse solnm iG. pro rei pnblicae digni- 

tate 19. sibi flugenda esse 22. necessario me 

1. non se rcputare soliim esse AB reputare non se esse so- 
lum 5 i^tiii S6 pulare esse solum.i? vnlg. se] sic rstuv 

4. ficlcm, aequitatcm «t 5. cupiditatemtjue omnem tju^ ma- 

•ximique ^ y ii^ X k V l^ Q a X maximcque JlctJii^uoTt 6. existi- 

niare bcd efghknor stuvi^ t ^ ii. haec] lioc qa i3, vi- 

detur b cde ghnors tuv d'^ 16. rci ABhix rei publicae RO "^ 

l8- nostrae g 19- fujjicnda b c defgh o m y i t} non fugi- 

rntla fi, esse] non esse ij fingenda essc sibi AB sihi (ingca- 
da esse RO 22. me neccssario AB necess. me RO 



PRO A. CLUENTIO. ,,5 

hus iam dixerim, pluribus eglsse verbis, attendite 
reliqua: profecto iatelligetis, ea, quae paucis de- 
monstrari potuerint , brevissime esse defeusa* 

Cn; Decidio Samniti , ei, qui proscriptus est, igt 
5iniuriam in calamitate eius ab huius familia fa- 
ctam esse dixisti. Ab nullo ille liberalius, quam a 
Ciuentio, tractatus est. Iluius iliuni opes in rebus 
eius incommodissimissublevarunt. Atque hocquum 
ipse, tum eius amici necessariique omnes cogno- 

lorunt. „Ancharii et Paceni pastoribus huius villi- 
cum vim et manus attulisse." Quumquaedam iu 
collibus (ut solet) controversia pastorum esset 
orta: Habiti villici rem domini et privatam" pos- 
sessionem defenderunt. Quum esset expostulatio 

iSfacta: causa illis demonstrata, sine iudicio con- 
troversiaque discessum est. „P. Aelii testamento pro- '^^ 
pinquus exheredatus quum esset, heres hic alie- 
nior institutus est." P. AeliusHabili merito fecit: 
neque hic in testamento faciendo interfuit: idque 

aotestamentum ab huius inimico Oppianico est ob-; 
signatum. „Floro legatum ex testamento infilia- 

5. potuerunt 4« Decio 6. dixistis 8.' incoramo- 
dis 9. omnes eius amici necessariique 21. Florioi 

3, potuerint AB'i potuerunt R vulg. 4- Decidio A B 

V c d efghm^ i^ Decitio nprstuv Deciclo ikl Detio a 

Decio R vulg. 6. dixisti b c defgh ik Imopq rstuay S e Ciji, 

Xjx dixit (^puto pro dixti^ AB dixislis vw Xy^ seqq. 8. 

incommodissimis A Bb cdefghi k Ime incommodis Ji vulg. g.. 

cius amici iu-c. omnes AB oniiies ej. am. necessariique RO C07 
gnoruut II praeter mo; ay d i!I,rj ixXf,iQx cognovernnt v^ t^ell. 
edd. 10, Anchari AB Anciiarii bchimp cod. Sjlvii An- 

garii « Ancarii R vulg. villicos cod. Sjlvii 'f.v^Q(St , vil- 

licum n rell. edd. i5. sine controversia b c d ef ghiklmS !^ 

j6. P. Paeli A 19. idquej atque mqa »1. Fioro AB cdd^ 

fylvii Florio RO 



, i6 ORATIO 

tum esse,*'^ Non est ita. Sed quum HS xxx scripta 
essent pro HS ccc, neque ei cautum satis vide- 
retur: voluit eum aliquid acceptum referre libe- 
ralitati suae. Primo debere negavit: post sine 
controversia solvit. „Ceii cuiusdam Samnitis uxo-5 
rem post bellum ab hoc esse repetitam." Mulierem 
quum emisset a sectoribus, quo tempore eam pri- 
mum llberam esse audivit, sine iudicio reddidit 
i65 Ceio. „Ennium esse quendam, cuius bona teneat 
Habitus." Est hic Ennius egens quidam calum-io 
niator, mercenarius Oppianici, qui permultos 
annos quievit: deinde aliquando cum servis Ha- 
biti furti egit: nuper ab ipso Habito petere coe- 
pit. Hic illo privato iudicio, (mibi credite,) vobis 
iisdem fortasse patronis, calumniam non effugiet.iS 
Atque etiam, ut nobis renuntiatur, bominem 
multorum bospitem, Ambivium-quendam , copo- 
nem de via Latina, subornatis: qui sibi a Cluen- 
tio servisque eius in taberna sua manus allatas 
esse dicat. Quo de homine nihil etiam nuncao 

2. satis cautum 4» deberi 5. Coelii 7. de 

sectoribus 9. Coelio 12. servo i^. nobis 

iisdem 17. hospitum , A. Binnium 



a. CCC] XXX p ei] eis qa caiitum satis JB satis cautum 
RO 4- debere A B cj u ai ixX [xv debere se 5 deberi 7J 

vulg. 5. Cci AB Cu. s. Gn. Ra py 6 i}^tj& ixk^i q Celii v 

Caclii Manut. Xv seqq. 7. a AB'i de R vulg. primo q a 

9. Ceio ABhix Ceio pr Cu. Caelio x fj, Celio s. Caelio s. 
Coelio R vulg. 11. pcr multos SC 12. servis AB servo 

RO i3. furtum AB 14. vobis ABh c dfghiklm nopr stuv 

nobis RO 17. hospitem AB cod. S. Fict. Fr. 1. hospitumfiO 

Ambivium B A. Bivium A no prstuv A. Brivium bdefghikl 
m(ffC A. Albinum « Albinum w Pal. i. A Binnium xXfxv 
seqq. cauponem ayftj^ caponem ^ 18. post v. Latina 

in ui haec addita leguntur : questum esse dixisti ig, illatas q 



PRO A. CLUENTIO. 1 1 ^ 

dicere nobis est necesse. Si invitaverit, id quod 
solet, sic hominena accipiemus, ut moleste ferat 
se de via decessisse. Habetis, iudices, quae in »64 
totam vitam de moribus A. Cluentii, quem illi 

Sinvidiosum reum volunt esse, annos octo meditati 
accusatores coUegerunt. Quam levia genere ipso ! 
quam falsa re! quam brevia respOQSu! Cognoscite 60 
nunc id, quod ad vestrum iusiurandum pertinet, 
quod vestri iudicii est, quod vobis oneris impo- 
losuit ea lex, qua coacti buc convenistis, de cri- 
minibus veneni: ut omnes intelligant, quam pau- 

cis verbis baec causa perorari potuerit, et quam 

multa a me dicta sint, quae ad buius volunla- 
tem maxime, ad vestrum iudicium minime per- 
iStinerent. 

Obiectum est, Vibium Cappadocem ab boc i65 

A. Cluentio veneno essesublatum. Opportune adest 

liomo summa fide et omni virtute praeditus, L. 

Plaelorius, Senator, qui illius Vibii bospes fuit 
aoet familiaris. Apud bunc ille Romae babitavit, 

apud bunc aegrotavit , buius domi est mortuus. 

£At heres est Cluentius.] Intestatum dico esse 

i6. C. Vibium Capacem , ig. illius Capacis hospes 

I. npcesse est (j 3. discessissc nuvl^u recessisse wcc 

4. vitam] causain B l> (corrj tle nioribus] et mores | 5 esse 

reum volunt AB 7 rcsponso AB responsa b edefi^hiklmq 

waJf 16. Vibium AB iuhhun fghq C. Vibium RO Cap- 

padocem ABb Ccorr.J Cauponera qci^yd'(^>] Capacem Hd-ix 
Ifxy seqq, 17, A om. as 19. Fietorius ABfhim Pletorius 

di^xfiy WbiiAB Capaci dfgiklpr stuvx Capadoci 

o cauponis q^y<^eCl Capaci hominis ;n Capacis jR vulg. 

aa. at hercs est Clucntius : haec verba om. AB c de gh i k Imx y d C 
at] aut noprstuva ^ haud erj&iy.kfM om, bfg {'al primum ap- 
paret in y, non in {, quod dicunt Garaloniut tt QrelliusJ 



li8 ORATIO 

mortuum, possessionemque eius bonorum, ex edicto, 
Praetoris, huic , illius sororis lilio , adolescenti 
pudentissimo et in primis lionesto, equiti Romanp 
datum, Numerio Cluentio, quem videtis. 

,5g Alterum veneficii crimen , Oppianico huicS 

adolescenti, quum eius in nuptiis, more Larina- 
tium, multitudo hominum pranderet, venenum 
Habiti consilio paratum : id quum daretur in 
mulso, Balbutium quendam, eius familiarem, in- 
tercepisse , bibisse, statimque esse mortuum. Hocio 
ego si sic agerem, tamquam mihi crimen esset 
diluendum , haec pluribus verbis dicerem, quae 

167 nunc paucis percurrit oratio mea. Quid umquam 
Habitus in se admisit , ut hoc tantum ab eo fa- 
cinus non abhorrere videatur ? quid autem ma-i5 
gno opereOppianicum metuebat, quum ille verbum 
omnino in hac ipsa causa nullum facere potuerit: 
huic aulem accusatores, viva matre deesse non 
possint? id quod iam intelligetis. An ut de causa 
eius periculi nihil decederet , ad causam novum^^o 
crimen accederet? Quod autem tempus veneni 
dandi illo die? illa frequentia? per quem porro 

I, bonorum , Praetoris edicto 18. matre viva 19. 

posseiit om, id 22. in illa frequentia ' 



i. ediclo praetoris AB praetoris edicto RO hiiic om- bcdef 
ghi kl my S ^ 3. pnidentissinio uaet] purissiiuo g. Ba- 

biittium JD Balhuttium p Bulbicium c tj 10. et statim q 

hoc.] haec q uy 6 1 1^ Xo n q 12. qnao] per quae AB i3, 

numquam «e i^ faccre nullum nqu{ift]\T 18. viva 

matre JB matre A-iva RO 19. possiut AB possent RO id, 

?[uod AB^ quod Rvulg. 19. an ad causam ae a2. iila 

r. AB in illa ir. RO 



PRO A. CLUENTIO. ,ig 

datum? unde sumptura? quae deinde iuterceptio 
poculi? cur rion de integro autem datum? Multa 
sunt, quae dici possunt: sed noa commitlam, ut 
videar non dicendo voluisse dicere. Res enimiam 
5se ipsa defendit. Nego, illum adolescentem, (juem '68 
statim epoto poculo mortuum esse dixistis, om- 
nino illo die esse mortuum. Magnum et impu- 
dcns mendacium. Perspicite cetera. Dico, illum, 
quum ad illud prandium crudior venisset, et, ut 

loaetas illa fert, sibi tum non jiepercisset, aliquot 
dies aegrotasse, et ita esse morluum. Quishuic rei 
testis est? Idem, qui sui luctus, pater : pater, inquam, 
illius adolescentist quem proj)ter animi dolorem, 
pertenuis suspicio potuisset ex illo loco testem in 

i5A. Cluentium constituere : is hunc suo testimonio 
sublevat. Quod recita. Tu autem, nisi molestum 
est, paulisper exsurge: perfer hunc dolorem com- 
memorationis necessariae : in qua ego diutius non 
morabor, quoniam, quod fuit viri optimi, fecisti, 

2out ne cui innocenti maeror tuus calamitatem et 
falsum crimen afferret. [t e s t i m o N i u m b a l b u- 

TII PATRIS.] 

5. defendat 17. et perfer 

I. tleiiule] porro Qttinct. IX , 3, Z"], i. antpm] lamen q 

tum a om o 4- i'^'" ^^"^- -^ B 5. clefendit ABbcd ef gh i 

klmq y 3s^r] defemlet v^t defendat R rell. edd. 7. illa 

kfjt raagDiira crimeu et imp. niend, ABb fcorrj imprudens a 
8. perficite u et celera b c efgh ikl mn o pq r st u vS t^ 10. 

tum] tamen aQOT 11. quis] qui AB i3. ad quem AB 

14. loco] luctu coni. Sylv, i5, hunc] uunc A B 17. e\- 

«uige: pcrfer 77 praeter mq;w(SJ^ exsurge et perfcr mqu vul^ 
19. coramorabor q ao. ut II praeter m p; rcy d s ^ ^ k X uy uti 

^feqq. 21 olfcrret | adduceret A fmt^. alferref^ test. Balb, 

palrij : haec \crba primus invexit Lamb, 



1 20 ORATIO 

61 Unum etlam mihi reliqmira eiusmodi crimeu 

169 est, iudices , ex quo illud perspicere possitis, 
quod a me initio orationis meae dictum est: quid- 
quid mali per hosce annos A. Cluentius viderit, 
quidquid hoc tempore habeat sollicitudinis ac5 
negotii, id omne a matre esse conflatum. Oppi- 
anicum veneno necatum esse , quod ei datum sit 
in pane per M. Asellium quendam, familiarem 
illius : idque Habiti consilio factum esse , dicitis. 
In quo primum illud quaero, quae causa Habito'° 
fuerit, cur interficere Oppianicum vellet. Inimi- 
citias enim inter ipsos fuisse confiteor: sed homi- 
nes inimicos suos morte affici volunt, aut quod eos 
^70 metuunt, aut quod oderunt. Quo tandem igi- 
tur Habilus metu adductus, tantum in se fa-i5 
cinus suscipere conatus est? quid erat, quod iam 
Oppianicum, poena aflfectum pro maleficiis et eie- 
ctum e civitate quisquam timeret? quid metue- 
bat ? ne oppugnaretur a perdito? an ne accusa- 
retur a damnato? an ne exsulis testimonio laede-^o 
retur? Sin autem, quod oderat Habitus inimicum, 
idcirco illum vita frui noluit: adeone erat stul- 

4. perhos annos iS.vel quod metuunt, vel i^.Tnale- 
ficiis eiectum 20. a condemnato 21. om. inimicum 

4- hosce AB hos RO 5. habuit ABb Ccorr.J ac] an B 

atque 17 et | ac negotii om f 7. ei] enim X 9. illius] 

ipsius {fwafifijv^T idque oni. a 12. inter ipsos om. AB 

ipsos] eos ino p qrstuv 1 3. aut A B b cdefi^ hik l mnwy^s 

fj^g »tprstuv vel cciy.lfxv seqq- eos add. A B$ 

14 aut n yof^i] g vel rell. edd. 17. et eiectum AB eiectum 
JiO 18. quid] qui Bu 19. ne 17 pvaeter q w j ^y de K fj Q T ut 

qwnixXfiv^on 20. damnuto AB condemualo RO 21. 

si AB inimicum add- AB^ 22. et idclrco l>c defgiklnopq s 



PRO A. CLUENTIO. i3i 

tus , ut illam , quam tum ille vivebat , vitam esse 
arbitraretur, damnati , exsulis, deserti ab omni- 
bus? quem propter animi importunitatem nemo 
recipere tecto, nemo adire, nemo alloqui, nemo 
5adspicere vellet? Huius igitur vitae Habitus invi- 
debat ? Hunc si acerbe et penitus oderat, non '7* 
eum quam diulissime vivere velle debebat? huic 
mortem maturabat inimicus, quod illi unum in 
maiis erat perfugium calamitatis? Qui si quid 

loanimi et virtutis babuisset, (ut multi saepe fortes 
viri in eiusmodi dolore,) mortem sibi ipse con^ 
scisset : buic quamobrem id vellet inimicus ofFerre, 
quod ipse sibi optare deberet? Nam nunc quidem 
quid tandem illi mali mors attulit? nisi forte in-. 

xSeptis fabulis ducimur, ut existimemus illum ad 
inferos impiorum supplicia perferre, ac pluris 
illic offendisse inimicos, quam bic reliquisse: a 
socrus, ab uxorum, a fratris, a liberum poenis 
actum esse praecipitem in sceleratorum sedem ac 

aoregionem. Quae si falsa sunt, id quod omnes 
intelligunt , quid ei landem eripuit morS, praeter 

5. respicere 9. perfugium erat 10. ac virtutis 

i4' ineptiis ac fabulis i5. apud inferos ig. at- 

que regionem 21. tandem aliud mors eripuit 

I. illa , qua ( qua b — Ifjwnd^ 2. omnibus] bominibus ct 

4. adirc %} i X ).uy^ Q ar audire Ila^ySeCong 5. adspicere AB^ 
respicne R vulg Hab. vitae jiB g. erat perfugium AB 

hpccetjy^ perf. erat R vulg. 10. et AB ac RO 12. aufen-e 
yt B b ('corr.J i5. ineptis fabulis AB ineptiis ac (atque bcdefg 
klifC) fybulis RO ad JB apud RO 16. improborum w 

17. reliquissct AB a] an A B b — m soi;ru Bb (corr) i8. ab] au 
ABh fcorr.J uxoris AB a] an ABb (bisj liberorum <jufift] 

19. ac A B atqiic RO ai. ci] enim a taudem eripuit mors ABb 
c e taudcm aliud mors eripuit R 



- 122 ORATIO 

611 sensum doloris? Age vero, per quera venenum 

172 datum? per M. Asellium. Quid huic cum Ha- 
bito? nihil : atque adeo, quod ille Oppianico fa- 
miliarissime est usus, potius etiam simultas. Eine 
igitur, quem sihi offensiorem, Oppianico familia-5 
rissimum sciehat esse, potissimum et scelus suum 
et illius periculum committehat? Cur igitur tu, 
qui pietate ad accusandum excitatus es, hunc 
Asellium esse inultum tamdiu sinis? cur non Ha- 
biti exemplo usus es, ut per illum, qui attulissetio 

175 venenum, de hoc praeiudicaretur ? lam vero illud 
quam non prohahile, quam inusitatum, iudices, 
quam novum, in pane datum venenum! Faci- 
liusne potuit, quam in poculo? latius potuit, ah- 
ditum aliqua in parte panis, quam si totum col-i5 
liquefactum in potione esset? celerius potuit co- ' 
mestum quam epotu.m in venas atque in omnis 
partis corporis permanare? facilius fallere in pane 
(si esset animadversum) quam in poculo, quum 
ita confusum esset, ut secerni nullo modo posset?2o 

I y/j. At repentina morte periit. Quod si esset ita fa- 

I, venenum p^r quem datum 6. et suum scelus 7. 

Cui' deinde tu 

I. per quein venemim datum AB ven. per quem tlat. RO 
4. potius eliam contra simultas Palat. d-ixXf.iy niiiil : pot. et 
sim. atque adeo ille opp. fam, est usus b — hma&f^ 5. offen- 

sorem A 6. scelus suum AB suum sceius Jl O 7. igitur 

AB deinde RO 9. iamdiu 7Z piaeter A B mw ^aS e^ 12. 

quam inusitatum, iudices om. b — m y d"Q quam inus. — potuit om. 
I 14. latius ilKiSycTe f /;t () latentius ^ ;< A^ySoTiT ialius 
difFundi potuit o abdituni] aditum defhprstuv additum ix 
aditum habere a latius petivit aditum aliqua g 17, comcstum 
AB Prisc. p. 982. OTiQat comesum R edd. vett. potum iklpqatii 
18. partis omnis B permanere Aat pcrracare q 



PRO A. CLUENTIO, 125 

ctum, tamen ea res, propter multorum eiusmodi 
casum, minime firmam veneni suspicionem habe- 
ret Si esset suspiciosum, tamen ad alios potius 
cjuam ad Habitum pertineret. Verum in eo ipso 
shomines impudentissime mentiuntur. Id ut in- 
telligatis: et mortem eius, et, quemadmodum 
post mortem in Habitum sit crimen a matre quae- 
situm, cognoscite. 

Quum vagus et exsul erraret, atque undiquei^S 

xoexclusus Oppianicus, in Falernum se ad C Quin- 
ctilium contulisset: ibi primum in morbum incidit, 
ac satis veliementer diuque aegrotavit. Quum esset 
una Sassia eaque Sex. Attio quodam colono,homine 
valenti, qui simul esse solebat, familiarius ute- 

iSretur, quam vir dissohitissimus, incolumi fortuna, 
pati posset, et ius ilkid matrimonii castumatque 
legitimum damnatione viri sublatum arbitraretur: 
Nicostratus quidam , fidelis Oppianici servuUis, 
percuriosus et minime mendax, multa dicitur do- 

aomino renuntiare solitus esse. Interea Oppiani- 
cus quum iam convalesceret, neque improbita- 
tem coloni in Falerno diutius ferre posset , et 

I. eiusmodi mortem satis firmam 2. non haberet 

i5. et Statio Albio i^-valente 20. renuntiare domino 
22, in Falerno improbitatem coloni 

a. casum niinime ABb fcorrj mortem satis RO suspi- 

cioncm haberet A Bno uv susp. non hab. RO 3. sil quod si 

AB potiiis ad alios AB 5. irapudentissinii Bm lo, L. Ouiii- 

ctium AB cod.^Lamb. \%. diuque] deniquc a i3. eaque ABb 
Ccorr.J et nO Scx. (Scxto) A B b Ccorr.J Statio RO Ml\o fs. 
Abtio s. Abbioyi ABb fcorr.J h pr stu Albio RO i^- valcnti A B 
valente RO i6. possit | i8. servoius ABb servus q 19. 

doinino renuntiaic ^5 ren. dom. RO 22. improb. col. in Fal. AB 
iu Fal. iinpr. coi. RO perferic bcd efgk Imno rs t uv y (JC 



124 ORATIO 

et huc ad urbem profectus esset, (solebat enim 
extra portam aliquid habere conducti,) cecidisse 
ex equo dicitur , et bomo infirma valetudine 
latus ofFendisse vehementer, et, posteaquam ad 
urbem cum febri venerit, paucis diebus esse mor-5 
tuus. Mortis ratio, iudices, eiusmodi est, ut aut 
nihil habeat suspicionis, aut, si quid habet, id 
65 intra parietes in domestico scelere versetur. Post 
176 mortem eius Sassia moliri statim nefaria mulier 
coepit insidias filio : quaestionem habere de viri^o 
morte constituit. Emit de A. Rupilio, quo erat 
usus Oppianicus medico , Stratonem quendam, 
quasi ut idem faceret, quod Habitus in emendo 
Diogene fecerat. De hoc Stratone et de * Ascla 
quodam servo suo quaesituram esse dixit. Prae-i5 
terea servum illum Nicostratum, quem nimium 
loquacem fuisse ac nimium domino fidelem arbi- 
Irabatur, ab hoc adolescente Oppianico in quae- 
stionem postulavit. Hic quum esset illo tempore 
puer, et illa quaestio de patris sui morte consti-20 
tui diceretur: etsi illum servum et sibi benevo- 
lum esse et patri fuisse arbitrabatur j nihil tamen 
qst ausus recusare. Advocantur amici et hospites 

9. statim moliri i4» de assecla quodam 

I. enim ille extra ^ 2. dicitur cecidisse ex equo $ de equo 
AB 4" vehementcr ofFendisse | postquam tjfwcc^ 8. 

inter parietes domesticos in domestico scelere coni. Lamb, 9. mo- 
liri statim 4B statim mol. RO 11. coustituit] statuit «/3« 1; 

Rupitio B Rutilio A emit deinde a Rupilio /5 12. quen- 

dam : hinc usque ad c. 65 init et ceterorum honcstissimorum ii- 
4etn codd, qui supra c. 54- ^'^ — vvj,et editio princeps deficiunt 
14. Ascla Bhiklx Asela Cmprascriplo cj A assccla /J iS. sc 

essc f 22. essc oin. bcdefghmoe^ 



PRO A. CLUENTIO. 125 

Oppianici et ipsius mulieris multi, homines ho- 
nesti atque omnibus rebus ornati. Tormentis om- 
nihus vehementissime quaeritur. Quum essent 
animi servorum et spe et metu tentati, ut ali- 

5quid in quaestione dicerent: tamen, ut arhitror, 
auctoritate advocatorum et vi tormentorum ad- 
ducti, in veritate manserunt, neque se quidquam 
scire dixerunt. Quaestio illo die de amicorum 177 
sententia dimissa est. Satis longo intervallo post 

loiterum advocantur. Hahetur de integro quaestio: 
nulla vis tormentorum acerrimorum praetermit- 
titur: adversari advocati et iam vix ferre posse: 
furere crudelis atque importuna mulier, sihi ne- 
quaquam, utsperasset, ea,quae cogitasset, procedere. 

iSQuum iam tortor atque essent tormenta ipsa de- 
fessa, neque tamen illa finem facere vellet: qui- 
dam ex advocatis, homo et honoribus populi or- 
natus, et summa virtute praeditus, intelligere se 
dixit, non id agi, ut verum inveniretur, sed ut 

2oaliquid falsi dicere cogerentur. Hoc postquam 
ceteri comproharunt : ex omnium sententia con- 
stitutum est, satis videri esse quaesitum. Redditur 178 
Oppianico JNicostratus: Larinum ipsa proficiscitur 
cum suis, maerens, quod iam certe incolumem 

aSfilium fore putahat, ad quem non modo verum 

5. vehementissimis 12. aversari 

3. vehcmentissimc JB vehcmentissimis RO 4- ^t metu 

ct vi termentnrnm suo loco omissis vevbis : et vi torm. 8. 

de om. b cdefg;hkl5 s ^ 9. dcmissa Ab c defghmx \i. advcr- 
sari Bhi adversarii Jcdfa,hklmy6fl^iji,x^ avcrsari ).y'i 
setfq. et iaiii] etiam Ab — hd'fCx/Li i5. tormenta csscut a 

17. iiomo et om. B 20. diccre om, B aa. est om. B 



126 ORATIO 

crimea , sed ne ficta quidem suspicio pervenirel : 
et cui non modo aperta inimicorum oppugnalio, 
sed ne occultae quidem matris insidiae nocere 
potuissent. Larinum postquam venit: quae aStra- 
tone illo venenum antea viro suo datum, sibi5 
persuasum esse simulasset, instructam ei continuo 
et ornatam Larini medicinae exercendae causa ta- 
64 bernam dedit. Unum, alterum, tertium annum 
Sassia cjuiescebat, ut velle atque optare aliquid 
calamitatis filio potius, quam id struere et moliriio 

179 videretur. Tum interim Hortensio, Q. Metelio 
Consulibus, ut bunc Oppianicum, aliud agentem 
ac nibii eiusmodi cogitantem , ad banc accusatio- 
nem detraberet, invilo despondit ei filiam suam, 
illam, quam ex genero susceperat, ut eum, nu-»5 
ptiis alligatum simul et teslamenti spe devinctum, 
posset babere in potestate. Hoc ipso fere tempore 
Strato ille medicus domi furtum fecit et caedem 
eiusmodi. Quum esset in aedibus armarium, in 
quo sciret esse nummorum aliquantum et auriiao 
noctu duos conservos dormientis occidit in pisci- 
namque deiecit: ipse armarii fundum exsecuit, 
et H S.^'''*^ et auri quinque pondo abstulit, uno 

180 ex servis puero non grandi conscio. Furto po- 

I r . Hortensio , Metello 

2. aperte b cdefgk^aC 3. occulte b cdefghS^ 4- •■*] 

per Ab (corr.) om. B Stratonem AB \o. quauj om. A 11. 

Q. Metello JI ^y ^e Cn^t x u Metello ).y^ seqq. la. aliud k (ui 
\>ideturj oxlfzvi seqq. aliqiiid BSeC i^. attraheret | 17, 

posset I () r possit II rell. cdd. 22. armari B 23. et] ex B HSJ 
sesterliorum Ab—i tfxf scxtevuorum m sestertiorum CL ainV 
coni, Jac, Gronovius 



PRO A. CLUENTIO. ,27 

stridie cognito, omnis suspicio in eos servos, qui 
non comparebant, commovebatur. Quum exsectio 
illa fundi in armario animadverteretur, quaere- 
bant homines, quonam modo fieri potuisset. Qui- 
5dam ex amicis Sassiae recordatus est, se nuper ia 
auctione quadam vidisse in rebus minutis adun- 
cam, ex omni parte dentatam et tortuosam venire 
serrulam , qua illud potuisse ita circumsecari vi- 
deretur. Ne multa: perquiritur a coactoribus: 

loinvenitur ea serrula adStratonem pervenisse. Hoc 
initio suspicionis orto, et aperte insimulato Stra- 
tone, puer ille conscius pertimuit : rem omnem 
dominae indicavit: bomines in piscina inventi 
sunt : Strato in vincula coniectus est, atque etiam 

i5in taberna eius nummi, nequaquam omnes, repe- 
riuntur. Constituitur quaestio de furto. Nam quid ^^* 
quisquam suspicari aliud potest? An lioc dicitisj 
armario expilato, pecunia ablata, non omni re- 
cuperata, occisis bominibus, institutam esse quae- 

aostionem de morte Oppianici? cui probatis? quid 
est, quod minus verisimile proferre potuistis? 
Deinde, ut omittam cetera, triennio post mortem 
Oppianici de eius morte quaerebatur. Atque etiam 
incensa odio pristino, Nicostratum eundem illum 

aStum sine causa in quaestionem poslulavit. Oppi- 
anicus primo recusavit. Posteaquam illa, abdu- 
cturam se filiam, mutaturam esse testamentum, 

3. quaPFcbant om. JT praeter AB; J"? quacr. homines om. s 
4- quoclammodo e y. deutatam Prisciaii. p, 617. q ax clentium B 
kmeltjixl^v^on tlentum Rpy^ 8. circumsccare Abcdef 

ghkl »6. quid om, B 18. rccipcrata AB a^. eun- 

dejii] eum B a5. in om. U praeter ABfifC 



,28 ORATIO 

minaretur; mulieri cruJelissimae servum fidelis- 
simum, noa in quaestionem tulit, sed plane ad 
65 supplicium dedit. Post triennium igilur agitata \ 
182 denique quaestio de viri roorte liabebatur: et de 
quibus servis babebatur? Nova, credo, res obie-5 
cta, novi quidam bomines in suspicionem vocati 
sunt? De Stratone et de Nicostrato. Quid? Ro- 
mae quaesitum de istis bominibus non erat? Itane 
tandem, mulier, iam noa morbo, sed scelere fu- 
riosa? quum quaestionem babuisses Romae, quumio 
de T. Aunii, L. Rutilii, P. Saturii, ceterorumbo- 
iiestissimorum virorum sententia constitutum es- 
set, satis quaesitum videri : eadem de re triennio 
post, iisdem de bominibus, nullo adbibito, non 
dicam viro (ne colonum forte adfuisse dieatis)i5 
sed bono viro; in filii caput quaestionem babere 
i83 conata es? An boc dicitis? mibi enim venit in 
mentem, quid dici possit, tametsi ab boc non 
esse dictum mementote : quum baberetur de furlo 
quaestio, Stratonem aliquid de veneno esse con-ad 
fessum. Hoc uno modo, iudices, saepe multorum 
improbitate depressa veritas emergit, et innocen- 
tiae defensio interclusa respirat: quodautii,quiad 

10. habuisse 11. et ceterorura 17. conata est 

18. adhuc non esset dictum : quum 

4. cl] at I 5. credo om. B 8. non om. x fj, itaque coni. 
Lamh. iia a 10. habuisses ABmS!^ habuisset Rvulg. 11. L. 
om. AB Satureii g ceterorum AB'i ct ceterorum R vul§. ho- 
hcstissiinorum h.l. codices manci et cc in ordinem redeunt |5. 

adtuisse (^v. alTuisseJ 7/ ^ y (T f Cj ^ t abfuisse ^^x,u v o() afuisse|7i 
aiifugisse a 17. es ABrstux est RO 18 posset 77 praetef 
ABowQ ab hoc AB adhuc 7? O 19. esse ABhqrstx csset 
R iiiemenlote a nuLlo scripto codice ahest nec/ue in « y € 5 ; om ^ 
l;tl{>i.xl^vlon q ot -xi. ii} h'y AB de §rta 6 tt,x fj, ad] in y4 



PRO A. CUJENTIO. , ^g 

fraudem callidi siinl, nori tantum amlent, quan- 
tum excogitant : aut ii, quorum eminet au- 
dacia atque proiecta est, a consiliis malitiae dese- 
runtur. Quodsi aut conddens astutia, aut callida 
Sesset audacia, vix ullo obsisti modo posset. Utruin 
furtura factum non est? at uihil ciarius Larini 
fuit. An ad Stratonem suspicio non pertinuit? 
at is et ex serrula insimulatus, et a puero conscio 
est indicatus. An id aclum non est in quaeren- 

lodo? Quae fuit igitur alia causa quaerendi? an^ 
id quod vobis dicendum est, et quod tum Sassia 
dictitavit: quum de furto quaereret, tum Strato- 
nem iisdem in tormentis dixisse de veneno? En 184 
hoc illud est, quod ante dixi : mulier abundat 

iSaudacia: consilio et ratione deficitur. Nara ta- 
hellae quaestionis plures proferuntur, quae reci- 
tatae vobisque editae sunt, illae ipsae, quas tum 
o])signatas esse dixit: in quibus tabellis de furto 
nulla littera invenitur. Non venit in nientem^ 
aoprimum orationem Stratonis conscribere de furto> 

2. atit illi 10. alia igitnf t i. direnHiim vobia 

12. dictitabat Stratd dixit 19^ littera uulta aoi 

priraain 

2. ii C^ h\J n praeler lmq;6^l il!i R vulg. 5. iis otw- 

sisti AB ulriim] vcr^im JBq 7. fuit om. J f, 8 prius rt 

om. <f a sernila] serva A cellula « 10. igitur «lia ABa<^ 

tit alia igitnr 7? vu/,^. 11. robis fliccndiim ABr <lic, tobis 5 O 

12. dictilavit 77 praeter ij w fm dictavii^ cod. Lamb. ^ydsi^^jre 
dictilabat cc t x X uuc n q t dictabat q qiiaercrct B Str.n- 

tbnom — dixisse AB (coni. SchiitaJ Slrato — dixil /? 1 3. Ea 

hoc] itrm JB est om. noqvu abiinda B abundans Prisc: 

p. M23. 16. plures om. « rcfprutitur J 17. nobisrjuc 77 

praeter iwioc^y^e^g ipsac] istac JB tum nori obs. o disit 
n !^j y i^t^ri ar tS- dixi ixlufconn in] «lc /7 prnttfr 

JB- « if) t<t*lla liltera JB littcia nuila RO primum JBb 

('eorr.J priniam RO 

9 



,5o ORATIO 

post alifjuod dlclum adiungere de veneno, quod 
non percunctatione quaesitum, sed dolore expres- 
sum videretur. Quaestio de furto est, veneiii iara 
8uspicio superiore quaestione sublata; quod ipsum 
liaec eadem mulier iudicarat: quae ut Romae de5 
amicorum sententia statuerat satis esse quaesitum, 
postea per triennium maxime ex omnibus servis 
Stratonem illum dilexerat, in bonore habuerat, 

i85 commodis omnibus affecerat. Quum igitur de 
furto quaereretur, et eo furto, quod ille sineio 
controversia fecerat : tum ille de eo , quod quae-. 
rebatur, verbum nullum fecit? De veneno statira 
dixit? de furto , si non eo loco , quo debuit, ne 
in extrema quidem aut media, aut aliqua deni- 

gQ que parte quaestionis verbum fecit ullum ? Iami5 
videtis , illam nefariam mulierem, iudices, eadem 
manu, qua, si detur potestas, interficere filium 
cupiat, banc fictam quaestionem conscripsisse. 
Atque istam ipsam quaestionem, dicite, quis obsi- 
guarit Unum aliquem nominate. Nemiuem re-20 
perietis, nisi forte eiusmodi bominem, quem ego 

,3gproferri malim, quam neminem nominari. Quid . 
ais, T. Acci? Tu periculum capitis, tu iudiciura 
sceleris, tu forlunas alterius litteris conscriptas ia 

r. aliquid adiungere dictum 4« suspicione 5. in- 

dicarat i4« aut ia aliqua ic). obsignavit 

I. aliquod tlicfum adiungero AB alirjnid adi. dictum RO 

a per dolorem AB ^, suspicio AB suspicionc RO ipsa 

AB 5. indicaiat II praeter b gkmw f g indicarat 7?0 i4- 

aut aliqua AB aut in al. BO i5. niillnm Xju. |8. quac- 

Btionem ipsam om. Bq 19. obsignarit 77 praeter fq w ; 6 B l^ obsi-> 
guavit viilg. ao. noiuinatim AB nominat oprstuv 22. ne-' 

luiDcm] liuminem cf a3, iudicium bcdefghimcitq 



PRO A. CLUENTIO. i5i 

indlciiira afiferas: neqiie earum auctorem liltera- 
rum, neque obsignatorem, neque testem ullum 
nominabis? et, quam tu pestem innocentissimo 
filio ex matris sinu deprompseris , hanc hi tales 
5Tiri comprobabunt? Esto : in tabellis nihil est 
auctoritatis: quid? ipsa quaestio, iudicibus: quid? 
amicis hospitibusque Oppianici, quos adhibuerat 
antea: quid? huic tandem ipsi tempori cur nori 
reservata est? quid istis hominibus factum est, 

^oStratone et Nicostrato? Quaero abs te, Oppia- 187 
nice, servo tuo Nicostrato quid factum esse di- 
cas: quem tu, quum hunc brevi tempore accu- 
saturus esses, Roraam deducere, dare potestatem 
indicandi, incolumem denique servare quaestioni, 

i5servare his iudicibus, servare huic tempori debu- 
isti. Nam Stratonem quidem, iudices, in crucetii 
esse actum exsecta scitote liugua : quod nemo La- 
rinatium est qui nesciat, Timuit mulier amens 
non suam conscientiam, non odium municipumv 

aonon famam omniura: sed, quasi nort omnes eius 
sceleris testes essent futuri , sic metuit, ne cou- 
deranaretur extrema servuli voce morientis. 

ij. actum esse 18. est Larinatiutn 

1 . affcres ^ ^^ Qdt auctorpm A dfg hpr ituv (^de Oxonii. 
nihil adnbtatumj ay 3 iltj ix k f^iv^x auctoritatem R ed. »584. 

OTipfT liiterarum neque obsign. 6m. «e 4- ^^\ f'^ ^^ li* 

om. B 5. nonnihil coni. Passerat. 7. quos] qnod J. 

9. servata J B <a. quem ta quum om. A \\. iudicandi /T 

praeter A Bilmw ;av conservare y « >; i5. servare Cdnte his 

iuA.J om. Bn oqrstua rescrvare huic f '7. *"*' actum AB 

actum essc RO Larin. est AB est Lar, RO 19. niu- 

iiicipium ciprv « 20. omncs om. B 22; scrvi AB scrviH 

i prstuva 



iSa ORATIO 

188 Quod lioc portentum, Dii immorlalcs? quod 

tanlura monstrum. in uilis locis ? quod lam infe- 
stum scelus et immane, aut unde natum esse di- 
camus? lam enim videtis profecto, iudices, non 
sine necessariis me ac maximis causis, principio5 
orationis meae de matre dixisse. Nihil est enim 
mali, niliil sceieris, quod illa non ab initio fUio 
Toluerit, optaverit, cogitaverit, eflfecerit Mitto 
illam primam libidinis iniuriam : mitto nelarias 
generi nuptias : mitto cupiditate matris expulsam«o 
ex matrimonio filiam^ quae nondum ad huiusce 
vitae periculura, sed ad coraraune familiae dede- 
cus pertinebant. Wihil de alteris Oppianici nu- 
ptiis queror: quarum illa quum obsides filios ab 
eo mortuos accepisset, tum denique in familiaei5 
luctum atque in privignorura funus nupsit. Prae- 
tereo, quod A. Aurium, cuius illa quondam socrus, 
paulo ante uxor fuisset, quum Oppianici esse 
opera proscriptum occisumque cognosset, eam sibi 
domura sedemque [coniugii] delegit, in qua quo-20 
tidie superioris viri mortis indicia et spolia for- 

iSgtunarum videret- Illud primum queror: de illo 
scelere, quod nunc denique patefactum est, Fa- 

in. quod Aurium Meliuuin ig. cognosceret 

I. Quid «f a. in illis A 5. in principio a e lO. cu- 

piditatpm ABqv 12. laniiliaoj gcneris q i3. perlinebat ABvJ^ 
16. in oin. qu innupsit ghi ni n o p q r stuv rt f]. A. add. B 

codd. Lamb. ? M. Maurium A Meliuura, quod vuh^o additur^ om. 
II Cpraeter wj y d' s l. >3 19 cognosset fs. cv-f,uu>ce\J ABbdef 

ehio pr stu cognoscerrt 7? ao. coniugii orn, II praeter ik 

LqWf^C 22. <ic illo scclcre AB^O praeler ui ab ilio sceL 

Ra iliud scelua £ 



PRO A. CLUENTIO. i55 

triciani veneni: quod iam liira recens suspiciosiim 
ceteris, liuic incredibile, nunc vero apertum iara 
omnibus ac manifestum videlur: non est profecto 
de illo veneno celata raater: nibil cst abOppianico 
5sine consilio mulieris cogitatum: quod si esset, 
certe postea, depreliensa re, uon illa ut a viro im- 
probo discessisset, sed ut a crudelissimo hoste fu- 
gisset, domumque iilam in perpetuum , selerum 
omnium aiHuentem reliquisset- Non modo id '9** 

jonon fecit, sed ab ilio tempore nullum locumprae- 
termisit , in quo non strueret insidias aliquas, ac 
dies omnis atque noctes tota mente mater de per- 
nicie (ilii cogitaret. Quae primum ut illum con- 
firmaret Oppianicum accusatorem filio suo , donis, 

iSmuneribus, collocatione filiae, spe liereditatis ob- 
strinxit. Ita quod apud ceteros, novis inter pro- 67 
pinquos susceptis iuimicitiis, saepe fieri divortia 
atque aflinitatum discidia vidimus: haec mulier 
satis firmum accusatorem filio suo fore neminem 

aoputavit, nisi qui in matrimonium sororem eius 

5. quod nisi esset 6. ut ab improbo viro 8. sce- 
lere onmi 1 1, instrueret la. ac uoctes ij. ut 

islum i6. itaque aputl 

4. scelorata tf S. $'\ A D ni j' | nisi 7? vitlg. 6. iit] 

ant bcdejgkloe/rseuv a viro iniprol)o AB ab ioipr. viro 
Ji O 8. qiic om b c d efgiJ e^ hostc] lioueste e scele- 

riiin oraniiiin AB scelore ouini RO i i- strueret ABo aji f tj 

instnierct Rvuls^. filio insidias b^ ac om.\ \i. atqiie AB codd. 
Lamb. ac BO totas b c defghk Ip qrs t uvwn^ y 6 (^il i3. 

iWam n praeter i mn o ; a (S f C x u istuin R Xy^ *''*77- i/j-acciisa- 
torem om. B i5. iniineribiis] ranliebril)us qcc^etjO-txufo niu- 

licribus w munebribus kl l6. ita qiiod // pr. fv w ; Pal. i, 

itaque quod | ilaquc H vuls;. i8. affiuitatein B iofinium o 

prstu Pall. plerique, rt in (incm n q v affiniuin |c dissidia q 
V « ;' (Tf 'C >, y. / _a y vidiiuus A B b c d e fi^ h i k l y (J f j' ^ x X {.i y ;i ti- 
dcmus RKp^Hai 



i54 QRATIO 

antea duxisset. Ceteri, novis aiTmitalibus adducti, 
veteres inimicitias saepe deponunt : illa sibi ad 
confirmandas inimicitias aflinitatis coniunctionera 

191 pignori fore putavit. Neque in eo solum diligens 
fuit , ut accusatorem filio suo compararet ; sedS 
etiam cogitavit, quibus eum rebus armaret- Hinc 
enim illae sollicitationes servorum et minis et pro- 
missis: binc illae infinitae crudelissimaeque de 
morte Oppianici quaestiones: quibus flnem ali- 
quando non mulieris modus , sed amicorum au-io 
ctoritas fecit. Ab eodem scelere illae triennio 
post habitae Larini quaestiones : eiusdem amen- 
iiae falsae conscriptiones quaestionum: ex eodem 
furore etiam illa conscelerata exseclio linguae : 
tolius denique buius ab illa est et inventa et ador-i5 

192 nata comparatio criminis. Atque bis rebus quum 
instructum accusatorem filio suo Romam misisset : 
ipsa paulisper conquirendorum et conducendorum 
testium causa Larini est commorata : postea autem 
quam appropinquare buius iudicium ei nuDtia-20, 
tum est, confestim buc advolavit, ne aut accusa- 
toribus diligentia , aut pecunia testibus deesset j 
aut ne forte mater boc sibi optatissimum specta- 
culum buius sordium atque luctus et tanti squa- 

I. ante duxisset 17. Romam ipsa misisset 19. autem 
<juum 

i. antea J B.^ ante B. vulg. a. illa sibi — 4 putavit 

om. q a q 5. setl — 6. arinaret om. cj a 8. illae om B; 

10. muliebris ed- i584' otiq i4 iHa oni. ct i5. huius] eius 

AB i6. alque liis rebus : in kis vevbis desinit p 17. mi- 

sisset: ipsa AB i|is.i inisis*el RO 18. et conduc. om. A 20, 

quam AB quum RO 23. nc forte h, l. definunt ^vv; reJit a 



PRO A.CLUENTIO. i55 

loris amitteret. lam vero quoJ iter Romam eius 08 
mulieris fuisse existlmatis? quod ego, propter vi- 
tinitatem Aquinatium et Fabraternorum, ex mui- 
tis audivi et comperi : quos concursus in his op- 
5pidis? qumtos et virorum et mulierum gemitus 
esse factos? mulierem quandam Larino, atque 
itlam usque a mari supero Romam prolicisci, cum 
magno comitatu et pecunia, quo facilius circum- 
venire iudicio capitis atque opprimere filium pos- 

loset. Nemo erat illorum, paene dicam, quin ex- 193 
piandum illum locum esse arbitraretur, quacum- 
que illa iter fecisset: nemo , quin terram ipsam 
violari, quae mater est omnium, vestigiis con- 
sceleratae matris putaret. Itaque nullo in oppido 

iSconsistendi potestas ei fuit: nemo^ex tot hospiti- 
bus inventus est, qui non contagionem adspectus 
fugeret. Nocti se potius ac solitudini, quam ulli 
aut urbi aut liospiti commitlebat. Nunc vero '94 
quid agat, quid moliatur, quid denique quotidie 

2ocogitet, .quem ignorare nostrum putat? Quos 
appellaiit, quibus pecuniam promiserit, quorum 
fidem pretio labefactare conata sit, tenemus. Quin 
etiam nocturna sacriiicia, quae putat occultiora 
essCj sceleratasque eius preces et nefaria vota co- 

3. et Venafranorum 

3. Fabraternonim e Frabraternorum >; t Frabaternoriim m 

Afraternoruni A B acdefhi klo r st uy 6 'C Fraternoniia nv a Ve- 
iiafranornra Iny^o/iQ ax 7. illinc coni. Gulielmus g. prs- 

sit anor tuvctoa in. qninj qni A 16. inveutns] repertns nou 

18. urbi A Bbcd ef-^hm^ O praeter tc n tnrbae coJ. Fr. (tn tur- 
pi anorstuv ao. aoslrorum /Z praeter no aj pulet // 

ftrcieter a iin ju tJi^ 



i56 ORATIO 

gnovlmus j quibus illa etiam Deos immorlalis 
de suo scelere testatur, necjue intelligit, pietate 
et religlone et iustis precibus Deorum mentis, 
non contaminata superstitione , neque ad scelus 
perficiendum caesis bostlis posse placari. Cuius5 
ego furorem atque crudelitatem Deos immortalis 
a suls aris atque templis aspernatos esse confido, 

69 Vos, iudices, quos huic A. Cluentio quos- 

^9^ dam alios Deos ad omne vitae tempus fortuna 
esse voluit, buius importunitatem matris a filiiiQ 
capite depelllte. Multi saepe in iudicando pec- 
cata llberum parentum misericordlae concesserunt: 
vos, ne buius bonestisslme actam vitam matris 
crudelltati coudonetis, rogamus: praesertim quum 
ex altera parte totum munlcipium videre possitis.i5 
Omnis scitote, iudlces, (incredlbile dictu est, sed 
a me verlssime dicetur^) omnis Larinatis, qui 
valuerunt, venisse Romam, ut hunc studio fre- 
quenliaque sua , quantum possent, in tanto eius 
perlculo sublevarent* puerls illud hoc temporeao. 
et mulleribus oppldum scitote esse tradltum, id- 
que in praesentia, communi Itallae pace, in do- 

aa. in communi Italiae pace, dpmesticis copiis esse tu- 

tUIQ 



8. quosdatn] quos B om, Ab cd efghihlm (ft, i3. libero- 

rum «6 jiarciitiitm Barstu 8. vos om. b c defgh ihlx i4< 

^ontlemnatis degnouv 17. dicetur II a^tj ix k fiv^r dicitur 

yiS^onoa 18. vahierint At/x \q. ^ossh abdefghlnrst ua 

ppssint hvx 21 cl] ac (<f 22. communi Italiae Tla^yde 

Ci in comm. It. x k u v ^ seqq. in dora, copiis esse totum Ilttp', 
ySi^ dom. cop. csse tutum vell, edd. 



PRO A. CLUENTIO. 



iSy 



mesticis copiis esse totum. Qiios tamen ipsos aC'- 
cjue, et eos, quos praesentis videtis, liuius exspe- 
ctatio iudicii dies noctesque sollicitat. Non illi 196 
vos de unius municipis fortunis arbitrantur, scd 
5de totius municipii statu, dignitate, commodis- 
cjue omnibus sententias esse laturos. Summa est 
enim, iudices, hominis in communem municipii 
rem diligentia, in singulos municipes benignitas, 
in omnis homines iustitia et fides. Praeterea no- 
lobilitatem illam iuter suos, loci^mc[ue a maioribus 
traditum, sic tuetur, ut maiorura gravitatem, con- 
stantiam, gratiam, liberalitatem assecjuatur. Ita-' 
cjue iis eum verbis publice laudant, ut non solum 
testimoniura suum iudiciumque significent, verum 
i5etiam curam animi ac dolorem. Quae dum lau- 
datio recitatur, vos, quaeso, qui eam detulistis, 
assurgite. [Laudatio cluentii, ex decurio- 
NUM LARiNATiuM DECRETo.] Ex lacrimis ho- ^97 
rum, iudices, existimare potestis, omnis haec de- 
aocuriones decrevisse lacrimantis. Age vero, vici-» 
norum quantum studium , quam incredibilis be- 
nevolentia , quanta cura est! Non illi in libellis 
laudationem decretam miserunt, sed homines ho- 

23. laudationum decreta 

4.' uniws] illius B ir. maiorem ae 13. gratiam om. n Ff. i. 
itaque iis] ita qiiis arstu itaque fom, WsJ b cd efghi k n 

§3. piiblicis b cdcfg ntE |6. eam] iam a —iorstuvKdC 17. 

laudatio — dccreto Gruterus ex mg, Lamb. invexit 18. horumj 

iosorum km istorum i 21. quam incr. — cura est om. bcde 

fghiklmx a3. laudationem (Jecrctaui AB laudationum de- 

cr^U RO 



i38 ORATIO 

nesllssimos , quos nossemus omnes, liuc frequenlls 
adesige et hunc praesentis laudare voluerunt. Ad- 
sunt Frentani , homines nobilissimi ; Marrucini 
item pari dignitate : Teano Apulo atque Luceria 
equites Romanos, homines honestissimos, lauda-5 
tores videtis: Boviaao, totoque ex Samnio quum 
laudaliones honestissimae missae sunt, tum homi- 

198 nes amplissimi nobilissimique venerunt. lam qui 
in agro Larinati praedia , qui negotia, qui res 
pecuniarias habentj^ honesti homines et summoio 
splendore praediti , difficile dictu est, quam sint 
soUiciti, quam laborent. Non multi mihi ab uno 

70 sic dibgi videnlur, ut hic ab his universis. Quam 
non''^ abesse ab huius iudicio L. Volusienum, 
summo splendore hominem ac virtute praeditum,«5 
velleni! [quam vellem] praesentem posse P. Hel- 
vidiupi Rufum, equitem Romanum, omnium or- 
natissimum, nominare: qui quum huius causa 
dies noctesque vigilaret, et quum me hanc cau- 
^m doceret, ia morbum gravem periculosumqueaa 

5. honestlssimos homines g. res pecuarias 



3. Frentani a — Htm o ^ye rjax Ferentani ^JCtil^uvlo 

ng Fientani a. Marruciuii AB Marrutini ouvct Matru- 
tini e Marrucini itcni : jiari dign. tic distini^uit § 5. ho- 

xuincs honest AB ahsxufl honest. hom. R vulg. 6. Ba- 

iano JT a ^ ^ quum] t»m g 8- post amplissimi b addit : et 

summo splenclore praedili 9. Larinate 5« 10. pecuniariaa 

II a^y tt] rf^ IX kuy^ pecuarias (^^nQOT 11. est om. B ij. 
iis JiS quam non] quantlo IladC i^. huiusj hoc | Volu- 

scnum &ixfi 16, quam vellem om. JJ el edd. ante Lamb. pos- 
Acm n praetcr aij a§yd eltj& ixl au iR. causa om. B. 



PRO A CLUENTIO. 



l59 



incidit; in quo tamen non minus de capite huius, 
quam <le sua vita laborat. Cn. Tuditii Senatoris, 
viri optimi et lionestissimi , par studium testimo- 
nio et laudatiope cognoscetis. Jladem spe, sed , 
Smaiore verecundia, de te, P. Volumni, quoniam 
iudex es in A. Cluentium, dicimus. Et, ne lon- 
gum sit, omnium vicinorum summam esse in hunc 
benevolentiam , confirmamus. Horum oranium ^9^ 
studium, curam , diligentiam, meumque una la- 

^oborem, qui totam hanc causam, vetere instituto, 
solus peroravi, vestramque simul, iudices, aequi- 
tatem et mansuetudinepi una mater oppugnat. 
At quae mater? Quam caecam crudelitate et sce- 
lere ferri videtis: cuius cupiditatem nuUa um- 

iSquam turpitudo retardavit: quae vitiis animi iu 
deterrimas partis iura hominum convertit omnia: 
cuius ea stultitia est, ut eam nemo hominem; 
ea yis, ut nemo feminam ; ea crudelitas, ut nemo 
matrem appellare ppssit. Atque etiam nomina 

aonecessitudinum, non solum naturae non^en et 
iura mutavit: uxor generi, noverca filii, filiae 
pellex: eo iam denique adducta est, ut sibi prae- 

3, et testimonip 



i.quoow». B a, Tuditi B Tndic» Aab cdefg hkno^ edd. anta 
n Tuclicii 7iQax 3. testimonio AB ct testimonio ahiklm 

n Oj edd. omnes ante Graev. qo et teslimonium b cdef^rst uv iu 
tpstiranuio Fr. 1. 71 1 5 Volumini ^ m quoniuni] <|uin es o/«. 

rstuv 7. omnium om. B 8. omnium horum A 11. veslruinque 
prsi i3. caeca a. b cd efghik m 22. uti B aoa tua ^ 






i4o 



ORATIO 



ter formam nihil ad similitudincm hominis re- 
aoo servaret. Quare, iudices, si scelus odistis, pro- 
hibete aditum matris a filii sanguine: date pa- 
renti hunc incredibilem dolorem ex salute, ex 
victoria liberuml patimini, matrem, ne orbataS 
filio laetetur, victam potius vestra aequitate di- 
scedere, Sin autem, id quod vestra natura po- 
stulat, pudorem, veritatem, virtutemque diligitis: 
levate hunc aliquando supplicem vestrum, iudi- 
ces, tot annos in falsa invidia periculisque ver->o 
satum, qui nunc primum post illam flammam, 
aliorum facto et cupiditate excitatam, spe vestrae 
aequitatis erigere animum et paulum respirare 
a raetu coepit : cui posita sunt in vobis omnia : 
quem servatum esse plurimi cupiunt, servarei5 
aoi soli vos potestis. Orat vos Habitus, iudices, et 
flens obsecrat, ne se invidiae, quae in iudiciis 
valere non debet, ne matri, cuius vota et preces 
a vestris mentibus repudiare debetis, ne O^^pia- 
nico, homini nefario, condemnato iam et mortuo,2o 
71 condonetis. Quodsi qua calamitas hunc in hoc 
iudicio afllixerit innocentera: nae iste miser si, id 



I . reservarit 8. pudorera, bonit^tem 22. miser, 

iudices , si 



I. reservaret ABorstuvct reservarit R vulg. a. probibite 

AB ac gru 3 parenti om, B 5. palianiini uv 8. vc- 

ritalem AB b bonitatcm RO la. factci] frandc coni. 

JErn. facinorc z •2.1 conclcninetis ahrn -^2. luiser , %\ A. 

J^ar st uv a mis?r, iudiccs^ si R vnfs- 



PRO A. CLUENTIO. ,^1 

quod tlllilcile factu est , in vUa reinanehit, saepe 
et multum queretur, deprehensum esse illud quou- 
dam Fahricianum venenum. Quodsi tum indi- 
catum non esset, non huic aerumnosissimo vene- 
5num illud luisset, sed multorum medicamentum 
Jahorum : postremo etiam fortassis mater exsequias 
illius funeris prosecula, mortem se filii lugere si- 
mulasset. Nunc vero quid erit profectum, nisi 
ut huius ex mediis mortis insidiis vita ad luctum 

loconservata, mors sepulcro patris privata esse vi- 
deatur? Satis diu fuit in miseriis, iudices: satis 202 
multos annos ex invidia laboravit Kemo huic 
tam iniquus, praeter parentem , fuit, cuius ani- 
mum non iam expletum esse putemus : vos, qui 

iSaequi estis omnihus, qui, ut quisque crudelissime 
oppugnatur, eum lenissime suhlevatis, conservate 
A. Cluentium: restituite incolumem municipio: 
amicis, vicinis, hospitihus, quorum studia videtis, 
reddite: vohis in perpetuum liherisque vestris 

2oohstringite. Vestrum est hoc, iudices, vestrae 
dignitatis, vestrae clementiae: recte hoc repetitur 
a vohis, ut virum optimum atque innocentissi- 

10. reservata 



I. in om. AB a r stuv tt a. qucrcretur ABas 4- 

prius non om. rtuv 7. se filii om. B se om. A 8. 

perlectuin z,u profecto a — m 10. conservata Jl praeter 

m i a d' f ^ rescrvata rell. edd. i3. non animum AB non 

om. anor stuvn 16. eum om. nor s tuv 17 A. om. 

bdefghiklorstu ao. vestrae dignitalis om. ed. i58't. <* 

n Q a 



i42 orAtio 

miim plurimisque morlalibus carum atque iu- 
cundissimura his aliquamlo calamitatibus liberetis: 
ut omnes intelligant, in concionibus esse invidiae 
locum, in iudiciis veritati. 

I. cHrissimum | 



m 



ADNOTATIO CRITICA 



AD 



ORATIONEM 



PRO 



A. CLUENTIO HABITO. 



ADNOTATIO CRITICA. 



Pag.3. FRO A. CLUENTIO HABITO] Hahitl cogno- 
men olim in omnibus editionibus sine ulla suspicione vulgaba- 
tur. Primus Lambinus magno Cuiacio morem gessit , qui ad 
Paulli S. R. III. tit. 4« librariorum en"ore illud ubicumque 
appareret, natum esse contendit, et antiquam, quae illi vi- 
debatur , formam , Avitus ex Florentino Pandectarum (I. Sg. 
D. de poenis XLVIII. 19.) codice restituendam censuit. Sed 
ne in hoc quidcm illud , quod a Lambino receptiim ceteri 
omnes iusto cupidius arripuerunt, Avitus, legitur, sed AbitiiSj 
sola aspiratione abiecta, quod vitium in sexcentis nominibus 
etiam bonos et vetustos libros insedit, sicnt in paucis nostro- 
rum h. 1. apparet. Nobis quidem multo tutius, immo neces- 
sario illa noininis forma reducenda videbatur , qnam per 
totam orationem longe plerique et pracstantissimi codices 
exhibent , quamque Quinctiliani libri ad unum omnes pluri- 
bus locis constanler tuentur: cfr. 1. IV, 2. 16. *) V, 10.68. 
Accedit quod nihil novi aut insoliti in Habiti nomine inest, 



*) Spaldingius atl h. 1, haec observat : Habitus : sic fere libri, 
nisi quod Camp. Abitus ^ quod propius abest a scriptura in 
Ciceronis codd. (tmmo in editionibus) obtinente Auitits : Quin- 
tilianeos libros ad Ciceronianos imntutare in re incerta non 
est necesse. 



10 



l46 ADNOTATIO 

qiium et alia cognomina ex simili participiorum origine for- 
mata saepius legantur, ut Ambustiis in Fabiis, Potitus in Valeriis, 
iVo7^ato in Annaeis, Tacitus in Corneliis, et ipsam nostrum in 
veteribus monumentis cxstet : in Fastis Capitol. ap. Gruter. C. 
Inscr. n. 2o5. hoc titulo : Vihius. C. F. C. N Habitus ; 
et sine aspiratione in vetusto lapide apud Fulvium Ursi- 
num : Aur. Abitus Mil. Coh, X. Pr. — Errorem summi 
viri nimis diu propagatura primus notavit Niebuhr. Mus. 
Rhen. I. 5. p. 2^3. 

AD JUDICES'] Antiquam formulam, nequaquam vanum 
commentum ex egregio codice Salisburgensi recepimus : ea- 
dem inscriptio in vetustis editionibus , Mediolanensi et Be- 
roaldina, orationibus pro Murena, pro Plancio , pro S^lla 
praefixa immerito in recentioribus omnibus intercidit. 



P. 5 , 4« alterd\ Quamquam mire accidit, ul cum vetere 
Gulvelmi coniectura alterani consentiat paUmpsestus Tauri- 
nensis , nihil lamen minus verum est. Nam ut nihil dicam 
de membrorum aequalitate haud temere toUenda, magis etiam 
vera structurae ratio obstat, quum accusator haud dubie ad 
verbum videbatur subintelligendus , altera utrobique pro 
sexto casu habendum sit. 

4, 4« P'^'^^ ^^ '^^l ^^» quod addidimus, soli Taurlnensi 
debctur : sed eodem ducit prava plurimorum codicum scri- 
ptura est, Et multum sane oratio, mserta particula , profe- 
cit: clauditur enim hiatus quidam verborum in vulgata le- 
ctionc male offendens, et commode illud indicatur, quo prae- 
cipue nititur orator : fieri id, quod minus exspectetur, ut 
propria iudicii causa facile possit absolvi , suspicio autem et 
popularis rumor ampliorem dicendi materiem praebeat. 



CRITICA. 



147 



ir. in luic difjicidtnte] Nescio unde deterioi'ibus codici- 
bns istud tauta aclliaeserit, quod in omnibus editionibus le- 
gitur : melius certe omittitur: nam mdicata quidem , non 
descripta erat difficultas , quae qiianta sit, postea audiemus. 

14. omnem dissolutionern\ Immerito , ut recte vidit Orel- 
lius, Peyronio scriptura Taur. omnium placebat. Turbat illa 
veram sententiam , cuius elegantia in eo vertitur , ut crimi- 
num omnis defensio ab oratorc cxspoctari , invidiae diluendae 
^rtr^etiam a iudicnm fide sperari possc dicatiu-. Sed eidem liuius 
sententiae luci non minus vulgata distinctio offecit , qna post 
verbum potuerit plene interpungebatur : nam illius difficultatis 
consolatio non magis in eo posita est , quod criminum disso- 
lutio patrono soii incumbat, quam in eo, quod invidiae de- 
fensio maximam partem ei remittatur. 

5 , 4- ^^''^^ vestro ac sine talium virorum subsidio] Est 
gravior quaedam in his verbis difficultas, quam quae silcntio 
praetermittatur , quamquam interpretum neminem vexasse 
videtur. Num enim tales viri a iudicibus diversi sunt, quos 
compellat orator : vestro subsidio ? Non sunt : nam quum 
tota res a iudicum voluntate pendeat , alii, sive testes, sive 
advocati, quorum auxilio invidia pellatur , ne cogitari quidem 
possunt ; praeterea , quod non minus grave est, tales viri 
solenni quadam et honorifica appellatione Ciceroni in oratio- 
nibus iudiciariis iudices audiunt: sic pro Quinct. c. 16. 53: 
lU hoc tibi esset apud talis viros conjitendum. c. 26. 81 : hoc 
consilium Acjuillio et talihus viris — probahitur? pro Rosc. 
Am. c. 19. 54: huim miseri fortunis et horum virorum ta~ 
lium dignitati illudere. Div. in Caec. c. 16. 5i: non esse hos 
talis viros commissuros, Quare moleste h. I. copulam ac intru- 
sam ferimus, quae aperte duo hominum gencra disiungit, 
quorum subsidium imploretur : nobis quidem prope nece.«sa- 
rium videtiir, quod ex coniectura dare non sumus ausi: sint 
vestro^ sine talium virorum subsidio ; ita ut altero membro 
non novum quid, sed idcm gravius proferatur. 



t 



i4a 



ADNOTATIO 



10. Non est nostri ingenii] Imprnclenter Beierus ad 
Cic, fragm. p. 7.Z2. QuinctUiano potius obseqnendnm duxit, 
qui vcrbum est omisit (IX^ 3, 8i.) quam Ciceronis codicibns, 
in quorum nuUo desideratur. Dum ille languescere oratio- 
mem inculcato v. est pronuntiavit , non vidit necessario 
utrumque membrnm esse distinendum , quia ad prlus : non 
est nostri ingenii ex praecedentibus infinitivus : tantam opini- 
oneni - evellere unice cogitari potest, ille autem, quisequitur: 
hiiius innocentiae — subvenire nonnisi ad altcrum membrum: 
vestri nuxilii est pertinet. Quare ne potuit quidem abesse 
V. est , quod illi languidum videbatur. 

i5. veritas luibet] In magno codicum consensu non am- 
plius dubitari polest , quin scriptura illa , quam praeter 
princlpem omnes antiquae editiones exhibent: Jalsitas , ex 
vetere correctione nata sit. Et quicquid obloquitur Fulvius 
Ursinus, j)essime egit correctoris manus , quae veram senten- 
tiae oppositionem pessumdedit : nam satis mox indicatur, 
quaenam sint illa loca , quibus veritas spernatur : conciones 
seditiose concitatae, hominum imperitorum coetus. At in iu- 
diicns Jaisa invidia repudianda est. 

6, 5. ne quid huc\ Placere possit optlmorum codd. 
scriptura : ne quid huic , praesertim qnum similis locus com- 
paretur c. 5i. fin. ubi ex iisdera MSS. i'estituere non dubi- 
tavimus : si quam huic graviorem — opinionem attulistis. Sed 
illic dativus ab adiectivo pcndet^ h. I. quo comraode refer- 
retur , non haberet: tum qvioque huc necessarium videtur 
iara propter illud , quod sequitur : nisi hic ex ipsis causis 
iudicabimus. 

C). oratio labefactabii\ h. I. ut saepe , egregium Lambini 
iudicium praestantissimis subsidiis sapienter usum, quod Gru- 
terus indigno quodam livore persequitur , post diligentiorem 
recentium criticorum operam clarius apparet, Quis nunc in 
tanto optimorum librorum consensu iteralum illud ratio 
ferat , qnod frnstra Gruterus et Giaevius mediocrium suorum 
codicum auctoritate fulciunt? 



CRITICA. i4y 

i5. peroraro y 111111] Probam istam huius loci scripturam 
cod. Salisburgensis et pal. Taiir. firmant ; magna reliquorum 
varietas {peroratum erit , Juerit) aperte orta est ex lacuna 
iila temere suppleta , quae in optinio Florentino nostro in- 
tacta mansit : per . . . tum. 

16. animo'] vulg. a me : veram lectionem diu oblittera- 
tam beue restituit Orellius. Animo recjuirere niliil aliud est, 
quam quod modo dixerat : tacitum cogilationi mhiicere : qiiod 
enim inter ipsam defenslonem iudices facere vetuit orator, id ut 
faciant absoluta oratione , hortatur. 

9, 7. et pro viv6\ Non languet alterum ^ro , quod ex 
multis iisque optimis codd. restituimus. Nam quum utrum- 
que adiectivum fincolumis et vivusj solito quodam dicendi 
usu facile ad eandem salvae vitae significationem referre pos- 
sent , disertius erant , repetita praepositione , disiungenda , ut 
incolumis damnato eodem modo opponi appareret, c[y\o vivus mor- 
tuo objicitur : incolumis enimh, 1. is est, qui numquam damnatus 
nullam in iudiciis oflVnsionera accepit. Quod si recte tene- 
tur, etiam in sequentibus praestantia eius lectionis intelligitur, 
quam duobus nostris egregiis libris debemus : hic — accipcrc 
pro Imic — accedere. Nam incolumi adhuc Cluentio , non 
erat verendum , ne quid novae offensionis ei accederet, sed 
ne ullam omnino acciperet. Lambinus , qui eundeni scnsum 
quaesivisse videtur , accidere detlit pro accedere , sed sine 
codicum auctoritate. — Denique si queni in lis, quae rescri- 
psimus eosdem libros secuti : scnsu ac moiestia , divcrsum 
nominum genus offendat cum adiectivo unius generis con- 
iunctum : acerbissimo , observet is eandem licentiam sae- 
pius a Cicerone aduiissam , v. c. pro Sestio c. 2. 5 : de 
stiidio conservandae salutis communis ct otii. 

1"^. petani] repetam ^ quod vulgo e<litur , in nuUo co- 
dice apparet , sed ex inutili correctionc nattun est ; siinplex 
vtrbum codem modo positum est inlra c. 21. 58 : incipit 
longo et alte petilo prooemio ; pro Cacciua c. 4. 10: si Jhrte 
videtur aliiu-s inilium rei demonstrandae pelisse. 



i5o ADiNOTATIO 

lo, I. facile princeps] Est hulus loci geminus plane 
pro Rosc. Ain. c. 6. i5 ; S, Rosciua ^ pater Imiusce ^ muni- 
ceps Amerinus Jiiit, cjuwn getiere et nohilitate et pecunia non 
modo sui municipii^ veruni etiam eius vicinitatis Jacile prinius 
cell.,ita ut suspicari possis,adverbium /rtf;//e, quod nostro loco 
optimi dno.codd. non agnoscunt ex iliius aut similiuin loco- 
tum memoiia liuc invectum esse. 

lo. scelcre coniuiipta^ Optime hanc lectionem omnium 
fere libi'OJ'um Garatonius a Graevii inpriinis suspicione vindi- 
cavit, qui coniungi aliqua re latine dici negaverat et cum 
aliis convinota dederat ; afFert ille locum ex Phil. V, 7. 20: 
huius mendicitas aviditate coniuncta. Adde de Orat. I , S^. 
243 : dicemli vis egregia summa feslivitate et vcnustatt con- 
iuncta. 

\i. in ontni causal Haec scriptura, quam ex codicibus 
suis Lambinus eruit , quamvis superciUose Gruterus eam 
faslidiat (insidse , si modo quid sentio I J eumque sequuti re- 
centiores omnes spreveinnt , tameu unice vera est , et nunc 
duobus optimis nostris luculenter confirmatur. JNam illud 
ipsuin, quod Orellius nuper in vulgata inesse dixit , ut quasi 
invitus Cicero , quam aUter nominare non possit , matrem 
se appellare dicat, verae oratoris sententiae contrarium est: 
cousulto enim et dedita opera nomen tam sanctum et vene- 
randum, quantum fieri poterit , immani Sassiae ferociae op- 
positum , eoque impium eius furorem manifestius declaratum 
esse cupit ; non igitur nominis causa , sed praemeditato con- 
silio in onini causa matrem eam appellandam statuit, necjue 
umquani h. e. nuUa orationis parte, ita de suo scelere et im- 
manitale audict ^ ut naturae h. e. matris nomen omittat. 

II, 2. non piuiicitia\ Non leguntur haec verba in pri- 
niariis codicihus ; nolim tamen h. 1. iis obsequi , quia 
propter siiuilitudincm praecedentium veiborum (non pudorj 
iUa facile excidere potuerunt, et ad sensum satis ab iis diffe- 
runt : nam pudor ex universo humanitatis sensu exoritur, 
pudicitia ad feminac et matris dignitateni spectat : coniungit 



CRITICA. l5i 

eadem veiba Sallust. Catii. c. ii : pudoreni , pudicitiam, di- 
vina atque humana promiscua. 

25. ominibus omnium'] Hunc locum iam pridem recte 
iii vetcribus edd. constitntum Gracvius dcDuo vexavit , qui 
mediocris sui codicis auctoritate ductus omnium expunxit, 
nullum huius genitivi locum esse censens : sed miror eum 
non vulisse oppositionis causa genitivum omnium, quum prae- 
cedant illa : nullis auspicibus , nullis auctoribus , prope neces- 
sario requiri: quum nemo testis et auctor sceJeratarum nu- 
ptiarum esse vellet , omnes eas infaustis auguriis proseque- 
bantur. Cura longe plerisque MSS.(nam qui omnibus exhibent 
pro ominibus , non vere dissentiunt) etiam Quinctiiianus 
facit IV, 2, 121. 

12, 4> fionne tinwisti] h. 1. etiam contra Quinctilianum 
cum optimis iibris vulgatam scripturam {'non timuissej dese- 
rendam duximus: nihii enim orationis gravitate dignius videtur, 
quam iit , omissa iudicum appellatioue , quasi rei atrocitate 
commota ad ipsam Sassiam convertatur, deinde veluti culpae 
conscientia ista oljmutuerit , maiore contentione ad iudices 
redeat: Perfregit ac prostravit cett. Eodem remcdio infra c. 
65. 183. simili ioco colorem suum restituemus. 

1 1. dedecus Jcmuliac] in/n, quod vulgo liis verbis ioterse- 
ritur , si minus codici Franciano , at certe ojitimis nostris 
iure cessit: haud dubie enim ex simili sequcutis nominis 
initio (yamiliaej natum est. Mox pro autem muito aptius vi- 
detur etiam , sed nuilo codice firmatur. 

i6. Nam r/une videre cett.^ Hic locus vulgo sic iege- 

batur : ne quam viderc potcrat , ea si matre utcrctur 

cett. lu quo primum iilud oilendit , quod , quum causa 
omissae matris consuetudinis ex lactis ipsius petita requiratur, 
in persona eius ratio cousistat. Tum autem verbum probarcy 
quod in rebus iudicandis usitatum est , parum commode ad 
njatrera ipsara referretur. Denique in verliis: ea si malre 
utereiur , quid pronomen sibi velit , nemo facile dixerit : nam 
hoc sic positum esset , quasi Sassia non revcra Ciueutii matei' 



iDa 



ADNOTATIO 



esset , sed tanquam matre ille ea uterelur, Quibus, puto, in- 
coDimociis inolus Garatouius ingeniose scribendum censHit: 
ne , quaevidcre — — <?a , si matre rell. quod recipere non 
dubitassem (ut recepit Orellius) , nisi vera huius loci forma, 
quae eundem sensum, paulum immutata ralione, continet in 
optimis noslris codd. conservata esset : nani quae — ea , si 
matre — — putaretur. Gravius sic, quod haud diibie factum 
esset , exprlniitur , quam si metus tantum, ue forte iUud ac- 
cideret , essct indicatus. 

i5, 8. atque ipsa naturd\ in , quod vulgo ante ipsa in- 
seritur , non agnoscunt praestantissimi hbri : recte : nam sic 
facilius genitivus homihuni etiam ad naturam refertur , quod 
ratio postuiat. 

g. qui ad hominum pericula defendenda adiungerer^ IVus- 
quam ciarius praestantia codicum A et B clueet quam hoc 
loco , qnem soli ad priscam sanitatem reduxerunt. Vulgata 
scrijitura : quuni ad amici pericula adhiberer , quamvis omnes 
editores feieilerit , taraen si accurate elus sensum excutlas, 
nequaquam potest defendi : nam aperte causa desidcratur, 
quare Cicero se mehus etiam quam ceteros, quod in hominum 
iiatura positum sit , perspicere dicat: at istis verbis contra- 
riura cunlinetur : id enim ipsum, quod ad amicum defenden- 
dum accedat , (et quando Cicei'0 Ckientium amieum suum 
dlxit?) excusationem aliquam violentioris Sasslae insectatioois 
habere possit. Amici igitur stare non potest : hominum unice 
verum est : nam hoc dixit orator: «quam legem humanae 
naturae iusilam omnes cognitam habent, eam ego non noverim, 
quem ipsum vitae insiitutum, quem propriura causarum dicen- 
darum studium ad naturaiis homluum sensns et affectus 
peaitus pcrcipiendos vocal?ic — Ceterum corruptelae origo 
et progi essus in codicum vestiglis aperte conspicitur : homi- 
itwii , omnii/m , aninumi, quod plenque exhlbent ^ animi, 
amici ^ quad ipsum iii paucissimis hbris diserte legilur. Con- 
ffrantur etiom similes locl c. i8. 5i : illi aeiali solere taudi 
dari ^ ctiamsi in minus Jirniis causis hominum periculis non 



CRITICA. l53 

defuissem c. S^j. i6'^ : omnis mihi citra et opera posita sit in • 
hominum periculis defendemlis , quo ioco item hominum pro 
viilg. omniian recepimus, — Qid pi"o quum^ quod Lanibinus 
quoque in MSS. invenerat, et maxima pais nostrorum tuetur, 
restituta voce hominum non minus necessarium est, quum 
perpetua vitae ratio, non fortuita huius causae occasio respi- 
ciatur. — Denique defendenda — adiungerer optimos libros 
sequulus rescripsi , utrumque paulo exquisitius , quam quod . 
vulgatur. 

19. sed vero sic agitur] vulg : sed ea vero sic agit: at si 
ista active enuntianda fuissent , praeterilum certe reqnireba- 
tur sic egit: nunc multo aptius conditio rerum describitur : 
sic agitur ; quae sana loci scriptura ab iis turbata est, qui 
particulas sed vero coniungi posse non putarunt ; sed non 
desunt huius usus exerapla apud Ciceronem in gravi opposi- 
tione V. c. Verr. V. c. 6. i4 : O pracclarum imperatorem^ 
nec iam cum M.' Aquillio , Jorlissinio viro , sed vero cum 
Paullis, Scipionibus^ Mariis coriferendum ! 

Mox 1 4 5 I • reticeri pi'o co , quod vulgo editur : reticere 
prorsus necessarium erat : nam quid Sassia silentio praeterire 
possit, h. l. non quaeritur. 

p. i5, 9. sperare pcrtuerit\ «Libri MSS. habent: spe- 
rare potuerit : unde mihi orta suspicio est , legendum : ut 
ueque accusator timere debuerit , neque reus sperare potue- 
rit. u Haec Lambinus : sed coniectura eius opus non est : 
nihil enim impedit , quo minus accusator quoque ne potuisse 
quidem timere ob manifestam rei culpam apte dicatur. Facit 
tamen eius librorum auctoritas cum optimis nostris ad tuen- 
dam pro vulgato debuerit scripturam potuerit, quae sane 
praestantior est : nam qui timere sive sperare non debebat, 
is tamen fortasse timet et sperat : utrumque fieri non potuisse, 
hoc utique demonstrandum erat. 

1 1 . Staienum : sic hoc nomen esse scribendum , non 
Staleimm , quae cst forma ante Oreliium ab omnibus vul- 
gata , docuit lil. Niebuhr. ad Cic. fragm. pag. 57. Nam 



i54 ADiNOTATIO 

haec est constans noniinum istorum , quae in — enm exeunt, 
ratio, quod a simplicibus nominibus in — ius terminantibus 
derivantur. Quemadmodum igitur a Volusio fit Vohisie- 
nus , a Nasidio Nasidienus , a Pupio Pupienus , a Labio 
Labienus, sic etiam a Staio Staienus efficitur. 

i^. M. Aurium cett.] Haud negligenda videbatur in eo 
loco , quo personae contortae sane et implicitae narrationis 
primum inducuntur , expressior nominum designatio, quam 
optimi codd. praebebant, ut praeter vulgarem usum bis pone- 
retur post fratrum duorura praenomina nomen gentile Aurius ; 
quae ratio eo magis probanda videtur : quia eorundein libro- 
rum fidem sequuti duos Numerios nacti sumus in eadem la- 
milia, non eodem patre ortos ; rem sane mirabilem , sed 
eiusmodi , ut a librariis facilius oblitterari, quam ultro inve- 
niri potuerit. 

i6, i4' quem tamen uniim\ Sic recte recentiores edide- 
runt : olim tum et tantum vulgabatur, utrumque satis"otio- 
sura : tamen , quod in optimis codd. invenitur, eleganter so- 
latium quoddam exprimit , quod post tot continua fuuera 
domestica Dinaea, necopinato nuntio de unici fiiii vita acce- 
pto, ipsa sibi suggerit. Similem consolandi et quasi dellniendi 
vim particulae tanien in his locis animadvertimus : pro 
Quinct. c. 26. 80; est tjuaedam tamen ita perspicua veritas , ut 
eani injirmare nulla res possit. pro Rosc. Am. c. 3. 8 : si 
vel minima res reperietur , quamohrem videantur illi nonni- 
hil tamen.in deferendo nomine sequuti. c. 36. lo^: huc acce- 
dit ^ qiiod paido tamen occultior atque tectior vestra isla cupi- 
ditas esset. Div. in Caec. c. i5. 4^5 aliquantum remillet^ ut 
tu tamen aliquid esse videare. pro Ligar. c. 12. 54." qni si 
consilio id Jecisset , esset eorum similis , quos tu iamen salvos 
esse voluisti. 

17. HS quadringenta millia] In magna codicum varie- 
tate vetustissimum testem, pal. Taurinenscm sequi tulius vi- 
debatur, ad quem duo optimi proxime accedunt. Ex rc 
quidem nihil decerni potcst, quamvis satis amplum videatur 






CKITICA. i55 

in municipio Appiiliae qiiadringentorum millium HS legatum 
(b. e. viginti miilium lere thalerorum) et omnem fidem superet 
decies centenorum millium HS summa, quae in plerisque codd. 
conspicitur. Quod vulgo in edd., etiam Ernestiana, legebatur, 
CCCCIDDOO millia plane ridiculum est : nam efficit hoc 
ingentem summam decies centenorum raillenorum milUura 
sestertiorum. — Ceterum notandum, siglam illam , quae in 
multis MSS. apparet : CCCCLHII nihil aliud significare quam 
usitatiorem hanc : CCCCI30D3: est haec satis antiqua scri- 
bendi ratio , ut CLI idem valeat quod CID, et decemplicia 
inde cfficiantur apponendo ex altera paite signo C, exalteraL 
Monuit hoc Gilitenis ad Verr. II. c. Sq. post Pierium Vale- 
rian. Hieroglyph. XXXVII. p. 274. ed. Bas. a. i556. 

17, I. his diehus paucis\ Inimerito ab Ernestio his in 
suspicionem vocatum est : Garatonius huius dictionis sensura 
bene explanavit : aliquo ex paucis eorum clierum , qui tum de- 
currehant, Est locus simillimus infra c. 89. 108. paucis die- 
hus illis ipse privatus Jactus est. Sic antem pronomen his, 
quo res praeterita quasi ob oculos ponitur^ non minus apte 
usurpatur , quam iisj quod Garatonio placebat et ab Orellio 
receptum est. 

3. vestigandum] vulg. investigandum : simplicem formam 
ex optimis codd. praetuiimus, rarioi"em illam, sed non mi- 
nus probam : vid. de Orat. II. c. 5g. 166: causas rerum 
vestigahimus. III. c. 20, 88 : aliquid^ quod cum desidiosa de- 
lectatione vestiges. 

12. illius adolescentis suosque necessarios^ vulgo propin- 
^M05 additur post adolescentis ^ quod trium optimorum codd.con- 
sensum sequuti delevimus: nam quum ipsi ilii , qui in Gal- 
liam profecti sunt, propinqui Diuaeae et filii eius saepe ap- 
pellentur, iidem homines et illorura et adolescentis necessarii 
habendi sunt : propinquos ex loco superiore §. 22 : omnis 
suos propim/uos /iliique sui necessarios etiam h. i. in plerosque 
codd. irrepsisse videlur. 



m 



i56 ADNOTATIO 

i6. et M. illius Aurii perpropinquiis : slc optimc dederunt 
Taui'. Palimpsestus et optimusFIorentinus: nam omnes quidetu 
Aurii propinqui erant illius M. Aurii : sed Aulus iste pro- 
pter arctius propinquitatis vinculum graviorem causam habe- 
bat , cur maxime commoveretur. Erat autem , nisi egregie 
fallor, hic A. Aurius, qui fortiter Oppianico resistit , nuUus 
alius quam Melinus iile , qui c. 5. Cluentiam primum et 
tum divortio facto cum ea , Sassiam matrera eius in matri- 
monium duxerat. Quum enim c. 9. in. Oppianicus diserte 
illum Sassiae virum occidisse dicatur , erat haud dubie unus 
ex Auriis , quorum caedes h. 1. narratur. Atqui alter Au~ 
rius , pater C. Aurii , qui mox memoratur, non potuit dici 
adolesceiis inprimis Jionestus et nobilis , quum ipse haberet 
filium robustum ; eius filius autem C. nominatur , Mehnus 
ille A, Restat igitur unicus noster A. Aurius^ vir Jbrtis ct 
experiens , qui , quamvis fuerit adolescens h. e. triginta fere 
aut quadraginta annorum, commode sic designari potuit. Nam 
illud non video, quo iure suspicetur Sylvius Aiirium Melinum 
alia nescio qua occasione ab Oppianico interfectum esse, 
eiusque caedem in transeursu nomlnari, ut putent iudices, 
multa illius crimina a Cicerone praetermitti. 

17. multis audientibus^ Non inutile videtur, ad naturara 
codicum, qulbus magna in vulgus fides habettn', recte aesti- 
mandam, monere, inter omnis, de quibus certum aliquid ad- 
notatur h. 1. vocabulum multis, de quo nemo dubitare polest, 
nonnisi in duobus optimis nostris et in pal. Taurinensi 
apparere. 

19, 3. tenebanturl Hoc unice verum est , non illud, 
quod vulgo legitur , terrebantur : nam non solnm terrendi 
erant ceteri, sed id, quod maxime Oppianicus agebat, tencndi 
h. e. silentio premendi, ne quis eum interfecti M. Aurii ac- 
cusare auderet. Quae ratio ut plane perspiciatur , itaquc, 
quod initio huius sententiae positum est , non pro particula 
couclusiva habendum est , sed pro composita ex al<jue 
ita. 



CRITICA. ^f^n 

/ 

ar. flomo sibi qnaerendnm rcmedium e.jcislimavit\ Domo 
corrnptnm videtur Orellio,qui (juoquo modo legendum essecenset. 
Cur tandem? Nihil acerbius dici potuit ad nefarium Oppia- 
nici consilium ignominia notandnm, quam si caedcm libero- 
rum qiiasi domesticum eius remedium appcllat. Ncque sextus 
casus offendere potest: nam similiter dictum est, ut illud su* 
pra. c. T.. 6: si ad causas iudicia iam facla domo defere- 
mus; et Phil. I. c. lo. i^: haec wio, verum optimo auctore 
domo prolata defendimus. 

20, 18. spe optime confirmato'. vulg. optima: sed non 
tam quanta quamque fausta iam sperare potuerit Sassia, quae- 
ritur : sed ipsa unam tantum et certam spem, scilicet arapli- 
oris hereditatis, Oppianici liberis interemptis, fovebat , et 
nunc quidem, perpelrata caede, hac spe animum suum optime 
confirmatum videt. 

20. ita quod ceteri] sic habent codd. plures et meliores 
et edd. antiquae, quod a novissimis editoi'ibus , ab Ernestio, 
cui quod spurium videbatur, a Schutzio, qui : quum — soleant 
reposuit, et ab Orellio, qui itaque ceteri praetulit, non debebat 
turbari. Illi enim omnes non attenderunt ad eum usum con- 
iunctionis quod, quo ad exponendam diversarum inter se 
partium oppositionera adhihetur ; raaxime uhi ex numero 
aliquo ceteri opponuntur uni aut paucis, qui inde eximuntur. 
Hac eadem ratione infra c. 67. 190. vera loci forma , quam 
ex codd. restituemus, haec est: fta quod apud ceteros — 
saepe fieri divortia videmus : haec mulier cett. item pro Fon- 
teio c. 9. 20 : Quod ceterae pro religionibus suis bella susci- 
piunt , istae contra omnium religiones. 

21, 2. iucuiuiian] Optimos libros sequuti vulgatam scri- 
pturam iucundius deseruimus , et, iure, opinor. Nam quod 
Sylvius olim dixit, et reliqui editores probasse videntur, iu- 
cundius referendum esse ad cupidiores , id verum non est : 
nulla esset inter utrumque comparativum , si admitteretur, 
coniunctio : nam ad alterum : cupidiores intelligendum est: 
quam alii hominps^qui liberos non habent; idque excusationera 



i58 ADNOTATIO 

aliquam continet : nlhil tale ad iiicimdiiis potest cogitari. Op- 
pianicus potius novam et inauditam viam ingrcssus a caede 
liberorum propter pecuniam non abhorrebat, sed eam iucwi- 
dam esse duxit : nihil facile reperies, quo coraparativus, si 
ponatur, commode trahatur. 

i';^, quem omnes oderani\ omnes ex optimis MSS. ad- 
ditum quantum ad augendam sententiae gravitatem faciat, 
optime intelligitur, si quis singula huius oppositionis accurate 
institutae membra persequatur : quicquid enim in praesenti 
ilidicio locum non habet , id omne in luniano iudicio quam 
maxime adfuisse, insigni qnadam vi ostenditur. Omnia igi- 
tur in altera parte intenduntur et amphficantur: quum hinc 
dicatur : in quem iudices non estis, ilUnc opponitur : de quo 
iurati sententias ferre dehehant ; quum hinc : quem non vide- 
tis ; iUinc : cuius praesentis nefarium et consceleratum vulttim 
intuebantur: sic igitur illud : quem odisse non potestis h. e. 
quem nemo adit , nihil aptius habet oppositum, quam hoc : 
quem omnes oderant. 

22, 3. propiora unice verum videtur in magna librorum 
discrepantia : modo genitivus huiusce ad Cluentium refeiatur, 
et causae pro dativo accipiatur : id ipsum in scriptura nostra 
huiusce magis apparet, quam in vulgata huius. 

i5. emori'^ Non neghgenda videbatur optimorum codd. 
scriptura, quae praecedentis verbi terminatione facile potuit 
obhtterari, pro vulg. mori. Emori autem Ciceroni est misere 
mori, sic infra c. i4- 4^* accusare , quoquo niodo posset^ 
quam illo modo emorimaluit: pro Rab. Posth. c. lo. 2o:ye- 
cisset certe^ si sine maximo dedecore, tam impeditis suis rebus 
potuisset emori. 

20, 4« "^ "^*^ illud quod'^ Hanc veterum edd. scriptu- 
rara optimi codd. nostri tuenlur. Quod Graevio, Ernestio, 
Orellio placuit: ut una illa et quod ^ id ex parte saltem otio- 
sum est, quasi dixisset orator : interfecit muHerem, ut una 
illam et filium interficeret ; sed vera sententiae ratio haee 
est : tum maxime, quum gravida erat, necavit mulierem, ut 






CBITICA. 



iBg 



eadem caede, qnod conceptum crat, iutcrimeret : mulieris 
enim interficiendae praecipua causa illa erat , ut partum eius 
deleret , quo ipse a fratris hereditate exclusus esset. 

6. poculo niortis\ NuUa codd. vestigia confirmant Gru- 
teri suspicionem de delendo genitivo mords, quam Ernestius 
et Schiitzius temere sequuti sunt : nam sane nulius erat in 
audaciore dicendi genere dubitandi locus. Sed iure mox v, 12. 
Ernestius offendit in adiectivo propriain vulgo ante lucein 
inserto : quod , quum commodam eius interpretationem 
non videam, optimorum hbrorum auctoritate eiicere non 
dubitavi. 

24, 5. inortem atque cruciatnm] Quinctlhanus (VIII, 
4-) haud dubie suum sensum potius quam Ciceronis verba 
scquutus, hunc locum sic affert : vim atc/ue crucialum y nam 
insolentius mors ante cruciatum posita est. Sed idcm a Gi- 
cerone factum esse Verr. V , c. 62. i58. monuit Garato- 
nius , quo nemo in idoneis exemphs coUigendis soUertior. 

8. multos necaret] Eandem hanc, quam ex optimis libris 
praetulimus, lectionera , Lambinus in vetustis suis invenerat : 
sic igitur auctoritate satis firmata esse videtur ; ad sententiam 
vehementi accusationi bene eam convenire puto : eodem iure 
modo dixerat orator : ab Oppianici audacla fratris liberos ne 
materni quidera corporis custodiam legere potuisse. 

20. a Jilio, ai qui natus erit li. 1. et mox formulam iu- 
diclalera quae quasi extra structurae nexum posita est vul- 
gatae scripturae praetuhmus , quae ad solitam graramaticae 
normam conficta est. Etiam in Digg. ubi sermo incidit de 
liuiusmodi hereditate instituenda , eadcm aut sirailis dictio 
usurpatur : sic 1. 29. pr. D. de hberis et posthumis : si filius 
meus, vivo me, morieturj tunc si fjuis milii ex eo nepos sive 
quae neptis^ post mortem meam in deccm mensibus proximis, 
qidbus filius meus moreretur^ natus, nata erit, lieredes simto. 1. 
29. §. 6. eodem : quicquid sibi liberorum natum erit post 
mortem. 1. 5. §. i. D. si pars heredit. pet. : quocimtque mi/ii 
nati erwit, et Luciiis Tilius pro virilibus portionibus Iieredes 



i6o ADKOTATIO 

siinto. Quare illud non oscitantis librarli inventum esse vi- 
debatur, quod constans iureconsultonun usus probum et an- 
tiquum esse testatur. 

25, 1. cuius Jiliim{\ Ex optimorum codd. et pal. Taur. 
consensu ingenuam scripturam restituimus, quam pronomen 
eum initio apodoseos positum necessario flagitat. Vulgati 
erroris (quum eim) causa in co\\\m\c\\\<i faceret posita esse vi- 
detur , qui tamen eleganti et satis noto usu pronomen relati- 
vum sequitur , ubi vis coniunctionis quum in eo latet ; vide 
znodo c. i5. 4o. -^. Clodius , qiii propcraret , cui Jora muUa 
restarent. 

4. non longe aninio prospexisse'] Addita ex optimis MSS. 
iiegatione veram buius loci rationem restauratam esse confi- 
dimus, cuius vis in eo cernitur, ut Oppianici audacia etiam 
cautissimam prudentiam elusisse ostendatur. Illud igitur initio 
posuit orator : Quid de Oppianico suspicatus sit Magius^ vide- 
tis : quid iudicaverit , ohscurum non est h. e. satis eum im- 
minentia pericula providisse, quisque contenderit. Tumautem, 
ut appareat, quantum Oppianici furor quamlibet cautelam 
irritam fecerit, sic pergit: Quid Oppianicus Jecerit, cognoscite ! 
(hoc enim nemo vestrum suspicabitur) ut illum Magium in- 
telligatis non longe animo prospejcisse morientem : nam pro- 
spexit sane quod instabat : sed non longe prospexit, et su- 
spicio eius quamvis iusta , tamen non satis provida fuit in 
tali audacia. 

21. Asuvii : hanc nominis formam dedimus ex compara- 
tione praestantissimorum librorum ; h. 1. quidem A et Bnomen 
omittunt, errore haud dubie ; sed mox p. 26, 1 1. uterque, sicut 
et Taur. , primo casu diserte Asuvius exhibent: genitivus in 
Taur. Asui vel Asuvi scribitur, in nostris duobus Ascii vel 
Asuivi j quod eodem redit ; ^sui autem est a nominativo 
Asuius: nam — uius et — uvius in nominum terminatione in- 
ter se commutantur: quod idem fit in Pacuvio, Lanuvio, 
simiiibus. 



CRITICA. iQi 

52. qudm clara tum fuit , recenti re\ Ante Lamblnum 
in plerisque edd. legebatur: quam clara^ quum recens fuit: 
cuius scripturae vestigia in nonnullis MSS. appai'ent. Lam- 
binus, quum meliorera tum recenti re reciperet (cfr. p. 38, 
4.) \erhumfuit, quod in omnibus codd. reperitur, abiecit, 
incommodo loco , quo illud sic ponebatur, ductus, ut opinor. 
!Nos optimis libris ducibus vb. fuit post tum coUocavimus, ubi 
nihil amplius offensionis habet. 

26, 2. 3. praeditus — accomniodatus^ Revocavi priscatrl 
veterum edd. scripturam , quam miro consensu Florentini et 
Oxonienses omnes, Salisburgensis et Monacensis confirmant : 
de Tanrinensi autem fateor me h. 1. magno opere dubitare: 
quamvis enim Olivetus, ad cuius editionem Peyronius illum 
contulit , acconunodata ediderit , puto tamen virum egre- 
gium pro prudentia sua, si ad hunc locum accurate atten- 
disset , etiam consensum palimpsesti sui in ea scriptura, quae^ 
qiiamvis cupide ab omnibus editoribus desiderata, nondum ex 
tillo codice ncque a Grutero ^ neque a Graevio , neque a 
Lallemandio cnotata erat, verbo fuisse indicaturum. NemO 
quidem editorum inde a Naugerio iteratum participium feiTi 
posse censuit: aut prius praeditus ex Gulielmi conieclura 
eiectum, aut accommodata editum est pro accommodatus . liano 
alteram autem rationera, quamvis plerisque placuerit , mini- 
me probandam esse puto : ars enim, quae nos ad aliquid per- 
ficiendum accommodatos facit , vix ipsa a Cicerone ad aliquid 
accommodata dici potuit. Sanior oranino sententia esse vi- 
detur, si participium praeditus cum Guliehno damnes, modo ut* 
him in codd. huius interpolationis vestigium appareat. Equi- 
dem , si quid mutandum est , pro praeditus potius rescripse- 
rim praecipue. Sed fortasse utrumque participium, sicut 
in omnibus MSS. legitur , defendi potest ita , ut alleruin 
arte quadani praeditus causam alterius ad libidiives excitan- 
das accomniodatus contineat , et in.brevius contractum hoc 
dicatiir: Fuit Avillius, quia arte quadam ad id ipsum prae- 
iiitus erat, ad libidines cxcitandas acconimodatus. Utrumque 

IJ 



,62 ADNOTATIO 

particlpium , sed copulis satis disiunctum iterum legltur c. 
29. 79 : L, Quinctiiis^ homo quum summa potestate praeditus, 
tum ad inflammandos animos multitudinis accommodatiis, 

9. iniri enim consiliun{\ Primum multorum librorum 
auctoritate id , quod vulgo aute consilium additur, delevi- 
mus : consilio enim nondum exposito pi'onomen incommodum 
erat. Quo facto praestantia scripturae iniri , quam contra 
Taurinensem, qui inire praebet, optimi nostri tuentur, magis 
elucet : nam prior senteutiae pars de ineundo consilio ia 
universum, ideoque aptius per passivum enuntiatur, praesei'- 
tim quum ad activum fnfinitivum, si poneretnr, verbum posse 
nimio intervallo seiunctum haud facile referri posset, In al- 
tera autem parte , ubi addita particula eiusmodi res ex uni- 
versali sententia in praesentem actionem translata est , cura 
libris omnibus perjicere pro vulgato perfici recipere non du- 
bitavimus. 

20. ihi dieTn\ A et B h. 1. soli vei'am scripturam in- 
corruptam repraesentant , omissa copula et , quae ante ihi 
incommode intrusa erat : eandem Tavir. omittit, sed quum 
paulo ante uhi pro ihi exhibeat , quod festinantius Ci. Pey- 
ronius probavit, verum rursus oblitteravit. Vulgata scriptu- 
ra et ihi dieni intolerabihs erat : quamobrem a recentiori- 
bus Lambini coniectura et ihidem diem iure magis proba- 
batur : nnnc autem i-epetitum sine copula ihi eundem sensum 
fortius et elegantius exprimit. 

27 , 6. discedit] Merito OrelHus Peyronii rationem im- 
probat , qui , recepta forma discedilur , quae in Taur. et 
bona parte nostrorum legitur,sic distinguendum duxit: appel- 
lat ipse. Testamento — disceditur, Nam pronomen ipse 
prlori sententiae annexum langueret : initio vero sequentis 
praepositum paene necessarium est : nam deinceps narratur, 
quid tribus illis hominibns , qui hanc fabulam egerunt, fa- 
ctum sit, cuiusque nomine praemisso : sed quum Oppianicus 
modo nominatus esset , ipse nominis locum obtinet , et eius 
quidem, qui tolius negotii condilor fuerat. Quum auteni 






CRITICA. »63 

Oppianicum mox in foro Larinatium rersantem Tideamus, 
piofectio eius certe indicanda erat. 

28 , 9. tum siiffragiisl Discessimus h. 1. in leviove va- 
rietate ab optimis codd. qui cuni sujfr. exliibent, quod olira 
Gruterus probavit : sed praepositio vix slarc potest ; nova tem- 
poris definitio etiam post illa irt discordiis civitads ^ quae 
maius temporis spatium complcctuntur , ad explendam oppo- 
sitionem , quum praecesserint haec : ad quam saepe perductus 
erat, necessaria videtur; 

12. ac tum iii Oppianici causd\ tum saepius in hac orati- 
one sic nude positum ad lunianum iudicium, quo Oppianicus 
condemnatus erat, et cuius invidia maxime Cluentium preme- 
bat, referendum est , vid. c. 12, 34 : quae tum ex tabulis 
Oppianici recitabantur. c. l4 j 4° • ^^ qiu>d ipsius tabulis 
tum est demonstratuni. 

14. alligatum Oppianici nomen primuni] De hoc loco^ 
quo vulgo legebatnr aut inter allegatos aut inter alligatoa 
Opp. tres sunt praecipuae interpretum sententiae : una Tur- 
nebi Advers. V , 23. qui formam alligatos restltuendam cen- 
suit , ut significaret culpae affinis , inter quos Oppianicus 
AviUii iudicio primus esset relatus. Hunc Lambinus sequutus 
est , in cuius editione ipso invito verba inter alligatos exci- 
derunt. Altera ratio est I. Fr. Gronovii ad Liv. XXXVI ^ 
II., quam Gruterus et Ernestius amplexi sunt : ille enim 
verba inler allegatos, quae tuetur, cum verbo constabat sensu 
arcte coniunxit, et allegatos pro iis accepit, qui testimonii co- 
gnoscendi causa a iudicibus ad Avillium missi essent. Tertia 
denique ab OreUio aiFertur, qui verba inter allegatos rui'sus 
ad iUud primuni Oppianici nomen trahit , sed allegatos eos 
esse suspicatur, qui ad AviUium de occidendo Asuvio ab 
Oppianico adornati sint. Sed hoc nemini facile persuadebit^ 
quum Oppianicus solus totius consiUi auctor fuerit. Grono- 
vii ratio non magis placet, quia sic Oppianici nomen pri- 
mum esse valde obscure dictum foret. In prima autem seii- 
tentia non dubito de interpretatione verbi alligarcj quae noa* 



iG4 ADNOTATIO 

nullis displicuit, ut alligatus sit ciilpae ohno.riiis: nam ad 
eam probandain facit et locns a Turnebo recfe allatus: ad 
Quint. fi'atr. II, 3. sed idem Neriiis index edidit ad alligatos 
Cn. Lentiduni J^acciam et C, Cornelium , et similes loci infra 
c. 54« i4^* ^^* e?iini flexj omnis mortalis alligat ^ ila lo- 
(jidtur. pro Ilabir. Post. c. 6, i4-* «^ qua nova quaestione 
alligaretur, c. "y , 1 3 : vos senatus liheros liac lege esse voluit^ 
popidus numquam alligavh. Sed participium alligati , quum 
non constet, quinam sint isti homines, abrupte nimis positura 
videbatur. Quare hbenter optimorum codd. scriptaram arri- 
puimusjin qua nihil dubitationis rehquum est: m quo alliga- 
tum Oppianici nomen primum esse constahat, h. e. testimonio 
obstrictum et convinctum. 

29, I. per qiiem interfecerat plurimos'] Haec verba 
quamvis multis post Lambinum suspecta visa sint, neque 
sine causa , tamen a nuilo codice absunt. Quare staluendum 
vidctur , Ciceronem ipsum hanc audacioris illius dictio- 
nis Cmedicum saepe victoremj explanationem necessariam 
habuisse. 

21. tahidas puhlicas Larini censorias'] Quinctil.IX, 3. 
sic hunc locum affert: tahulas puhlicas violasse , censorias 
corrupisse. Sed recte Gesnerus ad ilhim 1. et Garatonius iu- 
dicasse videntur , verbum violasse ibi nonnisi ex nostro La- 
rini, parum a hbrariis intellecto, esse ortum. 

5o , 4» o.(iitu] Cod. B minus emendate habet auditu, quod 
iam sermone continetur ; aditus autem a congressione ita 
differt , ut aditus domi eius , quem adimus , congressio quo- 
vis aho loco fiat. 

12. Oppianicus: erat:"] Minus caute recentiores editores, 
Ernestius , Schiitzius, Orclhus quasdam vetustarum editionum 
sequuti vocem erat eiecerunt. Etsi enim complures codd. 
Florr. hanc rationem commendare videntur, tamen in omitteu- 
dis verbis , quibus sensus facile carere possit, etiam optimo- 
rum nostrorum auctoritatem leviorem habendam esse duxi- 
mus : uam uumquam mihi persuadeo , iteratum illud eratj 



CRITICA, ,65 

quo gravitas orationis certe angetur, temere a librariis inve- 
ctum essc. 

i;;. iit aut iiiste pieqive acciLmret\ Iniuria magnus Gro- 
novius de Loc loco dubitavit (ad Plin. XXXVI. 5.), tanquam 
accusatio matris et vitnci utique esset impia el iniusta , ideo- 
que legendum censuit: ut aiit parum pie iusteque, pro quo 
lac. Gronovius maluit : ut aut non iuste piefju*:, At nulla est 
rautandi causa; iustitia enim et pietas etiam in tali accusatione 
inesse potest, modo cum humanitate et veritate instituatur, 
quod a Cluentio factum esse Cicero ostendit, 

25. et illi condenmari'^ Quod Lambinns tacite dederat 
fiive ex coniectura sive ex egregio suo MS., id nunc confir- 
mant optirai nostri. Ndiil est, quod Orell. alium locum c. 
22. 62. comparari iubet: reum condemnari — necesse Jitisse: 
nam quis dubitet, accusativum in hac structura stare posse ? 
irarao raulto usitatior est : sed oppositio, quae nulla est in 
illo loco, 1). 1. quum praecedant hacc : aut huic accusare^ alterura 
dativura requirit. Nos contra tertio loco c. 26. ^o. ubi ipse 
Orcllius cum omnibus edd. dativum retinuit : quamohrem 
Oppianico damnari necesse sit, ex optimis libris quartum ca- 
sum restituimus. 

5r , 5. P^eneri^ vulg. P^encrei s. P^enerii; illud autem» 
praestantissimis codd. firraatum , instituta comparatio unice 
flagitat : slc enira Martiales illi in farailia Martis nuraerabantur, 
ut in Sicilia raulti ministri publici Vcneri h. e. in potestate 
eius erant et ministerio eius ita addicti , ut nonnisi a Dea 
manu raitti possent. Solura Veneriorum noraen , alioquin 
ex Verrinis satis notum et probatum (Div. in Caec. c. i^. 
55. Verr. II. c. 58. 92. III. c. 20. 5o. c. 20. 61. c. 26. 
65. *) ) de hoc nexu nihil magis probaret, quam ipsura Mar- 
tialium noraen. 



*) luconstantcr Orclliiit priino loco yenercos »cr»]isit , poslea 
yciievias. 



iA'f 



iS^ ADNOTATIO 

3a , II. postea aucta pecunia^l Hulus loci distinctionem, 
quum vulgo ante v, aucta incideretur , sic mutavi, ut parti- 
cipium aucta pro nominativo habendum esse appareret, quod 
dictionis aequalitas , sequente altero membro orbata filioy 
flagitat. Eodem modo Cicero dixit pro Rosc. Am. c. 3. 9 : 
spoliis ornati et aucti, Verr. V. c. 3i. 80: hac tanta praeda 
auctus : et similia multa. 

i5. Aletrinati] Prlsciano morigerandum duximus , ubi 
tam diserte pronuntiavit ; accedunt quoque duo optimi no- 
stri , qui in nomine errantes terminationem ia — i ser- 
rarunt. 

53 , 18. Baebio] hanc nominis formam , ut notam et 
probatam (v. in Pis. c. 36. 88-) recepimus suadente Garato- 
nio : optimi codd. proxime ad illum accedunt, et infra c. 19, 
55. plures libri diserte eam exhibeut. 

19. (jfua diligentia'] Hanc egi^egiam seripturam , quam 
Lambinus in suis MSS. invenerat, confirmant codd. optimi. 
Nam In amici pei'iculo defendendo diligentia opus est, non 
dignilate. Causa vulgatae corruptelae in solita librorum MSS. 
varietate posita est , qua non ad spernendam veram lectionem 
Orellius adduci debebat. Lambinum autem , etiam ubi ta- 
cite a receptis scripturis recedit , uhique fere ex bonis hau- 
nre fontibus , illud quoque ostendit , quod statim sequitur» 
ne multa, quod illi commune est cum praestantissimis codd^ 
pro vulg. ne multis. 

34, 2. venenum diebus paucis comparatur'] Hic locus 
iam pridem misere mutilatus circumfertur , omlsso verbo 
fomparatur : quamvis alte reclamante sensu , nemo novissi- 
morum editoruni commotus est. Quid enim? Quomodo, 
eodem tempore et venenum , quod emendum erat , et pecu- 
nia, qua illud empturus erat Scamander, in eiusdem hominisi 
manu deprehendi potuit? Hoc tam absurdum est, ut tam 
manifesto mendacio apud cautos iudices totius rei fides dubi- 
tationem incuiTere potuisset. Quare certissime ex egregiis 
^odd. restituendum erat illud coniparatur^ quod in vetustis 



« 



CRITICA. 



167 



cditionibus iam extabat. At iure quaeritur, unde tam gravo 
vitium ortuni sit, etpenitus insederit in libris plerisque. Causa 
in manifesto est : nani genuina, quara nunc reposuimus, scri- 
ptura aperte cum iis pugnare videbatur, quae c. 17. 49« et 
19. 55. narrantur; Cluentius primutn nomen eius dttulit^ cuiiis 
in manihus venenuni deprehenderat , et : Scamandrum cuni 
veneno pecuniaque depreliensunt esse dicebat. At nihil moveor. 
Multum refert , primumne res aliqua accurate exponatur , an 
postmodo in orationis cursu leviter tangatur. Res haud du- 
bie sic gei-ebatur : quum in eo erat Scamander, ut pecuniam 
traderet , venenum acciperet, a prorumpentibus testibus depre- 
hensus est : et hoc quidem initio diserte narratur ; sed ubi 
manifesta culpa uno verbo complectenda erat, nihil mirum, 
Ciceronem artificio oratorio dixisse : in cuius manibus lyencnuni 
deprehensuni erat : nam pecunia veneni locum obtinebat. 
Eodem iure etiam deinde potuit contendere : Baebius dixit, Sca- 
mandrum cum veneno pecuniaque deprehenmm esse, Nam 
praepositio cum latiorem sensum admittit, ut non in manibus 
liberti utrumque inventum esse inteliigatur. Sed numquam 
dici potuit, nedum in ipsa^facti expositioue : venenum et pecu- 
niani in eius manibus deprehensum esse. — Mox ob pro ad 
dedimus ex omnibus fere codd. Orellius h. 1. negligenter ex 
Oxoniensibus nihil varietatis adnotavit : huius quoque cor- 
ruptelae idem fons, qui superioris : sane enim, si verbum com- 
paratur non praecesserat, scriptura ob eam rem h. e. veneni 
comparandi causa , ferri nou potuit. — Denique copulam 
yue vulgo nomioi pecunia adnexam cum optimls libris omi- 
simus ; quo facto protasis illa: multi — intervenissent ^ multo 
aptius ad ^sequentla refertur, _et tota sententia in prlstinam 
suam formam restituta est. 

55, 2. unum crimeii\ Quod in plerisque edd. inde a 
luntina vulgatur : verum crimen , nulla omnino codicum au- 
ctoritate nltitur , sed nescio cuius coniecturae debetur : at 
nihil ieiunius : namTubj allquam huius causae propriam de- 
scriptionem cxspectamus, nihil ahud diceretur, quam quod ia 









i68 ADiNOTATlO 

quavls caiisa excusandi gratia a quovis accusatore dici potuisset x 
verum crimen ! Sed unum crimen , quae est constans libro- 
rum scriptura , ideo ab omnibus , praeeunte Sylvio, repudia-? 
tum esse videtur , quoniam idem sit cum causa simplici, 
quae modo dicta erat : quod verum non est. Nam simplcjd 
caiisa ad rationem aclionis, quae in iudicio adhibetur , unum 
crimen ad res spectat, de quibus agitur, ita ut simplex causa 
esse possit , etiam ubi plura crimina deferantur, modo testes 
et argumenta in promptu sint ; contra in uno crimine non. 
raio irapedita causa versetur : hac in causa unum crimen, 
quod expositum est , cum testium et argumentorura copia 
agebatur ; tribus verbis, ut statim dicit orator, accusatum est? 
venenuni esse depreliensum, 

36, 21. eliamsi in — defuissem'^ Non debebat tentare 
Orellius locum sanissimum inutili coniectura : etiam in — - 
defuisse. Est hoc elegantiae oratoriae, universalem sententiam 
gingulari causa qnamvis cum aliqua confusionis specie pror 
bare. Inversa ratione, sed ex eadem permutationis hcentia, 
a causa singulari ad universalem sententiam transitus fit pro 
Mur. c. 4« 8 • Quum praemia mihi tanta pro hac industria 
sint data , quanta antea nemini j lahores^ per quos ea ce- 
peris , qiium adeptus $is , deponere, esset hominis et astuti et 
ingrati, 

25, quod timide dicam'] Haec non modestiae causa, ut 
Sylvius interprefatur , Cicero adiecit, sed quod in tam 
turpi causa vix honestum videbatur , tantum a se esse 
praestitum. 

37 , 9. ventura J'uisse'\ Sic rescripsi cum A et B pro 
•vulg. ventura esset necessario; nam Cannutius in accusa- 
tione Scamandri ea tantum , quae perfecto nefario consiUo 
facta forent , commemorare potuit , et in ipsa repetitione 
eorundem verborum, quae modo ad excusandum prolata erant, 
ludibrium quoddam inest. 

38 , 7. tota accusatione'\ Optimis nostris codd. egreglam 
huius loci emendationem debemus : vulgo et addebatur, quasi 



«I 



CRITICA. ' l6g 

verba tota accusatione cum praecedentibus coniuncta ad op- 
positionem, quae h. 1. instituitur, explendam pertinerent. Sed 
oppositio nonnisi inter haec intercedere potest; verba ex al- 
tera parte , ex altera re vera et pericido ; illud vero tota 
accusatione cum utroque membro coniungendum egt. 

39, 17. utique ei locus] Ne dubites in hac dictione de 
dativo ei, quum multi codd. secundum casum substituant, 
cfr. c. 22. 59, ubi eadem verba leguntur : locus ei primus 
est constitutus. 

40, 3, lam Iioc prope cett.] Vulgo (jfuoffue inserebatur 
cum levissima auctoritate et sine commodo sensu : nam nihil 
novi h. 1. affertur : sed facta mentione Cepasiorum , simu- 
lata querela lepidissime et acerbissime subiicitur, quod in 
summis difficultatibus non optimi patroni adhibeantur. Hanc 
loci nostri rationem omnis eos fugisse oportet, qui in seqq< 
additamentum , quod iu vetustis editioaibus receptum erat: 
nisi forte — praestare debent , tanquam spurium aspernati 
sunt. Nam haec clausula tam necessaria est ad praeclaram 
huius loci urbanitatem percipiendam , ut , resecta ea , nemo 
serlone an ioco haec Cicero dixerit , possit discernere, Ri- 
dicuie profecto Graevius Manutium reprehendit ironiam fin- 
gentem scilicet : quasi sanus quisquam h. I. de ironia dubitare 
possit ; quasi revera hoc iniquissime comparatum sit, quod 
probi et honesti patroni famam integritatis suae in nefariis 
causis defendendis periclitari recusent. Legantur modo, quae 
Cicero infra c. 89. ex. serio dicit : Erat Romae summa copia 
patronorum , qiiorum certe aliqids defend\sset equitem Roma- 
num , in municipio suo nobilem , si honeste putasset eiusmodi 
causam posse defendi. Sed h. I. consulto vera ratio, quam- 
obrem causae improbae ab honestis patronis destituantur , ad- 
siraulata quadam dubitatione tegitur, tanquam reus, dummodo 
veiit et operam impendat , ut in raorbis peritissimum medi- 
cum, sic in iudiciorum periculis optimum quemque defenso- 
yew sibi compajare possit. Sed in ista dubitatione oratio 



■ X 



lyo ADNOTATIO 

' » , 
iacquiescere non potuit ; ne in suspenso teneretur vera senfen- 

tia , solutio fictae difFicultatis necessaria erat ; neque aptior 

ulla cogitari potest , quam quae damnato illo a plerisque 

additamento , quod optimorum codicum nostrorum auctorita- 

tem nunc satis tutum praestituram esse speramus, continetur. 

ISam quod ea causa, quae unice vera est, et magnum discri- 

jnen , quod ihter medicos et patronos intercedit , cum specie 

dubitationis profertur Cnisi forte), hoc egregie fictae praece- 

dcntium gravitati convenit. Similem sententiarum nexum 

habemus pro Caecina. c. t. 2 : mihi qiddem quum aiulax 

praecipue Jiiisse videtur Aebutius , tum impudens in iudicio 

— : nisi forte hoc rationis habuit, quoniam seqq. Nam 

etiam h. I. quam veram Aebutii causam actionis esse vult, 

eam quasi dubitanter exprimit. — In nostra quidem senten- 

tia prioris partis irrisionem tam recte perspexit et explicuit 

Garatonius , ut mireris , virum sagacissimum non in reliquis 

quoque Graevii auctoritatem , cui saepe nimium indulget, de- 

serere ausum e^se , sed in dubitalione suspensum haesisse : 

video haec satis frma existimari non posse: sed conclamata 

non arbitror. 

20. ut^ quamquam — — videretuf\ Etiam h. 1. soli 

codd, A et B priscam scripturam servarunt, si quidem pri- 

sca certe habenda est , quam unice sensus ferat. Nam quod 

vulgo editur: hoc quamquam sedulo faciebat aperte Cepasio 

consilium attribuit nova vulnera Fabricio addendi, quod, quam- 

vis improbus fuerit et perditus , tamen cogitari non potest, 

Sed haud dubie illud hoc, quod sensum turbat, quia ad vul- 

pera addita nos respicere cogit, a correctore quodam illatura 

est, qui elegantem usum verborum sedulo facere absolute 

positorum compertum non habebat, quo bonam fidem et ope- 

ram cuicumque rei impensam exprimunt : cfr. de Fin. JII. 

c. 4« i^* Sedulo^ inquam, faciam , sed fortuna fortis. Ter. 

Eun. II. 3. 71: Faciam sedulo ^ dabo operam , adiutabo. 

Adelph. III. 3. 59; ft sedulo: nihil praetermitto. Eundem 

^gitur usum nostro loco re^titutura habemus , ita ut nexus 



WSi 



CRITICA. lyi 

qiioque sententiarum , sicuti aptum est narrationi strictim 
exj)ositae , melius cohaereat : addebat^ — lU — vide- 
retur. 

2 1. acciisationi\ Sic nostrietOxonienses ad unum omnes: 
neque de veritate scripturae dubitamus , quod Lambinus fe- 
cit et Garatonius. Nam verbum praevaricari, quamvis numquam 
alias in Cicerone, ut videtur, cum dativo coniunctum inveniatur, 
tamen natura sua liuic structurae minime repugnat, sed 
sponte potius ubique dativnm eius rei aut personae, cuius 
causa aiiquis praevaricatur, subintelligimus. 

4i , 12. ita tuni] Accedunt h. 1. optimi nostri ad au- 
ctoritatem cod. S. Victoris et optimi regii apud Lallemand. 
Ad sensum autem necessario ita scribendum erat pro vul- 
gato Jam : iani enim id, quod deliinc factum csset, indicaret ; 
sed iudiciuni suuni , quo primum conderanatus est , iara prae- 
cessit : tum euim, quum ex iudicio discessit, satis de se ipse 
iudicavit. 

iS.de Oppianici persona causaque\ Quod ex conseu- 
|su praestantissimorum codd. addidimus: persona — qucj non 
cst otiosum : causa enim nihii aliud spectat quam ten- 
tatum ab Oppianico ia Cluentinm veneficium : persona 
ea omnia complectitur, quae de vita Oppianici anteacta prae- 
xnissa erant* 

i\, et iis , quae'\ Copulam et iniuria Garatonius damna- 
vit , quamvis a multis libris inferioris notae absit : prius 
enim et alteri sic respondet , ut duae gravissimorum crimi- 
nura partes discernantur, et ea, de quibus dictum est, et ea, 
quae reticentur. — Mox pannus iste, qui ad vocem hreviter 
in bono codd. numero assutus est : hene ^yhreviter'-'- , ut qiuim 
onmia paene dixerat^ multa adhuc sihi reservasse videatur, 
satis auctorem suum arguit : optimi nostri nihil eiusmodi 
sordium traxerunt: neque satis caute egit Orellius, qui tam 
inertem magistelli cuiusdam observationem , cum clausula 
iila comparandam censet, quam supra §. 57. Ciceroni vin- 
dicavimus. 

4: 



1^2 ADNOTATIO 

42 , 8. consentire] Operae pretium est animadvertere, 
quot librorum auctoritate certissimae saepe scriptui"ae nitan- 
tur : nam h. 1. inter omnls nostros et Oxoniensis A et B 
soli veram verbi formam tuentur : reiiqui omnes varie dis- 
crepant. 

45 , tp. T. Acci'\ Quod ubique fit in eiusmodi noml- 
nibus, etiam h. 1. apjjaret : libri scripti fluctuant inter varias 
formas : Attius, Actius , Accius : ex quibus mediam nullius 
gentis Romanae esse iam constat: sunt Attii^ Accii et Atii, Actii 
nuUi. Quum autem oratorem nostrura , Cluentii aggressorem, 
Pisaurensem dicat Cicero Brut. c. 78., ex Pisaurensibus mo- 
numentis, quae coliegit Oiiverius, iure aliquid auctoritatis 
quaesivit Garatonius : praebent ^t haec eandem fere varieta- 
tem 5 probavi tamen egregii viri iudicium , qur plurimum 
tribuit lapidi uni n. CXXXI, in quo noster ipse sic inscri- 
ptus esse videtur : T. Accii Pisaur. cineres. Certe nihil ego 
affirmaverim , sed in re prorsus dubia aliquam veritatis spe- 
ciem sequi iucundum est. 

44? 4* P^^ Fahricium'\ Pi'aetuli hanc optimorum codd, 
scrlpturam vulgato piuraii per Fabricios : nam quo sacpius 
C Fabricius et eius libertus Scamander Fahricii a Cicerone 
appellati sunt c. 22 , 69. 60., eo minus suspecta est b. I. ac- 
curatior dicendi ratio. 

5. exstat memorid\ In plerisque MSS. pluralis legitur : 
e^stafit memoriae : sed iile dicendi usus, quo memoriae libros 
significant, quibus mcmoria rerum gestarum continetur, 
quos veteres commentarios nominabant, non est Cicei-onis ae- 
tatis : exempla eius apud Gellivim primum extare videntur : 
IV , 6: /re veteribus memoriis scriptum est. H, 12 : Phavo- 
rinus philosophus memoriarum veterum exsequentissimus . Sue- 
touius Claud. c, i, singulari numero dicit: vitae memoriarn 
(Drusi) composuit fAugustiuiJ . Sed nostro loco , quuin tabulae 
puhlicac statim coTpmemorentur , primum communis hominum 
niemoria in auxilium vocanda erat^ 



CRITICA. 



175 



9. in maledicti loco\ Optimi libri nostri accusativam 
exhibent : in — lociim : quem tamcn pati non posse videbatur 
natura verbi obiicere , quod eodem modo struendum duxi- 
mus cura verbis numerare, po/iere, deferre et sfmilibus v. c. 
Epp. Fam. 11, 6. 3. in mercedis potius quam henejicii loco 
numerare. in Pison. c. t^. 3t. time aiisiis es — meuni disces- 
sum illum — maledicti et contumeliae loco ponere , et 52 : tu 
cetera illa in maledicti loco pones. Verr. 11, 11. 29: hoc il~ 
lis in henejicii loco dcferendum. III, 4^. ii^- hoc in beneficii 
loco petitum est ah Apronio. 

45. I . qxd sihi alia ratione difjideret\ Mirum in modunt 
h. 1. vera scriptiira , quae in vetustis edd. et longe plerisque 
codd. apparet, a criticis omnibus , eliam a summo Lambino 
neglecta est : nara ubique ante nos vulgabatur aUqua ratione : 
sed hoc aperte dicit orator : Quum Cluentius omtu ratione 
causae suae conflderet , Oppianicus non aliqua ratione, quod 
cuivis etiam innocenti accidere potuit , sed alia ratione scil. 
quam corrurapendo iudicio (adeo culpae sibi conscius erat) 
sibi diffidebat. Neve forte quis dicat , aliqua h. 1. ut saepe 
idem esse quod alia qua : nam boc non est quod sententia 
postulat : non alia aliqua, sed alia quacunque ratioae sibi 
diffidebat Oppianlcus. Hoc tam perspicuum est , ut nemo, 
qui monitus semel accuralius attenderit, dubitare possit : ac-, 
cedit quod cap. seq. iuit. eadem iisdem fere vei'bis repetun-. 
tur, quae nemo tentavit: eum qui spem salulis in alia ratione 
iion hahuerit. 

5. tam inimicus'] Praeter egregiam auctoritatera etiara 
sententiae rationem sequutus hanc scripturam praetuH vulga- 
tae tani iniquus. Nam etsi summa foret iniquitas , si quis 
Ciceroni, quod proposuit, non concederet, tamen, causa po- 
tius, quam res ipsa affijrenda erat. ■ 

46, 5. negate^ inquam'] Eiecimus alterum imperativum ne- 
gate, hoais libris ducibus : quo nimis idem verbum cumulatura 
esse videbalur. Nam etsi, quod satis notum est, ad fuicien- 
dam eiusdem verbi repetitionem apponi solet iiiud inquam : 



174 ADNOTATIO 

{cfr. supra c. 22. G^i: m'hil, nihil, inquam. infra. c. 60. 168 i 
pater, pater , inqiiam. yro Mur. c. 37. 80: cives ^ cives , in- 
quam. pro Flacc. c. 1 . 3 ; hoc tempors , hoc , inquam , tem- 
pore. pro Lig. c. 5. i5 : per te, per fc, inquam. c. 9. 28 : 
omnes , omnes , inquam, pro Deiot. c. 12. 54« solus , solus, 
inqiuxm, es ^ C. Caesar. cfr. Goerenz ad Acad. p. i^i.) h. 1. 
simplex imperativus negate iure pro repetitione habendus est 
compositi illius : audele negare. Mox autem verba : in eo 
loco haud tangenda videbantur propter levem nonnullorum 
librorum varietatem: nam Manutius optime ea interpretatus 
est : in subselliis accusatorum , in quibus interpellandi defen- 
soris potestatem suo iure nan habebant. Apte idem confert 
similem locum pro E.osc. Am. c. 27. 73 : Ita quaero abs te, 
C. Eruci, quomodo? et sic tecum agam , ut ineoloco vel 
respondendi vel interpellandi tihi potestatem Jaciam, vel etiam 
si quid voles , interrogandi. Vid. quoque infra c. 60. 168:' 
pater illius adolescentis , quem propter animi dolorem perte- 
nuis suspicio potuisset e x ill o lo co testem in A. Cliientium 
constituere: ubi perperam Ernestius Sylvii coniecturam ex illo 
luctu probavit : sensus est : is , quem nunc in defensione 
testem ex nostra parte producimus, facillime, si ulla sceleris 
suspicio fuisset, ex accusatorura subselliis surgere potuissetj 
add. c. 19. 54 ; hoc ipso in loco , quasi reus ipse esset^ 
sedebat. 

47 f I. datis muneribus'] Sic dedimus ex optimis nostris: 
vulgo legebatur : donis datis muneribusque : quod Graevius 
quique eum sequuti sunt , rclicto Lambino , qui melius sal-* 
tem dojiis datis coniunxerat ^ sic distinxerunt : donis, datis 
muneribusque , quasi duo synonyma nondum satis supei^que 
sufficerent,tertium Ciceroni obtrudentes : sed ille ne duo qui- 
dem posuit, sed haud dubie illud , quod nunc restitutum 
est : datis muneribus ; in quo librarii, qui nescio quo erroref 
datis pro substantivo habebant , rariorem verbi usum , ad- 
scripto alio nomine donis , explicuerunt , unde aiii moQ- 
»trum illud lectionis effinxerunt. 



CRITICA. 1175 

a. eo fautore] Quod nemo ex cod. S. Victoris, sua- 
dente Lambino, restltuendum duxit , id nunc nostrorum co- 
dicum auctoritate extra dubitationem positura est. Quis enira 
diutius manifestum mediocrium librorum errorem ferat : au~ 
ctore? Qui tandem iudex is, qui cupide reum absolvit, auctor 
eius a bono scriptore dicatur ? Contendit quidem lioc Gi\ie- 
vius, nullo modo probavit. 

12. lam hoc noti ignoratis] Ncgatio h. 1. tam incerta 
auctoritate nitebatur , ut Graevius '' de ea delenda cogitaret ; 
illi enim interrogatio huic loco havid aliena esse videbatur ; 
quemadmodum in vetere editione Basileensi revera constitutus 
est : sed nemini, puto, persuadebit, Ciceronem gratam meta- 
phoram , qua leviter et eleganter adumbrata ad rem ipsara 
progressurus erat , insigni quodam affectu protulisse , quaUs 
interrogationi proprius est. Opportune autem gravissima codd, 
nostrorum auctoritas intercedit, quae etiam ceteris omnibus 
dissentientibus , receptae scripturae fidem satis confirmat. — 
IVeque minus necessarium est , quod mox novissimi demum 
editores ex mg. Cod. S. Victoris receperunt: monitae pro 
vulgato dominante, quod frustra variis coniecturis tentatum 
erat. Nam verba Jame dominante nihil ahud nisi tempus 
communis omnium inopiae indicarent, qua grassante bestiae 
quoque compellerentur : sed niliil hoc ad rem , ubi unice 
bestiarum consuetudo, quandocunque fames eas premeret, de- 
scribenda erat. 

48 , g. (jui id efficere possit\ Satius duximus, librorura 
consensum , quam vulgarem grammaticorum normam scqui: 
nunquam certo affirmari potest in proposilione pendenti, qua 
sententia cuiusdam continetur, quantum eius mente , qui lo- 
quitur, aul eius, cuius sententia affertur , dictum sit : h. 1. 
si Staieni potius quam Ciceronis verba nobis audire videmur, 
optime praesens tempus defenditur. 

49, 8. miserrimus in locis \et\ inanissimis'] Duarum, 
qaae h. 1. vulgantur , scribendi ratlonum , (aut: miserrimiis 
et inanissimiis y eiectis verbis in locis; aut: miserrimis in 



176 



ADNOTATIO 



locis et inanissimis) neutra satisfacere poteist : nam ut unum 
inoneam, in priori adiectivum indnissimiis ad ipsum Staienumy 
in altera alterum miserrimis ad loca non apte trahitur. Sed 
qutim verba in locis in longe plerisque et optimis MSS. ex- 
stent , de iis tix dubitari potest : tum autem pro sexto casu 
miserrimis in egregio cod. Florentino et quinque Oxonn. (ut 
videtur), in vetustissimis denique editionibus primus miserri' 
Thus apparet , quem sententiae ratio aperte flagitat : sed ob- 
stat copula et ante inanissimis^ quam ipsam in plui-imiscodd. 
ablativum miserrimis peperisse suspicor. Sed mihi potius in 
ista copula vitium latere videtur : nescio an Cicero in re 
tam lepide et facete narrata, rariorem formam ausus sit : in 
locis exinanitissimis, quae sane faciliime corrumpi potuisset : 
simplex participii forma Nostro haud insolita est: vid. Verr. 
V. c. 4o. 104.' in eumj qui solits habuerit constralam navem et 
minus exinanitam, de leg. Agr. II, c. 27. ^-2: vectigalibus ob- 
latis , sociis vexatis , regibus atque omnibiis gentibus eccinani- 
tis. — Interim copulam, causam, opinor, erroris, uncis in- 
clusimus. — Loculis^ quod pro locis Ernestius coniecit, nul- 
lis codd. vestigiis firmatur : locis non potest reprchendi , si 
aptum epitheton nactUm fuerit, quale est nostrum exinani- 
tissimis; ut sensus sit: unde omnia corraserat, quum eo 
tantae opes subito confluxissent. 

i3. Oppianicum damnari vid. ad c. i4* 4^* 

14. Quid tandem?'] Sic multo melius hominis audacia 
exprimitur , quasi indignantis sibi , quod subsidiorum inopia 
ahquamdiu haesitaverit , iam autem omnem dubitationem ab- 
iicientis : vulgatum qui tandem ? dubitationem nondum po- 
sitam indicaret : nam esset tale quid supplendum : tjui lan- 
dem rem instituam? nunc autem nos co^iiacimxs : quid tandem 
moramur ? 

5o, II. ne gratis : male hoc Orellius Eulbo tfibuit, 
quasi Staieni verba interrogando lepetentis, scd aperte haee 
ita iungenda: simul atque hoc: ,,/ie gratis^' audivit. 



i 



CRITICA. ^rj^ 

i^j. mvdme amnrus iis rnsus est , qid aliquid ex eiiis ser- 
mone speculae degiistarani\ Sic deraum optimorum nostrorum 
codd. ope hic locus, quem etiam minus intelleclum omnes 
ob lacetiam admirati sunt , veram lucem suam nactus est. 
Scilicet ex ipso rei exitu satis apparet , Bulbum a Staieno ia 
huius ncgotii partis adscitum alios quoque iudices , sicut ille 
rogaverat , adiissc et ostenlata mercede tentasse : sed quod ex 
fine neccssario coUigitur , id in ipsa narratione nusquam di- 
cebatur : sed verba : itaque is visus est — degmtarat , quem- 
admodum vidgantur , nihil nisi gratum Bulbi animum pro- 
pter spem ipsi excilatam ostcndunt ; neque satis intelligitur, 
quid ad augendam eius lactitiam Guttae accessio contulerit. 
Tum etiam mira inest in vulgata scriptura lepidae imaginis 
perturbatio: quid enim ? Bulbns ideo non amarus visus est, 
quod ex sermone Staieni aliqaid speculae degustarat? lure 
expectes , alios ex ipso aliquid degustasse , quibus non ama- 
rus videri posset. At nulla haec est Ciceronis culpa , sed 
librariorum , qui verba eius raisere detorserunt : scrij)sit ipse, 
quod dedimus, quo sententia et iniago egregie iuvantur : 
Itaque (Bulbus, cui, accedente Outta, maior fides habebatur) 
minirne aniarus iis visus est , qui aliquid ex eius (Bulbi) 
sernione speculae degustarant h. e. ceteris iudicibus , qnibus- 
cum o quebatur. — Ceterum notandum cst , scripturam 
speculne , de qua post Lambinum neminem dubitasse puto, 
quam paucissimorum librorum fide niti: Florentt. omnos pi"aeter 
optimum spe gulae exhibent: vox ipsa etiam in Epist. Famm. 
II, i6. t5. legitur; forfasse pelita ex Plauto. Most. III, i, 
112, Pers. II, 5, 9. Cas. II, 4» ^V- 

1 1 . placidissinie : sic rectius scribitur , quara quod vul- 
gabatur : 1 landissinie. Nam revera ii-atus placidum vultum 
simulabat Bulbus. 

5r , 3. nationis magis quarn generis'^ Delevi proriomen 
siiae post vb. nadonis , praeeuntibus optimis co.liciljus, ne- 
quc sine idonea causa : non enim crat natione Ligur Staie- 
nus, qnod nonnulli intellexisse videntur, sed verum ei Liguri 

12 



178 



ADNOTATIO 



cognomen erat : quod ne propter notas ipsius fraudes ludi- 
brio adgentem Ligurum traheretur, quam fallaciis infamem fuisse 
Servius testatur ad Aen.XI, v. 71 5. cum nobili Pae/on/m cogno- 
mine commutave^at. Garatonius verum vidit contra Sylvium 
monens : Nadone Ligwem hunc fuisae: necesse non est. — 
Ligux'is cognomen habes in gente Octavia apud Cic. Verr. 
Act. II. I. c. 48 •■ ^' Octavius Ligur. 

5. Hic ille planiis^ Ne quis h. 1. dissentientium codi- 
cum numero moveatur , A. Geliium audire sufficit in loco 
ab Oliveto primum adnotato , 1. XVI , 7 : Planuni pro sjco- 
plianta Marcus quoque Cicero in oratione scriptum reliquitj 
quam pro Cluentio dixit. 

i5. fjuum palam: sic codd. plerique ; vulg. quam pa- 
lam f sine sensu: quomodo enim ad suam h. e. unius Sta- 
ieni sententiam pronomen referri potuit , quod ad omnes 
pertinerel ? 

52 , I . placuit repente pronuntiari : Dixerunt'] Hic locus 
in plerisque editionibus vanorum additamentorum mole im- 
peditus, largam disputandi materiem praebebat viris doctis, 
quibus lacinias istas rescindere religiosum videbatur. De 
quibus ut sine cupiditate iudicetur , monendum est, ne unum 
quidem codicum nostrorum , neque ex Oxoniensibus ullum, 
neque codicem S. Victoris, neque optimos Palatinos, nec Fran- 
cii libros verba ista vulgo interposita iudices et mox se id 
velle agnoscere. Quare desmaut interpretes ex manifestis 
glossematis lectionem aliquam artificiosara et contortam ex- 
sculpere, quod nuper etiam Orellius tentavit. Si quis autem 
locum nostrum , qualem libri praestant, attente peipenderit ^ 
tum Asconii scholium ad finem primae actionis in Verrem 
contulerit , ubi diserte docetur : ab utraqiie parte oratione 
consumpta , iit in consilium dimitterentur iudices a pra^tore^ 
praeconem solere pronuntiare : Dixerunt : • — num dubitare 
potest, quin haec iudicii forma in nostra causa observata 
sit ? Sed Garatouius , qui veram rationem perspexit , de 



CRITICA. l«Q 

Cannutio dubitavif, qiuim praetoris fuisse censeret finem im- 
ponere causae dicendae , ideoque C, lunio scribendum esse 
pro Cannutio suspicatus est ; quamvis hac difficultate commo- 
tus, postremum ad Gruteri scriptui-am redeat : yy/«a«^ repente 
pronuntiare iudices ; dijcerunt se id velle, At erravit vir 
egregius. Nam praeterquam quod Asconius non dicit , prae- 
torem illud dixerunt a praecone pronuntiari iussisse , ex ipso 
cap. 5o. 85 : cur eum, qiaini in consilium iretur, Cluentius et 
Caiuiutius abesse patiebantur? cur quum in consilium mittebantf 
Staienum iudicem non requirebant? satis apparet , accusato- 
res in consilium misisse h. e. ad ineundum consilium iudices 
invitasse. IUud autem quod Garatonius ex coniectura scribi 
iubebat : pronuntiari pro forma activa proniaitiare , ex duo- 
bus Palatinis et codice S. Victoris enotavit Gruterus, idque 
reciperc non haesitavi. — Ceterum sicut causa utrinq»** 
perorata dixerunt a praccone pronuntiabatur, sic causa non- 
dum satis exposita amplius ex consilii sententia pronuntiatum 
est. V. Cic. Brut. c. 22. 

5. quadragena millia nummuni\ JVumerum non aliter 
sccibi posse , ipsius rei ratio luculenter ostendit : error in 
niultis codd. et editionibus, etiam Gruteri et Graevii (seoccen' 
ta quadraginta milliaj inde natum , quod quadraginta millia 
his signis notabantur : CIDXL , unde effectum est lOCXL. 

17. Aelio'^ Placuit optimi Florentiui scriptura, quae ei'- 
i'ore palimpsesti Taurinensis aperte confirmatur. Haec rara 
appellatio (v. c. "x^. 64- et 26. 72.) certe non a librariis ex- 
cogitata est. 

53, 10. exspectahant : sic sensus etiam sine libris re- 
scribi iubebat pro vulgato spectabant : nam nullaedum sen- 
tentiae dictae erant , quas spectarent ceteri iudices. 

54 , I • severi hcmines , qui hoc statuenmt] qui , qxiod 
Orell. ex pal. Taur. restituit , etiam in optimis nostris con- 
spicitur. Optime vidit Orellius , restituto pronomine , in se- 
quentibus etoi, quod vulgo disiunctum scribebatur , uno vo- 
cabulo concludeudum esse: quo iiicto mirum quantum haec 



l8o ADNOTATIO 

sentenlia profecit: sic enlm et caxisa, propter quam severio- 
res iudices sic pronuntiabant [qui hoc staluerunt — oporterej 
et ipsum factum {etsi — — putabant oportere) recte dispo- 
sita clarius elucent ; tum etiam praecedente illo etsi , par- 
ticulae, quae sequuntur, tamen nihilo minus habent quo 
nitantur. 

56 , 'j . sunimam illi iudicio invidiani\ H aec scriptura, 
de qua nemo hodie dubitat , nonnisi codicis S. Victoris au- 
cloritate, quantum notum erat, nitebatur: nunc dcmum ad 
confirmandam fidem optimi nostri accedunt : reHqui omnes, 
quotquot a viris doctis inspecti erant , verbum iudicio omit- 
tunt. Sed ut hoc dici potuerit , quod tamen vix a Cicerone 
esset concessum , summam Cluentio invidiam et infamiam 
tum fuisse conflatam , quomodo ilkid stare potuit : in hanc 
alterlus flammam invidiae C. lunium iniectum esse ? Est 
omnino iudicii illitis infamia , in quam omnes , quae tum 
sequebantur, causae contagione quadam incurrebaut. 

g. recentem tuni^ Restituimns ex MSS. longe plerisque 
particulam tum^ quae cum adiectivo recentem arcte connexa 
paene necessaria est, ut lunianum iiidiclum brevi post actam 
Oppianici causam habitum esse appareat. Saepissime quoque 
a Cicerone tum adiectivo recens adnectitur v. c. c. i3. init. 
c. 3i. 84. 

i5. sed claniore'\ Traxerat hic locus ex Repetitione no- 
minis , quod modo praecedebat, vitium , quod nunc demum 
sustulimus : nam nihil bonae frugis in genitivo hominum, qui 
Tulgo legitur post voc. clamore. Erat potius clamor a L. 
Quinctio, homine turbulento, subiatus et excitatus. 

58, I. iam multitudinem criminum et atrocitatem] Prae- 
ter ordinem verborum ex optt. codd. emendatum opportune ex 
iisdem pai-ticulam iam pro vulgato ipsani nacti sumus : quod 
prorsus huius loci non erat : nam ipsam sic demum recte 
foret oppositura , si multitudo criminum et atrocitas non satis 
idoneam timoris causam in se haberet : quum tamen vel 



CRITICA. i8i 

maxlme proptcr eam verendum esset reo , ne damnaretur, 
quod ipsura particula iain indicatur, quae nihil magis con- 
sentaneum Iiiisse ostendit, quam quod multitudinem criminum 
2>ertimesceret. 

i4' cfuae ad eam rcm pertinent : vulgo : quae nunc 
<hI eam rem pertinent ; scd nwic non solum inutile , sed 
valde incommodum erat : hoc enim tempore nihil magis 
ad causam pertinct , quam initio quaestionis ; et si quid 
ampllus accessisset , id qiiidcm non ante octo annos po- 
tuisset agitari et tractari. Fortasse ab otioso librario in ve- 
tusto cxemplo ad vv : anni simt octo ilhid niinc in margine 
adUtum erat, idque ab ahis ia alienum locura intrusum est. — - 
Mox distinctione leniter mutata sententiae bene consuluimus: 
scribebatur olira v. 17.: Quid? Alhiana pecunia vestigiisne 
cett. Sed raultura refert , ut omissa pecuniae Cluentianae 
mentione continuo Albiana insigni quadara vi opponatur : 
Quid Albiana pecunia ? vestigiisne cett. Eadera ratione p. 
Mur. c. 20. fyx. post descriptara Mureoae praeturara, sic con- 
tinuatur oialio : Quid tua sors ? tristis et atrox, 

ig. vobis iitdicihus\ Minus elegans fortasse haec scri- 
ptura , quara ex optimis codd. protraximus , iis videbitur, qui 
perfecta iraaginum aequahtate mire delectantur : nam vulga- 
tara vohis ducihus apte convenire dicent iis, qui non solum 
vestigia odorantur , sed ad ipsum cuhile se perventuros esse 
sperant: at ratio repugnat : nulio modo iudiees in illa quaestione 
duces dici potuerunt, cuius latebrae ipsi oratori aperiendae 
crant ; sed hoc iterum praedieat , de quo modo vehementer 
laetatus erat , quod temporis iniquitas recesserit, quodque 
hoc iudicio, his talibus viris sedentibus, facile demonstrare 
posset, quod olim in iudicio luniano non sine magna invidia 
commemorari potuisset. Quare idem fere h. 1. dicit , quod 
infra p. 62, i5: iiodierno die primum veritas vocem contra 
invidiam , his iudicibus freta misit. 

p. 69 , 5. qui pecuniam dederant] Sic dedi a libris 
paulum recedens, media scriptura inter utramque varietatem 



l83 ADiNOTAXrO 

tjuod et ciii electa : sed nihil, pnto, certitis : niodo , interro- 
gatione usque ad vv. effcctum est continuata, vcra sententiae 
ratio restituatur. Nam male vulgo interrogandi signum post 
vb. requirehant poniturj reliqua narrando enuntiantur. Sed 
una interrogatione , quae a particula cur^ immerito quibusdam 
suspecta, pendet , id efficitur, ut diversa agendi ratio ab utra- 
que parte insignibus documentis ob oculos ponatur. »Quid 
igitur,« inquit wmagis mirandum , quam quod, qui pecuniam 
ad corrumpendum dederant, Staienum non requisivcrint, Op- 
planicus, conlra qui corriiptus esse dicebatur , absentiam 
eius moleste tulerit ? « Sic quoque praestantia scripturae 
querebatur apparet, quae contra plurimorum codd. aucto- 
ritatem deteriori quaerehat in plerisque editionibus cesserat. 

60, 10. \istani dedit concilialionis et gratiae Jalndam'] 
Tenemus h. 1. insigne quamvis vetustae interpolationis ex- 
emplum , quod quaraquam editores fugerit , nunc optimorum 
codd. ope convictum et deprehensum a nemine , puto, non 
agnoscetur. Nam verba illa, si diligenter excutias, omnia 
interpolationis signa prae se fei-unl, quum fictum vulnus 
infelici emendandi studio sanare conentur. lllud enim libra- 
rium aliquem oflfendebat quod Staienus mendacium suum 
aut necessitate adactus , excogitasse diceretur , aut a Cethego 
admonitus. Quid enim ? Quod ab alio admonetur , id non 
excogitat. Quamobrem aliud verbum addendum videbalur: 
modo hoc paulo sollertius excogitatum esset. Cicero numquam 
vnam sententiam iisdem fere verbis et exorsus esset^ et clau- 
sisset : istam conciliationem gratiae — istam conciliationis et 
gratiae Jabulam, — At non sunt eadem vcrba, dicat ali- 
quis. — Sane non sunt : nam quicquid posteriorum non a 
Cicerone sumptura est , numquam a Cicerone potuit profi- 
cisci. Nam primum docta ista figura tov evoq diu dvotv (con- 
ciliatio et gratia) quae interpretes iure vexavit , infelix est 
commentum in simplici nan^atione. Tiun fahulam interpo- 
lator aperte non comoediae sensu , quod voluit Orellius , sed 
pro mendacio posuit; quod Cicero nonnisi idoneo epitheto 



CRITICA. l85 

addito , aut in rebus poeticis et veie fabulosis ausus est; 
hoc sensu dicit de Inv. 1 , 19. 2^ : Jahula est iu (jua nec 
verae nec verisiniiles res condiientur , ciciusntodi est : Angues 
ingentes alites iuncti iugo. Off. 11 , 9. 09: Jicta et conimen- 
titia fahula. pro Mil. 3. 8 : Jictae Jahulae, Denique dare 
Jahuliun est quidera Ciceronis sed ita ut sit ; fabulam sceni- 
cam populo spectandam exhibere, (Tuscul. I, 3 : Livius Ja ■ 
bidam dedit) nusquam menducia vcnditare , ut nostro k)CO 
interpretandum foret. Quae quum ita sint, restat ut difficulta- 
tem illam, interpolationis causam, perpendaraus. Alqui resecto 
additamento illo iocus sanissimus est: Staienus enim, sive 
extrema necessitate coactus, sive a Cethego admonitus frau- 
dem excogitavit : nam etsi consiHum simulandi ab alio acce- 
pit, ipse tamen rem omnem instruxit et adornavit , quod 
ipsum , postposito praesertim participio admonitus , tan- . 
quara altera significatio commode verbo excogitave potest 
subintelligi. 

61, 9. qid cum matre Jiabehat simultates'] Quum duo 
optimi nostri et bona pars ceterorum codicum verba habc' 
bat simultates tueantur, non dubito, quin errore hbrariorum^ 
simili terminatione vocum habehat et haerehat deceptonim, 
in reiiquis oraissa sint. Garatonii rationi, qui scribendum 
censuit: qui cum matre? scil. in gratiam redire poterat, iiiud 
obstat, quod nihil aliud ad causam dirimendam requirebatur, 
quara Ciueutii et Oppianici gratiae reconciiiatio, Sassia id- 
circo tautura commeraoranda erat , quod cius cum fiiio si- 
muitates magnum erant irapediraentura , quo minus hic cum 
vitrico in gratiam redii'et : idque in vulgata scriptura aptis- 
sime expriraitur. 

21. disputo] Nihil moveor plurimorum codlcum, qui 
disputem exhibent , dissensione, optimorum auctoritate con- 
tentus et sensum ipsum sequutus, qui quura orator inchoa- 
tam iam disputationem interpellet, non novam aiiquam omit- 
tat, indicativum flagitat. 



iS^ ADNOTATIO 

6a , I, acl qunm rem fuerit\ Participiura data in 
deterioribns codd. h. 1. intrusum in plerisque editionibus 
quasi inre suo locum obtinuit : 'sed cedat necesse est locu- 
pletioribus testibus : nam multo luculentior et gravior fit 
membrorum opposilio, si in utroque niliil nisi verbum sub- 
stantivum habemus.. 

64 j 19. possunt iidem illitd iudicium Jidsse de/endere] 
Aptiorem hunc verborum ordinem pro vulgato : illud iidem 
duo optinii cum pal. Taurinensi satis firmaut. Ceterum hic 
locus necessario pro interrogatione accipiendus est : quod qui 
neglexerunt,. Manutius, Stephani et ipse Lambinus, teraere 
negationem non ante Jiusse inculcarunt. Graevius verum vi- 
disse videtur , quamquam explicatio eius mire conturbala est : 
nam nescio quo errore in Iioc de Ivniio iudicium Oj)pianici 
causam intermiscet , de qua prorsus non cogitatur. Hoc 
dicit Cicero : si quis dicat lunium non quidem iUis legibus, 
quibus accusatus sit , sed alia , contra quam commiserit, 
esse damnalum, num idem contendere potest , hoc fuisse iu- 
dicium , in quo eiusmodi legum negligentia et perturbatio 
vcrsata est? 

2 1 . infestus tum popidus Romanus Ivnio Jiut'\ Foedum 
mendum hunc locum inde a pi-incipe edilione obsedit , a 
nullo interprete animadversura. Scilicet sic ab omnibus vul- 
gatur : iii/estus tum praetor lunio fuit. Sed quid praetorem 
moramur, qui quantum ad lunium opprimendum feccrit, iam 
expositum erat , ubi quaerimus , quid populum ad eum con- 
demnandum commoverit? Nam postquam illud satis osten- 
dit orator, iudicium lunianum praeler leges et consuetudinem 
habitum esse , restabat ut doceret , qua de causa tanta po- 
puli in lunium invidia conflata fuerit , ut tam iniusto iudicio 
eum condemnaret. Erat illa , ut statlm apparet , vis et li- 
centia tribuniciae potestatis : huc igitur iam tendit oralio, 
et singulari arle paulatim eo convertitur. Nam quasi in su- 
peribribus nihil de culpa lunii , si, qua esset, detractum 
esset , iterum adversarium dicentem facit : n £sto : fuerit in 



CRITICA. ,85 

isto iudicio qiiaeclain legum negligentia : idcirco tura fuit in- 
fcMus popnlm Romamis lunio, quod suspicio manebat, cor^ 
ruiitnin eum Oppianicum danuiasse.;t lluic deinceps obie- 
cfioni Cicero occurrit , tribuniciae actionis stimulis populum 
concitatum fuisse ostendens. — Ceterum nihil pronius, quain 
quem ex egregiis libris correximus , error : nam Praetor et 
populm Romanus simili compendio in MSS, notantur. 

6^ , 2. P. Popilius : hic nulhis ahus esse potest, quam 
quem lege a C, Graccho in exilium expulsum L. Bestia rogatione 
sua restituit. Brut. c. 25. qS. ct c. 54- 128. Quare etiam. 
invitis Ubris P. praenomen rctinendum eral , quod Graevius 
priraus restituit. 

;j. illud iudicinm iudicii simile\ Graevius post v. iitdi- 
ciiim distinxit : scihcet ne idem bis '''ceret orator : non fuit — ■ 
simile , nonfuit: nihil infehcius ficri potuit; nam haec repe- 
titio Ciceronis rationi vel maxime accommodata est; ille autem 
dno merabra eflicit , quorum alterum {iudicii dmile) priori 
subiectum (jionfuit iudicium) nihil dicit, quo vis sententiae 
augeatur. 

20. Jtt enini eliani\ enim , quod ex bonis libris inserui, 
non est librarii invcntum : elegantius enim obiectio inducitur 
particulis nt cniniy quae graecis uXlu yuQ respondent : cfr. 
pro Mur. c. 17. 35: Jt enini in praeturae peUtione prior 
renuntiatus est Servius. 

68 , 25. reprehendissent'] Non est audiendus Oxonien- 
sium unus, qui h. I. deprehendissent praebet: reprehendere 
sic ut significet depreliensum accusare haud infrequens est 
apud Ciceronem: v. Verr. III, 96. 224.* aliquod genus pe- 
ciiniae cogendae nullo modo senatoriis iudiciis reprehendi posse, 
p. Planc. 55. 86. 

69, 12. HS IDC] Nihil in hoc numero mutandura, quam- 
vis boni codd. dissentiant : nam idem numerus plene scri- 
ptus et sine ulla varietate apparet c. 25. 68. 



i86 ADNOTATIO 

i4« redcuit: haec est elegans codd. nostrorum eraendatio 
pro vulgato retinuit^ quod nihil aUud fere dicit, quam al- 
terum ilkid suppresdt ; iam autem depictam habemus Sta- 
ieni audaciam et fraudem : simulat se nihil accepisse, et ultro, 
qui pecuniam repetunt, accusat. 

70, 12. Quaniobrem si Staieni — 22. confirniet?'] In- 
tricatior huius sententiae nexus saepius minus accurate per- 
spectus pravas et emendandi et interpretandi rationes proge- 
nuit. Ipse Lambinus, festinantius hunc locum tractans, 
erravit , dum coniunctivos : reperiatur — ablata sit ex 
Sylvii coniectura recepit : nam particula quuni uon ultra 
verba : ita constitutum sit — - aut Oppianicus valet, quibus 
ad rite conficiendam conclusionem ea conditio, quae cap. 20. 
64. coucessa erat , in memoriam revocatur. Argumenta, ex 
quibus h. I. ratio ducitnr , nonnisi haec duo sunt : prius: 
«Oppianicum pecuniam ad emendas sententias iudici dedisse, 
iudicatum est ; « alterum,: «Cluentii uummus uuHus iudici 
datus reperitur; Oppianici contra pecunia post iudicium fa- 
ctum a iudice ablata est.« Horum utrumque una particula 
si initio praemissa inducitur: quod quamquam insolentius 
et durius videri potest, tamen non minus verum est. Prius- 
quam autem alterum argumentum : » Cluentii nummus — ab- 
lata est« , in quo si ex superioribus intelligendum est , sub- 
iungitur ; quasi fulcrum eius et adiumentum conditio illa 
denuo additur, quam reus nullo modo detrectare potest. 
Haec si lecte perpenduntur , satis apparet, quam infeUx 
novae distinctionis remedium Orellius nuper excogiiarit, quum 
verba : guum ita constitutumsit^ablalaestj)aventhcsi conc'userit. 

72, 2.* capta nusquam — dijcit'^ Hunc locum , quem 
nulla ratione expedio, ad optimorura codd. fidcm cxpriniere 
satius videbatur, quam quidquam incerta tangere coniectura. 
Equidem gravius mendum inesse suspicor, quam quod leni 
medela tollatur : namipsa Lambini sanandi ratio, haud sane 
mitissima, nibil eflecit. Quis dical , an Staieni nomen h. 1. 
tam certum sit, iit editoribus videbatur? 



CRITICA. 



187 



5. HS CCCC] »Lambinus adversus edd. omnis emenda- 
bat AXXX millia: quod prope verum videbitur conferenti 
cap. I'). pi-o Caecina. Neque certe plus ceteris accepisse 
videtur Falcula ex c. 27. et 32.« Sic Garatonius. Sed nihil 
mutare ausim , quia incertum est , an Fidiculanii accusator 
eandcm corrumpendi rationem perspexerit, quam Cicero fuisse 
contendit. 

1 1 . adducti iudices sunt : scil. ut iudicarent : eundera 
verbi usum habes ad Att. XI, 16: ego non adducor quem- 
(jiiam bonum idlam snlutem putare mihi tanti fuisse. Fin. I, 
5. i4' Nani illud quideni adduci vix possum , ut ea quae 
scnserit ille, tibi non vera r<ideantur, Adduci igitur hac ellip- 
tica ratione passivi locum oblinet verbi persiuidere, quo aegre 
caret oratio latina. Jtaque non opus est Ciceroni insolens 
verbum addocti obtrudere, quod nescio an nusquam alibi 
legatur nisi ap. Horat. Epist. 1,5. 18 : CehrietasJ ad- 
docet artes ; ncc sine idonea causa : est enim : novas artis 
docet, 

^5 , 12. respondei\ Quamvis reluctans paulum recessi 
ab 0[)timorum librorum scriptui-a , qui respondit exhibent ; 
sed in lerminationibus propter compendia scripturae error 
pronus est : praesens tempus, praecedente altero dicit^ ratione 
flagitari videbatnr. 

■^4 3 3. ex hominibus ipsis^ Ne unum quidem codicem 
sibi assentienlerti habent , qui nominibus dederunt , h. e. 
Naugerius et qui sequuntur praeter Lambinum et Graevium; 
sed etiam sententia rcceptam a nobis lectionem unice postulat; 
nihil ex nominibus probationis peti poterat, nisi quod nomina 
hominibus adhaerent: homines describuntur, virtutes et existi- 
mationes eorum ; si nomina docerent , nihil nisi nomina dari 
debebant. Accedit quod pronomen hi aut ii , quod statim 
sequitur, diserte ad homines referendum est: in altera scriptura 
aut plane otiosum est aut molestum , quod neminem tamea 
recentiorum interpretura commovit. 



i88 ADNOTATIO 

5. P. Octavio Balbo] Verr. II, 12. 3i. L. quidain 
Octavius Balbus iurls et ofFicii peritissimus commcmoratur, 
quem Ernestius et Garatonius eundem cum nostro Publio 
habuerunt; iure tamen neuter propter incertain susp"c!onetri 
praenomen mutavit. 

7 5 , 20. ignorantia sui\ Ubique fere inter hanc forraam 
et alteram ignoratio fluctuant libri: v. c. Fam. II, 9. init. 
ignoratione reruni omnium , ubi Gronoviias praetulit : igno- 
rantia. Amic. c. 19. propter ignorationem (ii\. ignorantiauij 
stirpis et generis. Ignorantia intacta stat pro Flacc. 20. 46 ^ 
uhi nihil possent discere nisi ignorantiam litterarum : nam 
haec verba immerito in suspicionem vocata firmat scholiastes 
nuper a Maio publici iuris factus. p. 29. Si quod utriusque 
Ibrmae discrimen admittendum sit, haud dubie in eo cernitur, 
quod ignoratio in singulis rebus raale intellectis versctur, 
ignorantia insitum animi vitium contineat : quod ipsum nostro 
loco conspicitur. 

77 , 6. ita vivit: sic dedi ex longe plex-isque codd. pra 
vulgato vivat: indicativo apte respondct, quod mox sine ulla 
varictate sequitur : si quis — nititur. 

78, i4« aliquid fuisse'\ Quod vulgo additur neque aut 
quod ad sensura meiius est, nego, omni auctoritate destitu- 
tum est : reduxi igitur pristinam sententiae forraam , quae 
nuUo fulcro eget. 

17. nitebatui^ h. 1. ut saepius optimi nostri codd. con- 
firmant scripturam Lambini , qui persaepe etiam ubi fontem 
indicare supersedit, librorum auctoritatera sequitur. Et om- 
nino satis aperte Accius iactaverat iudiciis factis coiTiiptum 
Oppianici iudicium esse convictum , ut non solura illis niti 
videretur, 

80 , 2. maiestatis"] Necessaria videtur, si recte senten- 
tlam perpenderis , huius nominis accessio , quam optimis li- 
bris debemus. Nam in eo omnis argumentatio vcrtitur, ut 
eadem res diversa ratione decerni posse demonstretur in litibus 



CRITICA. 



189 



nestimandis et in iusto iutlicio. Lilium aestimatio ad darana 
resarcienda spectabat ; in iudicio ciilpa eiusdem scelcris con- 
stituebatur. Itaque ubi in aestimandis litibus multa inflicta 
erat, eadem causa denuo in iudicium vocata longe aliter 
iudicari potuit. Ouod in repetundarum crimiue prae ceteris 
locum habebat. Nam qui in provincla iniuste exactarum 
pecuniarum accusatus erat, si scverius lites aestimabantur, 
maiestatis poenara persolvere adigebatur , si lenius , eo no- 
mine daranabatur, quod pecuniam accepisset. Sed quod in 
litibus aestimandis iudicatum erat , id non semper in ipso 
iudicio servabatur : immo qui graviorem multam in litibus 
aestimandispenderat, is in iudicio saepe minus severe dimitte- 
batur. Quare quibus maiestatis lites aestimatae essent, iidem 
in maiestatis iudicio non raro absolvebantur. Hoc iilud est, 
quod Cicero h. 1. exponit, nec nisi repetito maiestatis nomine, 
plane et diserte enuntiat. Contra lites interdum mitiore 
nomine aestimabantur , et iudicium severius agcbatur, quod 
factum videmus in T. Septimii Scaevolae causa, quae h. 1. 
leviter commemoratur, sed ciarius explicatur in Verr. Act. 
I, c. i5. 38: P. Septiinio senatore damnato, Q, Horlensio 
praetore , de pecuniis rcpetundis , lis aestimata est eo nomine, 
tjiiod ille ob reni iudicanduni pecuniam acccpisset. 

5. eosdem iudices absolvant] Haud contemnenda est 
optimorum codd. correctio pro vulg. eos illi iudices , in quo 
pronomen illi \n re , quam saepe fieri videmus neque ad 
cerlam aliquam causam referimus , valde incommodum est. 

17. animadversionem atque aucloritatem Censoriam'] Ele- 
gantem huius loci proprietatera contra praepojiera editorum 
conamina satis tuetur Garatonius : rariores huiusmodi stru- 
cturas , quae ad attractionem pertinent , non a librariis inve- 
niri nemo non videt. 

81,5. utriusque qfficii constituta necessitudo] Recte sic 
vulgata scriptura stare videtur , quamvis librorum auctorilate 
destituta : nam officiis nusquam apparet , ubique officii, quod 



igo 



ADNOTATIO 



tamen ob praecedentem genitivum lUriiisque depravatum esse 
puto : tum coiisuetudo pro necessitudo bonis codicibus com- 
mendatur: sed hoc quoque ex praecedentis verbi similitudine 
corruptum esse videtur : nam maius quid dicendum erat, 
post praemissum nomen iisum, quam consuetudo, qua illud 
minime augetur. 

i5. quum : hanc particulam , quae quam necessaria sit 
i*ecte vidit Orellius , inter omnis codd. notos soli exhibent 
Salisburgensis et optimus Florentinus. 

i6. ex Imc] Sic demum hunc locum lucem suam na- 
ctum esse iure laetamur. In vulgata scriptura in hac frustra 
quaerebatur, quo pronomen referendum esset , quum praeter 
GuUelmum nemo dici posse censeret quasi Galiorum more ; 
sumo aliquid in tua jide , diligentia cett. Quare plerique 
interpretes in hoc praetulerunt , quod Lambinus proposuit : 
sed quid hi omnes mediis illis vei'bis , quae Cicero inprimis 
extolht : quam ipse — — dicendi , fecerint , prorsus non in- 
teUigo. Contra restituta vera huius loci forma ex hac, om- 
nia facile et apte decurrunt. 

82 , 7. exemplis. Fonani\ Varia lectio, qnae in optimis 
codd. apparet, exempli causa pro exemplis nobis nihil nisi 
error librarii esse videtur, qui litterarum s in fme nominis 
pro c accepit ex eaque causa interpretatus est. Si quis plus 
auctoritatis huic scripturae trJbuat , possit is , rautata distin- 
Ctione, hoc modo locum constituere : neque in re nota con~ 
sumam tempus : exempli causa ponam illud unum. 

83 , i4- suhlatas a Lambino olim e MS. cnotatum, no- 
stris assentientibus, non diutius ex oidine excludendum duxi: 
subscriptiones enim semel factae certe non delebantur, sed 
vls earum sequentibus iudiciis toUebatur. Etiam complurium 
codd. vestigia a vulgata scriptura discedentia (delatas) ad 
eandem correctionem ducunt. 

18. accepisse^l Optimos libros sequimur: utrumque per- 
inde dicitur et capcre pecuniam (v. supra p. 82, 23.) et ac- 
cipere (v. p. 72 i.). 



« 



CRITICA. 



19» 



84, 7. movere velit] Singulari qiiadam levitate omnes 
post Gruterum editores huius sive iudiciura sive errorem se- 
quuti sunt , moveri sine ulla codicum auctoritate scribentes. 
Quod eo magis miror , quum sententiae aequalitas sic ever- 
tatur : nam quae sequuntur : alier retineat et — existimet 
Censorem agenlem faciunt , non iubentem , ita ut iure alte— 
Vum quoque eodem arbitrio pi-aeditum expectemus. 

85 , 18. municipii manu sua'] Hanc egregiam optimo- 
rum codicum scripturam libcnter amplexus sum : lam enim 
id agitur , ut Oppianici flagitia quam acerbissime exagiten- 
tur: et sane haud leve convicium additur his verbis : manu sua; 
quae quoiuodo in plerisque codd. excidere potuerint, faci- 
lius inteiligitur, quam quomodo ab uUo librario inventa 
fiierint. 

86, 5. pro ahortione] Male Ernestius quique eum se- 
quuti sunt , hanc scriptiu-am ex cod. S. Victoris enotatam 
aspernati sunt : quae , si totara de Oppianici sceleinbus hi- 
storiam cum hac enumeratione compares , unice vera esse 
apparet. Potio enim , quod iili rescripserunt , nonnisi ad 
caedem Dinaeae pertinere possct, qnae cap. i^. narratur: 
sed hoc facinus paulo post breviter commemoratur : sc^ 
nusquam commemoratum esset flagitium illud , quod nuiio 
modo potuit praetermitti, quo Magii uxorem ad partum suum 
necandum induxit (c. 12.}, nisi h. 1. scriptura ahorlione ex 
probatissimis libris reciperetur. 

18. ut gravissime dicani] Optimorum librorum monitu 
ad vulgatam ante Garatonium scripturam ledii : nam quod 
ille et recentiores interpretes voiuerunt fdicantj^ id necessa- 
rio aiiam mutationem : gravissimum requireljat. Tum autem 
ipsa fiducia, quo haec quae sequuntur , de Censoribus pro- 
nuntiat orator , excusatione quadam egere videtur quae 
quidem nostra scriptura apte continetur : gravisaime enim 
significat : cum severitate et ingenuitate. 



192 



ADNOTATIO 



87 , 10. qiiem iidem isti — siibscripserimt] DIu suspen- 
sus haesi in inira huius loci scribendi varietate , quam alto 
silentio praetermiserunt recentiores interprctes , scribentes, ut 
vulgatum est : aerarium reliquissent. Denique sententiae 
ratio vicit, ut exquisitam praestantiorum codd. scripturam 
praeferrcm. Quid enim? Num haec erat ignominia relinqui 
in aerariis , si qui libertus aut peregrinus ab initio iis accen- 
sebatur ? Erat haud dubie , si nota accedebat , si diserte 
subscribebatur a Censoribus relinqui eum inter aerarios , in- 
dignum esse , qui in tribum reciperetur. IIoc dicit, quam 
dedimus , scriptura : reliquisse siibscripserunt, in qua omissum 
pronomen se nihil habet ofTensionis in Cicerone , qui centies 
sic loquitur more Graccorum : sic pro Mur. c. 5. 7 : qui gra- 
vissime et accrbissime ferre dixit. pro Sesi. c. 7. 1 5 : hunc — 
Cn. Pompeius — devinxerat , nihil in tribunatu contra me 
esse Jacturum. — Illam quidem rationcm quam exposuimus, 
veram huius loci esse censemus : libet tamen alteram proferre, 
longe diversam , quae si res ipsa, quibus nititur, magis com- 
pertae essent et firmatae, fortasse magis posset placcre. Nos 
omnes acrarium pro hominc accipimus infimae dignitatis ; 
quid si fiscus pubUcus esset , quem scriba deseruisse argue- 
retur? Erant scribae, ut satis notum est, ct ut luculenter a 
Cicerone explicatur (Verr. \\\j 79. i83.) ordo honestus quo- 
rum fidei tabulae publicae periculaque magistratuura commit- 
tebantur : multi eorum haud dubie in aerarii rationibus du- 
cendis et ordinandis occupati erant: quod munus si quis ne- 
gligeret aut jjrorsus omitteret , nihil obstare videtur , quo 
minus a Censore hoc nomine notaretur , quod aerarium re~ 
liquisset. Sed suspicionem damus , rainime compertam rcm. 

9. dicant : ceteri videlicet] Veram hanc et priscam scri- 
pturam diu immerito exclusam omnium fere MSS. consensu 
reduxiraus. Verbum dicant nescio quam difficultatem alicui 
librario movisse videtur, ut hoc deleto voculam quid inseru- 
crit , quae mire plerisque ediloribus placuit. At nihil aptius 
xnagisque ad vivum expressum quam antiqua sententiae ibrraa. 



CRITICA. 



195 



»Ut plurimum tribiiam Censoriae siibscriptioni , dicit orator, 
quid inde efficitur?» — Dicant soil. Ccnsores, iidem , quos 
mox eodem modo invocat (afferant) , duos esse corruplos, 
Esto : at tum ceteri , qui non notati sunt a Censoribus, gratis 
condemnarunt , quod nobis quam maxime opportunum est : 
sic enim non circumventus , non oppressus est Oppianicus. 

88, 5. Ant illiul afferant ^ alifjidd esse'^ Sic locum re- 
scripsi ex coniectura, quam nunc a Leclercquio occupatam esse 
video, quae , quamvis perversam eam Orellius censeat , mihi 
tamen unice vcra esse videtur. lllud quidem certe perversum 
est , si capitis sequentis initium recte perpendex'is , quod no- 
vissimi editores ct ipse Lambinus negationem ante v. compe- 
risse intruserunt. Cicero enim Censores , si cura ratione in 
reliquos iudices luniani iudicii , praeter duos illos quos nota- 
verint, crimen aliquod iniicere cupiant, facta eorum et cul- 
pam alTerre et demonstrare iubet : acerrime repudiat rationem 
militarem, qua temere et sortito ex numero reorum qui culpae 
afifiDCs habeantur , eligantur. Cui sententiae quae aptissime 
congruunt: <jnod de his dnobiis hahiterint compertiim, de ceteris 
comperisse, minime tangenda aut divellenda erant. Sed haec 
nuUo modo cum prioribus illis, qualia vulgo leguntur, cohae- 
rent : Aut illud afferant , aliquid esse, Nam quo vinculo duo 
isti infinitivi esse et comperisse copulentur? Scilicet uno 
libi'ariorum errore omnia irapedita sunt,quo levissima correctio- 
ne sublato, et sensus et oratio apte proceduut, neque quidquam 
perversi reliquum est; pro verbo esse reponendum erat sese. 
»Demonstrent nobis, inquit, Censores, eandem culpam, quam 
in duobus deprehenderint, a ceteris esse admissam. Nam 
hoc quidem dicere non audebunt prudentes viri et honesti: 
omnes aeque in culpa sunt : sed uos duos ex ilhs pro arbi- 
tiio sortiti sumus ad notationem Censoriam.ci 

19. qui in bello — deliquerai\ Nova haec , quam ex 
egregiis MSS. exhibemus, scriptura grave huius loci incom- 
modum sustuUt : nam quum in vulgata; ne — delinnueret 
amplior e i cett. homo iam nolus cogitandus esset, nullus alius ex 

i3 



194 ADNOTATIO 

superioribus potuit intelligi, quam miles, qui locnm non tenuitf 
qui Jwstium impetum vimque, pertimuit : quam ridicule , nemo 
non sentit. lam illud nacti sumus , quod opus erat , novam 
personam eamque apte definitam. 

89 , 5. tu non animadvertes cett."] Optime h. 1. Orellius 
Lambinianam rationem futuri temporis {animadvertes, carpes, 
sortiere) pi'o coniunctivis restituendi , a ceteris spretam redu- 
xit , eamque egregia sua coniectura ornavit , tu reposito pro 
vulgato ut , quod Larabinus eiecerat : iam accedunt optimi 
codices ad veram lectionem firmandam. F^elis tamen , pro 
quo Lambinus et Orellius voles dederunt , equidem cum libris 
omnibus retinendum duxi : intellige modo : utcunque velis. 

18. non eadem poena afjici oportere? Convenitne'\ Sic 
bunc locum lenissima emendatione constitui : nam baud dubie 
duplici infinitivo , quem longe plerique MSS. servant , in pau- 
cis tantum altero pro librariorum arbitrio eiecto, quamquam 
ferendus non erat , aliqua causa et ratio suberat : quam sic 
invenisse mihi videor , ut ingenuam scripturam convenitne 
oscitantium scribarum errore in infinitivum convenire abiisse 
statuam. 

90^ ir. multitudini: nemini licitum esi\ Verum h. \. 
(nam nemo facile de veritate dubitabit) soli palimpsesto Tauri- 
nensi debemus: corruptelae per omnis codices permeantis 
causa quaerenti statim apparet : nam primae litterae (nem) 
restituti vocabuli nemini praecedenti nomini multitudinem ad- 
haeserunt: reliquae (inij cum participio licitum coaluerunt, 
unde vulgatum illud illicitum ortum est. 

91 , 1. illa iudicia reprehendisse'] Vix usquam apertior 
librariorum error reperietur , quam in verbis illis , quae 
ante Orellium buc intrusa legebantur: cum equestri ordine : 
nam eadem raodo praecedunt , neque ullo modo h. 1. intelligi 
possunt. Tamen omnes codd. praeter pal. Taur. ea agnoscunt, 
et quod magis mirandum est , ante Ernestium editores omnes 
facile ea tuleiunt. 



CRITICA. 



igS 



93 , 5. sitn scientia^ Ilaec est scriptiira omnium codicum 
praeter Franclanos , quoriim levissuna est fides : contra quam 
cur Orellius nuper denuo luctcttu*, et alteram conscientia 
artificiosa quadam ratione tueri conetur , non video. Vide 
modo allata paulo ante ipsius Scipionis verba: se scire; si 
quis contra vellet dicere , usurum esse eum suo testimonio : 
nonne aperta ad liaec verba Cicero respexit , quum diceret : 
ipse sua scientia — contentus non Jidt? De verbi scientiae 
usu si dubites, conferas d. Divin. II, 9. 20: Jiiturorum nialo- 
rum ignoratio utilior est quam scientia. Sed sic potius dispu- 
tandum erat in loco contra MSS. tentato : in magno codicum 
consensu melius non dubitatum esset a viris doctis. 

95 , 7 . in quos tum Consules designatos'] Garatonius egre- 
gie hunc locum illustrat , ostendens : idem quod in superloris 
anni Consules decrelum fuerit, in designatos anni sequentis 
eodem tempore esse decretum , neque decernere in aliquem 
h. 1. quidquam aliud esse , quam : tradere alicui senatus- 
consultum. Sed idem tamen dubitat de particula tum , quam 
ex emcndatione profectam esse suspicatur : ipsi ex editione 
Naugeriana mutata distinclio placet in hunc modum : num 
anno post — Cassius? in quos quum Consules designatos ident 
illud senatus decreverit , non tulerunt. Sed primum particula 
tum non aliquorum , sed plurimorum et optimorum librorum 
auctoritate nitilur ; tum vero illud in ista ratione maxime 
incommodum est , quod priori quaestioni : num L, Lucullus 
— tuleritj nihil esset responsum. Contra simplex responsio, 
tam breviter enuntiata: non tulerunt, magnam vim habet. 
Accedit quod optimorum codicum ope unum, quod restabat 
verae scripturae incommodum sustulimus : dedimus enim , 
praeeunte Larabino, decreverat pro coniunctivo decreveritf 
qui huius loci non erat. 

i3. referenduni] Haec unice vera scriptura imnc demum 
ex MSS. novum subsidium nacta est : nam duo optimi nostri 
contra notos omnis pro illa testantur. Sed non puto id co» 
gitandum esse, quod voluit Orelhus: Krursus ^ demio Jeren* 



196 



ADNOTATrO 



diim, » Consulum omnino rarius est ad populum referre : 
sed si quid deliberandum proposuerint , tum non minus ad 
populum, quam in senatu eos referre existimo : quod Erne- 
stio et Garatonio item videbatur. 

96, '5. placatiint] Garatonius multorum librorum scri- 
pturam pacatum probavit : immerito , opinor : nam irae et 
inimicitiae potius, tamquam contrariae huic populi tranquil- 
litati cogitandae sunt , quam clamores et tumultus , quibus 
sedatis recte pacatus diceretur : etiam praestantiores libri pla~ 
catum tuentur. 

II. aliorum'] Haec Ernestii emendatio tam certa nobis 
et necessaria videbatur, ut admittere eam non dubitaverimus : 
illorum^ ubi certa nuUa iudicia cogitantur , tum etiam statim 
sequente illo iudicio luniano, nulio modo ferendum erat. — 
Ceterum respicitur h. 1. locus in Verr. Act. I. c. i5. 38, 09. 

97, 18, si quid aliquando non opus esset ab se esse di- 
ctum'\ Sic restituimus probam lectionem , quam OreUius, 
Garatonio frustra monente repudiavit : sed altera illa : si 
quid aliquando quod non opus esset, ab se esset dictum, quae 
primum in ed. luntina apparet, nihil nisi coniectura esse 
videtur. At quanto festivius illud dictum est: si quid non 
opus esset a se esse dictum ; grata quadam levitate , quasi 
quod semel dictum est , perinde etiam non dictum esse 
posset. — Mox V, ao. non minus necessarie ante pronomen 
quid ex optimis Hbris si addidimus, quod in reHquis omnibus 
ultima syllaba particulae quasi absorptum erat. IVon possum 
satis mirari incuriam omnium editorum praeter Lambinum, 
qui solus veteris scripturae difficultatem sensit et ex ingenio 
suo amovit, quod rescripto pro quid. Uude enim pendeant 
illa : quid a nobis dictum aut actum sit ? Scilicet ab his : 
hominum memoria non comprehendatur. Sed si pronomen 
quid pro interrogativo accipitur, (quod sensus tamen mi- 
nime patitur) quomodo, quaeso, id potest subiici ? Quonam 
tandem istud id ab interpretibus relatum est ? — Omnino 



CRITICA. ,gy 

Lambinianum iliud tptod necessarium esset, nisi melior «cri- 
ptura niinc ex egregiis codicibus prodisset. 

98 , 5. Cn. Flancuni] Eiindem hominem h. 1. nomi- 
nari , qui de Orat. II, 54, et a Quincliliano VI, 3. a L. 
Crasso contra M. Brutum defcnsus esse narratur, satis 
constat: tamen a plerisque editoribns, etiam ab Orellio, 
h. 1. L. Plancius , in illo loco de Orat. Cn. Pianciis 
scribitur. Sed de cognomine Pianci iam dubitari non 
potest : nam nostro loco omnes fere et praestantissimi codd. 
cum constanti Quinctiliani et allerius Ciceroniani loci scri- 
ptura consentiunt : praenomen minus certum est : nam h. 1. 
et C, et L. , apud Quinctilianum et C. et Cn. in MSS. in- 
Yenitiu". Nobis quidem receptam illam in loco de Orat. et 
in Quinctiliano scripluram sequi placuit. 

100 , 8. si quam huic graviorem~\ huic h. e. Cluentlo ; 
idque unice verum esse existimo: nam in vulgata scriplura quid 
sit gravior opinio y non video, nisi forte id quod huius Joci 
non est : sententia graviter perpensa : gravior , quod aperte 
h. I. injestior est, dativum illura requirit, quem optimi codd. 
nostri commode suppeditarunt. Longe aliter comparatus est 
locus ad speciem similis p. 6, 3. de quo supra egimus. 

i3. dainnatione, respondi'^ Distinxi commate post v. 
damnatioue , quod nusquam factum vidi , ut , quae manifesto 
coniungenda sint , appareat , scil. ad omnia — respondi et 
quae abs te dicta sunt de damnatione, 

101, 5. de/endisse, ac si\ Non potuit hie loeus aliter 
restitui: idque iampridem Manutuis, Car. Stephanus et Lam- 
binus intellexerunt, quos Orellius iure sequitur. Nam si quis 
ab optimis libris ac pro Acrc, quod vulgo editur, certissime 
confirmatum viderit, non dubitabit, notissimum illura particu- 
larum nexum : secus — ac si h. 1. ut saepe a Cicerone essc 
institutum : hic autem nulla alia ratione potest conservari, 
quam si praeter librorum auctoritatem infinitivus defendisse 
reponitur pro coniunctivo dcfendisseni , quo omnia turbantur. 



198 ADNOTATIO 

Ceterum hac lege valde incommode dictum foret, ubi nuUadum 
certa lex commemorata erat. 

I03 , i3. neque me illa oratio commovcret] Quamquam 
h. 1. magni viri , Ernestii , iudicium cum palimpsesti Tauri- 
nensis auctoritate consentiat, tamen non moveor, quo rainus 
scripturam ab utroque commendatam commovet verae huius 
loci rationi repugnare censeam. Sed vera ratio magno opere 
eo obscurata erat, quod capite novo nova plane et a supe- 
rioribus disiuncta sententia incipere videbatur ; quod minime 
verum est. Continuatur enim sine ulla sensus intcrpellatione 
superiorii) capitis oratio, ubi ostenderat Ciccro, se hanc agendi 
viam Cluenlio ipsi morigerantem iniisse ; si nihil aliud actwn 
fuisset, inquit , nisi ut hanc causam obtineremus , lege recita- 
tata perorassem; et continuo pergit; neque me illa oratio 
commoveret, quod ait Accius cett. scil. tum, si nihil aliud 
quam illud ageretur. Sic omnia optime cohaerent, neque 
aliter dici potuit; nam quum orator sola lege niti recusave- 
rit , qunm ita causam egisse sibi videatur, ut nihil criminis 
in Cluentio reUctum esse speret , non sic contra Accium di- 
sputandum erat, quasi nuUam aliam defensionis rationera ha- 
beret, quam legis auxiiium ; haec tamen Ernestianae scriptu- 
rae foret sententia. 

io3, 10. in isto loco"] Quod Gruterus Victorium se- 
quutus (Var. Lectt. 1. XXIV. c. 2.) tam acriter contra sanum 
Lambini iudicium defendit , in hoc sexto loco, omnium fere 
nostrorum codicum auctoritate destituitur : sextus Praetoris 
*n iudicio locus nihil nisi commentum est ex hoc ipso loco a 
Victorio coufictum ; at sexto^ vel sesto^ quod codd. quidara 
exhibent, ex corrupta voce isto ortum est, ut bene ostendit 
Garatonius. 

104, 3. C". Orchiviil Hanc nominis formam et h. 1. 
et supra p, 65 , [17. optimorum codicum consensus tuetur, 
idemque commemorari videtur in lib. de petit. cons. c. 5., 
ubi codex PQlatuius pro vulgato C. Orcinini nostram scri- 
pturam C, O/c/um praebet. 



GRITICA. 



»99 



lo. sed labori cl pcriculi : vulg. sed periculi ; at non 
tanta est liuius loci vis et vehementia, ut auaphora commode 
adhibeatur. 

io5, a. nominavit] scil. lex, plane ut supra: quid eadern 
lex statim adiungit? Sic nuUam causam video mutandi cum 
Orellio Cnominantur pro nominaritj j qui si vuigata scriptura 
retineatur, omnia haec : deinceps — nominavit^ a librario pro- 
fecta esse censeat, quia tempus praeteritum non possit stare. Sed 
satis notum est, libros et quidquid scriptum asservatur, nunc 
quasi in praesentia aliquid referre aut nominare dici, < nunc 
tum , quum scrlbebantur , retulisse et nominasse: sic h. L 
eadem lex modo aliquid adiungitj modo non minus apte omnis 
magistratus nominavit. 

i5. INFE SENATlf] Sic dedi optimos Hbros sequutus: 
nam quod supra v. 3. legebatur: QUIFE IN SENATU, 
id necessarium erat in abrupta formuiae serie. 

17. Quis ergo — lege nolit?] Mutavi distinctionera, quae 
vulgo ita comparata erat, quasi verba qui tamen — nolit 
responsum continerent quaestionis : Quis ergo est? quam ra- 
tionem etiam Orelhus nuper diserte exposuit et defendit. Sed 
mirum esset Ciceronis acumen, si illam de lege quaestionem: 
Quis ergo est Cluentius scil. eoruni, qui ista lege tenentur? 
practer omnium exspectationem brevi morum eius descriptione 
et laude solveret. Numquam hoc mihi persuadeo : sed iilud 
de lege argumentum, quo satis probatum erat, Cluentium ea 
non teneri , optime orator sic interrogans concludit, ut nihil 
responderi possit: Si Cluentius nequc magistratum habuit, 
neque in senatu sententiam dixit , quis ergo est, qui tamen 
defendi causam suam lege nolit? h. e. quamquam ille legis 
beneficio uti recusat? — Nempe omnino non est inter eos, 
qui lege tenentur. 

106, i3. qitae te a me desiderare arbitror} Haec est 
egregia scriptura optimorum codicum, quae in reliquis omni- 
bus prava librariorum correctione interiit, non intelligentium, 
iam orationem ad Accium couvcrti : haec igitur intcr se 



200 ADNOTATIO 

opponuntur , hoc : Quanicbrevi de te , Clucnti , tihi ohse^ 
quor; et istud : secl ea^quae te a me desiderare arbitror^ non 
relinquam. Accium se appellare Cicei'o haud dubie corporis 
conversione satis indicavit , etiamsi nomen non statim seque- 
retur, quod capitis incisione non apte a praecedentibus seiun- 
ctum est. 

17. eis — legihus\ Male Orcllius horum verborum al- 
terutrum delendum esse censet: eis h. e. talibus, in quibus 
personarura discrimen statuitur. 

20. accusavit, ut — uti oportere'^ Quamquam h. 1. non 
satisfaciat constans librorum scriptura, tamen integram eam 
i"estituere tutius duximus , quam incertis fluctuare coniecturis. 
Quod Lanibinus edidit : recusavit, quin quo altioreni — — uti 
oportere, id omnino verum oratoris sensum ita exprlmit , ut 
Ciceronem sic scripsisse haud poeniturum fuisse credam, scri- 
psisse autera non putera. Fortasse nihil aliud mutandura est, 
quam verbum accusavit, pro quo recitsavit oranino multo ap- 
tius videtur : tum autem nescio an structura ut — putaret 
pro simplici infinitivo accipi possit : id certe tenendam est, 
negationem, quae vulgo ante oportere inseritur, nuUa omnino 
niti auctoritate. 

107 , 8. qui summum'\ Male vulgo in inseritur ex de- 
terioribus MSS., quo neque structura verbi adscendere adiuva- 
tur (v. d. Div. I, 28. 58 : adversam ripam adscendere. d. Amic. 
c. 23. 83 : si quis coelum adscendisset (e bonis codd.) Caes. 
B. G. I, 21 : iugum adscenderej^ et alterum petiverunt e legi- 
timo suo nexu eripitur, quum ad accusativum summum locuni 
aperte pertineat. 

108, i5. si constitutum est"] Redii ad priscam probatam- 
que scripturam a Lambino priraum relictam et tentatam : 
indicativus si — est confidentissimam horum hominum spem 
depingit, qua tamquam factum sibi proponunt^ quod sperant. — 
Mox vcrba : qui rem iudicarent, non sunt de certo quodam 
ividicio intclligenda, ut pei-fectum iiuiicarint, quod post Lam- 
binum Orellius existimavit, necessai'ium sit: sed ordo iudicura 



CRITICA. 201 

in uinversiim indicatur, queniadmodum infra p. log, 5. pro 
Mur. c. II. 2^: consilio atque oratione et senatiis et populi 
et eorum qui res iiidicant, mentes perniovere. 

109, 4- fig<^f^<^t cum illa cuncta, quae tum erat , nobili' 
tate] Certissima huius loci constitutio, qualem cum omnibus 
recentioribus editoribus exliibuimus , Hervagio , quantum 
vidco , debetur. Inanis difficultates movit Graevius de usu 
nominis nobilitas j quod nisi ex ipso Ciccrone compertum 
habuisset (cfr. Vcrr. IV. 67 . 81 : nae ista praeclara nobi- 
litas desinat queri. pro C. Ptnb. 7. 21 : quum cuncta no- 
bilitas ac iuventiis accurreret) , ex Sallustio tamen et Livio no- 
tissimum esse debebat pro nobilibiis saepe poni : cfr. Sall. lug. 
c. i3: in avaritia nobilitatis et in gratiam etjavorem nobili' 
tatis. Liv. IV, 5i : pertinacem nobilitatem esse in retinendis 
publicis agris. VI, 5 : multo eum iiifestiorem agrum ab nobili- 
tate esse, quam a f^olscis Jiierit. 

9. ceterique huiuscemodi ordinis'] Haec nullo modo stare 
possunt, neque uUam probabilem iuterpi'etum emendationem 
vidi: primum voc. huiuscemodi ex superiore loco huc aber- 
rasse videtur: legitur enim intra unius paginae spatium qua- 
ter , quod per se satis esset mirandum (108, 16. 109, 6. 9 
et 21); tum pro ceterique s. ceterisque, quod in nonnullis 
codd. appai-ct, equestrisqne legendum esse censeo : vix absti- 
nui , quin hanc scripturam, quae certissima mihi videtur, in 
ordinem admitterem, Satis apparet, in hoc tractu orationis 
nostrae, qui in magna parte MSS. prorsus intercidit, multum 
peccasse obscurorum librariornm negligentiam aut temerita- 
tem : vcluti mox v. 21. verbum aiifractu nescio ex cuius 
magistelli doctrina nobis obtrusum est : ne illic quidem im- 
portunum illud huiuscemodi bonae notae esse affirmaverim. — 
Ceterum iuvabit cum capite nostro simillimum locum compa- 
rare ex orat. pro Rab. Post. c. 7 Desunt ibi in simili hono- 
rum enumeralione insignia, quae h. 1. Gulielmum et novissi- 
mos editores vexarunt : sed accesserunt alia, quae nostro loco 
desiderantur : saccrdotia^ triumphi , denique imago ipsa ad 



203 ADNOTATIO 

posteritatis memoriam prodila. Itaque nequaquam moveor 
suspicione illa, praesertim quum insignia minora quaelibet 
crnamenta complectantur, quae singula memorare non atti- 
nebat. 

iia, 5. in hominum periculis defendendis: vulgo ; in 
omnium : sed quis omnis defendere sibi sumat? v. supra ad 
pag. i5 , 9. 

i3. quum infinitum , tum ohscurum et occultum est'^ 
Vulgo ante infinitum ex superioribus repetuntur verba : 
incertum et: quae non solum magnus MSS. consensus, sed 
ipsa ratio et necessitas deleri iubent: nam id ipsum quod 
in praecedente verbo convenerit, incertum tantum videba- 
tur , id altero hoc consenserit obscurum et occultum di- 
citur: consulto igitur intenditur prius epitheton , quod mi- 
nime cum amphficatione sua coniunctum stare potuit. 

II 3, II. iudicis y cogitare^ Quae h. I. ante Naugerium 
et Lambinum inserebantur , meminisse se Jiominem , ahquan- 
tum auctoritatis nanciscuntur ex optimis hbris nostrls, qui soU 
eadem verba exhibent. Tamen equidem a rae impetrare non 
potui, ut ea in contextum admitterem , sensu et oratione ad- 
versantibus. Primum enim haec adhortatio, quae aut superbis 
et ferocibus apte in animum Tevocari , aut ad levis errores 
excusandos adhiberi possit, vix huius loci esse videtiu", in quo 
civiha potius quam humana iura spectantur. Tum vcro ver- 
bum meminisse tam brevi intervaUo v. i^. subsequitur, ut 
haec repetitio Ciceronis elegantia indigna esse videatur. 

n4, 16. pro rei dignitate\ Denique veram hanc scrip- 
turam ex paucis, sed optimae notae codd. restitui : vulgo legi- 
tur : pro rei puhlicae dignitate: sed res ipsa, gravis ista de 
iudiciis in omnis ordines transferendis quaestio, iamdiu ora- 
toris animum occupaverat, neque tamen satis hunc locum per- 
purgasse sibi videlur : rectissime igitur nimium se pro Cluen- 
tii vohmtate, qui legis beneficio se ipsum privavit, parum pro 
rei diguitate , quae ad multas causas pertinet , dixisse censet. 



CRITICA. 203 

1 1 5, villicwnl Quamquam me non latuit paulo post 
plnrium Cluentii villicorum mentionem fieri , tamen h. 1. sine 
libris (namSylvii codici, si est liber manu scriptus , non mul- 
tum tribuain) nihil mutandum videbatur, quod inde a Manu- 
tio, rescripto plurali numero villicos, in plerisque edd. factum 
erat. Facile fieri potuit, ut inter plures, qui rixae interfue- 
rant, unus accusaretur. 

11 6, 14. vohis iisdem fortasse patronis\ Accium appel- 
lat et socios eius, quos eosdem mox item alloquitur [subornatis) : 
omnino enim Ennii patroni, non Cluentii nominandi erant: 
nam quomodo quis adversarii patronis crimen! efFugere dici 
potcst? quod in vulgata scriptura: nobis iisdem patronis aperte 
inesset. Accedit, quod Accium acerbe pungat , eum furis 
cuiusque causam snscepturum esse dicens. 

17. Amhivium'] In re pi-orsus incerta egreglum codicem 
sequutus sum , in quo illud bene se habet , quod praenomen 
non additur , ut in homine ignoto et obscuro : sic modo 
Ancharius, Pacenus, Ceius, Florus, Ennius nude nominati 
erant. — Eodem loco accusativum hospitem, iampridem ex 
cod. S. Victoris enotatum , ab optimis nostris firmatum esse 
laetamur : nam vulgatus ille genitivus multorum hospitum , 
qui lepidior Graevio videbatur, nobis quidem ex grammatica 
ratione non facile defendi posse videtur. 

nn, 16. Vihium Cappadoceni\ Hanc praestantissimo- 
rum Mss. scripturam eo minus repudiare visum est, quod 
aperte peregrinus erat Vibius iste , qui Romae apud hospitem 
habitabat. 

22. \At heres est Cluentius"] In his verbis non solum 
magna est hbrorum discrepantia (nam at, quod nunc ubique 
legitur, coniecturae debetur) ; sed bona pars optimorum codi- 
cum omnino ea non agnoscit: et iure quidem, opinor: quae- 
nam enim haec est absurda criminatio , quae nuUam veri 
speciem habet ? Quomodo si ad alium cessit hereditas, quod 
facile certe argumentis demonstrari poterat, accusator tam 



2o4 ADNOTATIO 

aperte Cluentlum falsi criminis insimularc audebat? Quo 
consilio incomniodum istud additamentum insertum sit , probe 
intelligitur : nam lacuna qnaedam iutercedere videbatur inter 
iterata haec simili fere sententia enuntiata : u Imim dotni est 
mortiais » , et , ydntestatiim dico esse morliuim » . Quam repe- 
titionem tamen oratorie satis apte explicari posse puto : nam 
ut primum illud dixerat : mortmis est ; altiore voce , repetito 
consulto eodem verbo, quae sequuntur pronuntiasse putandus 
est : intestatum dico esse mortuiim : quibus omnis avaritiae 
suspicio funditus tollitur : si enim Cluentius eius hereditatera 
captasset, Vibium ad testamentum faciendum adegisset. 

120, 21. (fuod oderat Hahitus inimicuni] Rursus hic locus 
demonstrat , quod iam ex muitis apparebat, Lambinum, sum- 
mum virum , rarissime in Gicerone suo sine librorum aucto- 
ritate aliquid mutasse: nam quod h. 1. tacite receperat quod- 
que paene necessarium videtur , nomen inimicum , cuius 
origo adhuc suspecta esse potuit , nunc praestantissimis no- 
stris codicibus firmatur. 

121, 4« 5. atlire — adspicere'] Verborum horura alterum 
sine codicibus , sed multis editoribus praeeuntibus recepi , 
quum hbri scripti ad unum omnes aiidire exhibeant: aUerum 
(adspicere) non minus tuto ex optimis duobus codd. et uno 
Lambino duce : nam sic dcmum gradns odii et contemptus 
continua serie indicantur : domi suae aUquem nbn recipere, 
non adire domum ems , eum non alloqiii , denique ne ad- 
spicere quidem \ respicere quamquam in longe plerisque MSS. 
legitur , et quamquam alte contra Lambinum , novantem 
scihcet , clamat Gruterus , plane huius loci non est. 

122, 14. latiiis potuit cett.] Nescio quo infesto odio 
h. 1. omnes fere interpretes scripturam omnium codd. latius 
persequuti sint: quae mihi tam proba et certa esse videtur, 
vit qui secus iudicaverint (quamquam ipse Lambinus inter eos 
conspicitur) , eos huius loci rationem non satis perspexisse 
dicam. Nam haud dubie ilU omncs, qui latentius receperunt, 



CRITICA. 2o5 

hoc advorbium ad particlpinm abdiium retulerunt; sed quonam 
lioc ipsum sic rotulerint, nie quidem fugit. Sed quis semel moni- 
tus dubitare potest, quin haec omnia : v. i3. Facilinsne — —- 
V. iS. perrftanare 7 una eademque periodo contineantur, ita ut 
tripartita quacstione interrogetur : anjaciliiis, an latius, an cele- 
rius venenum artus permeare potuerit, in pane quam in poculo 
datum ? sunt enim haec tria , quac maxime in tali eausa aguntur, 
lam vero vide quara apte paucis verbis in unaquaque quae- 
stionis parte per ipsam interrogationem incommoda panis osten- 
dantar : Jaciliusne , quam in poculo seil. quod sine ulla su- 
spicione ministratur? latiusne , ahditum aliqua in parte panis 
h. e. compressum in brevi aliquo angulo , in quo diu for- 
tasse continetur , priusquam per totum corpus diffunditur , 
quam si totian colliqucjactum in potione esset? celerius derd- 
que, comestum , ideoquc tardius difFusum , quam epotum et 
sic in omnis partis velociter permanans? 

123, I. propter multorum eiusmodi casum — - haheret^ 
Longius h. 1. quam vulgo codd. A et B. a recepta scriptura 
recedunt : imrao manifesta diversae recensionis vestigia osten- 
dunt , quae quauto vulgatae praestet , etiam hoc exemplo 
elucet. Nonne enini plane praeter strenuum Ciceronis morem 
foret , tam leniter temeranara vencficii suspicionem ex repen-' 
tina morte petitam refellere : satis Jirmam suspicionem Jwc non 
hahere ? Denique casus pro morte tam apte positus certe non est 
librarii commentum. lUud quoque animadvertendum est par- 
ticulam non verbo haberet vulgo praepositam , quae ex nostra 
ratione ferri non potest , etiam ab aliis codd. omitti , quod 
satis vulgatae scripturae infirmitatem ostendit. 

i3. Sex. Attio] Sic scripsimus cum bonis libris: quod- 
vis nomen obscuri huius coloni potius praeferendum erat, 
quam ipsum illud Oppianici Statius Albius cfr. p. 8, 2., quam- 
vis hoc per omnis editiones vulgetur. 

124, 1 4- <5?e * Ascla (juodaml Optimos codd. sequuti 
sic rescripsimus : nam hoc quidem certum erat , nomen ali- 



3o6 ADNOTATIO 

quod latere in nilgata scriptura : de assccla quodam servo 
siio', quae quid sibi velit, non intelligo: cuiusnara assecla 
dicatur ? Sassiaene an Stratonis ? et quis diceret : assecla 
quidani servus ? ■ — Nomen autem haud dubie graecum erat , 
cuius veram formam (nam valde incerta est ea , quam dedimus) 
nondum divinare contigit, 

125, 5. ut arhitror, auctoritate advocatorum et vi tor- 
mentorum adducti] Nihil in his novandum est: sed cum 
ironia ista proferuntur: nam si quid miseros illos ad confi- 
tenda etiam quae non commisissent , permovere potuisset , 
adduxisset certe auctoritas advocatorum et vis tormentorum : 
quum tamen nihil fassi sint , cum acerbo risu illud constan- 
tiae causam fuisse dicit orator, quod minime esse potuit, et 
veram causam , quam sponte quisque intellecturus erat , reti- 
cet, innocentiae conscienliam. 

12. adversari advocati'] Magno consensu editores omnes 
Carolum Stephanum sequuti sunt, qni primus aversari edi- 
dit pro eo, quod in vetustis edd, legebatur : adversarii. Con- 
cedo hoc ferendum non fuisse : cur tamen longius a scriptura 
illa recessum est , quam opus erat ? Nonne satis videbatur, 
advocatos adversari h, e. hortari, ne ultra quaereretur? Cur 
continuo aversari eos necesse erat, quod vehementius esset, 
quam ipsum illud , quod sequitur : et iam vix ferre posse ? 
Vera scriptura a nobis recepta diserte optimi Florentini 
et ahorum duorum auctoritate firmatur : reliqui omnes in 
terminatione aberrant. 

126, ir. Q. Metello'\ Praenomen , quod a nullo cod. 
abest , restitui : non ideo Hortensio quoque suum erat adden- 
dum, quod Orellius contendit: nam Q, Metellus, Consul 
anni 683. a L, Metello, qui insequenti anno cum Q. Marcio 
Consul erat, distinguendus erat. 

127 , 7. ex omni parte dentatam"] Invitis codicibus 
nostris hanc scripturam ex Prisciano recipere necessarium vi- 
debatur : ex omni parte dentium nuUo sensu ante Ernestiuiu 



CmTICA. 207 

legebatur : nam iina est in serrula, nisi insoliti quid accedat, 
dcntium pars : quid esset igitur : ex omni parte dentium ? — 
lam autena haec serrula non solum ex inferiore parte dentata 
erat, sed etiam ex superiore et ab utroque latere : serram den- 
tatam habet Phnius H. N. XXXVl , 22. 

128, i5. adfuisse^ Mira est h. I. in certa lectione et 
MSS. consensu editorum discrepantia : Lambinus ipse et Er- 
nestius a vero aberrant: nam nobis quidem extra omnem 
dubitationem positum esse videtur, colonum illum (c. 62,) 
sive Attius sit sive Albius, huic quaestioui interfuisse: sed 
bonum virum eum appellare vetat orator. Idem indicatur c. 
66. in. : neminem reperietis nisi Jbrte eiusmodi hominemf qiuem 
ego proferri malim , quam neminem nominari, 

17, conata es"] vulgo conata est: cfr. de hac orationis 
conversione ad p. 12, 4> 

18. tametsi ab hoc non esse dictum mementote'] Hunc 
locura ab editoribus misere habitum codicum ope perquam 
sanavimus : corruptelarum omnium fons in eo positus est, 
quod esse in multis MSS, ab incuriosis librariis in esset mu- 
tatum erat : quo facto , mementote , quod in nullo codice 
omittitur , valde incommodum , immo sensu destitutum erat : 
quare in ed. luntina primum omissum, in sequentibus omni- 
bus expulsum est: quamquam quem sensum ex loco mutilato 
exculcaverint interpretes, non video : nam is, qui unice verbis 
ittametsi adhuc non esset dictum^^ inesse potest: thoc quidem 
iani ab Accio sive a Sassia esse prolatum tt , ineptus foret. 
Cur enim si nihil novi aflfert, diserte inventum suum lau- 
dat? Sed quid in falsis commentis refutandis moramur, ubi 
verum remedium ab ipsis codd. suppeditatur ? Cicero enim 
quum id, quod solum ab accusatoribus excusandi gratia dici 
potuit, ipse proferat , iudices admonet , id ipsum tamen ab 
Accio non esse dictum : tametsi ab hoc non esse dictuin me- 
mentote. Laetalur igitur, ab improbis solam excusandi ratio- 
nem , qua innocentera opprimere potuissent , uon esse iuven- 



ao8 ADNOTATIO 

tam. Plurimum quoque ad locum prorsus reslituendum 
optimi nostri libri iecerunt, qui ah hoc pro aclhiic bene ser- 
varunt : nam opus erat hac oppositione : mild venit in men- 
tem — ab hoc dictum non est. Nam Sassia quidem, quod 
mox cognoscimus, inter quaerendum idem, quod Cieero nunc 
affert, dictitaverat. — Ad structuram quamquam per se satis 
expeditam cfr. c. GQ. 187 : Stratonem in crucem actum esse 
scitote. 

129, 12. tum Strafonem — dixisse'] Confirmant h. 1. 
(quod vix iterum factum esse credo) egregii codd. nostri con- 
iecturam Schiitzii , quam Oi'eliius iniuste explodit , ipse toto 
hoc loco errore implicitus. Non enim tamquam de facto 
haec quaestio proferenda erat : an — Strato dixit de veneno ? 
sed ita , ut statim appareret , si tale quid a Sassia esset di- 
ctum, nihil nisi confictum fuisse mendacium. 

20. primum'] Sic recte dedimus pro vulgato primam : 
nihil h. 1. de prima oratione quaeritur: sed primum aperte 
in enumerando respondet sequenti particulae post. 

i3o, 3. veneni iam suspicio'\ vulg. suspicione : emenda- 
tione nostra ex optimis codd. petita non solum euphoniae 
consulitur, moiesto homoeoteleuto sublato; sed etiam ad ora- 
tionis nexum multo praestat, illud non pendenti oratione 
(suspicione — suhlataj esse enuntiatum, unde sequentia 
omnia pendent. Mox iudicaret ex MSS. praetulimus : nam 
Sassiae aliquod iudicium in beneficiis , quae in Stratonem con- 
tulerat , inesse iui e existimabatur. 

i3i , I. qfferas^ Hanc formam cum Hbris omnibus reti- 
neo : inest admiratio quaedam in coniunctivo. 

5. nihil est auctoritatis] Pro nihil Sylvius alic/uid, Pas- 
seratius nonnihil coniecit: probantibus Lambino etGaratonio, 
magni iudicii viris. Tamen non accedo : nam illud esto, quod 
praecedit h. 1. non est concedentis aUquid (quae est notissima 
eius significatio), sed desei-entis quaestionem aliquam ut satis 



CRITIGA. 209 

agitatam; idooque qnodammodo conclusionem eflicit. Mirnm 
essct ncque Ciceronis orationi convcniens, si quid vel mini- 
mum auctoritatis fictis tabcllis conccssisset, 

102, 20. [coniiigu] Suspieionis signo hoc nomen notavi- 
mus , quod in longe plcrisque codd. dcsideratur : nam ut 
nihil ofFensionis haberet, si satis firma auctoritate niteretur, 
ita facile ab intcrpolatore inseri potuit , qui sedeni disertius 
quam opus erat explanatam esse cnpiebat, 

i33, i5. muncnhus\ Nihil fere auctoritatis ex nostrls 
libris nacta est scriptura veterum editionum et Gruteri mii- 
licbrihm^ quam hic in octo Palatinis codd. se invenisse tcsta- 
tur , vereor tamcn , ne paulo indistinctlus exaratara. Ceterum 
ad sensum non tam improbanda mihi videbatur , si Ciceroni 
sie scribere placuisset : haud inepte, opinor, collocatio Jiliae^ 
minus recte spes hereditatis dici potuissent dona muliebria, 
Niinc autem lectionem melius confirmatam retineo : donum 
et munus saepius coniunguntur : pro Arch. c. 8. 18. : poetae 
quasi deorum alic/uo dono atque munere commendati esse vi- 
dentur. 

16. ita quod apud ceteros] Cfr. ad p, 20, 20, 

i34, 17. misisset: ipsci\ Aptissime mutata vcrborum col- 
locatione etiam distinctionem mutavimus : sic demum intclll- 
gitur, quid sibi veUt pronomen ipsa^ quod in protasi moleste 
intrusum esse videbatur: quum accusatorera Romam misisset 
nefaria muher, ipsa Larini morabatur ad rehqua subsidia con- 
quirenda. 

i35, 3, Fabraternorum} Restitui veterum editionum scri- 
pturam, ad quam omnium Hbrorum vestigia dueunt Afi^aterno- 
rum ct Fratcrnorum : Fahrateriae situs eiusmodi est, ut non 
minus recte , quam Aquinum , in Arpini vicinitate collocari 
possit. Venafranorum ad sensura perinde foret : scd longlus 
recedit a scriptura codicum, Minime probanda est coniectura 
Gruteri Alfaternorum ; qui sinum Salerni accolunt et iongc 
a Sassiae itinere distant. 

'4 



2io ADNOTATIO 

17. fiuam ulli aut urhi aut Jiospiti'^ Niliil ccrtius, quam 
probatissima liaec scriptura a Gracvio fnisti-a tcntata. Natn 
quod (licit ille , dc urbe modo iam dictum esse , id qiiam 
maxime nostram tuetur: nam et hospites iam commcmorati 
sunt, et consulto utrumque ab oratore iterum ponitur : nocti 
potius et solltudini, quam urbi aut hospitibus Sassiam sese 
commisisse. 

i56, 2. guosdaml Vidc an ex optimi cod. Florentini 
scriptiu"a quos fortassc fjuasi rcstituendum sit. Inutilis cst 
coniectura Weiskii , qui mortales scribeodum suspicalur pro 
alios» 

22. communi Italiae pace in domesticis copiis esse totum'] 
Primus librorum scripturam , cuius ne varietatem quidcm ex 
ullo codice cnotatam esse vidco, Naugcrius in Aldina descruit, 
reponens vulgatum iUud in communi Italiae pace domesticis 
copiis esse tutum: qucm rcliqui omncs editores seqnuli sunt, 
Sed idoncam nullam talis Ucentiae causam video : domcslicae 
copiae iocose , qui post virorum discessum domorum rema- 
nent incolae dicuntur , scnes, mulieres, infantes: quibus 
quum oppidum in absentia ceterorura custodiendum tradilur, 
bene dicitur toium in iis esse. 

137, 25. laiulationem decretam'] Egrcgiam hanc emen- 
dationem duobus optimis codd. debemus : in vulgata scri- 
ptura laudatiouum decreta et plurahs laudationum ofTendebat, 
et decreta nonnisi artificiosa ratione de ipsa laudatione iotel- 
ligi potuit. 

i3S, i3. Qiuim non * ahesse cett.^ Huius capitis initium 
dcdimus , quale inde a Lambino in omnibus editionibus legi- 
tur, non tamen sine suspicionis nota : nam plura in eo valde 
incerta sunt. Prinmm verba quam non nescio cuius (fortasse 
Nic. Angehi (in cd. luntina) coniecturae debentur: nam codd, 
omnes quando cxhibent: tum v. 16. verba quam vcllcm a 
Lambino addita sunt : denique posse in paucissimis inferioris 
notae MSS. apparet: rehqui possem lueniur. Nobis quldem 



CRITICA. 



31 1 



liacc scribcHcli ratlo in mcntem vcnit, qiiae ad libroium vc- 
stigia multo propins accedit , qnam vnlgata : Qiuim doleo 
ahcsse ab huius iudicio L, Volusienum — — praeditum! 
Vcllcm praesentem possem P. Ilclvidium Riifum — nominare ! 
Sed non placuit incerta dare pro inccrtis. 

i^Oj 8. pudorcm, veritatcni virtutcmque^ Quanto aptlus 
pro bonitate , quae sr^is otiose vulgo inter pudorem et vir- 
tutem interiecta nihil novi aircrcbat , ex optimis codicibus 
vcritatem nacti sumus , quac proprio quodara iure iudicuni 
benevolentiae commcndatur. 



Corrigenda. 



P, !2, 6. lege nuplialis 

v — , 8. — teslis 

» i8, i6. — tris 

» 64, 4. — Multam 

» 68, i5. — conuneraoratam 

» 74» 3, — sapientis 

» 77, var. 1. V. 4- — opqr (pro oqqr) 

» 78, A'ar. 1, V. 8. — praeter a (pro a) 

» 80, var. 1. y. 5. — perinde R vulg. 

» 86, 18. — aliucl 

» 95, I. — pro (?) repone (:) 

» 107, i3. — Gracchus 

» 118, 4* ~" '^^tam 

» 167, 22. — ubi 



BONNAE^ TYPIS C. F. T li RMA NNI. 



PLEASE DO NOT REMOVE 
CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET 

UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY 



PA Gicero, Marcus Tullius 

6279 £.Pro Cluentio. Latin. 

G7 I83I3 

1B31 Oratio pro A. Gluentio 

Habito